Bhartrihareh Shataka Trishati - Niti Shatakam — Sinhala Script

දික්කාලාද්යනවච්ඡින්නානන්තචින්මාත්රමූර්තයේ .

ස්වානුභූත්යේකමානාය නමඃ ශාන්තාය තේජසේ .. 1.1 ..

බෝද්ධාරෝ මත්සරග්රස්තාඃ ප්රභවඃ ස්මයදූෂිතාඃ .

අබෝධෝපහතාඃ චාන්යේ ජීර්ණමඞ්ගේ සුභාෂිතම් .. 1.2 ..

අජ්ඤඃ සුඛං ආරාධ්යඃ

සුඛතරං ආරාධ්යතේ විශේෂජ්ඤඃ .

ජ්ඤානලවදුර්විදග්ධං

බ්රහ්මාපි තං නරං න රඤ්ජයති .. 1.3 ..

ප්රසහ්ය මණිං උද්ධරේන්මකරවක්ත්රදංෂ්ට්රාන්තරාත්

සමුද්රං අපි සන්තරේත්ප්රචලදූර්මිමාලාකුලම් .

භුජඞ්ගං අපි කෝපිතං ශිරසි පුෂ්පවද්ධාරයේත්

න තු ප්රතිනිවිෂ්ටමූර්ඛජනචිත්තං ආරාධයේත් .. 1.4 ..

ලභේත සිකතාසු තෛලං අපි යත්නතඃ පීඩයන්

පිබේච්ච මෘගතෘෂ්ණිකාසු සලිලං පිපාසාර්දිතඃ .

ක්වචිදපි පර්යටන්ශශවිෂාණං ආසාදයේත්

න තු ප්රතිනිවිෂ්ටමූර්ඛචිත්තං ආරාධයේත් .. 1.5 ..

ව්යාලං බාලමෘණාලතන්තුභිරසෞ රෝද්ධුං සමුජ්ජෘම්භතේ

ඡේත්තුං වජ්රමණිං ශිරීෂකුසුමප්රාන්තේන සන්නහ්යති .

මාධුර්යං මධුබින්දුනා රචයිතුං ක්ෂාරාමුධේරීහතේ

නේතුං වාඤ්ඡන්ති යඃ ඛලාන්පථි සතාං සූක්තෛඃ සුධාස්යන්දිභිඃ .. 1.6 ..

ස්වායත්තං ඒකාන්තගුණං විධාත්රා

විනිර්මිතං ඡාදනං අජ්ඤතායාඃ .

විශේෂතඃ සර්වවිදාං සමාජේ

විභූෂණං මෞනං අපණ්ඩිතානාම් .. 1.7 ..

යදා කිඤ්චිජ්ජ්ඤෝ(අ)හං ද්විප ඉව මදාන්ධඃ සමභවං

තදා සර්වජ්ඤෝ(අ)ස්මීත්යභවදවලිප්තං මම මනඃ

යදා කිඤ්චිත්කිඤ්චිද්බුධජනසකාශාදවගතං

තදා මූර්ඛෝ(අ)ස්මීති ජ්වර ඉව මදෝ මේ ව්යපගතඃ .. 1.8 ..

කෘමිකුලචිත්තං ලාලාක්ලින්නං විගන්ධිජුගුප්සිතං

නිරුපමරසං ප්රීත්යා ඛාදන්නරාස්ථි නිරාමිෂම් .

සුරපතිං අපි ශ්වා පාර්ශ්වස්ථං විලෝක්ය න ශඞ්කතේ

න හි ගණයති ක්ෂුද්රෝ ජන්තුඃ පරිග්රහඵල්ගුතාම් .. 1.9 ..

ශිරඃ ශාර්වං ස්වර්ගාත්පශුපතිශිරස්තඃ ක්ෂිතිධරං

මහීධ්රාදුත්තුඞ්ගාදවනිං අවනේශ්චාපි ජලධිම් .

අධෝ(අ)ධෝ ගඞ්ගේයං පදං උපගතා ස්තෝකම්

අථවාවිවේකභ්රෂ්ටානාං භවති විනිපාතඃ ශතමුඛඃ .. 1.10 ..

ශක්යෝ වාරයිතුං ජලේන හුතභුක්ච්ඡත්රේණ සූර්යාතපෝ

නාගේන්ද්රෝ නිශිතාඞ්කුශේන සමදෝ දණ්ඩේන ගෝගර්දභෞ .

ව්යාධිර්භේෂජසඞ්ග්රහෛශ්ච විවිධෛර්මන්ත්රප්රයෝගෛර්විෂං

සර්වස්යෞෂධං අස්ති ශාස්ත්රවිහිතං මූර්ඛස්ය නාස්ත්යෞෂධිම් .. 1.11 ..

සාහිත්යසඞ්ගීතකලාවිහීනඃ

සාක්ෂාත්පශුඃ පුච්ඡවිෂාණහීනඃ .

තෘණං න ඛාදන්නපි ජීවමානස්

තද්භාගධේයං පරමං පශූනාම් .. 1.12 ..

යේෂාං න විද්යා න තපෝ න දානං

ජ්ඤානං න ශීලං න ගුණෝ න ධර්මඃ .

තේ මර්ත්යලෝකේ භුවි භාරභූතා

මනුෂ්යරූපේණ මෘගාශ්චරන්ති .. 1.13 ..

වරං පර්වතදුර්ගේෂු

භ්රාන්තං වනචරෛඃ සහ

න මූර්ඛජනසම්පර්කඃ

සුරේන්ද්රභවනේෂ්වපි .. 1.14 ..

ශාස්ත්රෝපස්කෘතශබ්දසුන්දරගිරඃ ශිෂ්යප්රදේයාගමා

විඛ්යාතාඃ කවයෝ වසන්ති විෂයේ යස්ය ප්රභෝර්නිර්ධනාඃ .

තජ්ජාඩ්යං වසුධාදිපස්ය කවයස්ත්වර්ථං විනාපීශ්වරාඃ

කුත්ස්යාඃ ස්යුඃ කුපරීක්ෂකා හි මණයෝ යෛරර්ඝතඃ පාතිතාඃ .. 1.15 ..

හර්තුර්යාති න ගෝචරං කිං අපි ශං පුෂ්ණාති යත්සර්වදා(අ)ප්ය්

අර්ථිභ්යඃ ප්රතිපාද්යමානං අනිශං ප්රාප්නෝති වෘද්ධිං පරාම් .

කල්පාන්තේෂ්වපි න ප්රයාති නිධනං විද්යාඛ්යං අන්තර්ධනං

යේෂාං තාන්ප්රති මානං උජ්ඣත නෘපාඃ කස්තෛඃ සහ ස්පර්ධතේ .. 1.16 ..

අධිගතපරමාර්ථාන්පණ්ඩිතාන්මාවමංස්ථාස්

තෘණං ඉව ලඝු ලක්ෂ්මීර්නෛව තාන්සංරුණද්ධි .

අභිනවමදලේඛාශ්යාමගණ්ඩස්ථලානාං

න භවති බිසතන්තුර්වාරණං වාරණානාම් .. 1.17 ..

අම්භෝජිනීවනවිහාරවිලාසං ඒව

හංසස්ය හන්ති නිතරාං කුපිතෝ විධාතා .

න ත්වස්ය දුග්ධජලභේදවිධෞ ප්රසිද්ධාං

වෛදග්ධීකීර්තිං අපහර්තුං අසෞ සමර්ථඃ .. 1.18 ..

කේයූරාණි න භූෂයන්ති පුරුෂං හාරා න චන්ද්රෝජ්ජ්වලා

න ස්නානං න විලේපනං න කුසුමං නාලඞ්කෘතා මූර්ධජාඃ .

වාණ්යේකා සමලඞ්කරෝති පුරුෂං යා සංස්කෘතා ධාර්යතේ

ක්ෂීයන්තේ ඛලු භූෂණානි සතතං වාග්භූෂණං භූෂණම් .. 1.19 ..

විද්යා නාම නරස්ය රූපං අධිකං ප්රච්ඡන්නගුප්තං ධනං

විද්යා භෝගකරී යශඃසුඛකරී විද්යා ගුරූණාං ගුරුඃ .

විද්යා බන්ධුජනෝ විදේශගමනේ විද්යා පරා දේවතා

විද්යා රාජසු පූජ්යතේ න තු ධනං විද්යාවිහීනඃ පශුඃ .. 1.20 ..

ක්ෂාන්තිශ්චේත්කවචේන කිං කිං අරිභිඃ ක්රෝධෝ(අ)ස්ති චේද්දේහිනාං

ජ්ඤාතිශ්චේදනලේන කිං යදි සුහෘද්දිව්යෞෂධං කිං ඵලම් .

කිං සර්පෛර්යදි දුර්ජනාඃ කිං උ ධනෛර්විද්යා(අ)නවද්යා යදි

ව්රීඩා චේත්කිං උ භූෂණෛඃ සුකවිතා යද්යස්ති රාජ්යේන කිම් .. 1.21 ..

දාක්ෂිණ්යං ස්වජනේ දයා පරිජනේ ශාඨ්යං සදා දුර්ජනේ

ප්රීතිඃ සාධුජනේ නයෝ නෘපජනේ විද්වජ්ජනේ චාර්ජවම් .

ශෞර්යං ශත්රුජනේ ක්ෂමා ගුරුජනේ කාන්තාජනේ ධෘෂ්ටතා

යේ චෛවං පුරුෂාඃ කලාසු කුශලාස්තේෂ්වේව ලෝකස්ථිතිඃ .. 1.22 ..

ජාඩ්යං ධියෝ හරති සිඤ්චති වාචි සත්යං

මානෝන්නතිං දිශති පාපං අපාකරෝති .

චේතඃ ප්රසාදයති දික්ෂු තනෝති කීර්තිං

සත්සඞ්ගතිඃ කථය කිං න කරෝති පුංසාම් .. 1.23 ..

ජයන්ති තේ සුකෘතිනෝ

රසසිද්ධාඃ කවීශ්වරාඃ .

නාස්ති යේෂාං යශඃකායේ

ජරාමරණජං භයම් .. 1.24 ..

සූනුඃ සච්චරිතඃ සතී ප්රියතමා ස්වාමී ප්රසාදෝන්මුඛඃ

ස්නිග්ධං මිත්රං අවඤ්චකඃ පරිජනෝ නිඃක්ලේශලේශං මනඃ .

ආකාරෝ රුචිරඃ ස්ථිරශ්ච විභවෝ විද්යාවදාතං මුඛං

තුෂ්ටේ විෂ්ටපකෂ්ටහාරිණි හරෞ සම්ප්රාප්යතේ දේහිනා .. 1.25 ..

