Bhartrihareh Shataka Trishati - Niti Shatakam — Gujarati Script

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાનન્તચિન્માત્રમૂર્તયે ।

સ્વાનુભૂત્યેકમાનાય નમઃ શાન્તાય તેજસે ॥ 1.1 ॥

બોદ્ધારો મત્સરગ્રસ્તાઃ પ્રભવઃ સ્મયદૂષિતાઃ ।

અબોધોપહતાઃ ચાન્યે જીર્ણમઙ્ગે સુભાષિતમ્ ॥ 1.2 ॥

અજ્ઞઃ સુખં આરાધ્યઃ

સુખતરં આરાધ્યતે વિશેષજ્ઞઃ ।

જ્ઞાનલવદુર્વિદગ્ધં

બ્રહ્માપિ તં નરં ન રઞ્જયતિ ॥ 1.3 ॥

પ્રસહ્ય મણિં ઉદ્ધરેન્મકરવક્ત્રદંષ્ટ્રાન્તરાત્

સમુદ્રં અપિ સન્તરેત્પ્રચલદૂર્મિમાલાકુલમ્ ।

ભુજઙ્ગં અપિ કોપિતં શિરસિ પુષ્પવદ્ધારયેત્

ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટમૂર્ખજનચિત્તં આરાધયેત્ ॥ 1.4 ॥

લભેત સિકતાસુ તૈલં અપિ યત્નતઃ પીડયન્

પિબેચ્ચ મૃગતૃષ્ણિકાસુ સલિલં પિપાસાર્દિતઃ ।

ક્વચિદપિ પર્યટન્શશવિષાણં આસાદયેત્

ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટમૂર્ખચિત્તં આરાધયેત્ ॥ 1.5 ॥

વ્યાલં બાલમૃણાલતન્તુભિરસૌ રોદ્ધું સમુજ્જૃમ્ભતે

છેત્તું વજ્રમણિં શિરીષકુસુમપ્રાન્તેન સન્નહ્યતિ ।

માધુર્યં મધુબિન્દુના રચયિતું ક્ષારામુધેરીહતે

નેતું વાઞ્છન્તિ યઃ ખલાન્પથિ સતાં સૂક્તૈઃ સુધાસ્યન્દિભિઃ ॥ 1.6 ॥

સ્વાયત્તં એકાન્તગુણં વિધાત્રા

વિનિર્મિતં છાદનં અજ્ઞતાયાઃ ।

વિશેષતઃ સર્વવિદાં સમાજે

વિભૂષણં મૌનં અપણ્ડિતાનામ્ ॥ 1.7 ॥

યદા કિઞ્ચિજ્જ્ઞોઽહં દ્વિપ ઇવ મદાન્ધઃ સમભવં

તદા સર્વજ્ઞોઽસ્મીત્યભવદવલિપ્તં મમ મનઃ

યદા કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદ્બુધજનસકાશાદવગતં

તદા મૂર્ખોઽસ્મીતિ જ્વર ઇવ મદો મે વ્યપગતઃ ॥ 1.8 ॥

કૃમિકુલચિત્તં લાલાક્લિન્નં વિગન્ધિજુગુપ્સિતં

નિરુપમરસં પ્રીત્યા ખાદન્નરાસ્થિ નિરામિષમ્ ।

સુરપતિં અપિ શ્વા પાર્શ્વસ્થં વિલોક્ય ન શઙ્કતે

ન હિ ગણયતિ ક્ષુદ્રો જન્તુઃ પરિગ્રહફલ્ગુતામ્ ॥ 1.9 ॥

શિરઃ શાર્વં સ્વર્ગાત્પશુપતિશિરસ્તઃ ક્ષિતિધરં

મહીધ્રાદુત્તુઙ્ગાદવનિં અવનેશ્ચાપિ જલધિમ્ ।

અધોઽધો ગઙ્ગેયં પદં ઉપગતા સ્તોકમ્

અથવાવિવેકભ્રષ્ટાનાં ભવતિ વિનિપાતઃ શતમુખઃ ॥ 1.10 ॥

શક્યો વારયિતું જલેન હુતભુક્ચ્છત્રેણ સૂર્યાતપો

નાગેન્દ્રો નિશિતાઙ્કુશેન સમદો દણ્ડેન ગોગર્દભૌ ।

વ્યાધિર્ભેષજસઙ્ગ્રહૈશ્ચ વિવિધૈર્મન્ત્રપ્રયોગૈર્વિષં

સર્વસ્યૌષધં અસ્તિ શાસ્ત્રવિહિતં મૂર્ખસ્ય નાસ્ત્યૌષધિમ્ ॥ 1.11 ॥

સાહિત્યસઙ્ગીતકલાવિહીનઃ

સાક્ષાત્પશુઃ પુચ્છવિષાણહીનઃ ।

તૃણં ન ખાદન્નપિ જીવમાનસ્

તદ્ભાગધેયં પરમં પશૂનામ્ ॥ 1.12 ॥

યેષાં ન વિદ્યા ન તપો ન દાનં

જ્ઞાનં ન શીલં ન ગુણો ન ધર્મઃ ।

તે મર્ત્યલોકે ભુવિ ભારભૂતા

મનુષ્યરૂપેણ મૃગાશ્ચરન્તિ ॥ 1.13 ॥

વરં પર્વતદુર્ગેષુ

ભ્રાન્તં વનચરૈઃ સહ

ન મૂર્ખજનસમ્પર્કઃ

સુરેન્દ્રભવનેષ્વપિ ॥ 1.14 ॥

શાસ્ત્રોપસ્કૃતશબ્દસુન્દરગિરઃ શિષ્યપ્રદેયાગમા

વિખ્યાતાઃ કવયો વસન્તિ વિષયે યસ્ય પ્રભોર્નિર્ધનાઃ ।

તજ્જાડ્યં વસુધાદિપસ્ય કવયસ્ત્વર્થં વિનાપીશ્વરાઃ

કુત્સ્યાઃ સ્યુઃ કુપરીક્ષકા હિ મણયો યૈરર્ઘતઃ પાતિતાઃ ॥ 1.15 ॥

હર્તુર્યાતિ ન ગોચરં કિં અપિ શં પુષ્ણાતિ યત્સર્વદાઽપ્ય્

અર્થિભ્યઃ પ્રતિપાદ્યમાનં અનિશં પ્રાપ્નોતિ વૃદ્ધિં પરામ્ ।

કલ્પાન્તેષ્વપિ ન પ્રયાતિ નિધનં વિદ્યાખ્યં અન્તર્ધનં

યેષાં તાન્પ્રતિ માનં ઉજ્ઝત નૃપાઃ કસ્તૈઃ સહ સ્પર્ધતે ॥ 1.16 ॥

અધિગતપરમાર્થાન્પણ્ડિતાન્માવમંસ્થાસ્

તૃણં ઇવ લઘુ લક્ષ્મીર્નૈવ તાન્સંરુણદ્ધિ ।

અભિનવમદલેખાશ્યામગણ્ડસ્થલાનાં

ન ભવતિ બિસતન્તુર્વારણં વારણાનામ્ ॥ 1.17 ॥

અમ્ભોજિનીવનવિહારવિલાસં એવ

હંસસ્ય હન્તિ નિતરાં કુપિતો વિધાતા ।

ન ત્વસ્ય દુગ્ધજલભેદવિધૌ પ્રસિદ્ધાં

વૈદગ્ધીકીર્તિં અપહર્તું અસૌ સમર્થઃ ॥ 1.18 ॥

કેયૂરાણિ ન ભૂષયન્તિ પુરુષં હારા ન ચન્દ્રોજ્જ્વલા

ન સ્નાનં ન વિલેપનં ન કુસુમં નાલઙ્કૃતા મૂર્ધજાઃ ।

વાણ્યેકા સમલઙ્કરોતિ પુરુષં યા સંસ્કૃતા ધાર્યતે

ક્ષીયન્તે ખલુ ભૂષણાનિ સતતં વાગ્ભૂષણં ભૂષણમ્ ॥ 1.19 ॥

વિદ્યા નામ નરસ્ય રૂપં અધિકં પ્રચ્છન્નગુપ્તં ધનં

વિદ્યા ભોગકરી યશઃસુખકરી વિદ્યા ગુરૂણાં ગુરુઃ ।

વિદ્યા બન્ધુજનો વિદેશગમને વિદ્યા પરા દેવતા

વિદ્યા રાજસુ પૂજ્યતે ન તુ ધનં વિદ્યાવિહીનઃ પશુઃ ॥ 1.20 ॥

ક્ષાન્તિશ્ચેત્કવચેન કિં કિં અરિભિઃ ક્રોધોઽસ્તિ ચેદ્દેહિનાં

જ્ઞાતિશ્ચેદનલેન કિં યદિ સુહૃદ્દિવ્યૌષધં કિં ફલમ્ ।

કિં સર્પૈર્યદિ દુર્જનાઃ કિં ઉ ધનૈર્વિદ્યાઽનવદ્યા યદિ

વ્રીડા ચેત્કિં ઉ ભૂષણૈઃ સુકવિતા યદ્યસ્તિ રાજ્યેન કિમ્ ॥ 1.21 ॥

દાક્ષિણ્યં સ્વજને દયા પરિજને શાઠ્યં સદા દુર્જને

પ્રીતિઃ સાધુજને નયો નૃપજને વિદ્વજ્જને ચાર્જવમ્ ।

શૌર્યં શત્રુજને ક્ષમા ગુરુજને કાન્તાજને ધૃષ્ટતા

યે ચૈવં પુરુષાઃ કલાસુ કુશલાસ્તેષ્વેવ લોકસ્થિતિઃ ॥ 1.22 ॥

જાડ્યં ધિયો હરતિ સિઞ્ચતિ વાચિ સત્યં

માનોન્નતિં દિશતિ પાપં અપાકરોતિ ।

ચેતઃ પ્રસાદયતિ દિક્ષુ તનોતિ કીર્તિં

સત્સઙ્ગતિઃ કથય કિં ન કરોતિ પુંસામ્ ॥ 1.23 ॥

જયન્તિ તે સુકૃતિનો

રસસિદ્ધાઃ કવીશ્વરાઃ ।

નાસ્તિ યેષાં યશઃકાયે

જરામરણજં ભયમ્ ॥ 1.24 ॥

સૂનુઃ સચ્ચરિતઃ સતી પ્રિયતમા સ્વામી પ્રસાદોન્મુખઃ

સ્નિગ્ધં મિત્રં અવઞ્ચકઃ પરિજનો નિઃક્લેશલેશં મનઃ ।

આકારો રુચિરઃ સ્થિરશ્ચ વિભવો વિદ્યાવદાતં મુખં

તુષ્ટે વિષ્ટપકષ્ટહારિણિ હરૌ સમ્પ્રાપ્યતે દેહિના ॥ 1.25 ॥

પ્રાણાઘાતાન્નિવૃત્તિઃ પરધનહરણે સંયમઃ સત્યવાક્યં

કાલે શક્ત્યા પ્રદાનં યુવતિજનકથામૂકભાવઃ પરેષામ્ ।

તૃષ્ણાસ્રોતો વિભઙ્ગો ગુરુષુ ચ વિનયઃ સર્વભૂતાનુકમ્પા

સામાન્યઃ સર્વશાસ્ત્રેષ્વનુપહતવિધિઃ શ્રેયસાં એષ પન્થાઃ ॥ 1.26 ॥

પ્રારભ્યતે ન ખલુ વિઘ્નભયેન નીચૈઃ

પ્રારભ્ય વિઘ્નવિહતા વિરમન્તિ મધ્યાઃ ।

વિઘ્નૈઃ પુનઃ પુનરપિ પ્રતિહન્યમાનાઃ

પ્રારબ્ધં ઉત્તમજના ન પરિત્યજન્તિ ॥ 1.27 ॥

અસન્તો નાભ્યર્થ્યાઃ સુહૃદપિ ન યાચ્યઃ કૃશધનઃ

પ્રિયા ન્યાય્યા વૃત્તિર્મલિનં અસુભઙ્ગેઽપ્યસુકરમ્ ।

વિપદ્યુચ્ચૈઃ સ્થેયં પદં અનુવિધેયં ચ મહતાં

સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમં અસિધારાવ્રતં ઇદમ્ ॥ 1.28 ॥

