ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨਨ੍ਤਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੂਰ੍ਤਯੇ ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯੇਕਮਾਨਾਯ ਨਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯ ਤੇਜਸੇ ॥ 1.1 ॥
ਬੋਦ੍ਧਾਰੋ ਮਤ੍ਸਰਗ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਭਵਃ ਸ੍ਮਯਦੂषਿਤਾਃ ।
ਅਬੋਧੋਪਹਤਾਃ ਚਾਨ੍ਯੇ ਜੀਰ੍ਣਮਙ੍ਗੇ ਸੁਭਾषਿਤਮ੍ ॥ 1.2 ॥
ਅਜ੍ਞਃ ਸੁਖਂ ਆਰਾਧ੍ਯਃ
ਸੁਖਤਰਂ ਆਰਾਧ੍ਯਤੇ ਵਿਸ਼ੇषਜ੍ਞਃ ।
ਜ੍ਞਾਨਲਵਦੁਰ੍ਵਿਦਗ੍ਧਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਿ ਤਂ ਨਰਂ ਨ ਰਞ੍ਜਯਤਿ ॥ 1.3 ॥
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਮਣਿਂ ਉਦ੍ਧਰੇਨ੍ਮਕਰਵਕ੍ਤ੍ਰਦਂष੍ਟ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਤ੍
ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤਰੇਤ੍ਪ੍ਰਚਲਦੂਰ੍ਮਿਮਾਲਾਕੁਲਮ੍ ।
ਭੁਜਙ੍ਗਂ ਅਪਿ ਕੋਪਿਤਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਪੁष੍ਪਵਦ੍ਧਾਰਯੇਤ੍
ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਿष੍ਟਮੂਰ੍ਖਜਨਚਿਤ੍ਤਂ ਆਰਾਧਯੇਤ੍ ॥ 1.4 ॥
ਲਭੇਤ ਸਿਕਤਾਸੁ ਤੈਲਂ ਅਪਿ ਯਤ੍ਨਤਃ ਪੀਡਯਨ੍
ਪਿਬੇਚ੍ਚ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾਸੁ ਸਲਿਲਂ ਪਿਪਾਸਾਰ੍ਦਿਤਃ ।
ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਪਰ੍ਯਟਨ੍ਸ਼ਸ਼ਵਿषਾਣਂ ਆਸਾਦਯੇਤ੍
ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਿष੍ਟਮੂਰ੍ਖਚਿਤ੍ਤਂ ਆਰਾਧਯੇਤ੍ ॥ 1.5 ॥
ਵ੍ਯਾਲਂ ਬਾਲਮृਣਾਲਤਨ੍ਤੁਭਿਰਸੌ ਰੋਦ੍ਧੁਂ ਸਮੁਜ੍ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਛੇਤ੍ਤੁਂ ਵਜ੍ਰਮਣਿਂ ਸ਼ਿਰੀषਕੁਸੁਮਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ ਸਨ੍ਨਹ੍ਯਤਿ ।
ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਮਧੁਬਿਨ੍ਦੁਨਾ ਰਚਯਿਤੁਂ ਕ੍षਾਰਾਮੁਧੇਰੀਹਤੇ
ਨੇਤੁਂ ਵਾਞ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਃ ਖਲਾਨ੍ਪਥਿ ਸਤਾਂ ਸੂਕ੍ਤੈਃ ਸੁਧਾਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਿਃ ॥ 1.6 ॥
ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਂ ਏਕਾਨ੍ਤਗੁਣਂ ਵਿਧਾਤ੍ਰਾ
ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਛਾਦਨਂ ਅਜ੍ਞਤਾਯਾਃ ।
ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਸਰ੍ਵਵਿਦਾਂ ਸਮਾਜੇ
ਵਿਭੂषਣਂ ਮੌਨਂ ਅਪਣ੍ਡਿਤਾਨਾਮ੍ ॥ 1.7 ॥
ਯਦਾ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜ੍ਞੋऽਹਂ ਦ੍ਵਿਪ ਇਵ ਮਦਾਨ੍ਧਃ ਸਮਭਵਂ
ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯਭਵਦਵਲਿਪ੍ਤਂ ਮਮ ਮਨਃ
ਯਦਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਬੁਧਜਨਸਕਾਸ਼ਾਦਵਗਤਂ
ਤਦਾ ਮੂਰ੍ਖੋऽਸ੍ਮੀਤਿ ਜ੍ਵਰ ਇਵ ਮਦੋ ਮੇ ਵ੍ਯਪਗਤਃ ॥ 1.8 ॥
ਕृਮਿਕੁਲਚਿਤ੍ਤਂ ਲਾਲਾਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਵਿਗਨ੍ਧਿਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਂ
ਨਿਰੁਪਮਰਸਂ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾ ਖਾਦਨ੍ਨਰਾਸ੍ਥਿ ਨਿਰਾਮਿषਮ੍ ।
ਸੁਰਪਤਿਂ ਅਪਿ ਸ਼੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯ ਨ ਸ਼ਙ੍ਕਤੇ
ਨ ਹਿ ਗਣਯਤਿ ਕ੍षੁਦ੍ਰੋ ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਰਿਗ੍ਰਹਫਲ੍ਗੁਤਾਮ੍ ॥ 1.9 ॥
ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਾਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਤ੍ਪਸ਼ੁਪਤਿਸ਼ਿਰਸ੍ਤਃ ਕ੍षਿਤਿਧਰਂ
ਮਹੀਧ੍ਰਾਦੁਤ੍ਤੁਙ੍ਗਾਦਵਨਿਂ ਅਵਨੇਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜਲਧਿਮ੍ ।
ਅਧੋऽਧੋ ਗਙ੍ਗੇਯਂ ਪਦਂ ਉਪਗਤਾ ਸ੍ਤੋਕਮ੍
ਅਥਵਾਵਿਵੇਕਭ੍ਰष੍ਟਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਵਿਨਿਪਾਤਃ ਸ਼ਤਮੁਖਃ ॥ 1.10 ॥
ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਵਾਰਯਿਤੁਂ ਜਲੇਨ ਹੁਤਭੁਕ੍ਚ੍ਛਤ੍ਰੇਣ ਸੂਰ੍ਯਾਤਪੋ
ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਿਸ਼ਿਤਾਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨ ਸਮਦੋ ਦਣ੍ਡੇਨ ਗੋਗਰ੍ਦਭੌ ।
ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭੇषਜਸਙ੍ਗ੍ਰਹੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ਵਿषਂ
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੌषਧਂ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਹਿਤਂ ਮੂਰ੍ਖਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੌषਧਿਮ੍ ॥ 1.11 ॥
ਸਾਹਿਤ੍ਯਸਙ੍ਗੀਤਕਲਾਵਿਹੀਨਃ
ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਪਸ਼ੁਃ ਪੁਚ੍ਛਵਿषਾਣਹੀਨਃ ।
ਤृਣਂ ਨ ਖਾਦਨ੍ਨਪਿ ਜੀਵਮਾਨਸ੍
ਤਦ੍ਭਾਗਧੇਯਂ ਪਰਮਂ ਪਸ਼ੂਨਾਮ੍ ॥ 1.12 ॥
ਯੇषਾਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨ ਤਪੋ ਨ ਦਾਨਂ
ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸ਼ੀਲਂ ਨ ਗੁਣੋ ਨ ਧਰ੍ਮਃ ।
ਤੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਭੁਵਿ ਭਾਰਭੂਤਾ
ਮਨੁष੍ਯਰੂਪੇਣ ਮृਗਾਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ॥ 1.13 ॥
ਵਰਂ ਪਰ੍ਵਤਦੁਰ੍ਗੇषੁ
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਨਚਰੈਃ ਸਹ
ਨ ਮੂਰ੍ਖਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਃ
ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਭਵਨੇष੍ਵਪਿ ॥ 1.14 ॥
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਸ੍ਕृਤਸ਼ਬ੍ਦਸੁਨ੍ਦਰਗਿਰਃ ਸ਼ਿष੍ਯਪ੍ਰਦੇਯਾਗਮਾ
ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਃ ਕਵਯੋ ਵਸਨ੍ਤਿ ਵਿषਯੇ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੋਰ੍ਨਿਰ੍ਧਨਾਃ ।
ਤਜ੍ਜਾਡ੍ਯਂ ਵਸੁਧਾਦਿਪਸ੍ਯ ਕਵਯਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਥਂ ਵਿਨਾਪੀਸ਼੍ਵਰਾਃ
ਕੁਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕੁਪਰੀਕ੍षਕਾ ਹਿ ਮਣਯੋ ਯੈਰਰ੍ਘਤਃ ਪਾਤਿਤਾਃ ॥ 1.15 ॥
ਹਰ੍ਤੁਰ੍ਯਾਤਿ ਨ ਗੋਚਰਂ ਕਿਂ ਅਪਿ ਸ਼ਂ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਦਾऽਪ੍ਯ੍
ਅਰ੍ਥਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਮਾਨਂ ਅਨਿਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪਰਾਮ੍ ।
ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇष੍ਵਪਿ ਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਨਿਧਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਨਂ
ਯੇषਾਂ ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਨਂ ਉਜ੍ਝਤ ਨृਪਾਃ ਕਸ੍ਤੈਃ ਸਹ ਸ੍ਪਰ੍ਧਤੇ ॥ 1.16 ॥
ਅਧਿਗਤਪਰਮਾਰ੍ਥਾਨ੍ਪਣ੍ਡਿਤਾਨ੍ਮਾਵਮਂਸ੍ਥਾਸ੍
ਤृਣਂ ਇਵ ਲਘੁ ਲਕ੍ष੍ਮੀਰ੍ਨੈਵ ਤਾਨ੍ਸਂਰੁਣਦ੍ਧਿ ।
ਅਭਿਨਵਮਦਲੇਖਾਸ਼੍ਯਾਮਗਣ੍ਡਸ੍ਥਲਾਨਾਂ
ਨ ਭਵਤਿ ਬਿਸਤਨ੍ਤੁਰ੍ਵਾਰਣਂ ਵਾਰਣਾਨਾਮ੍ ॥ 1.17 ॥
ਅਮ੍ਭੋਜਿਨੀਵਨਵਿਹਾਰਵਿਲਾਸਂ ਏਵ
ਹਂਸਸ੍ਯ ਹਨ੍ਤਿ ਨਿਤਰਾਂ ਕੁਪਿਤੋ ਵਿਧਾਤਾ ।
ਨ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਦੁਗ੍ਧਜਲਭੇਦਵਿਧੌ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਂ
ਵੈਦਗ੍ਧੀਕੀਰ੍ਤਿਂ ਅਪਹਰ੍ਤੁਂ ਅਸੌ ਸਮਰ੍ਥਃ ॥ 1.18 ॥
ਕੇਯੂਰਾਣਿ ਨ ਭੂषਯਨ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਹਾਰਾ ਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ
ਨ ਸ੍ਨਾਨਂ ਨ ਵਿਲੇਪਨਂ ਨ ਕੁਸੁਮਂ ਨਾਲਙ੍ਕृਤਾ ਮੂਰ੍ਧਜਾਃ ।
ਵਾਣ੍ਯੇਕਾ ਸਮਲਙ੍ਕਰੋਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਯਾ ਸਂਸ੍ਕृਤਾ ਧਾਰ੍ਯਤੇ
ਕ੍षੀਯਨ੍ਤੇ ਖਲੁ ਭੂषਣਾਨਿ ਸਤਤਂ ਵਾਗ੍ਭੂषਣਂ ਭੂषਣਮ੍ ॥ 1.19 ॥
ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਮ ਨਰਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਅਧਿਕਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਗੁਪ੍ਤਂ ਧਨਂ
ਵਿਦ੍ਯਾ ਭੋਗਕਰੀ ਯਸ਼ਃਸੁਖਕਰੀ ਵਿਦ੍ਯਾ ਗੁਰੂਣਾਂ ਗੁਰੁਃ ।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਬਨ੍ਧੁਜਨੋ ਵਿਦੇਸ਼ਗਮਨੇ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਦੇਵਤਾ
ਵਿਦ੍ਯਾ ਰਾਜਸੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਧਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਹੀਨਃ ਪਸ਼ੁਃ ॥ 1.20 ॥
ਕ੍षਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਕਵਚੇਨ ਕਿਂ ਕਿਂ ਅਰਿਭਿਃ ਕ੍ਰੋਧੋऽਸ੍ਤਿ ਚੇਦ੍ਦੇਹਿਨਾਂ
ਜ੍ਞਾਤਿਸ਼੍ਚੇਦਨਲੇਨ ਕਿਂ ਯਦਿ ਸੁਹृਦ੍ਦਿਵ੍ਯੌषਧਂ ਕਿਂ ਫਲਮ੍ ।
ਕਿਂ ਸਰ੍ਪੈਰ੍ਯਦਿ ਦੁਰ੍ਜਨਾਃ ਕਿਂ ਉ ਧਨੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾऽਨਵਦ੍ਯਾ ਯਦਿ
ਵ੍ਰੀਡਾ ਚੇਤ੍ਕਿਂ ਉ ਭੂषਣੈਃ ਸੁਕਵਿਤਾ ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਰਾਜ੍ਯੇਨ ਕਿਮ੍ ॥ 1.21 ॥
ਦਾਕ੍षਿਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਜਨੇ ਦਯਾ ਪਰਿਜਨੇ ਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਸਦਾ ਦੁਰ੍ਜਨੇ
ਪ੍ਰੀਤਿਃ ਸਾਧੁਜਨੇ ਨਯੋ ਨृਪਜਨੇ ਵਿਦ੍ਵਜ੍ਜਨੇ ਚਾਰ੍ਜਵਮ੍ ।
ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਨੇ ਕ੍षਮਾ ਗੁਰੁਜਨੇ ਕਾਨ੍ਤਾਜਨੇ ਧृष੍ਟਤਾ
ਯੇ ਚੈਵਂ ਪੁਰੁषਾਃ ਕਲਾਸੁ ਕੁਸ਼ਲਾਸ੍ਤੇष੍ਵੇਵ ਲੋਕਸ੍ਥਿਤਿਃ ॥ 1.22 ॥
ਜਾਡ੍ਯਂ ਧਿਯੋ ਹਰਤਿ ਸਿਞ੍ਚਤਿ ਵਾਚਿ ਸਤ੍ਯਂ
ਮਾਨੋਨ੍ਨਤਿਂ ਦਿਸ਼ਤਿ ਪਾਪਂ ਅਪਾਕਰੋਤਿ ।
ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਸਾਦਯਤਿ ਦਿਕ੍षੁ ਤਨੋਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਂ
ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਤਿਃ ਕਥਯ ਕਿਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਪੁਂਸਾਮ੍ ॥ 1.23 ॥
ਜਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸੁਕृਤਿਨੋ
ਰਸਸਿਦ੍ਧਾਃ ਕਵੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਯੇषਾਂ ਯਸ਼ਃਕਾਯੇ
ਜਰਾਮਰਣਜਂ ਭਯਮ੍ ॥ 1.24 ॥
ਸੂਨੁਃ ਸਚ੍ਚਰਿਤਃ ਸਤੀ ਪ੍ਰਿਯਤਮਾ ਸ੍ਵਾਮੀ ਪ੍ਰਸਾਦੋਨ੍ਮੁਖਃ
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਅਵਞ੍ਚਕਃ ਪਰਿਜਨੋ ਨਿਃਕ੍ਲੇਸ਼ਲੇਸ਼ਂ ਮਨਃ ।
ਆਕਾਰੋ ਰੁਚਿਰਃ ਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚ ਵਿਭਵੋ ਵਿਦ੍ਯਾਵਦਾਤਂ ਮੁਖਂ
ਤੁष੍ਟੇ ਵਿष੍ਟਪਕष੍ਟਹਾਰਿਣਿ ਹਰੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਦੇਹਿਨਾ ॥ 1.25 ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਘਾਤਾਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਰਧਨਹਰਣੇ ਸਂਯਮਃ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਯਂ
ਕਾਲੇ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਦਾਨਂ ਯੁਵਤਿਜਨਕਥਾਮੂਕਭਾਵਃ ਪਰੇषਾਮ੍ ।
ਤृष੍ਣਾਸ੍ਰੋਤੋ ਵਿਭਙ੍ਗੋ ਗੁਰੁषੁ ਚ ਵਿਨਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨੁਕਮ੍ਪਾ
ਸਾਮਾਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵਨੁਪਹਤਵਿਧਿਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਂ ਏष ਪਨ੍ਥਾਃ ॥ 1.26 ॥
ਪ੍ਰਾਰਭ੍ਯਤੇ ਨ ਖਲੁ ਵਿਘ੍ਨਭਯੇਨ ਨੀਚੈਃ
ਪ੍ਰਾਰਭ੍ਯ ਵਿਘ੍ਨਵਿਹਤਾ ਵਿਰਮਨ੍ਤਿ ਮਧ੍ਯਾਃ ।
ਵਿਘ੍ਨੈਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰਪਿ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਮਾਨਾਃ
ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਉਤ੍ਤਮਜਨਾ ਨ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ॥ 1.27 ॥
ਅਸਨ੍ਤੋ ਨਾਭ੍ਯਰ੍ਥ੍ਯਾਃ ਸੁਹृਦਪਿ ਨ ਯਾਚ੍ਯਃ ਕृਸ਼ਧਨਃ
ਪ੍ਰਿਯਾ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਲਿਨਂ ਅਸੁਭਙ੍ਗੇऽਪ੍ਯਸੁਕਰਮ੍ ।
ਵਿਪਦ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਸ੍ਥੇਯਂ ਪਦਂ ਅਨੁਵਿਧੇਯਂ ਚ ਮਹਤਾਂ
ਸਤਾਂ ਕੇਨੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਵਿषਮਂ ਅਸਿਧਾਰਾਵ੍ਰਤਂ ਇਦਮ੍ ॥ 1.28 ॥
ਕ੍षੁਤ੍ਕ੍षਾਮੋऽਪਿ ਜਰਾਕृਸ਼ੋऽਪਿ ਸ਼ਿਥਿਲਪ੍ਰਾਣੋऽਪਿ ਕष੍ਟਾਂ ਦਸ਼ਾਮ੍
ਆਪਨ੍ਨੋऽਪਿ ਵਿਪਨ੍ਨਦੀਧਿਤਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ।
ਮਤ੍ਤੇਭੇਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭਿਨ੍ਨਕੁਮ੍ਭਪਿਸ਼ਿਤਗ੍ਰਾਸੈਕਬਦ੍ਧਸ੍ਪृਹਃ
ਕਿਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਤृਣਂ ਅਤ੍ਤਿ ਮਾਨਮਹਤਾਂ ਅਗ੍ਰੇਸਰਃ ਕੇਸਰੀ ॥ 1.29 ॥
ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ੍ਨਾਯੁਵਸਾਵਸ਼ੇषਮਲਿਨਂ ਨਿਰ੍ਮਾਂਸਂ ਅਪ੍ਯਸ੍ਥਿ ਗੋਃ
ਸ਼੍ਵਾ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਪਰਿਤੋषਂ ਏਤਿ ਨ ਤੁ ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍षੁਧਾਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ।
ਸਿਂਹੋ ਜਮ੍ਬੁਕਂ ਅਙ੍ਕਂ ਆਗਤਂ ਅਪਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਪਂ
ਸਰ੍ਵਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਗਤੋऽਪਿ ਵਾਞ੍ਛਨ੍ਤਿ ਜਨਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਰੂਪਂ ਫਲਮ੍ ॥ 1.30 ॥
ਲਾਙ੍ਗੂਲਚਾਲਨਂ ਅਧਸ਼੍ਚਰਣਾਵਪਾਤਂ
ਭੂਮੌ ਨਿਪਤ੍ਯ ਵਦਨੋਦਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ।
ਸ਼੍ਵਾ ਪਿਣ੍ਡਦਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਗਜਪੁਙ੍ਗਵਸ੍ਤੁ
ਧੀਰਂ ਵਿਲੋਕਯਤਿ ਚਾਟੁਸ਼ਤੈਸ਼੍ਚ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ॥ 1.31 ॥
ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਨਿ ਸਂਸਾਰੇ
ਮृਤਃ ਕੋ ਵਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ।
ਸ ਜਾਤੋ ਯੇਨ ਜਾਤੇਨ
ਯਾਤਿ ਵਂਸ਼ਃ ਸਮੁਨ੍ਨਤਿਮ੍ ॥ 1.32 ॥
ਕੁਸੁਮਸ੍ਤਵਕਸ੍ਯੇਵ
ਦ੍ਵਯੀ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਨਸ੍ਵਿਨਃ ।
ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ
ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਵਨ ਏਵ ਵਾ ॥ 1.33 ॥
ਸਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇऽਪਿ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਪ੍ਰਭृਤਯਃ ਸਮ੍ਭਾਵਿਤਾਃ ਪਞ੍ਚषਾਸ੍
ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇष ਵਿਸ਼ੇषਵਿਕ੍ਰਮਰੁਚੀ ਰਾਹੁਰ੍ਨ ਵੈਰਾਯਤੇ ।
ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਗ੍ਰਸਤੇ ਦਿਵਾਕਰਨਿਸ਼ਾਪ੍ਰਾਣੇਸ਼੍ਵਰੌ ਭਾਸ੍ਕਰੌ
ਭ੍ਰਾਤਃ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਸ਼੍ਯ ਦਾਨਵਪਤਿਃ ਸ਼ੀਰ੍षਾਵਸ਼ੇषਾਕृਤਿਃ ॥ 1.34 ॥
ਵਹਤਿ ਭੁਵਨਸ਼੍ਰੇਣਿਂ ਸ਼ੇषਃ ਫਣਾਫਲਕਸ੍ਥਿਤਾਂ
ਕਮਠਪਤਿਨਾ ਮਧ੍ਯੇਪृष੍ਠਂ ਸਦਾ ਸ ਚ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ।
ਤਂ ਅਪਿ ਕੁਰੁਤੇ ਕ੍ਰੋਡਾਧੀਨਂ ਪਯੋਧਿਰਨਾਦਰਾਦ੍
ਅਹਹ ਮਹਤਾਂ ਨਿਃਸੀਮਾਨਸ਼੍ਚਰਿਤ੍ਰਵਿਭੂਤਯਃ ॥ 1.35 ॥
ਵਰਂ ਪਕ੍षਚ੍ਛੇਦਃ ਸਮਦਮਘਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਕੁਲਿਸ਼ਪ੍ਰਹਾਰੈਰ੍
ਉਦ੍ਗਚ੍ਛਦ੍ਬਹੁਲਦਹਨੋਦ੍ਗਾਰਗੁਰੁਭਿਃ ।
ਤੁषਾਰਾਦ੍ਰੇਃ ਸੂਨੋਰਹਹ ਪਿਤਰਿ ਕ੍ਲੇਸ਼ਵਿਵਸ਼ੇ
ਨ ਚਾਸੌ ਸਮ੍ਪਾਤਃ ਪਯਸਿ ਪਯਸਾਂ ਪਤ੍ਯੁਰੁਚਿਤਃ ॥ 1.36 ॥
ਸਿਂਹਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰਪਿ ਨਿਪਤਤਿ
ਮਦਮਲਿਨਕਪੋਲਭਿਤ੍ਤਿषੁ ਗਜੇषੁ ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਰਿਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਤਾਂ
ਨ ਖਲੁ ਵਯਸ੍ਤੇਜਸੋ ਹੇਤੁਃ ॥ 1.37 ॥
ਜਾਤਿਰ੍ਯਾਤੁ ਰਸਾਤਲਂ ਗੁਣਗਣੈਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਧੋ ਗਮ੍ਯਤਾਂ
ਸ਼ੀਲਂ ਸ਼ੈਲਤਟਾਤ੍ਪਤਤ੍ਵਭਿਜਨਃ ਸਨ੍ਦਹ੍ਯਤਾਂ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ।