ප්රාණාඝාතාන්නිවෘත්තිඃ පරධනහරණේ සංයමඃ සත්යවාක්යං

කාලේ ශක්ත්යා ප්රදානං යුවතිජනකථාමූකභාවඃ පරේෂාම් .

තෘෂ්ණාස්රෝතෝ විභඞ්ගෝ ගුරුෂු ච විනයඃ සර්වභූතානුකම්පා

සාමාන්යඃ සර්වශාස්ත්රේෂ්වනුපහතවිධිඃ ශ්රේයසාං ඒෂ පන්ථාඃ .. 1.26 ..

ප්රාරභ්යතේ න ඛලු විඝ්නභයේන නීචෛඃ

ප්රාරභ්ය විඝ්නවිහතා විරමන්ති මධ්යාඃ .

විඝ්නෛඃ පුනඃ පුනරපි ප්රතිහන්යමානාඃ

ප්රාරබ්ධං උත්තමජනා න පරිත්යජන්ති .. 1.27 ..

අසන්තෝ නාභ්යර්ථ්යාඃ සුහෘදපි න යාච්යඃ කෘශධනඃ

ප්රියා න්යාය්යා වෘත්තිර්මලිනං අසුභඞ්ගේ(අ)ප්යසුකරම් .

විපද්යුච්චෛඃ ස්ථේයං පදං අනුවිධේයං ච මහතාං

සතාං කේනෝද්දිෂ්ටං විෂමං අසිධාරාව්රතං ඉදම් .. 1.28 ..

ක්ෂුත්ක්ෂාමෝ(අ)පි ජරාකෘශෝ(අ)පි ශිථිලප්රාණෝ(අ)පි කෂ්ටාං දශාම්

ආපන්නෝ(අ)පි විපන්නදීධිතිරිති ප්රාණේෂු නශ්යත්ස්වපි .

මත්තේභේන්ද්රවිභින්නකුම්භපිශිතග්රාසෛකබද්ධස්පෘහඃ

කිං ජීර්ණං තෘණං අත්ති මානමහතාං අග්රේසරඃ කේසරී .. 1.29 ..

ස්වල්පස්නායුවසාවශේෂමලිනං නිර්මාංසං අප්යස්ථි ගෝඃ

ශ්වා ලබ්ධ්වා පරිතෝෂං ඒති න තු තත්තස්ය ක්ෂුධාශාන්තයේ .

සිංහෝ ජම්බුකං අඞ්කං ආගතං අපි ත්යක්ත්වා නිහන්ති ද්විපං

සර්වඃ කෘච්ඡ්රගතෝ(අ)පි වාඤ්ඡන්ති ජනඃ සත්ත්වානුරූපං ඵලම් .. 1.30 ..

ලාඞ්ගූලචාලනං අධශ්චරණාවපාතං

භූමෞ නිපත්ය වදනෝදරදර්ශනං ච .

ශ්වා පිණ්ඩදස්ය කුරුතේ ගජපුඞ්ගවස්තු

ධීරං විලෝකයති චාටුශතෛශ්ච භුඞ්ක්තේ .. 1.31 ..

පරිවර්තිනි සංසාරේ

මෘතඃ කෝ වා න ජායතේ .

ස ජාතෝ යේන ජාතේන

යාති වංශඃ සමුන්නතිම් .. 1.32 ..

කුසුමස්තවකස්යේව

ද්වයී වෘත්තිර්මනස්විනඃ .

මූර්ධ්නි වා සර්වලෝකස්ය

ශීර්යතේ වන ඒව වා .. 1.33 ..

සන්ත්යන්යේ(අ)පි බෘහස්පතිප්රභෘතයඃ සම්භාවිතාඃ පඤ්චෂාස්

තාන්ප්රත්යේෂ විශේෂවික්රමරුචී රාහුර්න වෛරායතේ .

ද්වාවේව ග්රසතේ දිවාකරනිශාප්රාණේශ්වරෞ භාස්කරෞ

භ්රාතඃ පර්වණි පශ්ය දානවපතිඃ ශීර්ෂාවශේෂාකෘතිඃ .. 1.34 ..

වහති භුවනශ්රේණිං ශේෂඃ ඵණාඵලකස්ථිතාං

කමඨපතිනා මධ්යේපෘෂ්ඨං සදා ස ච ධාර්යතේ .

තං අපි කුරුතේ ක්රෝඩාධීනං පයෝධිරනාදරාද්

අහහ මහතාං නිඃසීමානශ්චරිත්රවිභූතයඃ .. 1.35 ..

වරං පක්ෂච්ඡේදඃ සමදමඝවන්මුක්තකුලිශප්රහාරෛර්

උද්ගච්ඡද්බහුලදහනෝද්ගාරගුරුභිඃ .

තුෂාරාද්රේඃ සූනෝරහහ පිතරි ක්ලේශවිවශේ

න චාසෞ සම්පාතඃ පයසි පයසාං පත්යුරුචිතඃ .. 1.36 ..

සිංහඃ ශිශුරපි නිපතති

මදමලිනකපෝලභිත්තිෂු ගජේෂු .

ප්රකෘතිරියං සත්ත්වවතාං

න ඛලු වයස්තේජසෝ හේතුඃ .. 1.37 ..

ජාතිර්යාතු රසාතලං ගුණගණෛස්තත්රාප්යධෝ ගම්යතාං

ශීලං ශෛලතටාත්පතත්වභිජනඃ සන්දහ්යතාං වහ්නිනා .

ශෞර්යේ වෛරිණි වජ්රං ආශු නිපතත්වර්ථෝ(අ)ස්තු නඃ කේවලං

යේනෛකේන විනා ගුණස්තෘණලවප්රායාඃ සමස්තා ඉමේ .. 1.38 ..

ධනං අර්ජය කාකුත්ස්ථ

ධනමූලං ඉදං ජගත් .

අන්තරං නාභිජානාමි

නිර්ධනස්ය මෘතස්ය ච .. 1.39 ..

තානීන්ද්රියාණ්යවිකලානි තදේව නාම

සා බුද්ධිරප්රතිහතා වචනං තදේව .

අර්ථෝෂ්මණා විරහිතඃ පුරුෂඃ ක්ෂණේන

සෝ(අ)ප්යන්ය ඒව භවතීති විචිත්රං ඒතත් .. 1.40 ..

යස්යාස්ති විත්තං ස නරඃ කුලීනඃ

ස පණ්ඩිතඃ ස ශ්රුතවාන්ගුණජ්ඤඃ .

ස ඒව වක්තා ස ච දර්ශනීයඃ

සර්වේ ගුණාඃ කාඤ්චනං ආශ්රයන්ති .. 1.41 ..

දෞර්මන්ත්ර්යාන්නෘපතිර්විනශ්යති යතිඃ සඞ්ගාත්සුතෝ ලාලනාත්

විප්රෝ(අ)නධ්යයනාත්කුලං කුතනයාච්ඡීලං ඛලෝපාසනාත් .

හ්රීර්මද්යාදනවේක්ෂණාදපි කෘෂිඃ ස්නේහඃ ප්රවාසාශ්රයාන්

මෛත්රී චාප්රණයාත්සමෘද්ධිරනයාත්ත්යාගප්රමාදාද්ධනම් .. 1.42 ..

දානං භෝගෝ නාශස්තිස්රෝ

ගතයෝ භවන්ති විත්තස්ය .

යෝ න දදාති න භුඞ්ක්තේ

තස්ය තෘතීයා ගතිර්භවති .. 1.43 ..

මණිඃ ශාණෝල්ලීඪඃ සමරවිජයී හේතිදලිතෝ

මදක්ෂීණෝ නාගඃ ශරදි සරිතඃ ශ්යානපුලිනාඃ .

කලාශේෂශ්චන්ද්රඃ සුරතමෘදිතා බාලවනිතා

තන්නිම්නා ශෝභන්තේ ගලිතවිභවාශ්චාර්ථිෂු නරාඃ .. 1.44 ..

පරික්ෂීණඃ කශ්චිත්ස්පෘහයති යවානාං ප්රසෘතයේ

ස පශ්චාත්සම්පූර්ණඃ කලයති ධරිත්රීං තෘණසමාම් .

අතශ්චානෛකාන්ත්යාද්ගුරුලඝුතයා(අ)ර්ථේෂු ධනිනාම්

අවස්ථා වස්තූනි ප්රථයති ච සඞ්කෝචයති ච .. 1.45 ..

රාජන්දුධුක්ෂසි යදි ක්ෂිතිධේනුං ඒතාං

තේනාද්ය වත්සං ඉව ලෝකං අමුං පුෂාණ

තස්මිංශ්ච සම්යගනිශං පරිපෝෂ්යමාණේ

නානාඵලෛඃ ඵලති කල්පලතේව භූමිඃ .. 1.46 ..

සත්යානෘතා ච පරුෂා ප්රියවාදිනී ච

හිංස්රා දයාලුරපි චාර්ථපරා වදාන්යා .

නිත්යව්යයා ප්රචුරනිත්යධනාගමා ච

වාරාඞ්ගනේව නෘපනීතිරනේකරූපා .. 1.47 ..

ආජ්ඤා කීර්තිඃ පාලනං බ්රාහ්මණානාං

දානං භෝගෝ මිත්රසංරක්ෂණං ච

යේෂාං ඒතේ ෂඩ්ගුණා න ප්රවෘත්තාඃ

කෝ(අ)ර්ථස්තේෂාං පාර්ථිවෝපාශ්රයේණ .. 1.48 ..

යද්ධාත්රා නිජභාලපට්ටලිඛිතං ස්තෝකං මහද්වා ධනං

තත්ප්රාප්නෝති මරුස්ථලේ(අ)පි නිතරාං මේරෞ තතෝ නාධිකම් .

තද්ධීරෝ භව විත්තවත්සු කෘපණාං වෘත්තිං වෘථා සා කෘථාඃ

කූපේ පශ්ය පයෝනිධාවපි ඝටෝ ගෘහ්ණාති තුල්යං ජලම් .. 1.49 ..

ත්වං ඒව චාතකාධාරෝ(අ)

සීති කේෂාං න ගෝචරඃ .

කිං අම්භෝදවරාස්මාකං

කාර්පණ්යෝක්තං ප්රතීක්ෂසේ .. 1.50 ..

රේ රේ චාතක සාවධානමනසා මිත්ර ක්ෂණං ශ්රූයතාම්

අම්භෝදා බහවෝ වසන්ති ගගනේ සර්වේ(අ)පි නෛතාදෘශාඃ .

කේචිද්වෘෂ්ටිභිරාර්ද්රයන්ති වසුධාං ගර්ජන්ති කේචිද්වෘථා

යං යං පශ්යසි තස්ය තස්ය පුරතෝ මා බ්රූහි දීනං වචඃ .. 1.51 ..