ક્ષુત્ક્ષામોઽપિ જરાકૃશોઽપિ શિથિલપ્રાણોઽપિ કષ્ટાં દશામ્

આપન્નોઽપિ વિપન્નદીધિતિરિતિ પ્રાણેષુ નશ્યત્સ્વપિ ।

મત્તેભેન્દ્રવિભિન્નકુમ્ભપિશિતગ્રાસૈકબદ્ધસ્પૃહઃ

કિં જીર્ણં તૃણં અત્તિ માનમહતાં અગ્રેસરઃ કેસરી ॥ 1.29 ॥

સ્વલ્પસ્નાયુવસાવશેષમલિનં નિર્માંસં અપ્યસ્થિ ગોઃ

શ્વા લબ્ધ્વા પરિતોષં એતિ ન તુ તત્તસ્ય ક્ષુધાશાન્તયે ।

સિંહો જમ્બુકં અઙ્કં આગતં અપિ ત્યક્ત્વા નિહન્તિ દ્વિપં

સર્વઃ કૃચ્છ્રગતોઽપિ વાઞ્છન્તિ જનઃ સત્ત્વાનુરૂપં ફલમ્ ॥ 1.30 ॥

લાઙ્ગૂલચાલનં અધશ્ચરણાવપાતં

ભૂમૌ નિપત્ય વદનોદરદર્શનં ચ ।

શ્વા પિણ્ડદસ્ય કુરુતે ગજપુઙ્ગવસ્તુ

ધીરં વિલોકયતિ ચાટુશતૈશ્ચ ભુઙ્ક્તે ॥ 1.31 ॥

પરિવર્તિનિ સંસારે

મૃતઃ કો વા ન જાયતે ।

સ જાતો યેન જાતેન

યાતિ વંશઃ સમુન્નતિમ્ ॥ 1.32 ॥

કુસુમસ્તવકસ્યેવ

દ્વયી વૃત્તિર્મનસ્વિનઃ ।

મૂર્ધ્નિ વા સર્વલોકસ્ય

શીર્યતે વન એવ વા ॥ 1.33 ॥

સન્ત્યન્યેઽપિ બૃહસ્પતિપ્રભૃતયઃ સમ્ભાવિતાઃ પઞ્ચષાસ્

તાન્પ્રત્યેષ વિશેષવિક્રમરુચી રાહુર્ન વૈરાયતે ।

દ્વાવેવ ગ્રસતે દિવાકરનિશાપ્રાણેશ્વરૌ ભાસ્કરૌ

ભ્રાતઃ પર્વણિ પશ્ય દાનવપતિઃ શીર્ષાવશેષાકૃતિઃ ॥ 1.34 ॥

વહતિ ભુવનશ્રેણિં શેષઃ ફણાફલકસ્થિતાં

કમઠપતિના મધ્યેપૃષ્ઠં સદા સ ચ ધાર્યતે ।

તં અપિ કુરુતે ક્રોડાધીનં પયોધિરનાદરાદ્

અહહ મહતાં નિઃસીમાનશ્ચરિત્રવિભૂતયઃ ॥ 1.35 ॥

વરં પક્ષચ્છેદઃ સમદમઘવન્મુક્તકુલિશપ્રહારૈર્

ઉદ્ગચ્છદ્બહુલદહનોદ્ગારગુરુભિઃ ।

તુષારાદ્રેઃ સૂનોરહહ પિતરિ ક્લેશવિવશે

ન ચાસૌ સમ્પાતઃ પયસિ પયસાં પત્યુરુચિતઃ ॥ 1.36 ॥

સિંહઃ શિશુરપિ નિપતતિ

મદમલિનકપોલભિત્તિષુ ગજેષુ ।

પ્રકૃતિરિયં સત્ત્વવતાં

ન ખલુ વયસ્તેજસો હેતુઃ ॥ 1.37 ॥

જાતિર્યાતુ રસાતલં ગુણગણૈસ્તત્રાપ્યધો ગમ્યતાં

શીલં શૈલતટાત્પતત્વભિજનઃ સન્દહ્યતાં વહ્નિના ।

શૌર્યે વૈરિણિ વજ્રં આશુ નિપતત્વર્થોઽસ્તુ નઃ કેવલં

યેનૈકેન વિના ગુણસ્તૃણલવપ્રાયાઃ સમસ્તા ઇમે ॥ 1.38 ॥

ધનં અર્જય કાકુત્સ્થ

ધનમૂલં ઇદં જગત્ ।

અન્તરં નાભિજાનામિ

નિર્ધનસ્ય મૃતસ્ય ચ ॥ 1.39 ॥

તાનીન્દ્રિયાણ્યવિકલાનિ તદેવ નામ

સા બુદ્ધિરપ્રતિહતા વચનં તદેવ ।

અર્થોષ્મણા વિરહિતઃ પુરુષઃ ક્ષણેન

સોઽપ્યન્ય એવ ભવતીતિ વિચિત્રં એતત્ ॥ 1.40 ॥

યસ્યાસ્તિ વિત્તં સ નરઃ કુલીનઃ

સ પણ્ડિતઃ સ શ્રુતવાન્ગુણજ્ઞઃ ।

સ એવ વક્તા સ ચ દર્શનીયઃ

સર્વે ગુણાઃ કાઞ્ચનં આશ્રયન્તિ ॥ 1.41 ॥

દૌર્મન્ત્ર્યાન્નૃપતિર્વિનશ્યતિ યતિઃ સઙ્ગાત્સુતો લાલનાત્

વિપ્રોઽનધ્યયનાત્કુલં કુતનયાચ્છીલં ખલોપાસનાત્ ।

હ્રીર્મદ્યાદનવેક્ષણાદપિ કૃષિઃ સ્નેહઃ પ્રવાસાશ્રયાન્

મૈત્રી ચાપ્રણયાત્સમૃદ્ધિરનયાત્ત્યાગપ્રમાદાદ્ધનમ્ ॥ 1.42 ॥

દાનં ભોગો નાશસ્તિસ્રો

ગતયો ભવન્તિ વિત્તસ્ય ।

યો ન દદાતિ ન ભુઙ્ક્તે

તસ્ય તૃતીયા ગતિર્ભવતિ ॥ 1.43 ॥

મણિઃ શાણોલ્લીઢઃ સમરવિજયી હેતિદલિતો

મદક્ષીણો નાગઃ શરદિ સરિતઃ શ્યાનપુલિનાઃ ।

કલાશેષશ્ચન્દ્રઃ સુરતમૃદિતા બાલવનિતા

તન્નિમ્ના શોભન્તે ગલિતવિભવાશ્ચાર્થિષુ નરાઃ ॥ 1.44 ॥

પરિક્ષીણઃ કશ્ચિત્સ્પૃહયતિ યવાનાં પ્રસૃતયે

સ પશ્ચાત્સમ્પૂર્ણઃ કલયતિ ધરિત્રીં તૃણસમામ્ ।

અતશ્ચાનૈકાન્ત્યાદ્ગુરુલઘુતયાઽર્થેષુ ધનિનામ્

અવસ્થા વસ્તૂનિ પ્રથયતિ ચ સઙ્કોચયતિ ચ ॥ 1.45 ॥

રાજન્દુધુક્ષસિ યદિ ક્ષિતિધેનું એતાં

તેનાદ્ય વત્સં ઇવ લોકં અમું પુષાણ

તસ્મિંશ્ચ સમ્યગનિશં પરિપોષ્યમાણે

નાનાફલૈઃ ફલતિ કલ્પલતેવ ભૂમિઃ ॥ 1.46 ॥

સત્યાનૃતા ચ પરુષા પ્રિયવાદિની ચ

હિંસ્રા દયાલુરપિ ચાર્થપરા વદાન્યા ।

નિત્યવ્યયા પ્રચુરનિત્યધનાગમા ચ

વારાઙ્ગનેવ નૃપનીતિરનેકરૂપા ॥ 1.47 ॥

આજ્ઞા કીર્તિઃ પાલનં બ્રાહ્મણાનાં

દાનં ભોગો મિત્રસંરક્ષણં ચ

યેષાં એતે ષડ્ગુણા ન પ્રવૃત્તાઃ

કોઽર્થસ્તેષાં પાર્થિવોપાશ્રયેણ ॥ 1.48 ॥

યદ્ધાત્રા નિજભાલપટ્ટલિખિતં સ્તોકં મહદ્વા ધનં

તત્પ્રાપ્નોતિ મરુસ્થલેઽપિ નિતરાં મેરૌ તતો નાધિકમ્ ।

તદ્ધીરો ભવ વિત્તવત્સુ કૃપણાં વૃત્તિં વૃથા સા કૃથાઃ

કૂપે પશ્ય પયોનિધાવપિ ઘટો ગૃહ્ણાતિ તુલ્યં જલમ્ ॥ 1.49 ॥

ત્વં એવ ચાતકાધારોઽ

સીતિ કેષાં ન ગોચરઃ ।

કિં અમ્ભોદવરાસ્માકં

કાર્પણ્યોક્તં પ્રતીક્ષસે ॥ 1.50 ॥

રે રે ચાતક સાવધાનમનસા મિત્ર ક્ષણં શ્રૂયતામ્

અમ્ભોદા બહવો વસન્તિ ગગને સર્વેઽપિ નૈતાદૃશાઃ ।

કેચિદ્વૃષ્ટિભિરાર્દ્રયન્તિ વસુધાં ગર્જન્તિ કેચિદ્વૃથા

યં યં પશ્યસિ તસ્ય તસ્ય પુરતો મા બ્રૂહિ દીનં વચઃ ॥ 1.51 ॥

અકરુણત્વં અકારણવિગ્રહઃ

પરધને પરયોષિતિ ચ સ્પૃહા ।

સુજનબન્ધુજનેષ્વસહિષ્ણુતા

પ્રકૃતિસિદ્ધં ઇદં હિ દુરાત્મનામ્ ॥ 1.52 ॥

દુર્જનઃ પરિહર્તવ્યો

વિદ્યયાઽલકૃતોઽપિ સન્ ।

મણિના ભૂષિતઃ સર્પઃ

કિં અસૌ ન ભયઙ્કરઃ ॥ 1.53 ॥

જાડ્યં હ્રીમતિ ગણ્યતે વ્રતરુચૌ દમ્ભઃ શુચૌ કૈતવં

શૂરે નિર્ઘૃણતા મુનૌ વિમતિતા દૈન્યં પ્રિયાલાપિનિ ।

તેજસ્વિન્યવલિપ્તતા મુખરતા વક્તર્યશક્તિઃ સ્થિરે

તત્કો નામ ગુણો ભવેત્સ ગુણિનાં યો દુર્જનૈર્નાઙ્કિતઃ ॥ 1.54 ॥

લોભશ્ચેદગુણેન કિં પિશુનતા યદ્યસ્તિ કિં પાતકૈઃ

સત્યં ચેત્તપસા ચ કિં શુચિ મનો યદ્યસ્તિ તીર્થેન કિમ્ ।

સૌજન્યં યદિ કિં ગુણૈઃ સુમહિમા યદ્યસ્તિ કિં મણ્ડનૈઃ

સદ્વિદ્યા યદિ કિં ધનૈરપયશો યદ્યસ્તિ કિં મૃત્યુના ॥ 1.55 ॥

શશી દિવસધૂસરો ગલિતયૌવના કામિની

સરો વિગતવારિજં મુખં અનક્ષરં સ્વાકૃતેઃ ।

પ્રભુર્ધનપરાયણઃ સતતદુર્ગતઃ સજ્જનો

નૃપાઙ્ગણગતઃ ખલો મનસિ સપ્ત શલ્યાનિ મે ॥ 1.56 ॥

ન કશ્ચિચ્ચણ્ડકોપાનામ્

આત્મીયો નામ ભૂભુજામ્ ।

હોતારં અપિ જુહ્વાનં

સ્પૃષ્ટો વહતિ પાવકઃ ॥ 1.57 ॥

મૌનોમૂકઃ પ્રવચનપટુર્બાટુલો જલ્પકો વા

ધૃષ્ટઃ પાર્શ્વે વસતિ ચ સદા દૂરતશ્ચાપ્રગલ્ભઃ ।

ક્ષાન્ત્યા ભીરુર્યદિ ન સહતે પ્રાયશો નાભિજાતઃ

સેવાધર્મઃ પરમગહનો યોગિનાં અપ્યગમ્યઃ ॥ 1.58 ॥

ઉદ્ભાસિતાખિલખલસ્ય વિશૃઙ્ખલસ્ય

પ્રાગ્જાતવિસ્તૃતનિજાધમકર્મવૃત્તેઃ ।

દૈવાદવાપ્તવિભવસ્ય ગુણદ્વિષોઽસ્ય

નીચસ્ય ગોચરગતૈઃ સુખં આપ્યતે ॥ 1.59 ॥

આરમ્ભગુર્વી ક્ષયિણી ક્રમેણ

લઘ્વી પુરા વૃદ્ધિમતી ચ પશ્ચાત્ ।

દિનસ્ય પૂર્વાર્ધપરાર્ધભિન્ના

છાયેવ મૈત્રી ખલસજ્જનાનામ્ ॥ 1.60 ॥

મૃગમીનસજ્જનાનાં તૃણજલસન્તોષવિહિતવૃત્તીનામ્ ।

લુબ્ધકધીવરપિશુના નિષ્કારણવૈરિણો જગતિ ॥ 1.61 ॥

વાઞ્છા સજ્જનસઙ્ગમે પરગુણે પ્રીતિર્ગુરૌ નમ્રતા

વિદ્યાયાં વ્યસનં સ્વયોષિતિ રતિર્લોકાપવાદાદ્ભયમ્ ।

ભક્તિઃ શૂલિનિ શક્તિરાત્મદમને સંસર્ગમુક્તિઃ ખલે

યેષ્વેતે નિવસન્તિ નિર્મલગુણાસ્તેભ્યો નરેભ્યો નમઃ ॥ 1.62 ॥

વિપદિ ધૈર્યં અથાભ્યુદયે ક્ષમા

સદસિ વાક્પટુતા યુધિ વિક્રમઃ ।

યશસિ ચાભિરુચિર્વ્યસનં શ્રુતૌ

પ્રકૃતિસિદ્ધં ઇદં હિ મહાત્મનામ્ ॥ 1.63 ॥

પ્રદાનં પ્રચ્છન્નં ગૃહં ઉપગતે સમ્ભ્રમવિધિઃ

પ્રિયં કૃત્વા મૌનં સદસિ કથનં ચાપ્યુપકૃતેઃ ।

અનુત્સેકો લક્ષ્મ્યાં અનભિભવગન્ધાઃ પરકથાઃ

સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમં અસિધારાવ્રતં ઇદમ્ ॥ 1.64 ॥