ਸ਼ੌਰ੍ਯੇ ਵੈਰਿਣਿ ਵਜ੍ਰਂ ਆਸ਼ੁ ਨਿਪਤਤ੍ਵਰ੍ਥੋऽਸ੍ਤੁ ਨਃ ਕੇਵਲਂ
ਯੇਨੈਕੇਨ ਵਿਨਾ ਗੁਣਸ੍ਤृਣਲਵਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਇਮੇ ॥ 1.38 ॥
ਧਨਂ ਅਰ੍ਜਯ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ
ਧਨਮੂਲਂ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ ।
ਅਨ੍ਤਰਂ ਨਾਭਿਜਾਨਾਮਿ
ਨਿਰ੍ਧਨਸ੍ਯ ਮृਤਸ੍ਯ ਚ ॥ 1.39 ॥
ਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਵਿਕਲਾਨਿ ਤਦੇਵ ਨਾਮ
ਸਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਵਚਨਂ ਤਦੇਵ ।
ਅਰ੍ਥੋष੍ਮਣਾ ਵਿਰਹਿਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਕ੍षਣੇਨ
ਸੋऽਪ੍ਯਨ੍ਯ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਏਤਤ੍ ॥ 1.40 ॥
ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ਤਂ ਸ ਨਰਃ ਕੁਲੀਨਃ
ਸ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਸ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ੍ਗੁਣਜ੍ਞਃ ।
ਸ ਏਵ ਵਕ੍ਤਾ ਸ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯਃ
ਸਰ੍ਵੇ ਗੁਣਾਃ ਕਾਞ੍ਚਨਂ ਆਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ॥ 1.41 ॥
ਦੌਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਨ੍ਨृਪਤਿਰ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਯਤਿਃ ਸਙ੍ਗਾਤ੍ਸੁਤੋ ਲਾਲਨਾਤ੍
ਵਿਪ੍ਰੋऽਨਧ੍ਯਯਨਾਤ੍ਕੁਲਂ ਕੁਤਨਯਾਚ੍ਛੀਲਂ ਖਲੋਪਾਸਨਾਤ੍ ।
ਹ੍ਰੀਰ੍ਮਦ੍ਯਾਦਨਵੇਕ੍षਣਾਦਪਿ ਕृषਿਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਪ੍ਰਵਾਸਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍
ਮੈਤ੍ਰੀ ਚਾਪ੍ਰਣਯਾਤ੍ਸਮृਦ੍ਧਿਰਨਯਾਤ੍ਤ੍ਯਾਗਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਧਨਮ੍ ॥ 1.42 ॥
ਦਾਨਂ ਭੋਗੋ ਨਾਸ਼ਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ
ਗਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ।
ਯੋ ਨ ਦਦਾਤਿ ਨ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ
ਤਸ੍ਯ ਤृਤੀਯਾ ਗਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ॥ 1.43 ॥
ਮਣਿਃ ਸ਼ਾਣੋਲ੍ਲੀਢਃ ਸਮਰਵਿਜਯੀ ਹੇਤਿਦਲਿਤੋ
ਮਦਕ੍षੀਣੋ ਨਾਗਃ ਸ਼ਰਦਿ ਸਰਿਤਃ ਸ਼੍ਯਾਨਪੁਲਿਨਾਃ ।
ਕਲਾਸ਼ੇषਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸੁਰਤਮृਦਿਤਾ ਬਾਲਵਨਿਤਾ
ਤਨ੍ਨਿਮ੍ਨਾ ਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ ਗਲਿਤਵਿਭਵਾਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਿषੁ ਨਰਾਃ ॥ 1.44 ॥
ਪਰਿਕ੍षੀਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਪृਹਯਤਿ ਯਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸृਤਯੇ
ਸ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਃ ਕਲਯਤਿ ਧਰਿਤ੍ਰੀਂ ਤृਣਸਮਾਮ੍ ।
ਅਤਸ਼੍ਚਾਨੈਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਲਘੁਤਯਾऽਰ੍ਥੇषੁ ਧਨਿਨਾਮ੍
ਅਵਸ੍ਥਾ ਵਸ੍ਤੂਨਿ ਪ੍ਰਥਯਤਿ ਚ ਸਙ੍ਕੋਚਯਤਿ ਚ ॥ 1.45 ॥
ਰਾਜਨ੍ਦੁਧੁਕ੍षਸਿ ਯਦਿ ਕ੍षਿਤਿਧੇਨੁਂ ਏਤਾਂ
ਤੇਨਾਦ੍ਯ ਵਤ੍ਸਂ ਇਵ ਲੋਕਂ ਅਮੁਂ ਪੁषਾਣ
ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਯਗਨਿਸ਼ਂ ਪਰਿਪੋष੍ਯਮਾਣੇ
ਨਾਨਾਫਲੈਃ ਫਲਤਿ ਕਲ੍ਪਲਤੇਵ ਭੂਮਿਃ ॥ 1.46 ॥
ਸਤ੍ਯਾਨृਤਾ ਚ ਪਰੁषਾ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨੀ ਚ
ਹਿਂਸ੍ਰਾ ਦਯਾਲੁਰਪਿ ਚਾਰ੍ਥਪਰਾ ਵਦਾਨ੍ਯਾ ।
ਨਿਤ੍ਯਵ੍ਯਯਾ ਪ੍ਰਚੁਰਨਿਤ੍ਯਧਨਾਗਮਾ ਚ
ਵਾਰਾਙ੍ਗਨੇਵ ਨृਪਨੀਤਿਰਨੇਕਰੂਪਾ ॥ 1.47 ॥
ਆਜ੍ਞਾ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਪਾਲਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ
ਦਾਨਂ ਭੋਗੋ ਮਿਤ੍ਰਸਂਰਕ੍षਣਂ ਚ
ਯੇषਾਂ ਏਤੇ षਡ੍ਗੁਣਾ ਨ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਃ
ਕੋऽਰ੍ਥਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵੋਪਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ॥ 1.48 ॥
ਯਦ੍ਧਾਤ੍ਰਾ ਨਿਜਭਾਲਪਟ੍ਟਲਿਖਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਮਹਦ੍ਵਾ ਧਨਂ
ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਰੁਸ੍ਥਲੇऽਪਿ ਨਿਤਰਾਂ ਮੇਰੌ ਤਤੋ ਨਾਧਿਕਮ੍ ।
ਤਦ੍ਧੀਰੋ ਭਵ ਵਿਤ੍ਤਵਤ੍ਸੁ ਕृਪਣਾਂ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਵृਥਾ ਸਾ ਕृਥਾਃ
ਕੂਪੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਯੋਨਿਧਾਵਪਿ ਘਟੋ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਤੁਲ੍ਯਂ ਜਲਮ੍ ॥ 1.49 ॥
ਤ੍ਵਂ ਏਵ ਚਾਤਕਾਧਾਰੋऽ
ਸੀਤਿ ਕੇषਾਂ ਨ ਗੋਚਰਃ ।
ਕਿਂ ਅਮ੍ਭੋਦਵਰਾਸ੍ਮਾਕਂ
ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍षਸੇ ॥ 1.50 ॥
ਰੇ ਰੇ ਚਾਤਕ ਸਾਵਧਾਨਮਨਸਾ ਮਿਤ੍ਰ ਕ੍षਣਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍
ਅਮ੍ਭੋਦਾ ਬਹਵੋ ਵਸਨ੍ਤਿ ਗਗਨੇ ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਨੈਤਾਦृਸ਼ਾਃ ।
ਕੇਚਿਦ੍ਵृष੍ਟਿਭਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਵਸੁਧਾਂ ਗਰ੍ਜਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵृਥਾ
ਯਂ ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਤੋ ਮਾ ਬ੍ਰੂਹਿ ਦੀਨਂ ਵਚਃ ॥ 1.51 ॥
ਅਕਰੁਣਤ੍ਵਂ ਅਕਾਰਣਵਿਗ੍ਰਹਃ
ਪਰਧਨੇ ਪਰਯੋषਿਤਿ ਚ ਸ੍ਪृਹਾ ।
ਸੁਜਨਬਨ੍ਧੁਜਨੇष੍ਵਸਹਿष੍ਣੁਤਾ
ਪ੍ਰਕृਤਿਸਿਦ੍ਧਂ ਇਦਂ ਹਿ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ 1.52 ॥
ਦੁਰ੍ਜਨਃ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯੋ
ਵਿਦ੍ਯਯਾऽਲਕृਤੋऽਪਿ ਸਨ੍ ।
ਮਣਿਨਾ ਭੂषਿਤਃ ਸਰ੍ਪਃ
ਕਿਂ ਅਸੌ ਨ ਭਯਙ੍ਕਰਃ ॥ 1.53 ॥
ਜਾਡ੍ਯਂ ਹ੍ਰੀਮਤਿ ਗਣ੍ਯਤੇ ਵ੍ਰਤਰੁਚੌ ਦਮ੍ਭਃ ਸ਼ੁਚੌ ਕੈਤਵਂ
ਸ਼ੂਰੇ ਨਿਰ੍ਘृਣਤਾ ਮੁਨੌ ਵਿਮਤਿਤਾ ਦੈਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਾਪਿਨਿ ।
ਤੇਜਸ੍ਵਿਨ੍ਯਵਲਿਪ੍ਤਤਾ ਮੁਖਰਤਾ ਵਕ੍ਤਰ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਥਿਰੇ
ਤਤ੍ਕੋ ਨਾਮ ਗੁਣੋ ਭਵੇਤ੍ਸ ਗੁਣਿਨਾਂ ਯੋ ਦੁਰ੍ਜਨੈਰ੍ਨਾਙ੍ਕਿਤਃ ॥ 1.54 ॥
ਲੋਭਸ਼੍ਚੇਦਗੁਣੇਨ ਕਿਂ ਪਿਸ਼ੁਨਤਾ ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਕਿਂ ਪਾਤਕੈਃ
ਸਤ੍ਯਂ ਚੇਤ੍ਤਪਸਾ ਚ ਕਿਂ ਸ਼ੁਚਿ ਮਨੋ ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਤੀਰ੍ਥੇਨ ਕਿਮ੍ ।
ਸੌਜਨ੍ਯਂ ਯਦਿ ਕਿਂ ਗੁਣੈਃ ਸੁਮਹਿਮਾ ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਕਿਂ ਮਣ੍ਡਨੈਃ
ਸਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਯਦਿ ਕਿਂ ਧਨੈਰਪਯਸ਼ੋ ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਕਿਂ ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ॥ 1.55 ॥
ਸ਼ਸ਼ੀ ਦਿਵਸਧੂਸਰੋ ਗਲਿਤਯੌਵਨਾ ਕਾਮਿਨੀ
ਸਰੋ ਵਿਗਤਵਾਰਿਜਂ ਮੁਖਂ ਅਨਕ੍षਰਂ ਸ੍ਵਾਕृਤੇਃ ।
ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਧਨਪਰਾਯਣਃ ਸਤਤਦੁਰ੍ਗਤਃ ਸਜ੍ਜਨੋ
ਨृਪਾਙ੍ਗਣਗਤਃ ਖਲੋ ਮਨਸਿ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਲ੍ਯਾਨਿ ਮੇ ॥ 1.56 ॥
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ਚਣ੍ਡਕੋਪਾਨਾਮ੍
ਆਤ੍ਮੀਯੋ ਨਾਮ ਭੂਭੁਜਾਮ੍ ।
ਹੋਤਾਰਂ ਅਪਿ ਜੁਹ੍ਵਾਨਂ
ਸ੍ਪृष੍ਟੋ ਵਹਤਿ ਪਾਵਕਃ ॥ 1.57 ॥
ਮੌਨੋਮੂਕਃ ਪ੍ਰਵਚਨਪਟੁਰ੍ਬਾਟੁਲੋ ਜਲ੍ਪਕੋ ਵਾ
ਧृष੍ਟਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਸਤਿ ਚ ਸਦਾ ਦੂਰਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਗਲ੍ਭਃ ।
ਕ੍षਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਭੀਰੁਰ੍ਯਦਿ ਨ ਸਹਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਨਾਭਿਜਾਤਃ
ਸੇਵਾਧਰ੍ਮਃ ਪਰਮਗਹਨੋ ਯੋਗਿਨਾਂ ਅਪ੍ਯਗਮ੍ਯਃ ॥ 1.58 ॥
ਉਦ੍ਭਾਸਿਤਾਖਿਲਖਲਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ृਙ੍ਖਲਸ੍ਯ
ਪ੍ਰਾਗ੍ਜਾਤਵਿਸ੍ਤृਤਨਿਜਾਧਮਕਰ੍ਮਵृਤ੍ਤੇਃ ।
ਦੈਵਾਦਵਾਪ੍ਤਵਿਭਵਸ੍ਯ ਗੁਣਦ੍ਵਿषੋऽਸ੍ਯ
ਨੀਚਸ੍ਯ ਗੋਚਰਗਤੈਃ ਸੁਖਂ ਆਪ੍ਯਤੇ ॥ 1.59 ॥
ਆਰਮ੍ਭਗੁਰ੍ਵੀ ਕ੍षਯਿਣੀ ਕ੍ਰਮੇਣ
ਲਘ੍ਵੀ ਪੁਰਾ ਵृਦ੍ਧਿਮਤੀ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ।
ਦਿਨਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਧਪਰਾਰ੍ਧਭਿਨ੍ਨਾ
ਛਾਯੇਵ ਮੈਤ੍ਰੀ ਖਲਸਜ੍ਜਨਾਨਾਮ੍ ॥ 1.60 ॥
ਮृਗਮੀਨਸਜ੍ਜਨਾਨਾਂ ਤृਣਜਲਸਨ੍ਤੋषਵਿਹਿਤਵृਤ੍ਤੀਨਾਮ੍ ।
ਲੁਬ੍ਧਕਧੀਵਰਪਿਸ਼ੁਨਾ ਨਿष੍ਕਾਰਣਵੈਰਿਣੋ ਜਗਤਿ ॥ 1.61 ॥
ਵਾਞ੍ਛਾ ਸਜ੍ਜਨਸਙ੍ਗਮੇ ਪਰਗੁਣੇ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਗੁਰੌ ਨਮ੍ਰਤਾ
ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਸ੍ਵਯੋषਿਤਿ ਰਤਿਰ੍ਲੋਕਾਪਵਾਦਾਦ੍ਭਯਮ੍ ।
ਭਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ੂਲਿਨਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਾਤ੍ਮਦਮਨੇ ਸਂਸਰ੍ਗਮੁਕ੍ਤਿਃ ਖਲੇ
ਯੇष੍ਵੇਤੇ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲਗੁਣਾਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਰੇਭ੍ਯੋ ਨਮਃ ॥ 1.62 ॥
ਵਿਪਦਿ ਧੈਰ੍ਯਂ ਅਥਾਭ੍ਯੁਦਯੇ ਕ੍षਮਾ
ਸਦਸਿ ਵਾਕ੍ਪਟੁਤਾ ਯੁਧਿ ਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਯਸ਼ਸਿ ਚਾਭਿਰੁਚਿਰ੍ਵ੍ਯਸਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤੌ
ਪ੍ਰਕृਤਿਸਿਦ੍ਧਂ ਇਦਂ ਹਿ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ 1.63 ॥
ਪ੍ਰਦਾਨਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਗृਹਂ ਉਪਗਤੇ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਵਿਧਿਃ
ਪ੍ਰਿਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮੌਨਂ ਸਦਸਿ ਕਥਨਂ ਚਾਪ੍ਯੁਪਕृਤੇਃ ।
ਅਨੁਤ੍ਸੇਕੋ ਲਕ੍ष੍ਮ੍ਯਾਂ ਅਨਭਿਭਵਗਨ੍ਧਾਃ ਪਰਕਥਾਃ
ਸਤਾਂ ਕੇਨੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਵਿषਮਂ ਅਸਿਧਾਰਾਵ੍ਰਤਂ ਇਦਮ੍ ॥ 1.64 ॥
ਕਰੇ ਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਾਗਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਗੁਰੁਪਾਦਪ੍ਰਣਯਿਤਾ
ਮੁਖੇ ਸਤ੍ਯਾ ਵਾਣੀ ਵਿਜਯਿ ਭੁਜਯੋਰ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਅਤੁਲਮ੍ ।
ਹृਦਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾ ਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਂ ਅਧਿਗਤਂ ਚ ਸ਼੍ਰਵਣਯੋਰ੍
ਵਿਨਾਪ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਹਤਾਂ ਮਣ੍ਡਨਂ ਇਦਮ੍ ॥ 1.65 ॥
ਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ ਮਹਤਾਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਪਲਕੋਮਲਮ੍ ।
ਆਪਤ੍ਸੁ ਚ ਮਹਾਸ਼ੈਲਸ਼ਿਲਾ ਸਙ੍ਘਾਤਕਰ੍ਕਸ਼ਮ੍ ॥ 1.66 ॥
ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਯਸਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਪਯਸੋ ਨਾਮਾਪਿ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ
ਮੁਕ੍ਤਾਕਾਰਤਯਾ ਤਦੇਵ ਨਲਿਨੀਪਤ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਰਾਜਤੇ ।
ਸ੍ਵਾਤ੍ਯਾਂ ਸਾਗਰਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਧ੍ਯਪਤਿਤਂ ਤਨ੍ਮੌਕ੍ਤਿਕਂ ਜਾਯਤੇ
ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਧਮਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਗੁਣਃ ਸਂਸਰ੍ਗਤੋ ਜਾਯਤੇ ॥ 1.67 ॥
ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਯਃ ਸੁਚਰਿਤੈਃ ਪਿਤਰਂ ਸ ਪੁਤ੍ਰੋ
ਯਦ੍ਭਰ੍ਤੁਰੇਵ ਹਿਤਂ ਇਚ੍ਛਤਿ ਤਤ੍ਕਲਤ੍ਰਮ੍ ।
ਤਨ੍ਮਿਤ੍ਰਂ ਆਪਦਿ ਸੁਖੇ ਚ ਸਮਕ੍ਰਿਯਂ ਯਦ੍
ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਜਗਤਿ ਪੁਣ੍ਯਕृਤੋ ਲਭਨ੍ਤੇ ॥ 1.68 ॥
ਏਕੋ ਦੇਵਃ ਕੇਸ਼ਵੋ ਵਾ ਸ਼ਿਵੋ ਵਾ
ਹ੍ਯੇਕਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਭੂਪਤਿਰ੍ਵਾ ਯਤਿਰ੍ਵਾ ।
ਏਕੋ ਵਾਸਃ ਪਤ੍ਤਨੇ ਵਾ ਵਨੇ ਵਾ
ਹ੍ਯੇਕਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵਾ ਦਰੀ ਵਾ ॥ 1.69 ॥
ਨਮ੍ਰਤ੍ਵੇਨੋਨ੍ਨਮਨ੍ਤਃ ਪਰਗੁਣਕਥਨੈਃ ਸ੍ਵਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍ਖ੍ਯਾਪਯਨ੍ਤਃ
ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨ੍ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੋ ਵਿਤਤਪृਥੁਤਰਾਰਮ੍ਭਯਤ੍ਨਾਃ ਪਰਾਰ੍ਥੇ ।
ਕ੍षਾਨ੍ਤ੍ਯੈਵਾਕ੍षੇਪਰੁਕ੍षਾਕ੍षਰਮੁਖਰਮੁਖਾਨ੍ਦੁਰ੍ਜਨਾਨ੍ਦੂषਯਨ੍ਤਃ
ਸਨ੍ਤਃ ਸਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਚਰ੍ਯਾ ਜਗਤਿ ਬਹੁਮਤਾਃ ਕਸ੍ਯ ਨਾਭ੍ਯਰ੍ਚਨੀਯਾਃ ॥ 1.70 ॥
ਭਵਨ੍ਤਿ ਨਮ੍ਰਾਸ੍ਤਰਵਃ ਫਲੋਦ੍ਗਮੈਰ੍
ਨਵਾਮ੍ਬੁਭਿਰ੍ਦੂਰਾਵਲਮ੍ਬਿਨੋ ਘਨਾਃ ।
ਅਨੁਦ੍ਧਤਾਃ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਾਃ ਸਮृਦ੍ਧਿਭਿਃ
ਸ੍ਵਭਾਵ ਏष ਪਰੋਪਕਾਰਿਣਾਮ੍ ॥ 1.71 ॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵ ਨ ਕੁਣ੍ਡਲੇਨ
ਦਾਨੇਨ ਪਾਣਿਰ੍ਨ ਤੁ ਕਙ੍ਕਣੇਨ ।
ਵਿਭਾਤਿ ਕਾਯਃ ਕਰੁਣਪਰਾਣਾਂ
ਪਰੋਪਕਾਰੈਰ੍ਨ ਤੁ ਚਨ੍ਦਨੇਨ ॥ 1.72 ॥
ਪਾਪਾਨ੍ਨਿਵਾਰਯਤਿ ਯੋਜਯਤੇ ਹਿਤਾਯ
ਗੁਹ੍ਯਂ ਨਿਗੂਹਤਿ ਗੁਣਾਨ੍ਪ੍ਰਕਟੀਕਰੋਤਿ ।
ਆਪਦ੍ਗਤਂ ਚ ਨ ਜਹਾਤਿ ਦਦਾਤਿ ਕਾਲੇ
ਸਨ੍ਮਿਤ੍ਰਲਕ੍षਣਂ ਇਦਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਃ ॥ 1.73 ॥
ਪਦ੍ਮਾਕਰਂ ਦਿਨਕਰੋ ਵਿਕਚੀਕਰੋਤਿ
ਚਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਭੋਲ੍ਲਾਸਯਤਿ ਕੈਰਵਚਕ੍ਰਵਾਲਮ੍ ।
ਨਾਭ੍ਯਰ੍ਥਿਤੋ ਜਲਧਰੋऽਪਿ ਜਲਂ ਦਦਾਤਿ
ਸਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਹਿਤੇ ਵਿਹਿਤਾਭਿਯੋਗਾਃ ॥ 1.74 ॥
ਏਕੇ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਾਃ ਪਰਾਰ੍ਥਘਟਕਾਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਯੇ
ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਉਦ੍ਯਮਭृਤਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਵਿਰੋਧੇਨ ਯੇ ।
ਤੇऽਮੀ ਮਾਨੁषਰਾਕ੍षਸਾਃ ਪਰਹਿਤਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਯ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯੇ
ਯੇ ਤੁ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਨਿਰਰ੍ਥਕਂ ਪਰਹਿਤਂ ਤੇ ਕੇ ਨ ਜਾਨੀਮਹੇ ॥ 1.75 ॥
ਕ੍षੀਰੇਣਾਤ੍ਮਗਤੋਦਕਾਯ ਹਿ ਗੁਣਾ ਦਤ੍ਤਾ ਪੁਰਾ ਤੇऽਖਿਲਾ
ਕ੍षੀਰੋਤ੍ਤਾਪਂ ਅਵੇਕ੍ष੍ਯ ਤੇਨ ਪਯਸਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਕृਸ਼ਾਨੌ ਹੁਤਃ ।
ਗਨ੍ਤੁਂ ਪਾਵਕਂ ਉਨ੍ਮਨਸ੍ਤਦਭਵਦ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਮਿਤ੍ਰਾਪਦਂ
ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੇਨ ਜਲੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਤਾਂ ਮੈਤ੍ਰੀ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਵੀਦृਸ਼ੀ ॥ 1.76 ॥
ਇਤਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਕੇਸ਼ਵਃ ਕੁਲਂ ਇਤਸ੍ਤਦੀਯਦ੍ਵਿषਾਮ੍
ਇਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰਣਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਸ਼ਿਖਰਿਣਾਂ ਗਣਾਃ ਸ਼ੇਰਤੇ ।
ਇਤੋऽਪਿ ਬਡਵਾਨਲਃ ਸਹ ਸਮਸ੍ਤਸਂਵਰ੍ਤਕੈਃ
ਅਹੋ ਵਿਤਤਂ ਊਰ੍ਜਿਤਂ ਭਰਸਹਂ ਸਿਨ੍ਧੋਰ੍ਵਪੁਃ ॥ 1.77 ॥
ਤृष੍ਣਾਂ ਛਿਨ੍ਧਿ ਭਜ ਕ੍षਮਾਂ ਜਹਿ ਮਦਂ ਪਾਪੇ ਰਤਿਂ ਮਾ ਕृਥਾਃ
ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਹ੍ਯਨੁਯਾਹਿ ਸਾਧੁਪਦਵੀਂ ਸੇਵਸ੍ਵ ਵਿਦ੍ਵਜ੍ਜਨਮ੍ ।
ਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮਾਨਯ ਵਿਦ੍ਵਿषੋऽਪ੍ਯਨੁਨਯ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਪਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯਂ
ਕੀਰ੍ਤਿਂ ਪਾਲਯ ਦੁਃਖਿਤੇ ਕੁਰੁ ਦਯਾਂ ਏਤਤ੍ਸਤਾਂ ਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ ॥ 1.78 ॥
ਮਨਸਿ ਵਚਸਿ ਕਾਯੇ ਪੁਣ੍ਯਪੀਯੂषਪੂਰ੍ਣਾਸ੍
ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਂ ਉਪਕਾਰਸ਼੍ਰੇਣਿਭਿਃ ਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤਃ ।