අකරුණත්වං අකාරණවිග්රහඃ

පරධනේ පරයෝෂිති ච ස්පෘහා .

සුජනබන්ධුජනේෂ්වසහිෂ්ණුතා

ප්රකෘතිසිද්ධං ඉදං හි දුරාත්මනාම් .. 1.52 ..

දුර්ජනඃ පරිහර්තව්යෝ

විද්යයා(අ)ලකෘතෝ(අ)පි සන් .

මණිනා භූෂිතඃ සර්පඃ

කිං අසෞ න භයඞ්කරඃ .. 1.53 ..

ජාඩ්යං හ්රීමති ගණ්යතේ ව්රතරුචෞ දම්භඃ ශුචෞ කෛතවං

ශූරේ නිර්ඝෘණතා මුනෞ විමතිතා දෛන්යං ප්රියාලාපිනි .

තේජස්වින්යවලිප්තතා මුඛරතා වක්තර්යශක්තිඃ ස්ථිරේ

තත්කෝ නාම ගුණෝ භවේත්ස ගුණිනාං යෝ දුර්ජනෛර්නාඞ්කිතඃ .. 1.54 ..

ලෝභශ්චේදගුණේන කිං පිශුනතා යද්යස්ති කිං පාතකෛඃ

සත්යං චේත්තපසා ච කිං ශුචි මනෝ යද්යස්ති තීර්ථේන කිම් .

සෞජන්යං යදි කිං ගුණෛඃ සුමහිමා යද්යස්ති කිං මණ්ඩනෛඃ

සද්විද්යා යදි කිං ධනෛරපයශෝ යද්යස්ති කිං මෘත්යුනා .. 1.55 ..

ශශී දිවසධූසරෝ ගලිතයෞවනා කාමිනී

සරෝ විගතවාරිජං මුඛං අනක්ෂරං ස්වාකෘතේඃ .

ප්රභුර්ධනපරායණඃ සතතදුර්ගතඃ සජ්ජනෝ

නෘපාඞ්ගණගතඃ ඛලෝ මනසි සප්ත ශල්යානි මේ .. 1.56 ..

න කශ්චිච්චණ්ඩකෝපානාම්

ආත්මීයෝ නාම භූභුජාම් .

හෝතාරං අපි ජුහ්වානං

ස්පෘෂ්ටෝ වහති පාවකඃ .. 1.57 ..

මෞනෝමූකඃ ප්රවචනපටුර්බාටුලෝ ජල්පකෝ වා

ධෘෂ්ටඃ පාර්ශ්වේ වසති ච සදා දූරතශ්චාප්රගල්භඃ .

ක්ෂාන්ත්යා භීරුර්යදි න සහතේ ප්රායශෝ නාභිජාතඃ

සේවාධර්මඃ පරමගහනෝ යෝගිනාං අප්යගම්යඃ .. 1.58 ..

උද්භාසිතාඛිලඛලස්ය විශෘඞ්ඛලස්ය

ප්රාග්ජාතවිස්තෘතනිජාධමකර්මවෘත්තේඃ .

දෛවාදවාප්තවිභවස්ය ගුණද්විෂෝ(අ)ස්ය

නීචස්ය ගෝචරගතෛඃ සුඛං ආප්යතේ .. 1.59 ..

ආරම්භගුර්වී ක්ෂයිණී ක්රමේණ

ලඝ්වී පුරා වෘද්ධිමතී ච පශ්චාත් .

දිනස්ය පූර්වාර්ධපරාර්ධභින්නා

ඡායේව මෛත්රී ඛලසජ්ජනානාම් .. 1.60 ..

මෘගමීනසජ්ජනානාං තෘණජලසන්තෝෂවිහිතවෘත්තීනාම් .

ලුබ්ධකධීවරපිශුනා නිෂ්කාරණවෛරිණෝ ජගති .. 1.61 ..

වාඤ්ඡා සජ්ජනසඞ්ගමේ පරගුණේ ප්රීතිර්ගුරෞ නම්රතා

විද්යායාං ව්යසනං ස්වයෝෂිති රතිර්ලෝකාපවාදාද්භයම් .

භක්තිඃ ශූලිනි ශක්තිරාත්මදමනේ සංසර්ගමුක්තිඃ ඛලේ

යේෂ්වේතේ නිවසන්ති නිර්මලගුණාස්තේභ්යෝ නරේභ්යෝ නමඃ .. 1.62 ..

විපදි ධෛර්යං අථාභ්යුදයේ ක්ෂමා

සදසි වාක්පටුතා යුධි වික්රමඃ .

යශසි චාභිරුචිර්ව්යසනං ශ්රුතෞ

ප්රකෘතිසිද්ධං ඉදං හි මහාත්මනාම් .. 1.63 ..

ප්රදානං ප්රච්ඡන්නං ගෘහං උපගතේ සම්භ්රමවිධිඃ

ප්රියං කෘත්වා මෞනං සදසි කථනං චාප්යුපකෘතේඃ .

අනුත්සේකෝ ලක්ෂ්ම්යාං අනභිභවගන්ධාඃ පරකථාඃ

සතාං කේනෝද්දිෂ්ටං විෂමං අසිධාරාව්රතං ඉදම් .. 1.64 ..

කරේ ශ්ලාඝ්යස්ත්යාගඃ ශිරසි ගුරුපාදප්රණයිතා

මුඛේ සත්යා වාණී විජයි භුජයෝර්වීර්යං අතුලම් .

හෘදි ස්වච්ඡා වෘත්තිඃ ශ්රුතිං අධිගතං ච ශ්රවණයෝර්

විනාප්යෛශ්වර්යේණ ප්රකෘතිමහතාං මණ්ඩනං ඉදම් .. 1.65 ..

සම්පත්සු මහතාං චිත්තං භවත්යුත්පලකෝමලම් .

ආපත්සු ච මහාශෛලශිලා සඞ්ඝාතකර්කශම් .. 1.66 ..

සන්තප්තායසි සංස්ථිතස්ය පයසෝ නාමාපි න ජ්ඤායතේ

මුක්තාකාරතයා තදේව නලිනීපත්රස්ථිතං රාජතේ .

ස්වාත්යාං සාගරශුක්තිමධ්යපතිතං තන්මෞක්තිකං ජායතේ

ප්රායේණාධමමධ්යමෝත්තමගුණඃ සංසර්ගතෝ ජායතේ .. 1.67 ..

ප්රීණාති යඃ සුචරිතෛඃ පිතරං ස පුත්රෝ

යද්භර්තුරේව හිතං ඉච්ඡති තත්කලත්රම් .

තන්මිත්රං ආපදි සුඛේ ච සමක්රියං යද්

ඒතත්ත්රයං ජගති පුණ්යකෘතෝ ලභන්තේ .. 1.68 ..

ඒකෝ දේවඃ කේශවෝ වා ශිවෝ වා

හ්යේකං මිත්රං භූපතිර්වා යතිර්වා .

ඒකෝ වාසඃ පත්තනේ වා වනේ වා

හ්යේකා භාර්යා සුන්දරී වා දරී වා .. 1.69 ..

නම්රත්වේනෝන්නමන්තඃ පරගුණකථනෛඃ ස්වාන්ගුණාන්ඛ්යාපයන්තඃ

ස්වාර්ථාන්සම්පාදයන්තෝ විතතපෘථුතරාරම්භයත්නාඃ පරාර්ථේ .

ක්ෂාන්ත්යෛවාක්ෂේපරුක්ෂාක්ෂරමුඛරමුඛාන්දුර්ජනාන්දූෂයන්තඃ

සන්තඃ සාශ්චර්යචර්යා ජගති බහුමතාඃ කස්ය නාභ්යර්චනීයාඃ .. 1.70 ..

භවන්ති නම්රාස්තරවඃ ඵලෝද්ගමෛර්

නවාම්බුභිර්දූරාවලම්බිනෝ ඝනාඃ .

අනුද්ධතාඃ සත්පුරුෂාඃ සමෘද්ධිභිඃ

ස්වභාව ඒෂ පරෝපකාරිණාම් .. 1.71 ..

ශ්රෝත්රං ශ්රුතේනෛව න කුණ්ඩලේන

දානේන පාණිර්න තු කඞ්කණේන .

විභාති කායඃ කරුණපරාණාං

පරෝපකාරෛර්න තු චන්දනේන .. 1.72 ..

පාපාන්නිවාරයති යෝජයතේ හිතාය

ගුහ්යං නිගූහති ගුණාන්ප්රකටීකරෝති .

ආපද්ගතං ච න ජහාති දදාති කාලේ

සන්මිත්රලක්ෂණං ඉදං ප්රවදන්ති සන්තඃ .. 1.73 ..

පද්මාකරං දිනකරෝ විකචීකරෝති

චන්ද්රප්රභෝල්ලාසයති කෛරවචක්රවාලම් .

නාභ්යර්ථිතෝ ජලධරෝ(අ)පි ජලං දදාති

සන්තඃ ස්වයං පරහිතේ විහිතාභියෝගාඃ .. 1.74 ..

ඒකේ සත්පුරුෂාඃ පරාර්ථඝටකාඃ ස්වාර්ථං පරිත්යජන්ති යේ

සාමාන්යාස්තු පරාර්ථං උද්යමභෘතඃ ස්වාර්ථාවිරෝධේන යේ .

තේ(අ)මී මානුෂරාක්ෂසාඃ පරහිතං ස්වාර්ථාය නිඝ්නන්ති යේ

යේ තු ඝ්නන්ති නිරර්ථකං පරහිතං තේ කේ න ජානීමහේ .. 1.75 ..

ක්ෂීරේණාත්මගතෝදකාය හි ගුණා දත්තා පුරා තේ(අ)ඛිලා

ක්ෂීරෝත්තාපං අවේක්ෂ්ය තේන පයසා ස්වාත්මා කෘශානෞ හුතඃ .

ගන්තුං පාවකං උන්මනස්තදභවද්දෘෂ්ට්වා තු මිත්රාපදං

යුක්තං තේන ජලේන ශාම්යති සතාං මෛත්රී පුනස්ත්වීදෘශී .. 1.76 ..

ඉතඃ ස්වපිති කේශවඃ කුලං ඉතස්තදීයද්විෂාම්

ඉතශ්ච ශරණාර්ථිනාං ශිඛරිණාං ගණාඃ ශේරතේ .

ඉතෝ(අ)පි බඩවානලඃ සහ සමස්තසංවර්තකෛඃ

අහෝ විතතං ඌර්ජිතං භරසහං සින්ධෝර්වපුඃ .. 1.77 ..

තෘෂ්ණාං ඡින්ධි භජ ක්ෂමාං ජහි මදං පාපේ රතිං මා කෘථාඃ

සත්යං බ්රූහ්යනුයාහි සාධුපදවීං සේවස්ව විද්වජ්ජනම් .