કરે શ્લાઘ્યસ્ત્યાગઃ શિરસિ ગુરુપાદપ્રણયિતા

મુખે સત્યા વાણી વિજયિ ભુજયોર્વીર્યં અતુલમ્ ।

હૃદિ સ્વચ્છા વૃત્તિઃ શ્રુતિં અધિગતં ચ શ્રવણયોર્

વિનાપ્યૈશ્વર્યેણ પ્રકૃતિમહતાં મણ્ડનં ઇદમ્ ॥ 1.65 ॥

સમ્પત્સુ મહતાં ચિત્તં ભવત્યુત્પલકોમલમ્ ।

આપત્સુ ચ મહાશૈલશિલા સઙ્ઘાતકર્કશમ્ ॥ 1.66 ॥

સન્તપ્તાયસિ સંસ્થિતસ્ય પયસો નામાપિ ન જ્ઞાયતે

મુક્તાકારતયા તદેવ નલિનીપત્રસ્થિતં રાજતે ।

સ્વાત્યાં સાગરશુક્તિમધ્યપતિતં તન્મૌક્તિકં જાયતે

પ્રાયેણાધમમધ્યમોત્તમગુણઃ સંસર્ગતો જાયતે ॥ 1.67 ॥

પ્રીણાતિ યઃ સુચરિતૈઃ પિતરં સ પુત્રો

યદ્ભર્તુરેવ હિતં ઇચ્છતિ તત્કલત્રમ્ ।

તન્મિત્રં આપદિ સુખે ચ સમક્રિયં યદ્

એતત્ત્રયં જગતિ પુણ્યકૃતો લભન્તે ॥ 1.68 ॥

એકો દેવઃ કેશવો વા શિવો વા

હ્યેકં મિત્રં ભૂપતિર્વા યતિર્વા ।

એકો વાસઃ પત્તને વા વને વા

હ્યેકા ભાર્યા સુન્દરી વા દરી વા ॥ 1.69 ॥

નમ્રત્વેનોન્નમન્તઃ પરગુણકથનૈઃ સ્વાન્ગુણાન્ખ્યાપયન્તઃ

સ્વાર્થાન્સમ્પાદયન્તો વિતતપૃથુતરારમ્ભયત્નાઃ પરાર્થે ।

ક્ષાન્ત્યૈવાક્ષેપરુક્ષાક્ષરમુખરમુખાન્દુર્જનાન્દૂષયન્તઃ

સન્તઃ સાશ્ચર્યચર્યા જગતિ બહુમતાઃ કસ્ય નાભ્યર્ચનીયાઃ ॥ 1.70 ॥

ભવન્તિ નમ્રાસ્તરવઃ ફલોદ્ગમૈર્

નવામ્બુભિર્દૂરાવલમ્બિનો ઘનાઃ ।

અનુદ્ધતાઃ સત્પુરુષાઃ સમૃદ્ધિભિઃ

સ્વભાવ એષ પરોપકારિણામ્ ॥ 1.71 ॥

શ્રોત્રં શ્રુતેનૈવ ન કુણ્ડલેન

દાનેન પાણિર્ન તુ કઙ્કણેન ।

વિભાતિ કાયઃ કરુણપરાણાં

પરોપકારૈર્ન તુ ચન્દનેન ॥ 1.72 ॥

પાપાન્નિવારયતિ યોજયતે હિતાય

ગુહ્યં નિગૂહતિ ગુણાન્પ્રકટીકરોતિ ।

આપદ્ગતં ચ ન જહાતિ દદાતિ કાલે

સન્મિત્રલક્ષણં ઇદં પ્રવદન્તિ સન્તઃ ॥ 1.73 ॥

પદ્માકરં દિનકરો વિકચીકરોતિ

ચન્દ્રપ્રભોલ્લાસયતિ કૈરવચક્રવાલમ્ ।

નાભ્યર્થિતો જલધરોઽપિ જલં દદાતિ

સન્તઃ સ્વયં પરહિતે વિહિતાભિયોગાઃ ॥ 1.74 ॥

એકે સત્પુરુષાઃ પરાર્થઘટકાઃ સ્વાર્થં પરિત્યજન્તિ યે

સામાન્યાસ્તુ પરાર્થં ઉદ્યમભૃતઃ સ્વાર્થાવિરોધેન યે ।

તેઽમી માનુષરાક્ષસાઃ પરહિતં સ્વાર્થાય નિઘ્નન્તિ યે

યે તુ ઘ્નન્તિ નિરર્થકં પરહિતં તે કે ન જાનીમહે ॥ 1.75 ॥

ક્ષીરેણાત્મગતોદકાય હિ ગુણા દત્તા પુરા તેઽખિલા

ક્ષીરોત્તાપં અવેક્ષ્ય તેન પયસા સ્વાત્મા કૃશાનૌ હુતઃ ।

ગન્તું પાવકં ઉન્મનસ્તદભવદ્દૃષ્ટ્વા તુ મિત્રાપદં

યુક્તં તેન જલેન શામ્યતિ સતાં મૈત્રી પુનસ્ત્વીદૃશી ॥ 1.76 ॥

ઇતઃ સ્વપિતિ કેશવઃ કુલં ઇતસ્તદીયદ્વિષામ્

ઇતશ્ચ શરણાર્થિનાં શિખરિણાં ગણાઃ શેરતે ।

ઇતોઽપિ બડવાનલઃ સહ સમસ્તસંવર્તકૈઃ

અહો વિતતં ઊર્જિતં ભરસહં સિન્ધોર્વપુઃ ॥ 1.77 ॥

તૃષ્ણાં છિન્ધિ ભજ ક્ષમાં જહિ મદં પાપે રતિં મા કૃથાઃ

સત્યં બ્રૂહ્યનુયાહિ સાધુપદવીં સેવસ્વ વિદ્વજ્જનમ્ ।

માન્યાન્માનય વિદ્વિષોઽપ્યનુનય પ્રખ્યાપય પ્રશ્રયં

કીર્તિં પાલય દુઃખિતે કુરુ દયાં એતત્સતાં ચેષ્ટિતમ્ ॥ 1.78 ॥

મનસિ વચસિ કાયે પુણ્યપીયૂષપૂર્ણાસ્

ત્રિભુવનં ઉપકારશ્રેણિભિઃ પ્રીણયન્તઃ ।

પરગુણપરમાણૂન્પર્વતીકૃત્ય નિત્યં

નિજહૃદિ વિકસન્તઃ સન્ત સન્તઃ કિયન્તઃ ॥ 1.79 ॥

કિં તેન હેમગિરિણા રજતાદ્રિણા વા

યત્રાશ્રિતાશ્ચ તરવસ્તરવસ્ત એવ ।

મન્યામહે મલયં એવ યદાશ્રયેણ

કઙ્કોલનિમ્બકટુજા અપિ ચન્દનાઃ સ્યુઃ ॥ 1.80 ॥

રત્નૈર્મહાર્હૈસ્તુતુષુર્ન દેવા

ન ભેજિરે ભીમવિષેણ ભીતિમ્ ।

સુધાં વિના ન પરયુર્વિરામં

ન નિશ્ચિતાર્થાદ્વિરમન્તિ ધીરાઃ ॥ 1.81 ॥

ક્વચિત્પૃથ્વીશય્યઃ ક્વચિદપિ ચ પરઙ્કશયનઃ

ક્વચિચ્છાકાહારઃ ક્વચિદપિ ચ શાલ્યોદનરુચિઃ ।

ક્વચિત્કન્થાધારી ક્વચિદપિ ચ દિવ્યામ્બરધરો

મનસ્વી કાર્યાર્થી ન ગણયતિ દુઃખં ન ચ સુખમ્ ॥ 1.82 ॥

ઐશ્વર્યસ્ય વિભૂષણં સુજનતા શૌર્યસ્ય વાક્સંયમો

જ્ઞાનસ્યોપશમઃ શ્રુતસ્ય વિનયો વિત્તસ્ય પાત્રે વ્યયઃ ।

અક્રોધસ્તપસઃ ક્ષમા પ્રભવિતુર્ધર્મસ્ય નિર્વાજતા

સર્વેષાં અપિ સર્વકારણં ઇદં શીલં પરં ભૂષણમ્ ॥ 1.83 ॥

નિન્દન્તુ નીતિનિપુણા યદિ વા સ્તુવન્તુ

લક્ષ્મીઃ સમાવિશતુ ગચ્છતુ વા યથેષ્ઠમ્ ।