ਪਰਗੁਣਪਰਮਾਣੂਨ੍ਪਰ੍ਵਤੀਕृਤ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ
ਨਿਜਹृਦਿ ਵਿਕਸਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤ ਸਨ੍ਤਃ ਕਿਯਨ੍ਤਃ ॥ 1.79 ॥
ਕਿਂ ਤੇਨ ਹੇਮਗਿਰਿਣਾ ਰਜਤਾਦ੍ਰਿਣਾ ਵਾ
ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤਰਵਸ੍ਤਰਵਸ੍ਤ ਏਵ ।
ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ ਮਲਯਂ ਏਵ ਯਦਾਸ਼੍ਰਯੇਣ
ਕਙ੍ਕੋਲਨਿਮ੍ਬਕਟੁਜਾ ਅਪਿ ਚਨ੍ਦਨਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ॥ 1.80 ॥
ਰਤ੍ਨੈਰ੍ਮਹਾਰ੍ਹੈਸ੍ਤੁਤੁषੁਰ੍ਨ ਦੇਵਾ
ਨ ਭੇਜਿਰੇ ਭੀਮਵਿषੇਣ ਭੀਤਿਮ੍ ।
ਸੁਧਾਂ ਵਿਨਾ ਨ ਪਰਯੁਰ੍ਵਿਰਾਮਂ
ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਾਦ੍ਵਿਰਮਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਃ ॥ 1.81 ॥
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪृਥ੍ਵੀਸ਼ਯ੍ਯਃ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਚ ਪਰਙ੍ਕਸ਼ਯਨਃ
ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛਾਕਾਹਾਰਃ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਚ ਸ਼ਾਲ੍ਯੋਦਨਰੁਚਿਃ ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਨ੍ਥਾਧਾਰੀ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਚ ਦਿਵ੍ਯਾਮ੍ਬਰਧਰੋ
ਮਨਸ੍ਵੀ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਨ ਗਣਯਤਿ ਦੁਃਖਂ ਨ ਚ ਸੁਖਮ੍ ॥ 1.82 ॥
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਭੂषਣਂ ਸੁਜਨਤਾ ਸ਼ੌਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਸਂਯਮੋ
ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯੋਪਸ਼ਮਃ ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਵਿਨਯੋ ਵਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਯਃ ।
ਅਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਪਸਃ ਕ੍षਮਾ ਪ੍ਰਭਵਿਤੁਰ੍ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਜਤਾ
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਅਪਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਂ ਇਦਂ ਸ਼ੀਲਂ ਪਰਂ ਭੂषਣਮ੍ ॥ 1.83 ॥
ਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤੁ ਨੀਤਿਨਿਪੁਣਾ ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤੁ
ਲਕ੍ष੍ਮੀਃ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤੁ ਗਚ੍ਛਤੁ ਵਾ ਯਥੇष੍ਠਮ੍ ।
ਅਦ੍ਯੈਵ ਵਾ ਮਰਣਂ ਅਸ੍ਤੁ ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾ
ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਾਤ੍ਪਥਃ ਪ੍ਰਵਿਚਲਨ੍ਤਿ ਪਦਂ ਨ ਧੀਰਾਃ ॥ 1.84 ॥
ਭਗ੍ਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਕਰਣ੍ਡਪਿਣ੍ਡਿਤਤਨੋਰ੍ਮ੍ਲਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਕ੍षੁਧਾ
ਕृਤ੍ਵਾਖੁਰ੍ਵਿਵਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਪਤਿਤੋ ਨਕ੍ਤਂ ਮੁਖੇ ਭੋਗਿਨਃ ।
ਤृਪ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਪਿਸ਼ਿਤੇਨ ਸਤ੍ਵਰਂ ਅਸੌ ਤੇਨੈਵ ਯਾਤਃ ਯਥਾ
ਲੋਕਾਃ ਪਸ਼੍ਯਤ ਦੈਵਂ ਏਵ ਹਿ ਨृਣਾਂ ਵृਦ੍ਧੌ ਕ੍षਯੇ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ 1.85 ॥
ਆਲਸ੍ਯਂ ਹਿ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋ ਮਹਾਨ੍ਰਿਪੁਃ ।
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੁਦ੍ਯਮਸਮੋ ਬਨ੍ਧੁਃ
ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨਾਵਸੀਦਤਿ ॥ 1.86 ॥
ਛਿਨ੍ਨੋऽਪਿ ਰੋਹਤਿ ਤਰ੍ਕ੍षੀਣੋऽਪ੍ਯੁਪਚੀਯਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ।
ਇਤਿ ਵਿਮृਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਦੁਃਖੇषੁ ॥ 1.87 ॥
ਨੇਤਾ ਯਸ੍ਯ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ਪ੍ਰਹਰਣਂ ਵਜ੍ਰਂ ਸੁਰਾਃ ਸੈਨਿਕਾਃ
ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਦੁਰ੍ਗਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹਃ ਕਿਲ ਹਰੇਰੈਰਾਵਤੋ ਵਾਰਣਃ ।
ਇਤ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਬਲਾਨ੍ਵਿਤੋऽਪਿ ਬਲਭਿਦ੍ਭਗ੍ਨਃ ਪਰੈਃ ਸਙ੍ਗਰੇ
ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਨੁ ਦੈਵਂ ਏਵ ਸ਼ਰਣਂ ਧਿਗ੍ਧਿਗ੍ਵृਥਾ ਪੌਰੁषਮ੍ ॥ 1.88 ॥
ਕਰ੍ਮਾਯਤ੍ਤਂ ਫਲਂ ਪੁਂਸਾਂ
ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰਿਣੀ ।
ਤਥਾਪਿ ਸੁਧਿਯਾ ਭਾਵ੍ਯਂ
ਸੁਵਿਚਾਰ੍ਯੈਵ ਕੁਰ੍ਵਤਾ ॥ 1.89 ॥
ਖਲ੍ਵਾਤੋ ਦਿਵਸੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਿਰਣੈਃ ਸਨ੍ਤਾਡਿਤੋ ਮਸ੍ਤਕੇ
ਵਾਞ੍ਛਨ੍ਦੇਸ਼ਂ ਅਨਾਤਪਂ ਵਿਧਿਵਸ਼ਾਤ੍ਤਾਲਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਗਤਃ ।
ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਫਲੇਨ ਪਤਤਾ ਭਗ੍ਨਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ਼ਿਰਃ
ਪ੍ਰਾਯੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਯਤ੍ਰ ਭਾਗ੍ਯਰਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਾਪਦਃ ॥ 1.90 ॥
ਰਵਿਨਿਸ਼ਾਕਰਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਪੀਡਨਂ
ਗਜਭੁਜਙ੍ਗਮਯੋਰਪਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ ।
ਮਤਿਮਤਾਂ ਚ ਵਿਲੋਕ੍ਯ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾਂ
ਵਿਧਿਰਹੋ ਬਲਵਾਨਿਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ॥ 1.91 ॥
ਸृਜਤਿ ਤਾਵਦਸ਼ੇषਗੁਣਕਰਂ
ਪੁਰੁषਰਤ੍ਨਂ ਅਲਙ੍ਕਰਣਂ ਭੁਵਃ ।
ਤਦਪਿ ਤਤ੍ਕ੍षਣਭਙ੍ਗਿ ਕਰੋਤਿ
ਚੇਦਹਹ ਕष੍ਟਂ ਅਪਣ੍ਡਿਤਤਾ ਵਿਧੇਃ ॥ 1.92 ॥
ਪਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਯਦਾ ਕਰੀਰਵਿਟਪੇ ਦੋषੋ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਿਮ੍
ਨੋਲੂਕੋऽਪ੍ਯਵਲੋਕਤੇ ਯਦਿ ਦਿਵਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਕਿਂ ਦੂषਣਮ੍ ।
ਧਾਰਾ ਨੈਵ ਪਤਨ੍ਤਿ ਚਾਤਕਮੁਖੇ ਮੇਘਸ੍ਯ ਕਿਂ ਦੂषਣਮ੍
ਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਧਿਨਾ ਲਲਾਟਲਿਖਿਤਂ ਤਨ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤੁਂ ਕਃ ਕ੍षਮਃ ॥ 1.93 ॥
ਨਮਸ੍ਯਾਮੋ ਦੇਵਾਨ੍ਨਨੁ ਹਤਵਿਧੇਸ੍ਤੇऽਪਿ ਵਸ਼ਗਾ
ਵਿਧਿਰ੍ਵਨ੍ਦ੍ਯਃ ਸੋऽਪਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਕਰ੍ਮੈਕਫਲਦਃ ।
ਫਲਂ ਕਰ੍ਮਾਯਤ੍ਤਂ ਯਦਿ ਕਿਂ ਅਮਰੈਃ ਕਿਂ ਚ ਵਿਧਿਨਾ
ਨਮਸ੍ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਭ੍ਯੋ ਵਿਧਿਰਪਿ ਨ ਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ॥ 1.94 ॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਯੇਨ ਕੁਲਾਲਵਨ੍ਨਿਯਮਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਡਭਾਣ੍ਡੋਦਰੇ
ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਯੇਨ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰਗਹਨੇ ਕ੍षਿਪ੍ਤੋ ਮਹਾਸਙ੍ਕਟੇ ।
ਰੁਦ੍ਰੋ ਯੇਨ ਕਪਾਲਪਾਣਿਪੁਟਕੇ ਭਿਕ੍षਾਟਨਂ ਕਾਰਿਤਃ
ਸੂਰ੍ਯੋ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਏਵ ਗਗਨੇ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਃ ਕਰ੍ਮਣੇ ॥ 1.95 ॥
ਨੈਵਾਕृਤਿਃ ਫਲਤਿ ਨੈਵਾ ਕੁਲਂ ਨ ਸ਼ੀਲਂ
ਵਿਦ੍ਯਾਪਿ ਨੈਵ ਨ ਚ ਯਤ੍ਨਕृਤਾਪਿ ਸੇਵਾ ।
ਭਾਗ੍ਯਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਤਪਸਾ ਖਲੁ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਿ
ਕਾਲੇ ਫਲਨ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਯਥੈਵ ਵृਕ੍षਾਃ ॥ 1.96 ॥
ਵਨੇ ਰਣੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਲਾਗ੍ਨਿਮਧ੍ਯੇ
ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ਪਰ੍ਵਤਮਸ੍ਤਕੇ ਵਾ ।
ਸੁਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਂ ਵਿषਮਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾ
ਰਕ੍षਨ੍ਤਿ ਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰਾਕृਤਾਨਿ ॥ 1.97 ॥
ਯਾ ਸਾਧੂਂਸ਼੍ਚ ਖਲਾਨ੍ਕਰੋਤਿ ਵਿਦੁषੋ ਮੂਰ੍ਖਾਨ੍ਹਿਤਾਨ੍ਦ੍ਵੇषਿਣਃ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਂ ਕੁਰੁਤੇ ਪਰੀਕ੍षਂ ਅਮृਤਂ ਹਾਲਾਹਲਂ ਤਤ੍ਕ੍षਣਾਤ੍ ।
ਤਾਂ ਆਰਾਧਯ ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਭਗਵਤੀਂ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਫਲਂ ਵਾਞ੍ਛਿਤਂ
ਹੇ ਸਾਧੋ ਵ੍ਯਸਨੈਰ੍ਗੁਣੇषੁ ਵਿਪੁਲੇष੍ਵਾਸ੍ਥਾਂ ਵृਥਾ ਮਾ ਕृਥਾਃ ॥ 1.98 ॥
ਗੁਣਵਦਗੁਣਵਦ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਵਤਾ ਕਾਰ੍ਯਜਾਤਂ
ਪਰਿਣਤਿਰਵਧਾਰ੍ਯਾ ਯਤ੍ਨਤਃ ਪਣ੍ਡਿਤੇਨ ।
ਅਤਿਰਭਸਕृਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਆਵਿਪਤ੍ਤੇਰ੍
ਭਵਤਿ ਹृਦਯਦਾਹੀ ਸ਼ਲ੍ਯਤੁਲ੍ਯੋ ਵਿਪਾਕਃ ॥ 1.99 ॥
ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਵੈਦੂਰ੍ਯਮਯ੍ਯਾਂ ਪਚਤਿ ਤਿਲਕਣਾਂਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨੈਰਿਨ੍ਧਨੌਘੈਃ
ਸੌਵਰ੍ਣੈਰ੍ਲਾਙ੍ਗਲਾਗ੍ਰੈਰ੍ਵਿਲਿਖਤਿ ਵਸੁਧਾਂ ਅਰ੍ਕਮੂਲਸ੍ਯ ਹੇਤੋਃ ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਪੂਰਖਣ੍ਡਾਨ੍ਵृਤ੍ਤਿਂ ਇਹ ਕੁਰੁਤੇ ਕੋਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਮਾਂ ਕਰ੍ਮ੍ਭੂਮਿਂ ਨ ਚਰਤਿ ਮਨੁਜੋ ਯਸ੍ਤੋਪ ਮਨ੍ਦਭਾਗ੍ਯਃ ॥ 1.100 ॥
ਮਜ੍ਜਤ੍ਵਮ੍ਭਸਿ ਯਾਤੁ ਮੇਰੁਸ਼ਿਖਰਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਜਯਤ੍ਵਾਹਵੇ
ਵਾਣਿਜ੍ਯਂ ਕृषਿਸੇਵਨੇ ਚ ਸਕਲਾ ਵਿਦ੍ਯਾਃ ਕਲਾਃ ਸ਼ਿਕ੍षਤਾਮ੍ ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਵਿਪੁਲਂ ਪ੍ਰਯਾਤੁ ਖਗਵਤ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਪਰਂ
ਨਾਭਾਵ੍ਯਂ ਭਵਤੀਹ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਤੋ ਭਾਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਃ ਕੁਤਃ ॥ 1.101 ॥
ਭੀਮਂ ਵਨਂ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ
ਸਰ੍ਵੋ ਜਨਃ ਸ੍ਵਜਨਤਾਂ ਉਪਯਾਤਿ ਤਸ੍ਯ ।
ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਭੂਰ੍ਭਵਤਿ ਸਨ੍ਨਿਧਿਰਤ੍ਨਪੂਰ੍ਣਾ
ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਵਸੁਕृਤਂ ਵਿਪੁਲਂ ਨਰਸ੍ਯ ॥ 1.102 ॥
ਕੋ ਲਾਭੋ ਗੁਣਿਸਙ੍ਗਮਃ ਕਿਂ ਅਸੁਖਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੇਤਰੈਃ ਸਙ੍ਗਤਿਃ
ਕਾ ਹਾਨਿਃ ਸਮਯਚ੍ਯੁਤਿਰ੍ਨਿਪੁਣਤਾ ਕਾ ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਰਤਿਃ ।
ਕਃ ਸ਼ੂਰੋ ਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਪ੍ਰਿਯਤਮਾ ਕਾऽਨੁਵ੍ਰਤਾ ਕਿਂ ਧਨਂ
ਵਿਦ੍ਯਾ ਕਿਂ ਸੁਖਂ ਅਪ੍ਰਵਾਸਗਮਨਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਕਿਂ ਆਜ੍ਞਾਫਲਮ੍ ॥ 1.103 ॥
ਅਪ੍ਰਿਯਵਚਨਦਰਿਦ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਿਯਵਚਨਧਨਾਢ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਦਾਰਪਰਿਤੁष੍ਟੈਃ ।
ਪਰਪਰਿਵਾਦਨਿਵृਤ੍ਤੈਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਣ੍ਡਿਤਾ ਵਸੁਧਾ ॥ 1.104 ॥
ਕਦਰ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਹਿ ਧੈਰ੍ਯਵृਤ੍ਤੇਰ੍
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਧੈਰ੍ਯਗੁਣਃ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ष੍ਟੁਮ੍ ।
ਅਧੋਮੁਖਸ੍ਯਾਪਿ ਕृਤਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਰ੍
ਨਾਧਃ ਸ਼ਿਖਾ ਯਾਤਿ ਕਦਾਚਿਦੇਵ ॥ 1.105 ॥
ਕਾਨ੍ਤਾਕਟਾਕ੍षਵਿਸ਼ਿਖਾ ਨ ਲੁਨਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ
ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਨਿਰ੍ਦਹਤਿ ਕृਪਕृਸ਼ਾਨੁਤਾਪਃ ।
ਕਰ੍षਨ੍ਤਿ ਭੂਰਿਵਿषਯਾਸ਼੍ਚ ਨ ਲੋਭਪਾਸ਼ੈਰ੍
ਲੋਕਤ੍ਰਯਂ ਜਯਤਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਇਦਂ ਸ ਧੀਰਃ ॥ 1.106 ॥
ਏਕੇਨਾਪਿ ਹਿ ਸ਼ੂਰੇਣ
ਪਾਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਮਹੀਤਲਮ੍ ।
ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭਾਸ੍ਕਰੇਣੈਵ
ਸ੍ਫਾਰਸ੍ਫੁਰਿਤਤੇਜਸਾ ॥ 1.107 ॥
ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਲਾਯਤੇ ਜਲਨਿਧਿਃ ਕੁਲ੍ਯਾਯਤੇ ਤਤ੍ਕ੍षਣਾਨ੍
ਮੇਰੁਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼ਿਲਾਯਤੇ ਮृਗਪਤਿਃ ਸਦ੍ਯਃ ਕੁਰਙ੍ਗਾਯਤੇ ।
ਵ੍ਯਾਲੋ ਮਾਲ੍ਯਗੁਣਾਯਤੇ ਵਿषਰਸਃ ਪੀਯੂषਵਰ੍षਾਯਤੇ
ਯਸ੍ਯਾਙ੍ਗੇऽਖਿਲਲੋਕਵਲ੍ਲਭਤਮਂ ਸ਼ੀਲਂ ਸਮੁਨ੍ਮੀਲਤਿ ॥ 1.108 ॥
ਲਜ੍ਜਾਗੁਣੌਘਜਨਨੀਂ ਜਨਨੀਂ ਇਵ ਸ੍ਵਾਮ੍
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਹृਦਯਾਂ ਅਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨਾਮ੍ ।
ਤੇਜਸ੍ਵਿਨਃ ਸੁਖਂ ਅਸੂਨਪਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਨਤਿ
ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਵ੍ਯਸਨਿਨੋ ਨ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਮ੍ ॥ 1.109 ॥
Roman (IAST) Transliteration
dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye |
svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase || 1.1 ||
boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ |
abodhopahatāḥ cānye jīrṇamaṅge subhāṣitam || 1.2 ||
ajñaḥ sukhaṃ ārādhyaḥ
sukhataraṃ ārādhyate viśeṣajñaḥ |
jñānalavadurvidagdhaṃ
brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati || 1.3 ||
prasahya maṇiṃ uddharenmakaravaktradaṃṣṭrāntarāt
samudraṃ api santaretpracaladūrmimālākulam |
bhujaṅgaṃ api kopitaṃ śirasi puṣpavaddhārayet
na tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittaṃ ārādhayet || 1.4 ||
labheta sikatāsu tailaṃ api yatnataḥ pīḍayan
pibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |
kvacidapi paryaṭanśaśaviṣāṇaṃ āsādayet
na tu pratiniviṣṭamūrkhacittaṃ ārādhayet || 1.5 ||
vyālaṃ bālamṛṇālatantubhirasau roddhuṃ samujjṛmbhate
chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena sannahyati |
mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudherīhate
netuṃ vāñchanti yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ || 1.6 ||
svāyattaṃ ekāntaguṇaṃ vidhātrā
vinirmitaṃ chādanaṃ ajñatāyāḥ |
viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje
vibhūṣaṇaṃ maunaṃ apaṇḍitānām || 1.7 ||
yadā kiñcijjño'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ
tadā sarvajño'smītyabhavadavaliptaṃ mama manaḥ
yadā kiñcitkiñcidbudhajanasakāśādavagataṃ
tadā mūrkho'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ || 1.8 ||
kṛmikulacittaṃ lālāklinnaṃ vigandhijugupsitaṃ
nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam |
surapatiṃ api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate
na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām || 1.9 ||
śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ
mahīdhrāduttuṅgādavaniṃ avaneścāpi jaladhim |
adho'dho gaṅgeyaṃ padaṃ upagatā stokam
athavāvivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ || 1.10 ||