මාන්යාන්මානය විද්විෂෝ(අ)ප්යනුනය ප්රඛ්යාපය ප්රශ්රයං

කීර්තිං පාලය දුඃඛිතේ කුරු දයාං ඒතත්සතාං චේෂ්ටිතම් .. 1.78 ..

මනසි වචසි කායේ පුණ්යපීයූෂපූර්ණාස්

ත්රිභුවනං උපකාරශ්රේණිභිඃ ප්රීණයන්තඃ .

පරගුණපරමාණූන්පර්වතීකෘත්ය නිත්යං

නිජහෘදි විකසන්තඃ සන්ත සන්තඃ කියන්තඃ .. 1.79 ..

කිං තේන හේමගිරිණා රජතාද්රිණා වා

යත්රාශ්රිතාශ්ච තරවස්තරවස්ත ඒව .

මන්යාමහේ මලයං ඒව යදාශ්රයේණ

කඞ්කෝලනිම්බකටුජා අපි චන්දනාඃ ස්යුඃ .. 1.80 ..

රත්නෛර්මහාර්හෛස්තුතුෂුර්න දේවා

න භේජිරේ භීමවිෂේණ භීතිම් .

සුධාං විනා න පරයුර්විරාමං

න නිශ්චිතාර්ථාද්විරමන්ති ධීරාඃ .. 1.81 ..

ක්වචිත්පෘථ්වීශය්යඃ ක්වචිදපි ච පරඞ්කශයනඃ

ක්වචිච්ඡාකාහාරඃ ක්වචිදපි ච ශාල්යෝදනරුචිඃ .

ක්වචිත්කන්ථාධාරී ක්වචිදපි ච දිව්යාම්බරධරෝ

මනස්වී කාර්යාර්ථී න ගණයති දුඃඛං න ච සුඛම් .. 1.82 ..

ඓශ්වර්යස්ය විභූෂණං සුජනතා ශෞර්යස්ය වාක්සංයමෝ

ජ්ඤානස්යෝපශමඃ ශ්රුතස්ය විනයෝ විත්තස්ය පාත්රේ ව්යයඃ .

අක්රෝධස්තපසඃ ක්ෂමා ප්රභවිතුර්ධර්මස්ය නිර්වාජතා

සර්වේෂාං අපි සර්වකාරණං ඉදං ශීලං පරං භූෂණම් .. 1.83 ..

නින්දන්තු නීතිනිපුණා යදි වා ස්තුවන්තු

ලක්ෂ්මීඃ සමාවිශතු ගච්ඡතු වා යථේෂ්ඨම් .

අද්යෛව වා මරණං අස්තු යුගාන්තරේ වා

න්යාය්යාත්පථඃ ප්රවිචලන්ති පදං න ධීරාඃ .. 1.84 ..

භග්නාශස්ය කරණ්ඩපිණ්ඩිතතනෝර්ම්ලානේන්ද්රියස්ය ක්ෂුධා

කෘත්වාඛුර්විවරං ස්වයං නිපතිතෝ නක්තං මුඛේ භෝගිනඃ .

තෘප්තස්තත්පිශිතේන සත්වරං අසෞ තේනෛව යාතඃ යථා

ලෝකාඃ පශ්යත දෛවං ඒව හි නෘණාං වෘද්ධෞ ක්ෂයේ කාරණම් .. 1.85 ..

ආලස්යං හි මනුෂ්යාණාං

ශරීරස්ථෝ මහාන්රිපුඃ .

නාස්ත්යුද්යමසමෝ බන්ධුඃ

කුර්වාණෝ නාවසීදති .. 1.86 ..

ඡින්නෝ(අ)පි රෝහති තර්ක්ෂීණෝ(අ)ප්යුපචීයතේ පුනශ්චන්ද්රඃ .

ඉති විමෘශන්තඃ සන්තඃ සන්තප්යන්තේ න දුඃඛේෂු .. 1.87 ..

නේතා යස්ය බෘහස්පතිඃ ප්රහරණං වජ්රං සුරාඃ සෛනිකාඃ

ස්වර්ගෝ දුර්ගං අනුග්රහඃ කිල හරේරෛරාවතෝ වාරණඃ .

ඉත්යෛශ්වර්යබලාන්විතෝ(අ)පි බලභිද්භග්නඃ පරෛඃ සඞ්ගරේ

තද්ව්යක්තං නනු දෛවං ඒව ශරණං ධිග්ධිග්වෘථා පෞරුෂම් .. 1.88 ..

කර්මායත්තං ඵලං පුංසාං

බුද්ධිඃ කර්මානුසාරිණී .

තථාපි සුධියා භාව්යං

සුවිචාර්යෛව කුර්වතා .. 1.89 ..

ඛල්වාතෝ දිවසේශ්වරස්ය කිරණෛඃ සන්තාඩිතෝ මස්තකේ

වාඤ්ඡන්දේශං අනාතපං විධිවශාත්තාලස්ය මූලං ගතඃ .

තත්රාප්යස්ය මහාඵලේන පතතා භග්නං සශබ්දං ශිරඃ

ප්රායෝ ගච්ඡති යත්ර භාග්යරහිතස්තත්රෛව යාන්ත්යාපදඃ .. 1.90 ..

රවිනිශාකරයෝර්ග්රහපීඩනං

ගජභුජඞ්ගමයෝරපි බන්ධනම් .

මතිමතාං ච විලෝක්ය දරිද්රතාං

විධිරහෝ බලවානිති මේ මතිඃ .. 1.91 ..

සෘජති තාවදශේෂගුණකරං

පුරුෂරත්නං අලඞ්කරණං භුවඃ .

තදපි තත්ක්ෂණභඞ්ගි කරෝති

චේදහහ කෂ්ටං අපණ්ඩිතතා විධේඃ .. 1.92 ..

පත්රං නෛව යදා කරීරවිටපේ දෝෂෝ වසන්තස්ය කිම්

නෝලූකෝ(අ)ප්යවලෝකතේ යදි දිවා සූර්යස්ය කිං දූෂණම් .

ධාරා නෛව පතන්ති චාතකමුඛේ මේඝස්ය කිං දූෂණම්

යත්පූර්වං විධිනා ලලාටලිඛිතං තන්මාර්ජිතුං කඃ ක්ෂමඃ .. 1.93 ..

නමස්යාමෝ දේවාන්නනු හතවිධේස්තේ(අ)පි වශගා

විධිර්වන්ද්යඃ සෝ(අ)පි ප්රතිනියතකර්මෛකඵලදඃ .

ඵලං කර්මායත්තං යදි කිං අමරෛඃ කිං ච විධිනා

නමස්තත්කර්මභ්යෝ විධිරපි න යේභ්යඃ ප්රභවති .. 1.94 ..

බ්රහ්මා යේන කුලාලවන්නියමිතෝ බ්රහ්මාඩභාණ්ඩෝදරේ

විෂ්ණුර්යේන දශාවතාරගහනේ ක්ෂිප්තෝ මහාසඞ්කටේ .

රුද්රෝ යේන කපාලපාණිපුටකේ භික්ෂාටනං කාරිතඃ

සූර්යෝ භ්රාම්යති නිත්යං ඒව ගගනේ තස්මෛ නමඃ කර්මණේ .. 1.95 ..

නෛවාකෘතිඃ ඵලති නෛවා කුලං න ශීලං

විද්යාපි නෛව න ච යත්නකෘතාපි සේවා .

භාග්යානි පූර්වතපසා ඛලු සඤ්චිතානි

කාලේ ඵලන්ති පුරුෂස්ය යථෛව වෘක්ෂාඃ .. 1.96 ..

වනේ රණේ ශත්රුජලාග්නිමධ්යේ

මහාර්ණවේ පර්වතමස්තකේ වා .

සුප්තං ප්රමත්තං විෂමස්ථිතං වා

රක්ෂන්ති පුණ්යානි පුරාකෘතානි .. 1.97 ..

යා සාධූංශ්ච ඛලාන්කරෝති විදුෂෝ මූර්ඛාන්හිතාන්ද්වේෂිණඃ

ප්රත්යක්ෂං කුරුතේ පරීක්ෂං අමෘතං හාලාහලං තත්ක්ෂණාත් .

තාං ආරාධය සත්ක්රියාං භගවතීං භෝක්තුං ඵලං වාඤ්ඡිතං

හේ සාධෝ ව්යසනෛර්ගුණේෂු විපුලේෂ්වාස්ථාං වෘථා මා කෘථාඃ .. 1.98 ..

ගුණවදගුණවද්වා කුර්වතා කාර්යජාතං

පරිණතිරවධාර්යා යත්නතඃ පණ්ඩිතේන .

අතිරභසකෘතානාං කර්මණාං ආවිපත්තේර්

භවති හෘදයදාහී ශල්යතුල්යෝ විපාකඃ .. 1.99 ..

ස්ථාල්යාං වෛදූර්යමය්යාං පචති තිලකණාංශ්චන්දනෛරින්ධනෞඝෛඃ

සෞවර්ණෛර්ලාඞ්ගලාග්රෛර්විලිඛති වසුධාං අර්කමූලස්ය හේතෝඃ .

කෘත්වා කර්පූරඛණ්ඩාන්වෘත්තිං ඉහ කුරුතේ කෝද්රවාණාං සමන්තාත්

ප්රාප්යේමාං කර්ම්භූමිං න චරති මනුජෝ යස්තෝප මන්දභාග්යඃ .. 1.100 ..

මජ්ජත්වම්භසි යාතු මේරුශිඛරං ශත්රුං ජයත්වාහවේ

වාණිජ්යං කෘෂිසේවනේ ච සකලා විද්යාඃ කලාඃ ශික්ෂතාම් .

ආකාශං විපුලං ප්රයාතු ඛගවත්කෘත්වා ප්රයත්නං පරං

නාභාව්යං භවතීහ කර්මවශතෝ භාව්යස්ය නාශඃ කුතඃ .. 1.101 ..

භීමං වනං භවති තස්ය පුරං ප්රධානං

සර්වෝ ජනඃ ස්වජනතාං උපයාති තස්ය .

කෘත්ස්නා ච භූර්භවති සන්නිධිරත්නපූර්ණා

යස්යාස්ති පූර්වසුකෘතං විපුලං නරස්ය .. 1.102 ..

කෝ ලාභෝ ගුණිසඞ්ගමඃ කිං අසුඛං ප්රාජ්ඤේතරෛඃ සඞ්ගතිඃ

කා හානිඃ සමයච්යුතිර්නිපුණතා කා ධර්මතත්ත්වේ රතිඃ .