અદ્યૈવ વા મરણં અસ્તુ યુગાન્તરે વા

ન્યાય્યાત્પથઃ પ્રવિચલન્તિ પદં ન ધીરાઃ ॥ 1.84 ॥

ભગ્નાશસ્ય કરણ્ડપિણ્ડિતતનોર્મ્લાનેન્દ્રિયસ્ય ક્ષુધા

કૃત્વાખુર્વિવરં સ્વયં નિપતિતો નક્તં મુખે ભોગિનઃ ।

તૃપ્તસ્તત્પિશિતેન સત્વરં અસૌ તેનૈવ યાતઃ યથા

લોકાઃ પશ્યત દૈવં એવ હિ નૃણાં વૃદ્ધૌ ક્ષયે કારણમ્ ॥ 1.85 ॥

આલસ્યં હિ મનુષ્યાણાં

શરીરસ્થો મહાન્રિપુઃ ।

નાસ્ત્યુદ્યમસમો બન્ધુઃ

કુર્વાણો નાવસીદતિ ॥ 1.86 ॥

છિન્નોઽપિ રોહતિ તર્ક્ષીણોઽપ્યુપચીયતે પુનશ્ચન્દ્રઃ ।

ઇતિ વિમૃશન્તઃ સન્તઃ સન્તપ્યન્તે ન દુઃખેષુ ॥ 1.87 ॥

નેતા યસ્ય બૃહસ્પતિઃ પ્રહરણં વજ્રં સુરાઃ સૈનિકાઃ

સ્વર્ગો દુર્ગં અનુગ્રહઃ કિલ હરેરૈરાવતો વારણઃ ।

ઇત્યૈશ્વર્યબલાન્વિતોઽપિ બલભિદ્ભગ્નઃ પરૈઃ સઙ્ગરે

તદ્વ્યક્તં નનુ દૈવં એવ શરણં ધિગ્ધિગ્વૃથા પૌરુષમ્ ॥ 1.88 ॥

કર્માયત્તં ફલં પુંસાં

બુદ્ધિઃ કર્માનુસારિણી ।

તથાપિ સુધિયા ભાવ્યં

સુવિચાર્યૈવ કુર્વતા ॥ 1.89 ॥

ખલ્વાતો દિવસેશ્વરસ્ય કિરણૈઃ સન્તાડિતો મસ્તકે

વાઞ્છન્દેશં અનાતપં વિધિવશાત્તાલસ્ય મૂલં ગતઃ ।

તત્રાપ્યસ્ય મહાફલેન પતતા ભગ્નં સશબ્દં શિરઃ

પ્રાયો ગચ્છતિ યત્ર ભાગ્યરહિતસ્તત્રૈવ યાન્ત્યાપદઃ ॥ 1.90 ॥

રવિનિશાકરયોર્ગ્રહપીડનં

ગજભુજઙ્ગમયોરપિ બન્ધનમ્ ।

મતિમતાં ચ વિલોક્ય દરિદ્રતાં

વિધિરહો બલવાનિતિ મે મતિઃ ॥ 1.91 ॥

સૃજતિ તાવદશેષગુણકરં

પુરુષરત્નં અલઙ્કરણં ભુવઃ ।

તદપિ તત્ક્ષણભઙ્ગિ કરોતિ

ચેદહહ કષ્ટં અપણ્ડિતતા વિધેઃ ॥ 1.92 ॥

પત્રં નૈવ યદા કરીરવિટપે દોષો વસન્તસ્ય કિમ્

નોલૂકોઽપ્યવલોકતે યદિ દિવા સૂર્યસ્ય કિં દૂષણમ્ ।

ધારા નૈવ પતન્તિ ચાતકમુખે મેઘસ્ય કિં દૂષણમ્

યત્પૂર્વં વિધિના લલાટલિખિતં તન્માર્જિતું કઃ ક્ષમઃ ॥ 1.93 ॥

નમસ્યામો દેવાન્નનુ હતવિધેસ્તેઽપિ વશગા

વિધિર્વન્દ્યઃ સોઽપિ પ્રતિનિયતકર્મૈકફલદઃ ।

ફલં કર્માયત્તં યદિ કિં અમરૈઃ કિં ચ વિધિના

નમસ્તત્કર્મભ્યો વિધિરપિ ન યેભ્યઃ પ્રભવતિ ॥ 1.94 ॥

બ્રહ્મા યેન કુલાલવન્નિયમિતો બ્રહ્માડભાણ્ડોદરે

વિષ્ણુર્યેન દશાવતારગહને ક્ષિપ્તો મહાસઙ્કટે ।

રુદ્રો યેન કપાલપાણિપુટકે ભિક્ષાટનં કારિતઃ

સૂર્યો ભ્રામ્યતિ નિત્યં એવ ગગને તસ્મૈ નમઃ કર્મણે ॥ 1.95 ॥

નૈવાકૃતિઃ ફલતિ નૈવા કુલં ન શીલં

વિદ્યાપિ નૈવ ન ચ યત્નકૃતાપિ સેવા ।

ભાગ્યાનિ પૂર્વતપસા ખલુ સઞ્ચિતાનિ

કાલે ફલન્તિ પુરુષસ્ય યથૈવ વૃક્ષાઃ ॥ 1.96 ॥

વને રણે શત્રુજલાગ્નિમધ્યે

મહાર્ણવે પર્વતમસ્તકે વા ।

સુપ્તં પ્રમત્તં વિષમસ્થિતં વા

રક્ષન્તિ પુણ્યાનિ પુરાકૃતાનિ ॥ 1.97 ॥

યા સાધૂંશ્ચ ખલાન્કરોતિ વિદુષો મૂર્ખાન્હિતાન્દ્વેષિણઃ

પ્રત્યક્ષં કુરુતે પરીક્ષં અમૃતં હાલાહલં તત્ક્ષણાત્ ।

તાં આરાધય સત્ક્રિયાં ભગવતીં ભોક્તું ફલં વાઞ્છિતં

હે સાધો વ્યસનૈર્ગુણેષુ વિપુલેષ્વાસ્થાં વૃથા મા કૃથાઃ ॥ 1.98 ॥

ગુણવદગુણવદ્વા કુર્વતા કાર્યજાતં

પરિણતિરવધાર્યા યત્નતઃ પણ્ડિતેન ।

અતિરભસકૃતાનાં કર્મણાં આવિપત્તેર્

ભવતિ હૃદયદાહી શલ્યતુલ્યો વિપાકઃ ॥ 1.99 ॥

સ્થાલ્યાં વૈદૂર્યમય્યાં પચતિ તિલકણાંશ્ચન્દનૈરિન્ધનૌઘૈઃ

સૌવર્ણૈર્લાઙ્ગલાગ્રૈર્વિલિખતિ વસુધાં અર્કમૂલસ્ય હેતોઃ ।

કૃત્વા કર્પૂરખણ્ડાન્વૃત્તિં ઇહ કુરુતે કોદ્રવાણાં સમન્તાત્

પ્રાપ્યેમાં કર્મ્ભૂમિં ન ચરતિ મનુજો યસ્તોપ મન્દભાગ્યઃ ॥ 1.100 ॥

મજ્જત્વમ્ભસિ યાતુ મેરુશિખરં શત્રું જયત્વાહવે

વાણિજ્યં કૃષિસેવને ચ સકલા વિદ્યાઃ કલાઃ શિક્ષતામ્ ।

આકાશં વિપુલં પ્રયાતુ ખગવત્કૃત્વા પ્રયત્નં પરં

નાભાવ્યં ભવતીહ કર્મવશતો ભાવ્યસ્ય નાશઃ કુતઃ ॥ 1.101 ॥

ભીમં વનં ભવતિ તસ્ય પુરં પ્રધાનં

સર્વો જનઃ સ્વજનતાં ઉપયાતિ તસ્ય ।

કૃત્સ્ના ચ ભૂર્ભવતિ સન્નિધિરત્નપૂર્ણા

યસ્યાસ્તિ પૂર્વસુકૃતં વિપુલં નરસ્ય ॥ 1.102 ॥

કો લાભો ગુણિસઙ્ગમઃ કિં અસુખં પ્રાજ્ઞેતરૈઃ સઙ્ગતિઃ

કા હાનિઃ સમયચ્યુતિર્નિપુણતા કા ધર્મતત્ત્વે રતિઃ ।

કઃ શૂરો વિજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયતમા કાઽનુવ્રતા કિં ધનં