śakyo vārayituṃ jalena hutabhukcchatreṇa sūryātapo
nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |
vyādhirbheṣajasaṅgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ
sarvasyauṣadhaṃ asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadhim || 1.11 ||
sāhityasaṅgītakalāvihīnaḥ
sākṣātpaśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ |
tṛṇaṃ na khādannapi jīvamānas
tadbhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām || 1.12 ||
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 1.13 ||
varaṃ parvatadurgeṣu
bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha
na mūrkhajanasamparkaḥ
surendrabhavaneṣvapi || 1.14 ||
śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā
vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ |
tajjāḍyaṃ vasudhādipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ
kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yairarghataḥ pātitāḥ || 1.15 ||
harturyāti na gocaraṃ kiṃ api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā'py
arthibhyaḥ pratipādyamānaṃ aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |
kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyaṃ antardhanaṃ
yeṣāṃ tānprati mānaṃ ujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate || 1.16 ||
adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthās
tṛṇaṃ iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi |
abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ
na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām || 1.17 ||
ambhojinīvanavihāravilāsaṃ eva
haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |
na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ
vaidagdhīkīrtiṃ apahartuṃ asau samarthaḥ || 1.18 ||
keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā
na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ |
vāṇyekā samalaṅkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate
kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam || 1.19 ||
vidyā nāma narasya rūpaṃ adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ
vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |
vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā
vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ || 1.20 ||
kṣāntiścetkavacena kiṃ kiṃ aribhiḥ krodho'sti ceddehināṃ
jñātiścedanalena kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kiṃ phalam |
kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kiṃ u dhanairvidyā'navadyā yadi
vrīḍā cetkiṃ u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yadyasti rājyena kim || 1.21 ||
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane
prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam |
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā
ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 1.22 ||
jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ
mānonnatiṃ diśati pāpaṃ apākaroti |
cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ
satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām || 1.23 ||
jayanti te sukṛtino
rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ |
nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye
jarāmaraṇajaṃ bhayam || 1.24 ||
sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ
snigdhaṃ mitraṃ avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ |
ākāro ruciraḥ sthiraśca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ
tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā || 1.25 ||
prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ
kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām |
tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā
sāmānyaḥ sarvaśāstreṣvanupahatavidhiḥ śreyasāṃ eṣa panthāḥ || 1.26 ||
prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ
prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ |
vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ
prārabdhaṃ uttamajanā na parityajanti || 1.27 ||
asanto nābhyarthyāḥ suhṛdapi na yācyaḥ kṛśadhanaḥ
priyā nyāyyā vṛttirmalinaṃ asubhaṅge'pyasukaram |
vipadyuccaiḥ stheyaṃ padaṃ anuvidheyaṃ ca mahatāṃ
satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.28 ||
kṣutkṣāmo'pi jarākṛśo'pi śithilaprāṇo'pi kaṣṭāṃ daśām
āpanno'pi vipannadīdhitiriti prāṇeṣu naśyatsvapi |
mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ
kiṃ jīrṇaṃ tṛṇaṃ atti mānamahatāṃ agresaraḥ kesarī || 1.29 ||
svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsaṃ apyasthi goḥ
śvā labdhvā paritoṣaṃ eti na tu tattasya kṣudhāśāntaye |
siṃho jambukaṃ aṅkaṃ āgataṃ api tyaktvā nihanti dvipaṃ
sarvaḥ kṛcchragato'pi vāñchanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam || 1.30 ||
lāṅgūlacālanaṃ adhaścaraṇāvapātaṃ
bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca |
śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavastu
dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiśca bhuṅkte || 1.31 ||
parivartini saṃsāre
mṛtaḥ ko vā na jāyate |
sa jāto yena jātena
yāti vaṃśaḥ samunnatim || 1.32 ||
kusumastavakasyeva
dvayī vṛttirmanasvinaḥ |
mūrdhni vā sarvalokasya
śīryate vana eva vā || 1.33 ||
santyanye'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañcaṣās
tānpratyeṣa viśeṣavikramarucī rāhurna vairāyate |
dvāveva grasate divākaraniśāprāṇeśvarau bhāskarau
bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ || 1.34 ||
vahati bhuvanaśreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ
kamaṭhapatinā madhyepṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |
taṃ api kurute kroḍādhīnaṃ payodhiranādarād
ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścaritravibhūtayaḥ || 1.35 ||
varaṃ pakṣacchedaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair
udgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ |
tuṣārādreḥ sūnorahaha pitari kleśavivaśe
na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyurucitaḥ || 1.36 ||
siṃhaḥ śiśurapi nipatati
madamalinakapolabhittiṣu gajeṣu |
prakṛtiriyaṃ sattvavatāṃ
na khalu vayastejaso hetuḥ || 1.37 ||
jātiryātu rasātalaṃ guṇagaṇaistatrāpyadho gamyatāṃ
śīlaṃ śailataṭātpatatvabhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā |
śaurye vairiṇi vajraṃ āśu nipatatvartho'stu naḥ kevalaṃ
yenaikena vinā guṇastṛṇalavaprāyāḥ samastā ime || 1.38 ||
dhanaṃ arjaya kākutstha
dhanamūlaṃ idaṃ jagat |
antaraṃ nābhijānāmi
nirdhanasya mṛtasya ca || 1.39 ||
tānīndriyāṇyavikalāni tadeva nāma
sā buddhirapratihatā vacanaṃ tadeva |
arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena
so'pyanya eva bhavatīti vicitraṃ etat || 1.40 ||
yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ
sa paṇḍitaḥ sa śrutavānguṇajñaḥ |
sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ
sarve guṇāḥ kāñcanaṃ āśrayanti || 1.41 ||
daurmantryānnṛpatirvinaśyati yatiḥ saṅgātsuto lālanāt
vipro'nadhyayanātkulaṃ kutanayācchīlaṃ khalopāsanāt |
hrīrmadyādanavekṣaṇādapi kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān
maitrī cāpraṇayātsamṛddhiranayāttyāgapramādāddhanam || 1.42 ||
dānaṃ bhogo nāśastisro
gatayo bhavanti vittasya |
yo na dadāti na bhuṅkte
tasya tṛtīyā gatirbhavati || 1.43 ||
maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalito
madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ |
kalāśeṣaścandraḥ suratamṛditā bālavanitā
tannimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu narāḥ || 1.44 ||
parikṣīṇaḥ kaścitspṛhayati yavānāṃ prasṛtaye
sa paścātsampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām |
ataścānaikāntyādgurulaghutayā'rtheṣu dhaninām
avasthā vastūni prathayati ca saṅkocayati ca || 1.45 ||
rājandudhukṣasi yadi kṣitidhenuṃ etāṃ
tenādya vatsaṃ iva lokaṃ amuṃ puṣāṇa
tasmiṃśca samyaganiśaṃ paripoṣyamāṇe
nānāphalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ || 1.46 ||
satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca
hiṃsrā dayālurapi cārthaparā vadānyā |
nityavyayā pracuranityadhanāgamā ca
vārāṅganeva nṛpanītiranekarūpā || 1.47 ||
ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ
dānaṃ bhogo mitrasaṃrakṣaṇaṃ ca
yeṣāṃ ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ
ko'rthasteṣāṃ pārthivopāśrayeṇa || 1.48 ||
yaddhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stokaṃ mahadvā dhanaṃ
tatprāpnoti marusthale'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |
taddhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ
kūpe paśya payonidhāvapi ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam || 1.49 ||
tvaṃ eva cātakādhāro'
sīti keṣāṃ na gocaraḥ |
kiṃ ambhodavarāsmākaṃ
kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase || 1.50 ||
re re cātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām
ambhodā bahavo vasanti gagane sarve'pi naitādṛśāḥ |
kecidvṛṣṭibhirārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecidvṛthā
yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ || 1.51 ||
akaruṇatvaṃ akāraṇavigrahaḥ
paradhane parayoṣiti ca spṛhā |
sujanabandhujaneṣvasahiṣṇutā
prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi durātmanām || 1.52 ||
durjanaḥ parihartavyo
vidyayā'lakṛto'pi san |
maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ
kiṃ asau na bhayaṅkaraḥ || 1.53 ||
jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vratarucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ
śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |
tejasvinyavaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthire
tatko nāma guṇo bhavetsa guṇināṃ yo durjanairnāṅkitaḥ || 1.54 ||
lobhaścedaguṇena kiṃ piśunatā yadyasti kiṃ pātakaiḥ
satyaṃ cettapasā ca kiṃ śuci mano yadyasti tīrthena kim |
saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ
sadvidyā yadi kiṃ dhanairapayaśo yadyasti kiṃ mṛtyunā || 1.55 ||
śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī
saro vigatavārijaṃ mukhaṃ anakṣaraṃ svākṛteḥ |
prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano
nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me || 1.56 ||
na kaściccaṇḍakopānām
ātmīyo nāma bhūbhujām |
hotāraṃ api juhvānaṃ
spṛṣṭo vahati pāvakaḥ || 1.57 ||
maunomūkaḥ pravacanapaṭurbāṭulo jalpako vā
dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataścāpragalbhaḥ |
kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ
sevādharmaḥ paramagahano yogināṃ apyagamyaḥ || 1.58 ||
udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya
prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛtteḥ |
daivādavāptavibhavasya guṇadviṣo'sya
nīcasya gocaragataiḥ sukhaṃ āpyate || 1.59 ||
ārambhagurvī kṣayiṇī krameṇa
laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |
dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā
chāyeva maitrī khalasajjanānām || 1.60 ||
mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantoṣavihitavṛttīnām |
lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇo jagati || 1.61 ||
vāñchā sajjanasaṅgame paraguṇe prītirgurau namratā
vidyāyāṃ vyasanaṃ svayoṣiti ratirlokāpavādādbhayam |
bhaktiḥ śūlini śaktirātmadamane saṃsargamuktiḥ khale
yeṣvete nivasanti nirmalaguṇāstebhyo narebhyo namaḥ || 1.62 ||
vipadi dhairyaṃ athābhyudaye kṣamā
sadasi vākpaṭutā yudhi vikramaḥ |
yaśasi cābhirucirvyasanaṃ śrutau
prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi mahātmanām || 1.63 ||
pradānaṃ pracchannaṃ gṛhaṃ upagate sambhramavidhiḥ
priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpyupakṛteḥ |
anutseko lakṣmyāṃ anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ
satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.64 ||
kare ślāghyastyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā
mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayorvīryaṃ atulam |
hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutiṃ adhigataṃ ca śravaṇayor
vināpyaiśvaryeṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanaṃ idam || 1.65 ||
sampatsu mahatāṃ cittaṃ bhavatyutpalakomalam |