කඃ ශූරෝ විජිතේන්ද්රියඃ ප්රියතමා කා(අ)නුව්රතා කිං ධනං

විද්යා කිං සුඛං අප්රවාසගමනං රාජ්යං කිං ආජ්ඤාඵලම් .. 1.103 ..

අප්රියවචනදරිද්රෛඃ ප්රියවචනධනාඪ්යෛඃ ස්වදාරපරිතුෂ්ටෛඃ .

පරපරිවාදනිවෘත්තෛඃ ක්වචිත්ක්වචින්මණ්ඩිතා වසුධා .. 1.104 ..

කදර්ථිතස්යාපි හි ධෛර්යවෘත්තේර්

න ශක්යතේ ධෛර්යගුණඃ ප්රමාර්ෂ්ටුම් .

අධෝමුඛස්යාපි කෘතස්ය වහ්නේර්

නාධඃ ශිඛා යාති කදාචිදේව .. 1.105 ..

කාන්තාකටාක්ෂවිශිඛා න ලුනන්ති යස්ය

චිත්තං න නිර්දහති කෘපකෘශානුතාපඃ .

කර්ෂන්ති භූරිවිෂයාශ්ච න ලෝභපාශෛර්

ලෝකත්රයං ජයති කෘත්ස්නං ඉදං ස ධීරඃ .. 1.106 ..

ඒකේනාපි හි ශූරේණ

පාදාක්රාන්තං මහීතලම් .

ක්රියතේ භාස්කරේණෛව

ස්ඵාරස්ඵුරිතතේජසා .. 1.107 ..

වහ්නිස්තස්ය ජලායතේ ජලනිධිඃ කුල්යායතේ තත්ක්ෂණාන්

මේරුඃ ස්වල්පශිලායතේ මෘගපතිඃ සද්යඃ කුරඞ්ගායතේ .

ව්යාලෝ මාල්යගුණායතේ විෂරසඃ පීයූෂවර්ෂායතේ

යස්යාඞ්ගේ(අ)ඛිලලෝකවල්ලභතමං ශීලං සමුන්මීලති .. 1.108 ..

ලජ්ජාගුණෞඝජනනීං ජනනීං ඉව ස්වාම්

අත්යන්තශුද්ධහෘදයාං අනුවර්තමානාම් .

තේජස්විනඃ සුඛං අසූනපි සන්ත්යජනති

සත්යව්රතව්යසනිනෝ න පුනඃ ප්රතිජ්ඤාම් .. 1.109 ..

Roman (IAST) Transliteration

dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye |

svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase || 1.1 ||

boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ |

abodhopahatāḥ cānye jīrṇamaṅge subhāṣitam || 1.2 ||

ajñaḥ sukhaṃ ārādhyaḥ

sukhataraṃ ārādhyate viśeṣajñaḥ |

jñānalavadurvidagdhaṃ

brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati || 1.3 ||

prasahya maṇiṃ uddharenmakaravaktradaṃṣṭrāntarāt

samudraṃ api santaretpracaladūrmimālākulam |

bhujaṅgaṃ api kopitaṃ śirasi puṣpavaddhārayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittaṃ ārādhayet || 1.4 ||

labheta sikatāsu tailaṃ api yatnataḥ pīḍayan

pibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |

kvacidapi paryaṭanśaśaviṣāṇaṃ āsādayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhacittaṃ ārādhayet || 1.5 ||

vyālaṃ bālamṛṇālatantubhirasau roddhuṃ samujjṛmbhate

chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena sannahyati |

mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudherīhate

netuṃ vāñchanti yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ || 1.6 ||

svāyattaṃ ekāntaguṇaṃ vidhātrā

vinirmitaṃ chādanaṃ ajñatāyāḥ |

viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje

vibhūṣaṇaṃ maunaṃ apaṇḍitānām || 1.7 ||

yadā kiñcijjño'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ

tadā sarvajño'smītyabhavadavaliptaṃ mama manaḥ

yadā kiñcitkiñcidbudhajanasakāśādavagataṃ

tadā mūrkho'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ || 1.8 ||

kṛmikulacittaṃ lālāklinnaṃ vigandhijugupsitaṃ

nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam |

surapatiṃ api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate

na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām || 1.9 ||

śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ

mahīdhrāduttuṅgādavaniṃ avaneścāpi jaladhim |

adho'dho gaṅgeyaṃ padaṃ upagatā stokam

athavāvivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ || 1.10 ||

śakyo vārayituṃ jalena hutabhukcchatreṇa sūryātapo

nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |

vyādhirbheṣajasaṅgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ

sarvasyauṣadhaṃ asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadhim || 1.11 ||

sāhityasaṅgītakalāvihīnaḥ

sākṣātpaśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ |

tṛṇaṃ na khādannapi jīvamānas

tadbhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām || 1.12 ||

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ

jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |

te martyaloke bhuvi bhārabhūtā

manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 1.13 ||

varaṃ parvatadurgeṣu

bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha

na mūrkhajanasamparkaḥ

surendrabhavaneṣvapi || 1.14 ||

śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā

vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ |

tajjāḍyaṃ vasudhādipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ

kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yairarghataḥ pātitāḥ || 1.15 ||

harturyāti na gocaraṃ kiṃ api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā'py

arthibhyaḥ pratipādyamānaṃ aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |

kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyaṃ antardhanaṃ

yeṣāṃ tānprati mānaṃ ujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate || 1.16 ||

adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthās

tṛṇaṃ iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi |

abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ

na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām || 1.17 ||

ambhojinīvanavihāravilāsaṃ eva

haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |

na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ

vaidagdhīkīrtiṃ apahartuṃ asau samarthaḥ || 1.18 ||

keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā

na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ |

vāṇyekā samalaṅkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate

kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam || 1.19 ||

vidyā nāma narasya rūpaṃ adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ

vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |

vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā

vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ || 1.20 ||

kṣāntiścetkavacena kiṃ kiṃ aribhiḥ krodho'sti ceddehināṃ

jñātiścedanalena kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kiṃ phalam |

kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kiṃ u dhanairvidyā'navadyā yadi

vrīḍā cetkiṃ u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yadyasti rājyena kim || 1.21 ||

dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane

prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam |

śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā

ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 1.22 ||

jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ

mānonnatiṃ diśati pāpaṃ apākaroti |

cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ

satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām || 1.23 ||

jayanti te sukṛtino

rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ |

nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye

jarāmaraṇajaṃ bhayam || 1.24 ||

sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ

snigdhaṃ mitraṃ avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ |

ākāro ruciraḥ sthiraśca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ

tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā || 1.25 ||

prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ

kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām |

tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā

sāmānyaḥ sarvaśāstreṣvanupahatavidhiḥ śreyasāṃ eṣa panthāḥ || 1.26 ||

prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ

prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ |

vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ

prārabdhaṃ uttamajanā na parityajanti || 1.27 ||

asanto nābhyarthyāḥ suhṛdapi na yācyaḥ kṛśadhanaḥ

priyā nyāyyā vṛttirmalinaṃ asubhaṅge'pyasukaram |

vipadyuccaiḥ stheyaṃ padaṃ anuvidheyaṃ ca mahatāṃ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.28 ||

kṣutkṣāmo'pi jarākṛśo'pi śithilaprāṇo'pi kaṣṭāṃ daśām

āpanno'pi vipannadīdhitiriti prāṇeṣu naśyatsvapi |

mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ

kiṃ jīrṇaṃ tṛṇaṃ atti mānamahatāṃ agresaraḥ kesarī || 1.29 ||

svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsaṃ apyasthi goḥ

śvā labdhvā paritoṣaṃ eti na tu tattasya kṣudhāśāntaye |

siṃho jambukaṃ aṅkaṃ āgataṃ api tyaktvā nihanti dvipaṃ

sarvaḥ kṛcchragato'pi vāñchanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam || 1.30 ||

lāṅgūlacālanaṃ adhaścaraṇāvapātaṃ

bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca |

śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavastu

dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiśca bhuṅkte || 1.31 ||

parivartini saṃsāre

mṛtaḥ ko vā na jāyate |

sa jāto yena jātena

yāti vaṃśaḥ samunnatim || 1.32 ||

kusumastavakasyeva

dvayī vṛttirmanasvinaḥ |

mūrdhni vā sarvalokasya

śīryate vana eva vā || 1.33 ||

santyanye'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañcaṣās

tānpratyeṣa viśeṣavikramarucī rāhurna vairāyate |

dvāveva grasate divākaraniśāprāṇeśvarau bhāskarau

bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ || 1.34 ||

vahati bhuvanaśreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ

kamaṭhapatinā madhyepṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |

taṃ api kurute kroḍādhīnaṃ payodhiranādarād

ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścaritravibhūtayaḥ || 1.35 ||

varaṃ pakṣacchedaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair

udgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ |

tuṣārādreḥ sūnorahaha pitari kleśavivaśe

na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyurucitaḥ || 1.36 ||

siṃhaḥ śiśurapi nipatati

madamalinakapolabhittiṣu gajeṣu |

prakṛtiriyaṃ sattvavatāṃ

na khalu vayastejaso hetuḥ || 1.37 ||

jātiryātu rasātalaṃ guṇagaṇaistatrāpyadho gamyatāṃ

śīlaṃ śailataṭātpatatvabhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā |

śaurye vairiṇi vajraṃ āśu nipatatvartho'stu naḥ kevalaṃ

yenaikena vinā guṇastṛṇalavaprāyāḥ samastā ime || 1.38 ||

dhanaṃ arjaya kākutstha

dhanamūlaṃ idaṃ jagat |

antaraṃ nābhijānāmi

nirdhanasya mṛtasya ca || 1.39 ||

tānīndriyāṇyavikalāni tadeva nāma

sā buddhirapratihatā vacanaṃ tadeva |

arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena

so'pyanya eva bhavatīti vicitraṃ etat || 1.40 ||

yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ

sa paṇḍitaḥ sa śrutavānguṇajñaḥ |

sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ

sarve guṇāḥ kāñcanaṃ āśrayanti || 1.41 ||

daurmantryānnṛpatirvinaśyati yatiḥ saṅgātsuto lālanāt

vipro'nadhyayanātkulaṃ kutanayācchīlaṃ khalopāsanāt |

hrīrmadyādanavekṣaṇādapi kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān

maitrī cāpraṇayātsamṛddhiranayāttyāgapramādāddhanam || 1.42 ||

dānaṃ bhogo nāśastisro

gatayo bhavanti vittasya |

yo na dadāti na bhuṅkte

tasya tṛtīyā gatirbhavati || 1.43 ||

maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalito

madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ |

kalāśeṣaścandraḥ suratamṛditā bālavanitā

tannimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu narāḥ || 1.44 ||

parikṣīṇaḥ kaścitspṛhayati yavānāṃ prasṛtaye

sa paścātsampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām |

ataścānaikāntyādgurulaghutayā'rtheṣu dhaninām

avasthā vastūni prathayati ca saṅkocayati ca || 1.45 ||

rājandudhukṣasi yadi kṣitidhenuṃ etāṃ

tenādya vatsaṃ iva lokaṃ amuṃ puṣāṇa

tasmiṃśca samyaganiśaṃ paripoṣyamāṇe

nānāphalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ || 1.46 ||

satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca

hiṃsrā dayālurapi cārthaparā vadānyā |

nityavyayā pracuranityadhanāgamā ca

vārāṅganeva nṛpanītiranekarūpā || 1.47 ||

ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ

dānaṃ bhogo mitrasaṃrakṣaṇaṃ ca

yeṣāṃ ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ

ko'rthasteṣāṃ pārthivopāśrayeṇa || 1.48 ||

yaddhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stokaṃ mahadvā dhanaṃ

tatprāpnoti marusthale'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |

taddhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ

kūpe paśya payonidhāvapi ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam || 1.49 ||

tvaṃ eva cātakādhāro'

sīti keṣāṃ na gocaraḥ |

kiṃ ambhodavarāsmākaṃ

kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase || 1.50 ||

re re cātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām

ambhodā bahavo vasanti gagane sarve'pi naitādṛśāḥ |

kecidvṛṣṭibhirārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecidvṛthā

yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ || 1.51 ||

akaruṇatvaṃ akāraṇavigrahaḥ

paradhane parayoṣiti ca spṛhā |

sujanabandhujaneṣvasahiṣṇutā

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi durātmanām || 1.52 ||

durjanaḥ parihartavyo

vidyayā'lakṛto'pi san |

maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ

kiṃ asau na bhayaṅkaraḥ || 1.53 ||

jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vratarucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ

śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |

tejasvinyavaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthire

tatko nāma guṇo bhavetsa guṇināṃ yo durjanairnāṅkitaḥ || 1.54 ||

lobhaścedaguṇena kiṃ piśunatā yadyasti kiṃ pātakaiḥ

satyaṃ cettapasā ca kiṃ śuci mano yadyasti tīrthena kim |

saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ

sadvidyā yadi kiṃ dhanairapayaśo yadyasti kiṃ mṛtyunā || 1.55 ||

śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī

saro vigatavārijaṃ mukhaṃ anakṣaraṃ svākṛteḥ |

prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano

nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me || 1.56 ||

na kaściccaṇḍakopānām

ātmīyo nāma bhūbhujām |

hotāraṃ api juhvānaṃ

spṛṣṭo vahati pāvakaḥ || 1.57 ||

maunomūkaḥ pravacanapaṭurbāṭulo jalpako vā

dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataścāpragalbhaḥ |

kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ

sevādharmaḥ paramagahano yogināṃ apyagamyaḥ || 1.58 ||

udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya

prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛtteḥ |

daivādavāptavibhavasya guṇadviṣo'sya

nīcasya gocaragataiḥ sukhaṃ āpyate || 1.59 ||

ārambhagurvī kṣayiṇī krameṇa

laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |

dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā

chāyeva maitrī khalasajjanānām || 1.60 ||

mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantoṣavihitavṛttīnām |

lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇo jagati || 1.61 ||

vāñchā sajjanasaṅgame paraguṇe prītirgurau namratā

vidyāyāṃ vyasanaṃ svayoṣiti ratirlokāpavādādbhayam |

bhaktiḥ śūlini śaktirātmadamane saṃsargamuktiḥ khale

yeṣvete nivasanti nirmalaguṇāstebhyo narebhyo namaḥ || 1.62 ||

vipadi dhairyaṃ athābhyudaye kṣamā

sadasi vākpaṭutā yudhi vikramaḥ |

yaśasi cābhirucirvyasanaṃ śrutau

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi mahātmanām || 1.63 ||

pradānaṃ pracchannaṃ gṛhaṃ upagate sambhramavidhiḥ

priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpyupakṛteḥ |

anutseko lakṣmyāṃ anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.64 ||

kare ślāghyastyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā

mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayorvīryaṃ atulam |

hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutiṃ adhigataṃ ca śravaṇayor

vināpyaiśvaryeṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanaṃ idam || 1.65 ||

sampatsu mahatāṃ cittaṃ bhavatyutpalakomalam |

āpatsu ca mahāśailaśilā saṅghātakarkaśam || 1.66 ||

santaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate

muktākāratayā tadeva nalinīpatrasthitaṃ rājate |

svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyate

prāyeṇādhamamadhyamottamaguṇaḥ saṃsargato jāyate || 1.67 ||

prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro

yadbhartureva hitaṃ icchati tatkalatram |

tanmitraṃ āpadi sukhe ca samakriyaṃ yad

etattrayaṃ jagati puṇyakṛto labhante || 1.68 ||

eko devaḥ keśavo vā śivo vā

hyekaṃ mitraṃ bhūpatirvā yatirvā |

eko vāsaḥ pattane vā vane vā

hyekā bhāryā sundarī vā darī vā || 1.69 ||

namratvenonnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svānguṇānkhyāpayantaḥ

svārthānsampādayanto vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthe |

kṣāntyaivākṣeparukṣākṣaramukharamukhāndurjanāndūṣayantaḥ

santaḥ sāścaryacaryā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ || 1.70 ||

bhavanti namrāstaravaḥ phalodgamair

navāmbubhirdūrāvalambino ghanāḥ |

anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ

svabhāva eṣa paropakāriṇām || 1.71 ||

śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena

dānena pāṇirna tu kaṅkaṇena |

vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ

paropakārairna tu candanena || 1.72 ||

pāpānnivārayati yojayate hitāya

guhyaṃ nigūhati guṇānprakaṭīkaroti |

āpadgataṃ ca na jahāti dadāti kāle

sanmitralakṣaṇaṃ idaṃ pravadanti santaḥ || 1.73 ||

padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti

candraprabhollāsayati kairavacakravālam |

nābhyarthito jaladharo'pi jalaṃ dadāti

santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ || 1.74 ||

eke satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye

sāmānyāstu parārthaṃ udyamabhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |

te'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye

ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe || 1.75 ||

kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te'khilā

kṣīrottāpaṃ avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |

gantuṃ pāvakaṃ unmanastadabhavaddṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ

yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punastvīdṛśī || 1.76 ||

itaḥ svapiti keśavaḥ kulaṃ itastadīyadviṣām

itaśca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |

ito'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakaiḥ

aho vitataṃ ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhorvapuḥ || 1.77 ||

tṛṣṇāṃ chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ

satyaṃ brūhyanuyāhi sādhupadavīṃ sevasva vidvajjanam |

mānyānmānaya vidviṣo'pyanunaya prakhyāpaya praśrayaṃ

kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayāṃ etatsatāṃ ceṣṭitam || 1.78 ||

manasi vacasi kāye puṇyapīyūṣapūrṇās

tribhuvanaṃ upakāraśreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |

paraguṇaparamāṇūnparvatīkṛtya nityaṃ

nijahṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ || 1.79 ||

kiṃ tena hemagiriṇā rajatādriṇā vā

yatrāśritāśca taravastaravasta eva |

manyāmahe malayaṃ eva yadāśrayeṇa

kaṅkolanimbakaṭujā api candanāḥ syuḥ || 1.80 ||

ratnairmahārhaistutuṣurna devā

na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim |

sudhāṃ vinā na parayurvirāmaṃ

na niścitārthādviramanti dhīrāḥ || 1.81 ||

kvacitpṛthvīśayyaḥ kvacidapi ca paraṅkaśayanaḥ

kvacicchākāhāraḥ kvacidapi ca śālyodanaruciḥ |

kvacitkanthādhārī kvacidapi ca divyāmbaradharo

manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham || 1.82 ||

aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamo

jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |

akrodhastapasaḥ kṣamā prabhaviturdharmasya nirvājatā

sarveṣāṃ api sarvakāraṇaṃ idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam || 1.83 ||

nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu

lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭham |

adyaiva vā maraṇaṃ astu yugāntare vā

nyāyyātpathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ || 1.84 ||

bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā

kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |

tṛptastatpiśitena satvaraṃ asau tenaiva yātaḥ yathā

lokāḥ paśyata daivaṃ eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam || 1.85 ||

ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ

śarīrastho mahānripuḥ |

nāstyudyamasamo bandhuḥ

kurvāṇo nāvasīdati || 1.86 ||

chinno'pi rohati tarkṣīṇo'pyupacīyate punaścandraḥ |

iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyante na duḥkheṣu || 1.87 ||

netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ

svargo durgaṃ anugrahaḥ kila harerairāvato vāraṇaḥ |

ityaiśvaryabalānvito'pi balabhidbhagnaḥ paraiḥ saṅgare

tadvyaktaṃ nanu daivaṃ eva śaraṇaṃ dhigdhigvṛthā pauruṣam || 1.88 ||

karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ

buddhiḥ karmānusāriṇī |

tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ

suvicāryaiva kurvatā || 1.89 ||

khalvāto divaseśvarasya kiraṇaiḥ santāḍito mastake

vāñchandeśaṃ anātapaṃ vidhivaśāttālasya mūlaṃ gataḥ |

tatrāpyasya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ

prāyo gacchati yatra bhāgyarahitastatraiva yāntyāpadaḥ || 1.90 ||

raviniśākarayorgrahapīḍanaṃ

gajabhujaṅgamayorapi bandhanam |

matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ

vidhiraho balavāniti me matiḥ || 1.91 ||

sṛjati tāvadaśeṣaguṇakaraṃ

puruṣaratnaṃ alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ |

tadapi tatkṣaṇabhaṅgi karoti

cedahaha kaṣṭaṃ apaṇḍitatā vidheḥ || 1.92 ||

patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kim

nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |

dhārā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam

yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 1.93 ||

namasyāmo devānnanu hatavidheste'pi vaśagā

vidhirvandyaḥ so'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ |

phalaṃ karmāyattaṃ yadi kiṃ amaraiḥ kiṃ ca vidhinā

namastatkarmabhyo vidhirapi na yebhyaḥ prabhavati || 1.94 ||

brahmā yena kulālavanniyamito brahmāḍabhāṇḍodare

viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe |

rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ

sūryo bhrāmyati nityaṃ eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe || 1.95 ||

naivākṛtiḥ phalati naivā kulaṃ na śīlaṃ

vidyāpi naiva na ca yatnakṛtāpi sevā |

bhāgyāni pūrvatapasā khalu sañcitāni

kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ || 1.96 ||

vane raṇe śatrujalāgnimadhye

mahārṇave parvatamastake vā |

suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā

rakṣanti puṇyāni purākṛtāni || 1.97 ||

yā sādhūṃśca khalānkaroti viduṣo mūrkhānhitāndveṣiṇaḥ

pratyakṣaṃ kurute parīkṣaṃ amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt |

tāṃ ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ

he sādho vyasanairguṇeṣu vipuleṣvāsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ || 1.98 ||

guṇavadaguṇavadvā kurvatā kāryajātaṃ

pariṇatiravadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |

atirabhasakṛtānāṃ karmaṇāṃ āvipatter

bhavati hṛdayadāhī śalyatulyo vipākaḥ || 1.99 ||

sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃścandanairindhanaughaiḥ

sauvarṇairlāṅgalāgrairvilikhati vasudhāṃ arkamūlasya hetoḥ |

kṛtvā karpūrakhaṇḍānvṛttiṃ iha kurute kodravāṇāṃ samantāt

prāpyemāṃ karmbhūmiṃ na carati manujo yastopa mandabhāgyaḥ || 1.100 ||

majjatvambhasi yātu meruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhave

vāṇijyaṃ kṛṣisevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |

ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavatkṛtvā prayatnaṃ paraṃ

nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ || 1.101 ||

bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ

sarvo janaḥ svajanatāṃ upayāti tasya |

kṛtsnā ca bhūrbhavati sannidhiratnapūrṇā

yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya || 1.102 ||

ko lābho guṇisaṅgamaḥ kiṃ asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ

kā hāniḥ samayacyutirnipuṇatā kā dharmatattve ratiḥ |

kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kā'nuvratā kiṃ dhanaṃ

vidyā kiṃ sukhaṃ apravāsagamanaṃ rājyaṃ kiṃ ājñāphalam || 1.103 ||

apriyavacanadaridraiḥ priyavacanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ |

paraparivādanivṛttaiḥ kvacitkvacinmaṇḍitā vasudhā || 1.104 ||

kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtter

na śakyate dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum |

adhomukhasyāpi kṛtasya vahner

nādhaḥ śikhā yāti kadācideva || 1.105 ||

kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya

cittaṃ na nirdahati kṛpakṛśānutāpaḥ |

karṣanti bhūriviṣayāśca na lobhapāśair

lokatrayaṃ jayati kṛtsnaṃ idaṃ sa dhīraḥ || 1.106 ||

ekenāpi hi śūreṇa

pādākrāntaṃ mahītalam |

kriyate bhāskareṇaiva

sphārasphuritatejasā || 1.107 ||

vahnistasya jalāyate jalanidhiḥ kulyāyate tatkṣaṇān

meruḥ svalpaśilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |

vyālo mālyaguṇāyate viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyate

yasyāṅge'khilalokavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati || 1.108 ||

lajjāguṇaughajananīṃ jananīṃ iva svām

atyantaśuddhahṛdayāṃ anuvartamānām |

tejasvinaḥ sukhaṃ asūnapi santyajanati

satyavratavyasanino na punaḥ pratijñām || 1.109 ||

Sanskrit — Devanagari (original)

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये ।

स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ 1.1 ॥

बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः ।

अबोधोपहताः चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ 1.2 ॥

अज्ञः सुखं आराध्यः

सुखतरं आराध्यते विशेषज्ञः ।

ज्ञानलवदुर्विदग्धं

ब्रह्मापि तं नरं न रञ्जयति ॥ 1.3 ॥

प्रसह्य मणिं उद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्

समुद्रं अपि सन्तरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम् ।

भुजङ्गं अपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत्

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तं आराधयेत् ॥ 1.4 ॥

लभेत सिकतासु तैलं अपि यत्नतः पीडयन्

पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः ।

क्वचिदपि पर्यटन्शशविषाणं आसादयेत्

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खचित्तं आराधयेत् ॥ 1.5 ॥

व्यालं बालमृणालतन्तुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृम्भते

छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन सन्नह्यति ।

माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षारामुधेरीहते

नेतुं वाञ्छन्ति यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ 1.6 ॥

स्वायत्तं एकान्तगुणं विधात्रा

विनिर्मितं छादनं अज्ञतायाः ।

विशेषतः सर्वविदां समाजे

विभूषणं मौनं अपण्डितानाम् ॥ 1.7 ॥

यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं

तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदवलिप्तं मम मनः

यदा किञ्चित्किञ्चिद्बुधजनसकाशादवगतं

तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ 1.8 ॥

कृमिकुलचित्तं लालाक्लिन्नं विगन्धिजुगुप्सितं

निरुपमरसं प्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम् ।

सुरपतिं अपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते

न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ॥ 1.9 ॥

शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं

महीध्रादुत्तुङ्गादवनिं अवनेश्चापि जलधिम् ।

अधोऽधो गङ्गेयं पदं उपगता स्तोकम्

अथवाविवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ 1.10 ॥

शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्च्छत्रेण सूर्यातपो

नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।

व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं

सर्वस्यौषधं अस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधिम् ॥ 1.11 ॥

साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः

साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ।

तृणं न खादन्नपि जीवमानस्

तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ 1.12 ॥

येषां न विद्या न तपो न दानं

ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ।

ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता

मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ 1.13 ॥

वरं पर्वतदुर्गेषु

भ्रान्तं वनचरैः सह

न मूर्खजनसम्पर्कः

सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥ 1.14 ॥

शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमा

विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः ।

तज्जाड्यं वसुधादिपस्य कवयस्त्वर्थं विनापीश्वराः

कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैरर्घतः पातिताः ॥ 1.15 ॥

हर्तुर्याति न गोचरं किं अपि शं पुष्णाति यत्सर्वदाऽप्य्

अर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानं अनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् ।

कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यं अन्तर्धनं

येषां तान्प्रति मानं उज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते ॥ 1.16 ॥

अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मावमंस्थास्

तृणं इव लघु लक्ष्मीर्नैव तान्संरुणद्धि ।

अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां

न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥ 1.17 ॥

अम्भोजिनीवनविहारविलासं एव

हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता ।

न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां

वैदग्धीकीर्तिं अपहर्तुं असौ समर्थः ॥ 1.18 ॥

केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला

न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः ।

वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते

क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ 1.19 ॥

विद्या नाम नरस्य रूपं अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं

विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।

विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ 1.20 ॥

क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किं अरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां

ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधं किं फलम् ।

किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किं उ धनैर्विद्याऽनवद्या यदि

व्रीडा चेत्किं उ भूषणैः सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥ 1.21 ॥

दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने

प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् ।

शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता

ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ॥ 1.22 ॥

जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं

मानोन्नतिं दिशति पापं अपाकरोति ।

चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं

सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ 1.23 ॥

जयन्ति ते सुकृतिनो

रससिद्धाः कवीश्वराः ।

नास्ति येषां यशःकाये

जरामरणजं भयम् ॥ 1.24 ॥

सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः

स्निग्धं मित्रं अवञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेशं मनः ।

आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुखं

तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ सम्प्राप्यते देहिना ॥ 1.25 ॥

प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं

काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ।

तृष्णास्रोतो विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा

सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसां एष पन्थाः ॥ 1.26 ॥

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।

विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः

प्रारब्धं उत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ 1.27 ॥

असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः

प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनं असुभङ्गेऽप्यसुकरम् ।

विपद्युच्चैः स्थेयं पदं अनुविधेयं च महतां

सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.28 ॥

क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशाम्

आपन्नोऽपि विपन्नदीधितिरिति प्राणेषु नश्यत्स्वपि ।

मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः

किं जीर्णं तृणं अत्ति मानमहतां अग्रेसरः केसरी ॥ 1.29 ॥

स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसं अप्यस्थि गोः

श्वा लब्ध्वा परितोषं एति न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये ।

सिंहो जम्बुकं अङ्कं आगतं अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं

सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छन्ति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ 1.30 ॥

लाङ्गूलचालनं अधश्चरणावपातं

भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।

श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु

धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ 1.31 ॥

परिवर्तिनि संसारे

मृतः को वा न जायते ।

स जातो येन जातेन

याति वंशः समुन्नतिम् ॥ 1.32 ॥

कुसुमस्तवकस्येव

द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः ।

मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य

शीर्यते वन एव वा ॥ 1.33 ॥

सन्त्यन्येऽपि बृहस्पतिप्रभृतयः सम्भाविताः पञ्चषास्

तान्प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुर्न वैरायते ।

द्वावेव ग्रसते दिवाकरनिशाप्राणेश्वरौ भास्करौ

भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीर्षावशेषाकृतिः ॥ 1.34 ॥

वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां

कमठपतिना मध्येपृष्ठं सदा स च धार्यते ।

तं अपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिरनादराद्

अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥ 1.35 ॥

वरं पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिशप्रहारैर्

उद्गच्छद्बहुलदहनोद्गारगुरुभिः ।

तुषाराद्रेः सूनोरहह पितरि क्लेशविवशे

न चासौ सम्पातः पयसि पयसां पत्युरुचितः ॥ 1.36 ॥

सिंहः शिशुरपि निपतति

मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।

प्रकृतिरियं सत्त्ववतां

न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ 1.37 ॥

जातिर्यातु रसातलं गुणगणैस्तत्राप्यधो गम्यतां

शीलं शैलतटात्पतत्वभिजनः सन्दह्यतां वह्निना ।

शौर्ये वैरिणि वज्रं आशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवलं

येनैकेन विना गुणस्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ 1.38 ॥

धनं अर्जय काकुत्स्थ

धनमूलं इदं जगत् ।

अन्तरं नाभिजानामि

निर्धनस्य मृतस्य च ॥ 1.39 ॥

तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम

सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।

अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन

सोऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रं एतत् ॥ 1.40 ॥

यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः

स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः ।

स एव वक्ता स च दर्शनीयः

सर्वे गुणाः काञ्चनं आश्रयन्ति ॥ 1.41 ॥

दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनात्

विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।

ह्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान्

मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्त्यागप्रमादाद्धनम् ॥ 1.42 ॥