વિદ્યા કિં સુખં અપ્રવાસગમનં રાજ્યં કિં આજ્ઞાફલમ્ ॥ 1.103 ॥

અપ્રિયવચનદરિદ્રૈઃ પ્રિયવચનધનાઢ્યૈઃ સ્વદારપરિતુષ્ટૈઃ ।

પરપરિવાદનિવૃત્તૈઃ ક્વચિત્ક્વચિન્મણ્ડિતા વસુધા ॥ 1.104 ॥

કદર્થિતસ્યાપિ હિ ધૈર્યવૃત્તેર્

ન શક્યતે ધૈર્યગુણઃ પ્રમાર્ષ્ટુમ્ ।

અધોમુખસ્યાપિ કૃતસ્ય વહ્નેર્

નાધઃ શિખા યાતિ કદાચિદેવ ॥ 1.105 ॥

કાન્તાકટાક્ષવિશિખા ન લુનન્તિ યસ્ય

ચિત્તં ન નિર્દહતિ કૃપકૃશાનુતાપઃ ।

કર્ષન્તિ ભૂરિવિષયાશ્ચ ન લોભપાશૈર્

લોકત્રયં જયતિ કૃત્સ્નં ઇદં સ ધીરઃ ॥ 1.106 ॥

એકેનાપિ હિ શૂરેણ

પાદાક્રાન્તં મહીતલમ્ ।

ક્રિયતે ભાસ્કરેણૈવ

સ્ફારસ્ફુરિતતેજસા ॥ 1.107 ॥

વહ્નિસ્તસ્ય જલાયતે જલનિધિઃ કુલ્યાયતે તત્ક્ષણાન્

મેરુઃ સ્વલ્પશિલાયતે મૃગપતિઃ સદ્યઃ કુરઙ્ગાયતે ।

વ્યાલો માલ્યગુણાયતે વિષરસઃ પીયૂષવર્ષાયતે

યસ્યાઙ્ગેઽખિલલોકવલ્લભતમં શીલં સમુન્મીલતિ ॥ 1.108 ॥

લજ્જાગુણૌઘજનનીં જનનીં ઇવ સ્વામ્

અત્યન્તશુદ્ધહૃદયાં અનુવર્તમાનામ્ ।

તેજસ્વિનઃ સુખં અસૂનપિ સન્ત્યજનતિ

સત્યવ્રતવ્યસનિનો ન પુનઃ પ્રતિજ્ઞામ્ ॥ 1.109 ॥

Roman (IAST) Transliteration

dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye |

svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase || 1.1 ||

boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ |

abodhopahatāḥ cānye jīrṇamaṅge subhāṣitam || 1.2 ||

ajñaḥ sukhaṃ ārādhyaḥ

sukhataraṃ ārādhyate viśeṣajñaḥ |

jñānalavadurvidagdhaṃ

brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati || 1.3 ||

prasahya maṇiṃ uddharenmakaravaktradaṃṣṭrāntarāt

samudraṃ api santaretpracaladūrmimālākulam |

bhujaṅgaṃ api kopitaṃ śirasi puṣpavaddhārayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittaṃ ārādhayet || 1.4 ||

labheta sikatāsu tailaṃ api yatnataḥ pīḍayan

pibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |

kvacidapi paryaṭanśaśaviṣāṇaṃ āsādayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhacittaṃ ārādhayet || 1.5 ||

vyālaṃ bālamṛṇālatantubhirasau roddhuṃ samujjṛmbhate

chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena sannahyati |

mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudherīhate

netuṃ vāñchanti yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ || 1.6 ||

svāyattaṃ ekāntaguṇaṃ vidhātrā

vinirmitaṃ chādanaṃ ajñatāyāḥ |

viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje

vibhūṣaṇaṃ maunaṃ apaṇḍitānām || 1.7 ||

yadā kiñcijjño'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ

tadā sarvajño'smītyabhavadavaliptaṃ mama manaḥ

yadā kiñcitkiñcidbudhajanasakāśādavagataṃ

tadā mūrkho'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ || 1.8 ||

kṛmikulacittaṃ lālāklinnaṃ vigandhijugupsitaṃ

nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam |

surapatiṃ api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate

na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām || 1.9 ||

śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ

mahīdhrāduttuṅgādavaniṃ avaneścāpi jaladhim |

adho'dho gaṅgeyaṃ padaṃ upagatā stokam

athavāvivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ || 1.10 ||

śakyo vārayituṃ jalena hutabhukcchatreṇa sūryātapo

nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |

vyādhirbheṣajasaṅgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ

sarvasyauṣadhaṃ asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadhim || 1.11 ||

sāhityasaṅgītakalāvihīnaḥ

sākṣātpaśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ |

tṛṇaṃ na khādannapi jīvamānas

tadbhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām || 1.12 ||

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ

jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |

te martyaloke bhuvi bhārabhūtā

manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 1.13 ||

varaṃ parvatadurgeṣu

bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha

na mūrkhajanasamparkaḥ

surendrabhavaneṣvapi || 1.14 ||

śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā

vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ |

tajjāḍyaṃ vasudhādipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ

kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yairarghataḥ pātitāḥ || 1.15 ||

harturyāti na gocaraṃ kiṃ api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā'py

arthibhyaḥ pratipādyamānaṃ aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |

kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyaṃ antardhanaṃ

yeṣāṃ tānprati mānaṃ ujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate || 1.16 ||

adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthās

tṛṇaṃ iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi |

abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ

na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām || 1.17 ||

ambhojinīvanavihāravilāsaṃ eva

haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |

na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ

vaidagdhīkīrtiṃ apahartuṃ asau samarthaḥ || 1.18 ||

keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā

na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ |

vāṇyekā samalaṅkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate

kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam || 1.19 ||

vidyā nāma narasya rūpaṃ adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ

vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |

vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā

vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ || 1.20 ||

kṣāntiścetkavacena kiṃ kiṃ aribhiḥ krodho'sti ceddehināṃ

jñātiścedanalena kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kiṃ phalam |

kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kiṃ u dhanairvidyā'navadyā yadi

vrīḍā cetkiṃ u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yadyasti rājyena kim || 1.21 ||

dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane

prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam |

śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā

ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 1.22 ||

jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ

mānonnatiṃ diśati pāpaṃ apākaroti |

cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ

satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām || 1.23 ||

jayanti te sukṛtino

rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ |

nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye

jarāmaraṇajaṃ bhayam || 1.24 ||

sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ

snigdhaṃ mitraṃ avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ |

ākāro ruciraḥ sthiraśca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ

tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā || 1.25 ||

prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ

kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām |

tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā

sāmānyaḥ sarvaśāstreṣvanupahatavidhiḥ śreyasāṃ eṣa panthāḥ || 1.26 ||

prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ

prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ |

vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ

prārabdhaṃ uttamajanā na parityajanti || 1.27 ||

asanto nābhyarthyāḥ suhṛdapi na yācyaḥ kṛśadhanaḥ

priyā nyāyyā vṛttirmalinaṃ asubhaṅge'pyasukaram |

vipadyuccaiḥ stheyaṃ padaṃ anuvidheyaṃ ca mahatāṃ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.28 ||

kṣutkṣāmo'pi jarākṛśo'pi śithilaprāṇo'pi kaṣṭāṃ daśām

āpanno'pi vipannadīdhitiriti prāṇeṣu naśyatsvapi |

mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ

kiṃ jīrṇaṃ tṛṇaṃ atti mānamahatāṃ agresaraḥ kesarī || 1.29 ||

svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsaṃ apyasthi goḥ

śvā labdhvā paritoṣaṃ eti na tu tattasya kṣudhāśāntaye |

siṃho jambukaṃ aṅkaṃ āgataṃ api tyaktvā nihanti dvipaṃ

sarvaḥ kṛcchragato'pi vāñchanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam || 1.30 ||

lāṅgūlacālanaṃ adhaścaraṇāvapātaṃ

bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca |

śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavastu

dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiśca bhuṅkte || 1.31 ||

parivartini saṃsāre

mṛtaḥ ko vā na jāyate |

sa jāto yena jātena

yāti vaṃśaḥ samunnatim || 1.32 ||

kusumastavakasyeva

dvayī vṛttirmanasvinaḥ |

mūrdhni vā sarvalokasya

śīryate vana eva vā || 1.33 ||

santyanye'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañcaṣās

tānpratyeṣa viśeṣavikramarucī rāhurna vairāyate |

dvāveva grasate divākaraniśāprāṇeśvarau bhāskarau

bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ || 1.34 ||

vahati bhuvanaśreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ

kamaṭhapatinā madhyepṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |

taṃ api kurute kroḍādhīnaṃ payodhiranādarād

ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścaritravibhūtayaḥ || 1.35 ||

varaṃ pakṣacchedaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair

udgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ |

tuṣārādreḥ sūnorahaha pitari kleśavivaśe

na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyurucitaḥ || 1.36 ||

siṃhaḥ śiśurapi nipatati

madamalinakapolabhittiṣu gajeṣu |

prakṛtiriyaṃ sattvavatāṃ

na khalu vayastejaso hetuḥ || 1.37 ||

jātiryātu rasātalaṃ guṇagaṇaistatrāpyadho gamyatāṃ

śīlaṃ śailataṭātpatatvabhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā |

śaurye vairiṇi vajraṃ āśu nipatatvartho'stu naḥ kevalaṃ

yenaikena vinā guṇastṛṇalavaprāyāḥ samastā ime || 1.38 ||

dhanaṃ arjaya kākutstha

dhanamūlaṃ idaṃ jagat |

antaraṃ nābhijānāmi

nirdhanasya mṛtasya ca || 1.39 ||

tānīndriyāṇyavikalāni tadeva nāma

sā buddhirapratihatā vacanaṃ tadeva |

arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena

so'pyanya eva bhavatīti vicitraṃ etat || 1.40 ||

yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ

sa paṇḍitaḥ sa śrutavānguṇajñaḥ |

sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ

sarve guṇāḥ kāñcanaṃ āśrayanti || 1.41 ||

daurmantryānnṛpatirvinaśyati yatiḥ saṅgātsuto lālanāt

vipro'nadhyayanātkulaṃ kutanayācchīlaṃ khalopāsanāt |

hrīrmadyādanavekṣaṇādapi kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān

maitrī cāpraṇayātsamṛddhiranayāttyāgapramādāddhanam || 1.42 ||

dānaṃ bhogo nāśastisro

gatayo bhavanti vittasya |

yo na dadāti na bhuṅkte

tasya tṛtīyā gatirbhavati || 1.43 ||

maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalito

madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ |

kalāśeṣaścandraḥ suratamṛditā bālavanitā

tannimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu narāḥ || 1.44 ||

parikṣīṇaḥ kaścitspṛhayati yavānāṃ prasṛtaye

sa paścātsampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām |

ataścānaikāntyādgurulaghutayā'rtheṣu dhaninām

avasthā vastūni prathayati ca saṅkocayati ca || 1.45 ||

rājandudhukṣasi yadi kṣitidhenuṃ etāṃ

tenādya vatsaṃ iva lokaṃ amuṃ puṣāṇa

tasmiṃśca samyaganiśaṃ paripoṣyamāṇe

nānāphalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ || 1.46 ||

satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca

hiṃsrā dayālurapi cārthaparā vadānyā |

nityavyayā pracuranityadhanāgamā ca

vārāṅganeva nṛpanītiranekarūpā || 1.47 ||

ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ

dānaṃ bhogo mitrasaṃrakṣaṇaṃ ca

yeṣāṃ ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ

ko'rthasteṣāṃ pārthivopāśrayeṇa || 1.48 ||

yaddhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stokaṃ mahadvā dhanaṃ

tatprāpnoti marusthale'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |

taddhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ

kūpe paśya payonidhāvapi ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam || 1.49 ||

tvaṃ eva cātakādhāro'

sīti keṣāṃ na gocaraḥ |

kiṃ ambhodavarāsmākaṃ

kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase || 1.50 ||

re re cātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām

ambhodā bahavo vasanti gagane sarve'pi naitādṛśāḥ |

kecidvṛṣṭibhirārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecidvṛthā

yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ || 1.51 ||

akaruṇatvaṃ akāraṇavigrahaḥ

paradhane parayoṣiti ca spṛhā |

sujanabandhujaneṣvasahiṣṇutā

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi durātmanām || 1.52 ||

durjanaḥ parihartavyo

vidyayā'lakṛto'pi san |

maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ

kiṃ asau na bhayaṅkaraḥ || 1.53 ||

jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vratarucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ

śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |

tejasvinyavaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthire

tatko nāma guṇo bhavetsa guṇināṃ yo durjanairnāṅkitaḥ || 1.54 ||

lobhaścedaguṇena kiṃ piśunatā yadyasti kiṃ pātakaiḥ

satyaṃ cettapasā ca kiṃ śuci mano yadyasti tīrthena kim |

saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ

sadvidyā yadi kiṃ dhanairapayaśo yadyasti kiṃ mṛtyunā || 1.55 ||

śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī

saro vigatavārijaṃ mukhaṃ anakṣaraṃ svākṛteḥ |

prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano

nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me || 1.56 ||

na kaściccaṇḍakopānām

ātmīyo nāma bhūbhujām |

hotāraṃ api juhvānaṃ

spṛṣṭo vahati pāvakaḥ || 1.57 ||

maunomūkaḥ pravacanapaṭurbāṭulo jalpako vā

dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataścāpragalbhaḥ |

kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ

sevādharmaḥ paramagahano yogināṃ apyagamyaḥ || 1.58 ||

udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya

prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛtteḥ |

daivādavāptavibhavasya guṇadviṣo'sya

nīcasya gocaragataiḥ sukhaṃ āpyate || 1.59 ||

ārambhagurvī kṣayiṇī krameṇa

laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |

dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā

chāyeva maitrī khalasajjanānām || 1.60 ||

mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantoṣavihitavṛttīnām |

lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇo jagati || 1.61 ||

vāñchā sajjanasaṅgame paraguṇe prītirgurau namratā

vidyāyāṃ vyasanaṃ svayoṣiti ratirlokāpavādādbhayam |

bhaktiḥ śūlini śaktirātmadamane saṃsargamuktiḥ khale

yeṣvete nivasanti nirmalaguṇāstebhyo narebhyo namaḥ || 1.62 ||

vipadi dhairyaṃ athābhyudaye kṣamā

sadasi vākpaṭutā yudhi vikramaḥ |

yaśasi cābhirucirvyasanaṃ śrutau

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi mahātmanām || 1.63 ||

pradānaṃ pracchannaṃ gṛhaṃ upagate sambhramavidhiḥ

priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpyupakṛteḥ |

anutseko lakṣmyāṃ anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.64 ||

kare ślāghyastyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā

mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayorvīryaṃ atulam |

hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutiṃ adhigataṃ ca śravaṇayor

vināpyaiśvaryeṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanaṃ idam || 1.65 ||

sampatsu mahatāṃ cittaṃ bhavatyutpalakomalam |

āpatsu ca mahāśailaśilā saṅghātakarkaśam || 1.66 ||

santaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate

muktākāratayā tadeva nalinīpatrasthitaṃ rājate |

svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyate

prāyeṇādhamamadhyamottamaguṇaḥ saṃsargato jāyate || 1.67 ||

prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro

yadbhartureva hitaṃ icchati tatkalatram |

tanmitraṃ āpadi sukhe ca samakriyaṃ yad

etattrayaṃ jagati puṇyakṛto labhante || 1.68 ||

eko devaḥ keśavo vā śivo vā

hyekaṃ mitraṃ bhūpatirvā yatirvā |

eko vāsaḥ pattane vā vane vā

hyekā bhāryā sundarī vā darī vā || 1.69 ||

namratvenonnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svānguṇānkhyāpayantaḥ

svārthānsampādayanto vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthe |

kṣāntyaivākṣeparukṣākṣaramukharamukhāndurjanāndūṣayantaḥ

santaḥ sāścaryacaryā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ || 1.70 ||

bhavanti namrāstaravaḥ phalodgamair

navāmbubhirdūrāvalambino ghanāḥ |

anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ

svabhāva eṣa paropakāriṇām || 1.71 ||

śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena

dānena pāṇirna tu kaṅkaṇena |

vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ

paropakārairna tu candanena || 1.72 ||

pāpānnivārayati yojayate hitāya

guhyaṃ nigūhati guṇānprakaṭīkaroti |

āpadgataṃ ca na jahāti dadāti kāle

sanmitralakṣaṇaṃ idaṃ pravadanti santaḥ || 1.73 ||

padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti

candraprabhollāsayati kairavacakravālam |

nābhyarthito jaladharo'pi jalaṃ dadāti

santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ || 1.74 ||

eke satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye

sāmānyāstu parārthaṃ udyamabhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |

te'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye

ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe || 1.75 ||

kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te'khilā

kṣīrottāpaṃ avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |

gantuṃ pāvakaṃ unmanastadabhavaddṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ

yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punastvīdṛśī || 1.76 ||

itaḥ svapiti keśavaḥ kulaṃ itastadīyadviṣām

itaśca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |

ito'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakaiḥ

aho vitataṃ ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhorvapuḥ || 1.77 ||

tṛṣṇāṃ chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ

satyaṃ brūhyanuyāhi sādhupadavīṃ sevasva vidvajjanam |

mānyānmānaya vidviṣo'pyanunaya prakhyāpaya praśrayaṃ

kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayāṃ etatsatāṃ ceṣṭitam || 1.78 ||

manasi vacasi kāye puṇyapīyūṣapūrṇās

tribhuvanaṃ upakāraśreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |

paraguṇaparamāṇūnparvatīkṛtya nityaṃ

nijahṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ || 1.79 ||

kiṃ tena hemagiriṇā rajatādriṇā vā

yatrāśritāśca taravastaravasta eva |

manyāmahe malayaṃ eva yadāśrayeṇa

kaṅkolanimbakaṭujā api candanāḥ syuḥ || 1.80 ||

ratnairmahārhaistutuṣurna devā

na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim |

sudhāṃ vinā na parayurvirāmaṃ

na niścitārthādviramanti dhīrāḥ || 1.81 ||

kvacitpṛthvīśayyaḥ kvacidapi ca paraṅkaśayanaḥ

kvacicchākāhāraḥ kvacidapi ca śālyodanaruciḥ |

kvacitkanthādhārī kvacidapi ca divyāmbaradharo

manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham || 1.82 ||

aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamo

jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |

akrodhastapasaḥ kṣamā prabhaviturdharmasya nirvājatā

sarveṣāṃ api sarvakāraṇaṃ idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam || 1.83 ||

nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu

lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭham |

adyaiva vā maraṇaṃ astu yugāntare vā

nyāyyātpathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ || 1.84 ||

bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā

kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |

tṛptastatpiśitena satvaraṃ asau tenaiva yātaḥ yathā

lokāḥ paśyata daivaṃ eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam || 1.85 ||

ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ

śarīrastho mahānripuḥ |

nāstyudyamasamo bandhuḥ

kurvāṇo nāvasīdati || 1.86 ||

chinno'pi rohati tarkṣīṇo'pyupacīyate punaścandraḥ |

iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyante na duḥkheṣu || 1.87 ||

netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ

svargo durgaṃ anugrahaḥ kila harerairāvato vāraṇaḥ |

ityaiśvaryabalānvito'pi balabhidbhagnaḥ paraiḥ saṅgare

tadvyaktaṃ nanu daivaṃ eva śaraṇaṃ dhigdhigvṛthā pauruṣam || 1.88 ||

karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ

buddhiḥ karmānusāriṇī |

tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ

suvicāryaiva kurvatā || 1.89 ||

khalvāto divaseśvarasya kiraṇaiḥ santāḍito mastake

vāñchandeśaṃ anātapaṃ vidhivaśāttālasya mūlaṃ gataḥ |

tatrāpyasya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ

prāyo gacchati yatra bhāgyarahitastatraiva yāntyāpadaḥ || 1.90 ||

raviniśākarayorgrahapīḍanaṃ

gajabhujaṅgamayorapi bandhanam |

matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ

vidhiraho balavāniti me matiḥ || 1.91 ||

sṛjati tāvadaśeṣaguṇakaraṃ

puruṣaratnaṃ alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ |

tadapi tatkṣaṇabhaṅgi karoti

cedahaha kaṣṭaṃ apaṇḍitatā vidheḥ || 1.92 ||

patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kim

nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |

dhārā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam

yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 1.93 ||

namasyāmo devānnanu hatavidheste'pi vaśagā

vidhirvandyaḥ so'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ |

phalaṃ karmāyattaṃ yadi kiṃ amaraiḥ kiṃ ca vidhinā

namastatkarmabhyo vidhirapi na yebhyaḥ prabhavati || 1.94 ||

brahmā yena kulālavanniyamito brahmāḍabhāṇḍodare

viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe |

rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ

sūryo bhrāmyati nityaṃ eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe || 1.95 ||