āpatsu ca mahāśailaśilā saṅghātakarkaśam || 1.66 ||
santaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate
muktākāratayā tadeva nalinīpatrasthitaṃ rājate |
svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyate
prāyeṇādhamamadhyamottamaguṇaḥ saṃsargato jāyate || 1.67 ||
prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro
yadbhartureva hitaṃ icchati tatkalatram |
tanmitraṃ āpadi sukhe ca samakriyaṃ yad
etattrayaṃ jagati puṇyakṛto labhante || 1.68 ||
eko devaḥ keśavo vā śivo vā
hyekaṃ mitraṃ bhūpatirvā yatirvā |
eko vāsaḥ pattane vā vane vā
hyekā bhāryā sundarī vā darī vā || 1.69 ||
namratvenonnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svānguṇānkhyāpayantaḥ
svārthānsampādayanto vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthe |
kṣāntyaivākṣeparukṣākṣaramukharamukhāndurjanāndūṣayantaḥ
santaḥ sāścaryacaryā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ || 1.70 ||
bhavanti namrāstaravaḥ phalodgamair
navāmbubhirdūrāvalambino ghanāḥ |
anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ
svabhāva eṣa paropakāriṇām || 1.71 ||
śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena
dānena pāṇirna tu kaṅkaṇena |
vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ
paropakārairna tu candanena || 1.72 ||
pāpānnivārayati yojayate hitāya
guhyaṃ nigūhati guṇānprakaṭīkaroti |
āpadgataṃ ca na jahāti dadāti kāle
sanmitralakṣaṇaṃ idaṃ pravadanti santaḥ || 1.73 ||
padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti
candraprabhollāsayati kairavacakravālam |
nābhyarthito jaladharo'pi jalaṃ dadāti
santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ || 1.74 ||
eke satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye
sāmānyāstu parārthaṃ udyamabhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |
te'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye
ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe || 1.75 ||
kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te'khilā
kṣīrottāpaṃ avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |
gantuṃ pāvakaṃ unmanastadabhavaddṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ
yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punastvīdṛśī || 1.76 ||
itaḥ svapiti keśavaḥ kulaṃ itastadīyadviṣām
itaśca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |
ito'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakaiḥ
aho vitataṃ ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhorvapuḥ || 1.77 ||
tṛṣṇāṃ chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ
satyaṃ brūhyanuyāhi sādhupadavīṃ sevasva vidvajjanam |
mānyānmānaya vidviṣo'pyanunaya prakhyāpaya praśrayaṃ
kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayāṃ etatsatāṃ ceṣṭitam || 1.78 ||
manasi vacasi kāye puṇyapīyūṣapūrṇās
tribhuvanaṃ upakāraśreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |
paraguṇaparamāṇūnparvatīkṛtya nityaṃ
nijahṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ || 1.79 ||
kiṃ tena hemagiriṇā rajatādriṇā vā
yatrāśritāśca taravastaravasta eva |
manyāmahe malayaṃ eva yadāśrayeṇa
kaṅkolanimbakaṭujā api candanāḥ syuḥ || 1.80 ||
ratnairmahārhaistutuṣurna devā
na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim |
sudhāṃ vinā na parayurvirāmaṃ
na niścitārthādviramanti dhīrāḥ || 1.81 ||
kvacitpṛthvīśayyaḥ kvacidapi ca paraṅkaśayanaḥ
kvacicchākāhāraḥ kvacidapi ca śālyodanaruciḥ |
kvacitkanthādhārī kvacidapi ca divyāmbaradharo
manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham || 1.82 ||
aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamo
jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |
akrodhastapasaḥ kṣamā prabhaviturdharmasya nirvājatā
sarveṣāṃ api sarvakāraṇaṃ idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam || 1.83 ||
nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu
lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭham |
adyaiva vā maraṇaṃ astu yugāntare vā
nyāyyātpathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ || 1.84 ||
bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā
kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |
tṛptastatpiśitena satvaraṃ asau tenaiva yātaḥ yathā
lokāḥ paśyata daivaṃ eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam || 1.85 ||
ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ
śarīrastho mahānripuḥ |
nāstyudyamasamo bandhuḥ
kurvāṇo nāvasīdati || 1.86 ||
chinno'pi rohati tarkṣīṇo'pyupacīyate punaścandraḥ |
iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyante na duḥkheṣu || 1.87 ||
netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ
svargo durgaṃ anugrahaḥ kila harerairāvato vāraṇaḥ |
ityaiśvaryabalānvito'pi balabhidbhagnaḥ paraiḥ saṅgare
tadvyaktaṃ nanu daivaṃ eva śaraṇaṃ dhigdhigvṛthā pauruṣam || 1.88 ||
karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ
buddhiḥ karmānusāriṇī |
tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ
suvicāryaiva kurvatā || 1.89 ||
khalvāto divaseśvarasya kiraṇaiḥ santāḍito mastake
vāñchandeśaṃ anātapaṃ vidhivaśāttālasya mūlaṃ gataḥ |
tatrāpyasya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ
prāyo gacchati yatra bhāgyarahitastatraiva yāntyāpadaḥ || 1.90 ||
raviniśākarayorgrahapīḍanaṃ
gajabhujaṅgamayorapi bandhanam |
matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ
vidhiraho balavāniti me matiḥ || 1.91 ||
sṛjati tāvadaśeṣaguṇakaraṃ
puruṣaratnaṃ alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ |
tadapi tatkṣaṇabhaṅgi karoti
cedahaha kaṣṭaṃ apaṇḍitatā vidheḥ || 1.92 ||
patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kim
nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |
dhārā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam
yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 1.93 ||
namasyāmo devānnanu hatavidheste'pi vaśagā
vidhirvandyaḥ so'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ |
phalaṃ karmāyattaṃ yadi kiṃ amaraiḥ kiṃ ca vidhinā
namastatkarmabhyo vidhirapi na yebhyaḥ prabhavati || 1.94 ||
brahmā yena kulālavanniyamito brahmāḍabhāṇḍodare
viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe |
rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ
sūryo bhrāmyati nityaṃ eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe || 1.95 ||
naivākṛtiḥ phalati naivā kulaṃ na śīlaṃ
vidyāpi naiva na ca yatnakṛtāpi sevā |
bhāgyāni pūrvatapasā khalu sañcitāni
kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ || 1.96 ||
vane raṇe śatrujalāgnimadhye
mahārṇave parvatamastake vā |
suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā
rakṣanti puṇyāni purākṛtāni || 1.97 ||
yā sādhūṃśca khalānkaroti viduṣo mūrkhānhitāndveṣiṇaḥ
pratyakṣaṃ kurute parīkṣaṃ amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt |
tāṃ ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ
he sādho vyasanairguṇeṣu vipuleṣvāsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ || 1.98 ||
guṇavadaguṇavadvā kurvatā kāryajātaṃ
pariṇatiravadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |
atirabhasakṛtānāṃ karmaṇāṃ āvipatter
bhavati hṛdayadāhī śalyatulyo vipākaḥ || 1.99 ||
sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃścandanairindhanaughaiḥ
sauvarṇairlāṅgalāgrairvilikhati vasudhāṃ arkamūlasya hetoḥ |
kṛtvā karpūrakhaṇḍānvṛttiṃ iha kurute kodravāṇāṃ samantāt
prāpyemāṃ karmbhūmiṃ na carati manujo yastopa mandabhāgyaḥ || 1.100 ||
majjatvambhasi yātu meruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhave
vāṇijyaṃ kṛṣisevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |
ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavatkṛtvā prayatnaṃ paraṃ
nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ || 1.101 ||
bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ
sarvo janaḥ svajanatāṃ upayāti tasya |
kṛtsnā ca bhūrbhavati sannidhiratnapūrṇā
yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya || 1.102 ||
ko lābho guṇisaṅgamaḥ kiṃ asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ
kā hāniḥ samayacyutirnipuṇatā kā dharmatattve ratiḥ |
kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kā'nuvratā kiṃ dhanaṃ
vidyā kiṃ sukhaṃ apravāsagamanaṃ rājyaṃ kiṃ ājñāphalam || 1.103 ||
apriyavacanadaridraiḥ priyavacanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ |
paraparivādanivṛttaiḥ kvacitkvacinmaṇḍitā vasudhā || 1.104 ||
kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtter
na śakyate dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum |
adhomukhasyāpi kṛtasya vahner
nādhaḥ śikhā yāti kadācideva || 1.105 ||
kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya
cittaṃ na nirdahati kṛpakṛśānutāpaḥ |
karṣanti bhūriviṣayāśca na lobhapāśair
lokatrayaṃ jayati kṛtsnaṃ idaṃ sa dhīraḥ || 1.106 ||
ekenāpi hi śūreṇa
pādākrāntaṃ mahītalam |
kriyate bhāskareṇaiva
sphārasphuritatejasā || 1.107 ||
vahnistasya jalāyate jalanidhiḥ kulyāyate tatkṣaṇān
meruḥ svalpaśilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |
vyālo mālyaguṇāyate viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyate
yasyāṅge'khilalokavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati || 1.108 ||
lajjāguṇaughajananīṃ jananīṃ iva svām
atyantaśuddhahṛdayāṃ anuvartamānām |
tejasvinaḥ sukhaṃ asūnapi santyajanati
satyavratavyasanino na punaḥ pratijñām || 1.109 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये ।
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ 1.1 ॥
बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः ।
अबोधोपहताः चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ 1.2 ॥
अज्ञः सुखं आराध्यः
सुखतरं आराध्यते विशेषज्ञः ।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं
ब्रह्मापि तं नरं न रञ्जयति ॥ 1.3 ॥
प्रसह्य मणिं उद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्
समुद्रं अपि सन्तरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम् ।
भुजङ्गं अपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत्
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तं आराधयेत् ॥ 1.4 ॥
लभेत सिकतासु तैलं अपि यत्नतः पीडयन्
पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः ।
क्वचिदपि पर्यटन्शशविषाणं आसादयेत्
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खचित्तं आराधयेत् ॥ 1.5 ॥
व्यालं बालमृणालतन्तुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृम्भते
छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन सन्नह्यति ।
माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षारामुधेरीहते
नेतुं वाञ्छन्ति यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ 1.6 ॥
स्वायत्तं एकान्तगुणं विधात्रा
विनिर्मितं छादनं अज्ञतायाः ।
विशेषतः सर्वविदां समाजे
विभूषणं मौनं अपण्डितानाम् ॥ 1.7 ॥
यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं
तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदवलिप्तं मम मनः
यदा किञ्चित्किञ्चिद्बुधजनसकाशादवगतं
तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ 1.8 ॥
कृमिकुलचित्तं लालाक्लिन्नं विगन्धिजुगुप्सितं
निरुपमरसं प्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम् ।
सुरपतिं अपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते
न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ॥ 1.9 ॥
शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं
महीध्रादुत्तुङ्गादवनिं अवनेश्चापि जलधिम् ।
अधोऽधो गङ्गेयं पदं उपगता स्तोकम्
अथवाविवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ 1.10 ॥
शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्च्छत्रेण सूर्यातपो
नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।
व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं
सर्वस्यौषधं अस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधिम् ॥ 1.11 ॥
साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः
साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ।
तृणं न खादन्नपि जीवमानस्
तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ 1.12 ॥
येषां न विद्या न तपो न दानं
ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ 1.13 ॥
वरं पर्वतदुर्गेषु
भ्रान्तं वनचरैः सह