दानं भोगो नाशस्तिस्रो

गतयो भवन्ति वित्तस्य ।

यो न ददाति न भुङ्क्ते

तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ 1.43 ॥

मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो

मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः ।

कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता

तन्निम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नराः ॥ 1.44 ॥

परिक्षीणः कश्चित्स्पृहयति यवानां प्रसृतये

स पश्चात्सम्पूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम् ।

अतश्चानैकान्त्याद्गुरुलघुतयाऽर्थेषु धनिनाम्

अवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥ 1.45 ॥

राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुं एतां

तेनाद्य वत्सं इव लोकं अमुं पुषाण

तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे

नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ 1.46 ॥

सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च

हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या ।

नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च

वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ 1.47 ॥

आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां

दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च

येषां एते षड्गुणा न प्रवृत्ताः

कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ 1.48 ॥

यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं

तत्प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकम् ।

तद्धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा सा कृथाः

कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ॥ 1.49 ॥

त्वं एव चातकाधारोऽ

सीति केषां न गोचरः ।

किं अम्भोदवरास्माकं

कार्पण्योक्तं प्रतीक्षसे ॥ 1.50 ॥

रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्

अम्भोदा बहवो वसन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः ।

केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद्वृथा

यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥ 1.51 ॥

अकरुणत्वं अकारणविग्रहः

परधने परयोषिति च स्पृहा ।

सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता

प्रकृतिसिद्धं इदं हि दुरात्मनाम् ॥ 1.52 ॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो

विद्ययाऽलकृतोऽपि सन् ।

मणिना भूषितः सर्पः

किं असौ न भयङ्करः ॥ 1.53 ॥

जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भः शुचौ कैतवं

शूरे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि ।

तेजस्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे

तत्को नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ 1.54 ॥

लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः

सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ।

सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः

सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ 1.55 ॥

शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी

सरो विगतवारिजं मुखं अनक्षरं स्वाकृतेः ।

प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो

नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ 1.56 ॥

न कश्चिच्चण्डकोपानाम्

आत्मीयो नाम भूभुजाम् ।

होतारं अपि जुह्वानं

स्पृष्टो वहति पावकः ॥ 1.57 ॥

मौनोमूकः प्रवचनपटुर्बाटुलो जल्पको वा

धृष्टः पार्श्वे वसति च सदा दूरतश्चाप्रगल्भः ।

क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः

सेवाधर्मः परमगहनो योगिनां अप्यगम्यः ॥ 1.58 ॥

उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य

प्राग्जातविस्तृतनिजाधमकर्मवृत्तेः ।

दैवादवाप्तविभवस्य गुणद्विषोऽस्य

नीचस्य गोचरगतैः सुखं आप्यते ॥ 1.59 ॥

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण

लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।

दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना

छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥ 1.60 ॥

मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् ।

लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥ 1.61 ॥

वाञ्छा सज्जनसङ्गमे परगुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता

विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् ।

भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खले

येष्वेते निवसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ 1.62 ॥

विपदि धैर्यं अथाभ्युदये क्षमा

सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।

यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ

प्रकृतिसिद्धं इदं हि महात्मनाम् ॥ 1.63 ॥

प्रदानं प्रच्छन्नं गृहं उपगते सम्भ्रमविधिः

प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः ।

अनुत्सेको लक्ष्म्यां अनभिभवगन्धाः परकथाः

सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.64 ॥

करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता

मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यं अतुलम् ।

हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतिं अधिगतं च श्रवणयोर्

विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनं इदम् ॥ 1.65 ॥

सम्पत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पलकोमलम् ।

आपत्सु च महाशैलशिला सङ्घातकर्कशम् ॥ 1.66 ॥

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते

मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।

स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते

प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ 1.67 ॥

प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो

यद्भर्तुरेव हितं इच्छति तत्कलत्रम् ।

तन्मित्रं आपदि सुखे च समक्रियं यद्

एतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ 1.68 ॥

एको देवः केशवो वा शिवो वा

ह्येकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा ।

एको वासः पत्तने वा वने वा

ह्येका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥ 1.69 ॥

नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः

स्वार्थान्सम्पादयन्तो विततपृथुतरारम्भयत्नाः परार्थे ।

क्षान्त्यैवाक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्जनान्दूषयन्तः

सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥ 1.70 ॥

भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैर्

नवाम्बुभिर्दूरावलम्बिनो घनाः ।

अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः

स्वभाव एष परोपकारिणाम् ॥ 1.71 ॥

श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन

दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन ।

विभाति कायः करुणपराणां

परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥ 1.72 ॥

पापान्निवारयति योजयते हिताय

गुह्यं निगूहति गुणान्प्रकटीकरोति ।

आपद्गतं च न जहाति ददाति काले

सन्मित्रलक्षणं इदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ 1.73 ॥

पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति

चन्द्रप्रभोल्लासयति कैरवचक्रवालम् ।

नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति

सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥ 1.74 ॥

एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यजन्ति ये

सामान्यास्तु परार्थं उद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।

तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये

ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ 1.75 ॥

क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ता पुरा तेऽखिला

क्षीरोत्तापं अवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः ।

गन्तुं पावकं उन्मनस्तदभवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं

युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥ 1.76 ॥

इतः स्वपिति केशवः कुलं इतस्तदीयद्विषाम्

इतश्च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते ।

इतोऽपि बडवानलः सह समस्तसंवर्तकैः

अहो विततं ऊर्जितं भरसहं सिन्धोर्वपुः ॥ 1.77 ॥

तृष्णां छिन्धि भज क्षमां जहि मदं पापे रतिं मा कृथाः

सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनम् ।

मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय प्रख्यापय प्रश्रयं

कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयां एतत्सतां चेष्टितम् ॥ 1.78 ॥

मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्

त्रिभुवनं उपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः ।

परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं

निजहृदि विकसन्तः सन्त सन्तः कियन्तः ॥ 1.79 ॥

किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा

यत्राश्रिताश्च तरवस्तरवस्त एव ।

मन्यामहे मलयं एव यदाश्रयेण

कङ्कोलनिम्बकटुजा अपि चन्दनाः स्युः ॥ 1.80 ॥

रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवा

न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।

सुधां विना न परयुर्विरामं

न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ 1.81 ॥

क्वचित्पृथ्वीशय्यः क्वचिदपि च परङ्कशयनः

क्वचिच्छाकाहारः क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः ।

क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो

मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥ 1.82 ॥

ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो

ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः ।

अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्वाजता

सर्वेषां अपि सर्वकारणं इदं शीलं परं भूषणम् ॥ 1.83 ॥

निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु

लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्ठम् ।

अद्यैव वा मरणं अस्तु युगान्तरे वा

न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ 1.84 ॥

भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा

कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः ।

तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरं असौ तेनैव यातः यथा

लोकाः पश्यत दैवं एव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ 1.85 ॥

आलस्यं हि मनुष्याणां

शरीरस्थो महान्रिपुः ।

नास्त्युद्यमसमो बन्धुः

कुर्वाणो नावसीदति ॥ 1.86 ॥

छिन्नोऽपि रोहति तर्क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः ।

इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न दुःखेषु ॥ 1.87 ॥

नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः

स्वर्गो दुर्गं अनुग्रहः किल हरेरैरावतो वारणः ।

इत्यैश्वर्यबलान्वितोऽपि बलभिद्भग्नः परैः सङ्गरे

तद्व्यक्तं ननु दैवं एव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ॥ 1.88 ॥

कर्मायत्तं फलं पुंसां

बुद्धिः कर्मानुसारिणी ।

तथापि सुधिया भाव्यं

सुविचार्यैव कुर्वता ॥ 1.89 ॥

खल्वातो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्ताडितो मस्तके

वाञ्छन्देशं अनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः ।

तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः

प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ 1.90 ॥

रविनिशाकरयोर्ग्रहपीडनं

गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।

मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां

विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ 1.91 ॥

सृजति तावदशेषगुणकरं

पुरुषरत्नं अलङ्करणं भुवः ।

तदपि तत्क्षणभङ्गि करोति

चेदहह कष्टं अपण्डितता विधेः ॥ 1.92 ॥

पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किम्

नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् ।

धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणम्

यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥ 1.93 ॥

नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा

विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः ।

फलं कर्मायत्तं यदि किं अमरैः किं च विधिना

नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ 1.94 ॥

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माडभाण्डोदरे

विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।

रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः

सूर्यो भ्राम्यति नित्यं एव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ 1.95 ॥

नैवाकृतिः फलति नैवा कुलं न शीलं

विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा ।

भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि

काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ 1.96 ॥

वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये

महार्णवे पर्वतमस्तके वा ।

सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा

रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥ 1.97 ॥

या साधूंश्च खलान्करोति विदुषो मूर्खान्हितान्द्वेषिणः

प्रत्यक्षं कुरुते परीक्षं अमृतं हालाहलं तत्क्षणात् ।

तां आराधय सत्क्रियां भगवतीं भोक्तुं फलं वाञ्छितं

हे साधो व्यसनैर्गुणेषु विपुलेष्वास्थां वृथा मा कृथाः ॥ 1.98 ॥

गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं

परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन ।

अतिरभसकृतानां कर्मणां आविपत्तेर्

भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ 1.99 ॥

स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलकणांश्चन्दनैरिन्धनौघैः

सौवर्णैर्लाङ्गलाग्रैर्विलिखति वसुधां अर्कमूलस्य हेतोः ।

कृत्वा कर्पूरखण्डान्वृत्तिं इह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्

प्राप्येमां कर्म्भूमिं न चरति मनुजो यस्तोप मन्दभाग्यः ॥ 1.100 ॥

मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रुं जयत्वाहवे

वाणिज्यं कृषिसेवने च सकला विद्याः कलाः शिक्षताम् ।

आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं

नाभाव्यं भवतीह कर्मवशतो भाव्यस्य नाशः कुतः ॥ 1.101 ॥

भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं

सर्वो जनः स्वजनतां उपयाति तस्य ।

कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा

यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य ॥ 1.102 ॥

को लाभो गुणिसङ्गमः किं असुखं प्राज्ञेतरैः सङ्गतिः

का हानिः समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः ।

कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा काऽनुव्रता किं धनं

विद्या किं सुखं अप्रवासगमनं राज्यं किं आज्ञाफलम् ॥ 1.103 ॥

अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनधनाढ्यैः स्वदारपरितुष्टैः ।

परपरिवादनिवृत्तैः क्वचित्क्वचिन्मण्डिता वसुधा ॥ 1.104 ॥

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्

न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।

अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्

नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ 1.105 ॥

कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य

चित्तं न निर्दहति कृपकृशानुतापः ।

कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न लोभपाशैर्

लोकत्रयं जयति कृत्स्नं इदं स धीरः ॥ 1.106 ॥

एकेनापि हि शूरेण

पादाक्रान्तं महीतलम् ।

क्रियते भास्करेणैव

स्फारस्फुरिततेजसा ॥ 1.107 ॥

वह्निस्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणान्

मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते ।

व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते

यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतमं शीलं समुन्मीलति ॥ 1.108 ॥

लज्जागुणौघजननीं जननीं इव स्वाम्

अत्यन्तशुद्धहृदयां अनुवर्तमानाम् ।

तेजस्विनः सुखं असूनपि सन्त्यजनति

सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ 1.109 ॥