naivākṛtiḥ phalati naivā kulaṃ na śīlaṃ

vidyāpi naiva na ca yatnakṛtāpi sevā |

bhāgyāni pūrvatapasā khalu sañcitāni

kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ || 1.96 ||

vane raṇe śatrujalāgnimadhye

mahārṇave parvatamastake vā |

suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā

rakṣanti puṇyāni purākṛtāni || 1.97 ||

yā sādhūṃśca khalānkaroti viduṣo mūrkhānhitāndveṣiṇaḥ

pratyakṣaṃ kurute parīkṣaṃ amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt |

tāṃ ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ

he sādho vyasanairguṇeṣu vipuleṣvāsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ || 1.98 ||

guṇavadaguṇavadvā kurvatā kāryajātaṃ

pariṇatiravadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |

atirabhasakṛtānāṃ karmaṇāṃ āvipatter

bhavati hṛdayadāhī śalyatulyo vipākaḥ || 1.99 ||

sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃścandanairindhanaughaiḥ

sauvarṇairlāṅgalāgrairvilikhati vasudhāṃ arkamūlasya hetoḥ |

kṛtvā karpūrakhaṇḍānvṛttiṃ iha kurute kodravāṇāṃ samantāt

prāpyemāṃ karmbhūmiṃ na carati manujo yastopa mandabhāgyaḥ || 1.100 ||

majjatvambhasi yātu meruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhave

vāṇijyaṃ kṛṣisevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |

ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavatkṛtvā prayatnaṃ paraṃ

nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ || 1.101 ||

bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ

sarvo janaḥ svajanatāṃ upayāti tasya |

kṛtsnā ca bhūrbhavati sannidhiratnapūrṇā

yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya || 1.102 ||

ko lābho guṇisaṅgamaḥ kiṃ asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ

kā hāniḥ samayacyutirnipuṇatā kā dharmatattve ratiḥ |

kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kā'nuvratā kiṃ dhanaṃ

vidyā kiṃ sukhaṃ apravāsagamanaṃ rājyaṃ kiṃ ājñāphalam || 1.103 ||

apriyavacanadaridraiḥ priyavacanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ |

paraparivādanivṛttaiḥ kvacitkvacinmaṇḍitā vasudhā || 1.104 ||

kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtter

na śakyate dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum |

adhomukhasyāpi kṛtasya vahner

nādhaḥ śikhā yāti kadācideva || 1.105 ||

kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya

cittaṃ na nirdahati kṛpakṛśānutāpaḥ |

karṣanti bhūriviṣayāśca na lobhapāśair

lokatrayaṃ jayati kṛtsnaṃ idaṃ sa dhīraḥ || 1.106 ||

ekenāpi hi śūreṇa

pādākrāntaṃ mahītalam |

kriyate bhāskareṇaiva

sphārasphuritatejasā || 1.107 ||

vahnistasya jalāyate jalanidhiḥ kulyāyate tatkṣaṇān

meruḥ svalpaśilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |

vyālo mālyaguṇāyate viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyate

yasyāṅge'khilalokavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati || 1.108 ||

lajjāguṇaughajananīṃ jananīṃ iva svām

atyantaśuddhahṛdayāṃ anuvartamānām |

tejasvinaḥ sukhaṃ asūnapi santyajanati

satyavratavyasanino na punaḥ pratijñām || 1.109 ||

Sanskrit — Devanagari (original)

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये ।

स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ 1.1 ॥

बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः ।

अबोधोपहताः चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ 1.2 ॥

अज्ञः सुखं आराध्यः

सुखतरं आराध्यते विशेषज्ञः ।

ज्ञानलवदुर्विदग्धं

ब्रह्मापि तं नरं न रञ्जयति ॥ 1.3 ॥

प्रसह्य मणिं उद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्

समुद्रं अपि सन्तरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम् ।

भुजङ्गं अपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत्

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तं आराधयेत् ॥ 1.4 ॥

लभेत सिकतासु तैलं अपि यत्नतः पीडयन्

पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः ।

क्वचिदपि पर्यटन्शशविषाणं आसादयेत्

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खचित्तं आराधयेत् ॥ 1.5 ॥

व्यालं बालमृणालतन्तुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृम्भते

छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन सन्नह्यति ।

माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षारामुधेरीहते

नेतुं वाञ्छन्ति यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ 1.6 ॥

स्वायत्तं एकान्तगुणं विधात्रा

विनिर्मितं छादनं अज्ञतायाः ।

विशेषतः सर्वविदां समाजे

विभूषणं मौनं अपण्डितानाम् ॥ 1.7 ॥

यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं

तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदवलिप्तं मम मनः

यदा किञ्चित्किञ्चिद्बुधजनसकाशादवगतं

तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ 1.8 ॥

कृमिकुलचित्तं लालाक्लिन्नं विगन्धिजुगुप्सितं

निरुपमरसं प्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम् ।

सुरपतिं अपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते

न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ॥ 1.9 ॥

शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं

महीध्रादुत्तुङ्गादवनिं अवनेश्चापि जलधिम् ।

अधोऽधो गङ्गेयं पदं उपगता स्तोकम्

अथवाविवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ 1.10 ॥

शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्च्छत्रेण सूर्यातपो

नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।

व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं

सर्वस्यौषधं अस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधिम् ॥ 1.11 ॥

साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः

साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ।

तृणं न खादन्नपि जीवमानस्

तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ 1.12 ॥

येषां न विद्या न तपो न दानं

ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ।

ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता

मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ 1.13 ॥

वरं पर्वतदुर्गेषु

भ्रान्तं वनचरैः सह

न मूर्खजनसम्पर्कः

सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥ 1.14 ॥

शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमा

विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः ।

तज्जाड्यं वसुधादिपस्य कवयस्त्वर्थं विनापीश्वराः

कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैरर्घतः पातिताः ॥ 1.15 ॥

हर्तुर्याति न गोचरं किं अपि शं पुष्णाति यत्सर्वदाऽप्य्

अर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानं अनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् ।

कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यं अन्तर्धनं

येषां तान्प्रति मानं उज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते ॥ 1.16 ॥

अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मावमंस्थास्

तृणं इव लघु लक्ष्मीर्नैव तान्संरुणद्धि ।

अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां

न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥ 1.17 ॥

अम्भोजिनीवनविहारविलासं एव

हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता ।

न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां

वैदग्धीकीर्तिं अपहर्तुं असौ समर्थः ॥ 1.18 ॥

केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला

न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः ।

वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते

क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ 1.19 ॥

विद्या नाम नरस्य रूपं अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं

विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।

विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ 1.20 ॥

क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किं अरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां

ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधं किं फलम् ।

किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किं उ धनैर्विद्याऽनवद्या यदि

व्रीडा चेत्किं उ भूषणैः सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥ 1.21 ॥

दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने

प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् ।

शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता

ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ॥ 1.22 ॥

जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं

मानोन्नतिं दिशति पापं अपाकरोति ।

चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं

सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ 1.23 ॥

जयन्ति ते सुकृतिनो

रससिद्धाः कवीश्वराः ।

नास्ति येषां यशःकाये

जरामरणजं भयम् ॥ 1.24 ॥

सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः

स्निग्धं मित्रं अवञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेशं मनः ।

आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुखं

तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ सम्प्राप्यते देहिना ॥ 1.25 ॥

प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं

काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ।

तृष्णास्रोतो विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा

सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसां एष पन्थाः ॥ 1.26 ॥

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।

विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः

प्रारब्धं उत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ 1.27 ॥

असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः

प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनं असुभङ्गेऽप्यसुकरम् ।

विपद्युच्चैः स्थेयं पदं अनुविधेयं च महतां

सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.28 ॥

क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशाम्

आपन्नोऽपि विपन्नदीधितिरिति प्राणेषु नश्यत्स्वपि ।

मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः

किं जीर्णं तृणं अत्ति मानमहतां अग्रेसरः केसरी ॥ 1.29 ॥

स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसं अप्यस्थि गोः

श्वा लब्ध्वा परितोषं एति न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये ।

सिंहो जम्बुकं अङ्कं आगतं अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं

सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छन्ति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ 1.30 ॥

लाङ्गूलचालनं अधश्चरणावपातं

भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।

श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु

धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ 1.31 ॥

परिवर्तिनि संसारे

मृतः को वा न जायते ।

स जातो येन जातेन

याति वंशः समुन्नतिम् ॥ 1.32 ॥

कुसुमस्तवकस्येव

द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः ।

मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य

शीर्यते वन एव वा ॥ 1.33 ॥

सन्त्यन्येऽपि बृहस्पतिप्रभृतयः सम्भाविताः पञ्चषास्

तान्प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुर्न वैरायते ।

द्वावेव ग्रसते दिवाकरनिशाप्राणेश्वरौ भास्करौ

भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीर्षावशेषाकृतिः ॥ 1.34 ॥

वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां

कमठपतिना मध्येपृष्ठं सदा स च धार्यते ।

तं अपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिरनादराद्

अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥ 1.35 ॥

वरं पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिशप्रहारैर्

उद्गच्छद्बहुलदहनोद्गारगुरुभिः ।

तुषाराद्रेः सूनोरहह पितरि क्लेशविवशे

न चासौ सम्पातः पयसि पयसां पत्युरुचितः ॥ 1.36 ॥

सिंहः शिशुरपि निपतति

मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।

प्रकृतिरियं सत्त्ववतां

न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ 1.37 ॥

जातिर्यातु रसातलं गुणगणैस्तत्राप्यधो गम्यतां

शीलं शैलतटात्पतत्वभिजनः सन्दह्यतां वह्निना ।

शौर्ये वैरिणि वज्रं आशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवलं

येनैकेन विना गुणस्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ 1.38 ॥

धनं अर्जय काकुत्स्थ

धनमूलं इदं जगत् ।

अन्तरं नाभिजानामि

निर्धनस्य मृतस्य च ॥ 1.39 ॥

तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम

सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।

अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन

सोऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रं एतत् ॥ 1.40 ॥

यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः

स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः ।

स एव वक्ता स च दर्शनीयः

सर्वे गुणाः काञ्चनं आश्रयन्ति ॥ 1.41 ॥

दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनात्

विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।

ह्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान्

मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्त्यागप्रमादाद्धनम् ॥ 1.42 ॥

दानं भोगो नाशस्तिस्रो

गतयो भवन्ति वित्तस्य ।

यो न ददाति न भुङ्क्ते

तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ 1.43 ॥

मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो

मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः ।

कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता

तन्निम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नराः ॥ 1.44 ॥

परिक्षीणः कश्चित्स्पृहयति यवानां प्रसृतये

स पश्चात्सम्पूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम् ।

अतश्चानैकान्त्याद्गुरुलघुतयाऽर्थेषु धनिनाम्

अवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥ 1.45 ॥

राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुं एतां

तेनाद्य वत्सं इव लोकं अमुं पुषाण

तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे

नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ 1.46 ॥

सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च

हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या ।

नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च

वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ 1.47 ॥

आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां

दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च

येषां एते षड्गुणा न प्रवृत्ताः

कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ 1.48 ॥

यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं

तत्प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकम् ।

तद्धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा सा कृथाः

कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ॥ 1.49 ॥

त्वं एव चातकाधारोऽ

सीति केषां न गोचरः ।

किं अम्भोदवरास्माकं

कार्पण्योक्तं प्रतीक्षसे ॥ 1.50 ॥

रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्

अम्भोदा बहवो वसन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः ।

केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद्वृथा

यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥ 1.51 ॥

अकरुणत्वं अकारणविग्रहः

परधने परयोषिति च स्पृहा ।

सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता

प्रकृतिसिद्धं इदं हि दुरात्मनाम् ॥ 1.52 ॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो

विद्ययाऽलकृतोऽपि सन् ।

मणिना भूषितः सर्पः

किं असौ न भयङ्करः ॥ 1.53 ॥

जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भः शुचौ कैतवं

शूरे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि ।

तेजस्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे

तत्को नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ 1.54 ॥

लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः

सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ।

सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः

सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ 1.55 ॥

शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी

सरो विगतवारिजं मुखं अनक्षरं स्वाकृतेः ।

प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो

नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ 1.56 ॥

न कश्चिच्चण्डकोपानाम्

आत्मीयो नाम भूभुजाम् ।

होतारं अपि जुह्वानं

स्पृष्टो वहति पावकः ॥ 1.57 ॥

मौनोमूकः प्रवचनपटुर्बाटुलो जल्पको वा

धृष्टः पार्श्वे वसति च सदा दूरतश्चाप्रगल्भः ।

क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः

सेवाधर्मः परमगहनो योगिनां अप्यगम्यः ॥ 1.58 ॥

उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य

प्राग्जातविस्तृतनिजाधमकर्मवृत्तेः ।

दैवादवाप्तविभवस्य गुणद्विषोऽस्य

नीचस्य गोचरगतैः सुखं आप्यते ॥ 1.59 ॥

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण

लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।

दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना

छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥ 1.60 ॥

मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् ।

लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥ 1.61 ॥

वाञ्छा सज्जनसङ्गमे परगुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता

विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् ।

भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खले

येष्वेते निवसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ 1.62 ॥

विपदि धैर्यं अथाभ्युदये क्षमा

सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।

यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ

प्रकृतिसिद्धं इदं हि महात्मनाम् ॥ 1.63 ॥

प्रदानं प्रच्छन्नं गृहं उपगते सम्भ्रमविधिः

प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः ।

अनुत्सेको लक्ष्म्यां अनभिभवगन्धाः परकथाः

सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.64 ॥

करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता

मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यं अतुलम् ।

हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतिं अधिगतं च श्रवणयोर्

विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनं इदम् ॥ 1.65 ॥

सम्पत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पलकोमलम् ।

आपत्सु च महाशैलशिला सङ्घातकर्कशम् ॥ 1.66 ॥

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते

मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।

स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते

प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ 1.67 ॥

प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो

यद्भर्तुरेव हितं इच्छति तत्कलत्रम् ।

तन्मित्रं आपदि सुखे च समक्रियं यद्

एतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ 1.68 ॥

एको देवः केशवो वा शिवो वा

ह्येकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा ।

एको वासः पत्तने वा वने वा

ह्येका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥ 1.69 ॥

नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः

स्वार्थान्सम्पादयन्तो विततपृथुतरारम्भयत्नाः परार्थे ।

क्षान्त्यैवाक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्जनान्दूषयन्तः

सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥ 1.70 ॥

भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैर्

नवाम्बुभिर्दूरावलम्बिनो घनाः ।

अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः

स्वभाव एष परोपकारिणाम् ॥ 1.71 ॥

श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन

दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन ।

विभाति कायः करुणपराणां

परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥ 1.72 ॥

पापान्निवारयति योजयते हिताय

गुह्यं निगूहति गुणान्प्रकटीकरोति ।

आपद्गतं च न जहाति ददाति काले

सन्मित्रलक्षणं इदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ 1.73 ॥

पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति

चन्द्रप्रभोल्लासयति कैरवचक्रवालम् ।

नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति

सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥ 1.74 ॥

एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यजन्ति ये

सामान्यास्तु परार्थं उद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।

तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये

ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ 1.75 ॥

क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ता पुरा तेऽखिला

क्षीरोत्तापं अवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः ।

गन्तुं पावकं उन्मनस्तदभवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं

युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥ 1.76 ॥

इतः स्वपिति केशवः कुलं इतस्तदीयद्विषाम्

इतश्च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते ।

इतोऽपि बडवानलः सह समस्तसंवर्तकैः

अहो विततं ऊर्जितं भरसहं सिन्धोर्वपुः ॥ 1.77 ॥

तृष्णां छिन्धि भज क्षमां जहि मदं पापे रतिं मा कृथाः

सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनम् ।

मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय प्रख्यापय प्रश्रयं

कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयां एतत्सतां चेष्टितम् ॥ 1.78 ॥

मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्

त्रिभुवनं उपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः ।

परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं

निजहृदि विकसन्तः सन्त सन्तः कियन्तः ॥ 1.79 ॥

किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा

यत्राश्रिताश्च तरवस्तरवस्त एव ।

मन्यामहे मलयं एव यदाश्रयेण

कङ्कोलनिम्बकटुजा अपि चन्दनाः स्युः ॥ 1.80 ॥

रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवा

न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।

सुधां विना न परयुर्विरामं

न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ 1.81 ॥

क्वचित्पृथ्वीशय्यः क्वचिदपि च परङ्कशयनः

क्वचिच्छाकाहारः क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः ।

क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो

मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥ 1.82 ॥

ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो

ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः ।

अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्वाजता

सर्वेषां अपि सर्वकारणं इदं शीलं परं भूषणम् ॥ 1.83 ॥

निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु

लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्ठम् ।

अद्यैव वा मरणं अस्तु युगान्तरे वा

न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ 1.84 ॥

भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा

कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः ।

तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरं असौ तेनैव यातः यथा

लोकाः पश्यत दैवं एव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ 1.85 ॥

आलस्यं हि मनुष्याणां

शरीरस्थो महान्रिपुः ।

नास्त्युद्यमसमो बन्धुः

कुर्वाणो नावसीदति ॥ 1.86 ॥

छिन्नोऽपि रोहति तर्क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः ।

इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न दुःखेषु ॥ 1.87 ॥

नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः

स्वर्गो दुर्गं अनुग्रहः किल हरेरैरावतो वारणः ।

इत्यैश्वर्यबलान्वितोऽपि बलभिद्भग्नः परैः सङ्गरे

तद्व्यक्तं ननु दैवं एव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ॥ 1.88 ॥

कर्मायत्तं फलं पुंसां

बुद्धिः कर्मानुसारिणी ।

तथापि सुधिया भाव्यं

सुविचार्यैव कुर्वता ॥ 1.89 ॥

खल्वातो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्ताडितो मस्तके

वाञ्छन्देशं अनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः ।

तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः

प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ 1.90 ॥

रविनिशाकरयोर्ग्रहपीडनं

गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।

मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां

विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ 1.91 ॥

सृजति तावदशेषगुणकरं

पुरुषरत्नं अलङ्करणं भुवः ।

तदपि तत्क्षणभङ्गि करोति

चेदहह कष्टं अपण्डितता विधेः ॥ 1.92 ॥

पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किम्

नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् ।

धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणम्

यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥ 1.93 ॥

नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा

विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः ।

फलं कर्मायत्तं यदि किं अमरैः किं च विधिना

नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ 1.94 ॥

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माडभाण्डोदरे

विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।

रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः

सूर्यो भ्राम्यति नित्यं एव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ 1.95 ॥

नैवाकृतिः फलति नैवा कुलं न शीलं

विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा ।

भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि

काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ 1.96 ॥

वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये

महार्णवे पर्वतमस्तके वा ।

सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा

रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥ 1.97 ॥

या साधूंश्च खलान्करोति विदुषो मूर्खान्हितान्द्वेषिणः

प्रत्यक्षं कुरुते परीक्षं अमृतं हालाहलं तत्क्षणात् ।

तां आराधय सत्क्रियां भगवतीं भोक्तुं फलं वाञ्छितं

हे साधो व्यसनैर्गुणेषु विपुलेष्वास्थां वृथा मा कृथाः ॥ 1.98 ॥

गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं

परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन ।

अतिरभसकृतानां कर्मणां आविपत्तेर्

भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ 1.99 ॥

स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलकणांश्चन्दनैरिन्धनौघैः

सौवर्णैर्लाङ्गलाग्रैर्विलिखति वसुधां अर्कमूलस्य हेतोः ।

कृत्वा कर्पूरखण्डान्वृत्तिं इह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्

प्राप्येमां कर्म्भूमिं न चरति मनुजो यस्तोप मन्दभाग्यः ॥ 1.100 ॥

मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रुं जयत्वाहवे

वाणिज्यं कृषिसेवने च सकला विद्याः कलाः शिक्षताम् ।

आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं

नाभाव्यं भवतीह कर्मवशतो भाव्यस्य नाशः कुतः ॥ 1.101 ॥

भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं

सर्वो जनः स्वजनतां उपयाति तस्य ।

कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा

यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य ॥ 1.102 ॥

को लाभो गुणिसङ्गमः किं असुखं प्राज्ञेतरैः सङ्गतिः

का हानिः समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः ।

कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा काऽनुव्रता किं धनं

विद्या किं सुखं अप्रवासगमनं राज्यं किं आज्ञाफलम् ॥ 1.103 ॥

अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनधनाढ्यैः स्वदारपरितुष्टैः ।

परपरिवादनिवृत्तैः क्वचित्क्वचिन्मण्डिता वसुधा ॥ 1.104 ॥

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्

न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।

अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्

नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ 1.105 ॥

कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य

चित्तं न निर्दहति कृपकृशानुतापः ।

कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न लोभपाशैर्

लोकत्रयं जयति कृत्स्नं इदं स धीरः ॥ 1.106 ॥

एकेनापि हि शूरेण

पादाक्रान्तं महीतलम् ।

क्रियते भास्करेणैव

स्फारस्फुरिततेजसा ॥ 1.107 ॥

वह्निस्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणान्

मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते ।

व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते

यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतमं शीलं समुन्मीलति ॥ 1.108 ॥

लज्जागुणौघजननीं जननीं इव स्वाम्

अत्यन्तशुद्धहृदयां अनुवर्तमानाम् ।

तेजस्विनः सुखं असूनपि सन्त्यजनति

सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ 1.109 ॥