न मूर्खजनसम्पर्कः
सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥ 1.14 ॥
शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमा
विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः ।
तज्जाड्यं वसुधादिपस्य कवयस्त्वर्थं विनापीश्वराः
कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैरर्घतः पातिताः ॥ 1.15 ॥
हर्तुर्याति न गोचरं किं अपि शं पुष्णाति यत्सर्वदाऽप्य्
अर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानं अनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् ।
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यं अन्तर्धनं
येषां तान्प्रति मानं उज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते ॥ 1.16 ॥
अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मावमंस्थास्
तृणं इव लघु लक्ष्मीर्नैव तान्संरुणद्धि ।
अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां
न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥ 1.17 ॥
अम्भोजिनीवनविहारविलासं एव
हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता ।
न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां
वैदग्धीकीर्तिं अपहर्तुं असौ समर्थः ॥ 1.18 ॥
केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला
न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः ।
वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ 1.19 ॥
विद्या नाम नरस्य रूपं अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता
विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ 1.20 ॥
क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किं अरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां
ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधं किं फलम् ।
किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किं उ धनैर्विद्याऽनवद्या यदि
व्रीडा चेत्किं उ भूषणैः सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥ 1.21 ॥
दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने
प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् ।
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता
ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ॥ 1.22 ॥
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं
मानोन्नतिं दिशति पापं अपाकरोति ।
चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं
सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ 1.23 ॥
जयन्ति ते सुकृतिनो
रससिद्धाः कवीश्वराः ।
नास्ति येषां यशःकाये
जरामरणजं भयम् ॥ 1.24 ॥
सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः
स्निग्धं मित्रं अवञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेशं मनः ।
आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुखं
तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ सम्प्राप्यते देहिना ॥ 1.25 ॥
प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं
काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ।
तृष्णास्रोतो विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा
सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसां एष पन्थाः ॥ 1.26 ॥
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारब्धं उत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ 1.27 ॥
असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः
प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनं असुभङ्गेऽप्यसुकरम् ।
विपद्युच्चैः स्थेयं पदं अनुविधेयं च महतां
सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.28 ॥
क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशाम्
आपन्नोऽपि विपन्नदीधितिरिति प्राणेषु नश्यत्स्वपि ।
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः
किं जीर्णं तृणं अत्ति मानमहतां अग्रेसरः केसरी ॥ 1.29 ॥
स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसं अप्यस्थि गोः
श्वा लब्ध्वा परितोषं एति न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये ।
सिंहो जम्बुकं अङ्कं आगतं अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं
सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छन्ति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ 1.30 ॥
लाङ्गूलचालनं अधश्चरणावपातं
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।
श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु
धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ 1.31 ॥
परिवर्तिनि संसारे
मृतः को वा न जायते ।
स जातो येन जातेन
याति वंशः समुन्नतिम् ॥ 1.32 ॥
कुसुमस्तवकस्येव
द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः ।
मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य
शीर्यते वन एव वा ॥ 1.33 ॥
सन्त्यन्येऽपि बृहस्पतिप्रभृतयः सम्भाविताः पञ्चषास्
तान्प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुर्न वैरायते ।
द्वावेव ग्रसते दिवाकरनिशाप्राणेश्वरौ भास्करौ
भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीर्षावशेषाकृतिः ॥ 1.34 ॥
वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां
कमठपतिना मध्येपृष्ठं सदा स च धार्यते ।
तं अपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिरनादराद्
अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥ 1.35 ॥
वरं पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिशप्रहारैर्
उद्गच्छद्बहुलदहनोद्गारगुरुभिः ।
तुषाराद्रेः सूनोरहह पितरि क्लेशविवशे
न चासौ सम्पातः पयसि पयसां पत्युरुचितः ॥ 1.36 ॥
सिंहः शिशुरपि निपतति
मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।
प्रकृतिरियं सत्त्ववतां
न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ 1.37 ॥
जातिर्यातु रसातलं गुणगणैस्तत्राप्यधो गम्यतां
शीलं शैलतटात्पतत्वभिजनः सन्दह्यतां वह्निना ।
शौर्ये वैरिणि वज्रं आशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवलं
येनैकेन विना गुणस्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ 1.38 ॥
धनं अर्जय काकुत्स्थ
धनमूलं इदं जगत् ।
अन्तरं नाभिजानामि
निर्धनस्य मृतस्य च ॥ 1.39 ॥
तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम
सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन
सोऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रं एतत् ॥ 1.40 ॥
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः
स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः ।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः
सर्वे गुणाः काञ्चनं आश्रयन्ति ॥ 1.41 ॥
दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनात्
विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।
ह्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान्
मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्त्यागप्रमादाद्धनम् ॥ 1.42 ॥
दानं भोगो नाशस्तिस्रो
गतयो भवन्ति वित्तस्य ।
यो न ददाति न भुङ्क्ते
तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ 1.43 ॥
मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो
मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः ।
कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता
तन्निम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नराः ॥ 1.44 ॥
परिक्षीणः कश्चित्स्पृहयति यवानां प्रसृतये
स पश्चात्सम्पूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम् ।
अतश्चानैकान्त्याद्गुरुलघुतयाऽर्थेषु धनिनाम्
अवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥ 1.45 ॥
राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुं एतां
तेनाद्य वत्सं इव लोकं अमुं पुषाण
तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ 1.46 ॥
सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च
हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या ।
नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च
वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ 1.47 ॥
आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां
दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च
येषां एते षड्गुणा न प्रवृत्ताः
कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ 1.48 ॥
यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं
तत्प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकम् ।
तद्धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा सा कृथाः
कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ॥ 1.49 ॥
त्वं एव चातकाधारोऽ
सीति केषां न गोचरः ।
किं अम्भोदवरास्माकं
कार्पण्योक्तं प्रतीक्षसे ॥ 1.50 ॥
रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्
अम्भोदा बहवो वसन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः ।
केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद्वृथा
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥ 1.51 ॥
अकरुणत्वं अकारणविग्रहः
परधने परयोषिति च स्पृहा ।
सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता
प्रकृतिसिद्धं इदं हि दुरात्मनाम् ॥ 1.52 ॥
दुर्जनः परिहर्तव्यो
विद्ययाऽलकृतोऽपि सन् ।
मणिना भूषितः सर्पः
किं असौ न भयङ्करः ॥ 1.53 ॥
जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भः शुचौ कैतवं
शूरे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि ।
तेजस्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे
तत्को नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ 1.54 ॥
लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः
सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ।
सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः
सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ 1.55 ॥
शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी
सरो विगतवारिजं मुखं अनक्षरं स्वाकृतेः ।
प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो
नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ 1.56 ॥
न कश्चिच्चण्डकोपानाम्
आत्मीयो नाम भूभुजाम् ।
होतारं अपि जुह्वानं
स्पृष्टो वहति पावकः ॥ 1.57 ॥
मौनोमूकः प्रवचनपटुर्बाटुलो जल्पको वा
धृष्टः पार्श्वे वसति च सदा दूरतश्चाप्रगल्भः ।
क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः
सेवाधर्मः परमगहनो योगिनां अप्यगम्यः ॥ 1.58 ॥
उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य
प्राग्जातविस्तृतनिजाधमकर्मवृत्तेः ।
दैवादवाप्तविभवस्य गुणद्विषोऽस्य
नीचस्य गोचरगतैः सुखं आप्यते ॥ 1.59 ॥
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥ 1.60 ॥
मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् ।
लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥ 1.61 ॥
वाञ्छा सज्जनसङ्गमे परगुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता
विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् ।
भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खले
येष्वेते निवसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ 1.62 ॥
विपदि धैर्यं अथाभ्युदये क्षमा
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ
प्रकृतिसिद्धं इदं हि महात्मनाम् ॥ 1.63 ॥
प्रदानं प्रच्छन्नं गृहं उपगते सम्भ्रमविधिः
प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः ।
अनुत्सेको लक्ष्म्यां अनभिभवगन्धाः परकथाः
सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.64 ॥
करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता
मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यं अतुलम् ।
हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतिं अधिगतं च श्रवणयोर्
विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनं इदम् ॥ 1.65 ॥
सम्पत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पलकोमलम् ।
आपत्सु च महाशैलशिला सङ्घातकर्कशम् ॥ 1.66 ॥
सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।
स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ 1.67 ॥
प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो
यद्भर्तुरेव हितं इच्छति तत्कलत्रम् ।
तन्मित्रं आपदि सुखे च समक्रियं यद्
एतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ 1.68 ॥
एको देवः केशवो वा शिवो वा
ह्येकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा ।
एको वासः पत्तने वा वने वा
ह्येका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥ 1.69 ॥
नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः
स्वार्थान्सम्पादयन्तो विततपृथुतरारम्भयत्नाः परार्थे ।
क्षान्त्यैवाक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्जनान्दूषयन्तः
सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥ 1.70 ॥
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैर्
नवाम्बुभिर्दूरावलम्बिनो घनाः ।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः
स्वभाव एष परोपकारिणाम् ॥ 1.71 ॥
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन
दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन ।
विभाति कायः करुणपराणां
परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥ 1.72 ॥
पापान्निवारयति योजयते हिताय
गुह्यं निगूहति गुणान्प्रकटीकरोति ।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले
सन्मित्रलक्षणं इदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ 1.73 ॥
पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति
चन्द्रप्रभोल्लासयति कैरवचक्रवालम् ।
नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति
सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥ 1.74 ॥
एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यजन्ति ये
सामान्यास्तु परार्थं उद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।
तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ 1.75 ॥
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ता पुरा तेऽखिला
क्षीरोत्तापं अवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः ।
गन्तुं पावकं उन्मनस्तदभवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं
युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥ 1.76 ॥
इतः स्वपिति केशवः कुलं इतस्तदीयद्विषाम्
इतश्च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते ।
इतोऽपि बडवानलः सह समस्तसंवर्तकैः
अहो विततं ऊर्जितं भरसहं सिन्धोर्वपुः ॥ 1.77 ॥
तृष्णां छिन्धि भज क्षमां जहि मदं पापे रतिं मा कृथाः
सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनम् ।
मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय प्रख्यापय प्रश्रयं
कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयां एतत्सतां चेष्टितम् ॥ 1.78 ॥
मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्
त्रिभुवनं उपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः ।
परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं
निजहृदि विकसन्तः सन्त सन्तः कियन्तः ॥ 1.79 ॥
किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा
यत्राश्रिताश्च तरवस्तरवस्त एव ।
मन्यामहे मलयं एव यदाश्रयेण
कङ्कोलनिम्बकटुजा अपि चन्दनाः स्युः ॥ 1.80 ॥
रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवा
न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।
सुधां विना न परयुर्विरामं
न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ 1.81 ॥
क्वचित्पृथ्वीशय्यः क्वचिदपि च परङ्कशयनः
क्वचिच्छाकाहारः क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः ।
क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो
मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥ 1.82 ॥
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो
ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः ।
अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्वाजता
सर्वेषां अपि सर्वकारणं इदं शीलं परं भूषणम् ॥ 1.83 ॥
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्ठम् ।
अद्यैव वा मरणं अस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ 1.84 ॥
भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा
कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः ।
तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरं असौ तेनैव यातः यथा
लोकाः पश्यत दैवं एव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ 1.85 ॥
आलस्यं हि मनुष्याणां
शरीरस्थो महान्रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः
कुर्वाणो नावसीदति ॥ 1.86 ॥
छिन्नोऽपि रोहति तर्क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः ।
इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न दुःखेषु ॥ 1.87 ॥
नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः
स्वर्गो दुर्गं अनुग्रहः किल हरेरैरावतो वारणः ।
इत्यैश्वर्यबलान्वितोऽपि बलभिद्भग्नः परैः सङ्गरे
तद्व्यक्तं ननु दैवं एव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ॥ 1.88 ॥
कर्मायत्तं फलं पुंसां
बुद्धिः कर्मानुसारिणी ।
तथापि सुधिया भाव्यं
सुविचार्यैव कुर्वता ॥ 1.89 ॥
खल्वातो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्ताडितो मस्तके
वाञ्छन्देशं अनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः
प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ 1.90 ॥
रविनिशाकरयोर्ग्रहपीडनं
गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां
विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ 1.91 ॥
सृजति तावदशेषगुणकरं
पुरुषरत्नं अलङ्करणं भुवः ।
तदपि तत्क्षणभङ्गि करोति
चेदहह कष्टं अपण्डितता विधेः ॥ 1.92 ॥
पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किम्
नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् ।
धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणम्
यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥ 1.93 ॥
नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा
विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः ।
फलं कर्मायत्तं यदि किं अमरैः किं च विधिना
नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ 1.94 ॥
ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माडभाण्डोदरे
विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः
सूर्यो भ्राम्यति नित्यं एव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ 1.95 ॥
नैवाकृतिः फलति नैवा कुलं न शीलं
विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा ।
भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि
काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ 1.96 ॥
वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये
महार्णवे पर्वतमस्तके वा ।
सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा
रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥ 1.97 ॥
या साधूंश्च खलान्करोति विदुषो मूर्खान्हितान्द्वेषिणः
प्रत्यक्षं कुरुते परीक्षं अमृतं हालाहलं तत्क्षणात् ।
तां आराधय सत्क्रियां भगवतीं भोक्तुं फलं वाञ्छितं
हे साधो व्यसनैर्गुणेषु विपुलेष्वास्थां वृथा मा कृथाः ॥ 1.98 ॥
गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं
परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन ।
अतिरभसकृतानां कर्मणां आविपत्तेर्
भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ 1.99 ॥
स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलकणांश्चन्दनैरिन्धनौघैः
सौवर्णैर्लाङ्गलाग्रैर्विलिखति वसुधां अर्कमूलस्य हेतोः ।
कृत्वा कर्पूरखण्डान्वृत्तिं इह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्
प्राप्येमां कर्म्भूमिं न चरति मनुजो यस्तोप मन्दभाग्यः ॥ 1.100 ॥
मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रुं जयत्वाहवे
वाणिज्यं कृषिसेवने च सकला विद्याः कलाः शिक्षताम् ।
आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं
नाभाव्यं भवतीह कर्मवशतो भाव्यस्य नाशः कुतः ॥ 1.101 ॥
भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं
सर्वो जनः स्वजनतां उपयाति तस्य ।
कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा
यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य ॥ 1.102 ॥
को लाभो गुणिसङ्गमः किं असुखं प्राज्ञेतरैः सङ्गतिः
का हानिः समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः ।
कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा काऽनुव्रता किं धनं
विद्या किं सुखं अप्रवासगमनं राज्यं किं आज्ञाफलम् ॥ 1.103 ॥
अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनधनाढ्यैः स्वदारपरितुष्टैः ।
परपरिवादनिवृत्तैः क्वचित्क्वचिन्मण्डिता वसुधा ॥ 1.104 ॥
कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्
न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।
अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्
नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ 1.105 ॥
कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य
चित्तं न निर्दहति कृपकृशानुतापः ।
कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न लोभपाशैर्
लोकत्रयं जयति कृत्स्नं इदं स धीरः ॥ 1.106 ॥
एकेनापि हि शूरेण
पादाक्रान्तं महीतलम् ।
क्रियते भास्करेणैव
स्फारस्फुरिततेजसा ॥ 1.107 ॥
वह्निस्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणान्
मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते ।
व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते
यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतमं शीलं समुन्मीलति ॥ 1.108 ॥
लज्जागुणौघजननीं जननीं इव स्वाम्
अत्यन्तशुद्धहृदयां अनुवर्तमानाम् ।
तेजस्विनः सुखं असूनपि सन्त्यजनति
सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ 1.109 ॥
dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye |
svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase || 1.1 ||
boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ |
abodhopahatāḥ cānye jīrṇamaṅge subhāṣitam || 1.2 ||
ajñaḥ sukhaṃ ārādhyaḥ
sukhataraṃ ārādhyate viśeṣajñaḥ |
jñānalavadurvidagdhaṃ
brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati || 1.3 ||
prasahya maṇiṃ uddharenmakaravaktradaṃṣṭrāntarāt
samudraṃ api santaretpracaladūrmimālākulam |
bhujaṅgaṃ api kopitaṃ śirasi puṣpavaddhārayet
na tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittaṃ ārādhayet || 1.4 ||
labheta sikatāsu tailaṃ api yatnataḥ pīḍayan
pibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |
kvacidapi paryaṭanśaśaviṣāṇaṃ āsādayet
na tu pratiniviṣṭamūrkhacittaṃ ārādhayet || 1.5 ||
vyālaṃ bālamṛṇālatantubhirasau roddhuṃ samujjṛmbhate
chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena sannahyati |
mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudherīhate
netuṃ vāñchanti yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ || 1.6 ||
svāyattaṃ ekāntaguṇaṃ vidhātrā
vinirmitaṃ chādanaṃ ajñatāyāḥ |
viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje
vibhūṣaṇaṃ maunaṃ apaṇḍitānām || 1.7 ||
yadā kiñcijjño'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ
tadā sarvajño'smītyabhavadavaliptaṃ mama manaḥ
yadā kiñcitkiñcidbudhajanasakāśādavagataṃ
tadā mūrkho'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ || 1.8 ||
kṛmikulacittaṃ lālāklinnaṃ vigandhijugupsitaṃ
nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam |
surapatiṃ api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate
na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām || 1.9 ||
śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ
mahīdhrāduttuṅgādavaniṃ avaneścāpi jaladhim |
adho'dho gaṅgeyaṃ padaṃ upagatā stokam
athavāvivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ || 1.10 ||
śakyo vārayituṃ jalena hutabhukcchatreṇa sūryātapo
nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |
vyādhirbheṣajasaṅgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ
sarvasyauṣadhaṃ asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadhim || 1.11 ||
sāhityasaṅgītakalāvihīnaḥ
sākṣātpaśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ |
tṛṇaṃ na khādannapi jīvamānas
tadbhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām || 1.12 ||
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 1.13 ||
varaṃ parvatadurgeṣu
bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha
na mūrkhajanasamparkaḥ
surendrabhavaneṣvapi || 1.14 ||
śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā
vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ |
tajjāḍyaṃ vasudhādipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ
kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yairarghataḥ pātitāḥ || 1.15 ||
harturyāti na gocaraṃ kiṃ api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā'py
arthibhyaḥ pratipādyamānaṃ aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |
kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyaṃ antardhanaṃ
yeṣāṃ tānprati mānaṃ ujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate || 1.16 ||
adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthās
tṛṇaṃ iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi |
abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ
na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām || 1.17 ||
ambhojinīvanavihāravilāsaṃ eva
haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |
na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ
vaidagdhīkīrtiṃ apahartuṃ asau samarthaḥ || 1.18 ||
keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā
na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ |
vāṇyekā samalaṅkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate
kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam || 1.19 ||
vidyā nāma narasya rūpaṃ adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ
vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |
vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā
vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ || 1.20 ||
kṣāntiścetkavacena kiṃ kiṃ aribhiḥ krodho'sti ceddehināṃ
jñātiścedanalena kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kiṃ phalam |
kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kiṃ u dhanairvidyā'navadyā yadi
vrīḍā cetkiṃ u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yadyasti rājyena kim || 1.21 ||
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane
prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam |
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā
ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 1.22 ||
jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ
mānonnatiṃ diśati pāpaṃ apākaroti |
cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ
satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām || 1.23 ||
jayanti te sukṛtino
rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ |
nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye
jarāmaraṇajaṃ bhayam || 1.24 ||
sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ
snigdhaṃ mitraṃ avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ |
ākāro ruciraḥ sthiraśca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ
tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā || 1.25 ||
prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ
kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām |
tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā
sāmānyaḥ sarvaśāstreṣvanupahatavidhiḥ śreyasāṃ eṣa panthāḥ || 1.26 ||
prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ
prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ |
vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ
prārabdhaṃ uttamajanā na parityajanti || 1.27 ||
asanto nābhyarthyāḥ suhṛdapi na yācyaḥ kṛśadhanaḥ
priyā nyāyyā vṛttirmalinaṃ asubhaṅge'pyasukaram |
vipadyuccaiḥ stheyaṃ padaṃ anuvidheyaṃ ca mahatāṃ
satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.28 ||
kṣutkṣāmo'pi jarākṛśo'pi śithilaprāṇo'pi kaṣṭāṃ daśām
āpanno'pi vipannadīdhitiriti prāṇeṣu naśyatsvapi |
mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ
kiṃ jīrṇaṃ tṛṇaṃ atti mānamahatāṃ agresaraḥ kesarī || 1.29 ||
svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsaṃ apyasthi goḥ
śvā labdhvā paritoṣaṃ eti na tu tattasya kṣudhāśāntaye |
siṃho jambukaṃ aṅkaṃ āgataṃ api tyaktvā nihanti dvipaṃ
sarvaḥ kṛcchragato'pi vāñchanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam || 1.30 ||
lāṅgūlacālanaṃ adhaścaraṇāvapātaṃ
bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca |
śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavastu
dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiśca bhuṅkte || 1.31 ||
parivartini saṃsāre
mṛtaḥ ko vā na jāyate |
sa jāto yena jātena
yāti vaṃśaḥ samunnatim || 1.32 ||
kusumastavakasyeva
dvayī vṛttirmanasvinaḥ |
mūrdhni vā sarvalokasya
śīryate vana eva vā || 1.33 ||
santyanye'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañcaṣās
tānpratyeṣa viśeṣavikramarucī rāhurna vairāyate |
dvāveva grasate divākaraniśāprāṇeśvarau bhāskarau
bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ || 1.34 ||
vahati bhuvanaśreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ
kamaṭhapatinā madhyepṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |
taṃ api kurute kroḍādhīnaṃ payodhiranādarād
ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścaritravibhūtayaḥ || 1.35 ||
varaṃ pakṣacchedaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair
udgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ |
tuṣārādreḥ sūnorahaha pitari kleśavivaśe
na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyurucitaḥ || 1.36 ||
siṃhaḥ śiśurapi nipatati
madamalinakapolabhittiṣu gajeṣu |
prakṛtiriyaṃ sattvavatāṃ
na khalu vayastejaso hetuḥ || 1.37 ||
jātiryātu rasātalaṃ guṇagaṇaistatrāpyadho gamyatāṃ
śīlaṃ śailataṭātpatatvabhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā |
śaurye vairiṇi vajraṃ āśu nipatatvartho'stu naḥ kevalaṃ
yenaikena vinā guṇastṛṇalavaprāyāḥ samastā ime || 1.38 ||
dhanaṃ arjaya kākutstha
dhanamūlaṃ idaṃ jagat |
antaraṃ nābhijānāmi
nirdhanasya mṛtasya ca || 1.39 ||
tānīndriyāṇyavikalāni tadeva nāma
sā buddhirapratihatā vacanaṃ tadeva |
arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena
so'pyanya eva bhavatīti vicitraṃ etat || 1.40 ||
yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ
sa paṇḍitaḥ sa śrutavānguṇajñaḥ |
sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ
sarve guṇāḥ kāñcanaṃ āśrayanti || 1.41 ||
daurmantryānnṛpatirvinaśyati yatiḥ saṅgātsuto lālanāt
vipro'nadhyayanātkulaṃ kutanayācchīlaṃ khalopāsanāt |
hrīrmadyādanavekṣaṇādapi kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān
maitrī cāpraṇayātsamṛddhiranayāttyāgapramādāddhanam || 1.42 ||
dānaṃ bhogo nāśastisro
gatayo bhavanti vittasya |
yo na dadāti na bhuṅkte
tasya tṛtīyā gatirbhavati || 1.43 ||
maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalito
madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ |
kalāśeṣaścandraḥ suratamṛditā bālavanitā
tannimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu narāḥ || 1.44 ||
parikṣīṇaḥ kaścitspṛhayati yavānāṃ prasṛtaye
sa paścātsampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām |
ataścānaikāntyādgurulaghutayā'rtheṣu dhaninām
avasthā vastūni prathayati ca saṅkocayati ca || 1.45 ||
rājandudhukṣasi yadi kṣitidhenuṃ etāṃ
tenādya vatsaṃ iva lokaṃ amuṃ puṣāṇa
tasmiṃśca samyaganiśaṃ paripoṣyamāṇe
nānāphalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ || 1.46 ||
satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca
hiṃsrā dayālurapi cārthaparā vadānyā |
nityavyayā pracuranityadhanāgamā ca
vārāṅganeva nṛpanītiranekarūpā || 1.47 ||
ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ
dānaṃ bhogo mitrasaṃrakṣaṇaṃ ca
yeṣāṃ ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ
ko'rthasteṣāṃ pārthivopāśrayeṇa || 1.48 ||
yaddhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stokaṃ mahadvā dhanaṃ
tatprāpnoti marusthale'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |
taddhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ
kūpe paśya payonidhāvapi ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam || 1.49 ||
tvaṃ eva cātakādhāro'
sīti keṣāṃ na gocaraḥ |
kiṃ ambhodavarāsmākaṃ
kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase || 1.50 ||
re re cātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām
ambhodā bahavo vasanti gagane sarve'pi naitādṛśāḥ |
kecidvṛṣṭibhirārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecidvṛthā
yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ || 1.51 ||
akaruṇatvaṃ akāraṇavigrahaḥ
paradhane parayoṣiti ca spṛhā |
sujanabandhujaneṣvasahiṣṇutā
prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi durātmanām || 1.52 ||
durjanaḥ parihartavyo
vidyayā'lakṛto'pi san |
maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ
kiṃ asau na bhayaṅkaraḥ || 1.53 ||
jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vratarucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ
śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |
tejasvinyavaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthire
tatko nāma guṇo bhavetsa guṇināṃ yo durjanairnāṅkitaḥ || 1.54 ||
lobhaścedaguṇena kiṃ piśunatā yadyasti kiṃ pātakaiḥ
satyaṃ cettapasā ca kiṃ śuci mano yadyasti tīrthena kim |
saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ
sadvidyā yadi kiṃ dhanairapayaśo yadyasti kiṃ mṛtyunā || 1.55 ||
śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī
saro vigatavārijaṃ mukhaṃ anakṣaraṃ svākṛteḥ |
prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano
nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me || 1.56 ||
na kaściccaṇḍakopānām
ātmīyo nāma bhūbhujām |
hotāraṃ api juhvānaṃ
spṛṣṭo vahati pāvakaḥ || 1.57 ||
maunomūkaḥ pravacanapaṭurbāṭulo jalpako vā
dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataścāpragalbhaḥ |
kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ
sevādharmaḥ paramagahano yogināṃ apyagamyaḥ || 1.58 ||
udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya
prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛtteḥ |
daivādavāptavibhavasya guṇadviṣo'sya
nīcasya gocaragataiḥ sukhaṃ āpyate || 1.59 ||
ārambhagurvī kṣayiṇī krameṇa
laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |
dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā
chāyeva maitrī khalasajjanānām || 1.60 ||
mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantoṣavihitavṛttīnām |
lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇo jagati || 1.61 ||
vāñchā sajjanasaṅgame paraguṇe prītirgurau namratā
vidyāyāṃ vyasanaṃ svayoṣiti ratirlokāpavādādbhayam |
bhaktiḥ śūlini śaktirātmadamane saṃsargamuktiḥ khale
yeṣvete nivasanti nirmalaguṇāstebhyo narebhyo namaḥ || 1.62 ||
vipadi dhairyaṃ athābhyudaye kṣamā
sadasi vākpaṭutā yudhi vikramaḥ |
yaśasi cābhirucirvyasanaṃ śrutau
prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi mahātmanām || 1.63 ||
pradānaṃ pracchannaṃ gṛhaṃ upagate sambhramavidhiḥ
priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpyupakṛteḥ |
anutseko lakṣmyāṃ anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ
satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.64 ||
kare ślāghyastyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā
mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayorvīryaṃ atulam |
hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutiṃ adhigataṃ ca śravaṇayor
vināpyaiśvaryeṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanaṃ idam || 1.65 ||
sampatsu mahatāṃ cittaṃ bhavatyutpalakomalam |
āpatsu ca mahāśailaśilā saṅghātakarkaśam || 1.66 ||
santaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate
muktākāratayā tadeva nalinīpatrasthitaṃ rājate |
svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyate
prāyeṇādhamamadhyamottamaguṇaḥ saṃsargato jāyate || 1.67 ||
prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro
yadbhartureva hitaṃ icchati tatkalatram |
tanmitraṃ āpadi sukhe ca samakriyaṃ yad
etattrayaṃ jagati puṇyakṛto labhante || 1.68 ||
eko devaḥ keśavo vā śivo vā
hyekaṃ mitraṃ bhūpatirvā yatirvā |
eko vāsaḥ pattane vā vane vā
hyekā bhāryā sundarī vā darī vā || 1.69 ||
namratvenonnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svānguṇānkhyāpayantaḥ
svārthānsampādayanto vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthe |
kṣāntyaivākṣeparukṣākṣaramukharamukhāndurjanāndūṣayantaḥ
santaḥ sāścaryacaryā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ || 1.70 ||
bhavanti namrāstaravaḥ phalodgamair
navāmbubhirdūrāvalambino ghanāḥ |
anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ
svabhāva eṣa paropakāriṇām || 1.71 ||
śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena
dānena pāṇirna tu kaṅkaṇena |
vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ
paropakārairna tu candanena || 1.72 ||
pāpānnivārayati yojayate hitāya
guhyaṃ nigūhati guṇānprakaṭīkaroti |
āpadgataṃ ca na jahāti dadāti kāle
sanmitralakṣaṇaṃ idaṃ pravadanti santaḥ || 1.73 ||
padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti
candraprabhollāsayati kairavacakravālam |
nābhyarthito jaladharo'pi jalaṃ dadāti
santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ || 1.74 ||
eke satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye
sāmānyāstu parārthaṃ udyamabhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |
te'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye
ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe || 1.75 ||
kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te'khilā
kṣīrottāpaṃ avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |
gantuṃ pāvakaṃ unmanastadabhavaddṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ
yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punastvīdṛśī || 1.76 ||
itaḥ svapiti keśavaḥ kulaṃ itastadīyadviṣām
itaśca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |
ito'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakaiḥ
aho vitataṃ ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhorvapuḥ || 1.77 ||
tṛṣṇāṃ chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ
satyaṃ brūhyanuyāhi sādhupadavīṃ sevasva vidvajjanam |
mānyānmānaya vidviṣo'pyanunaya prakhyāpaya praśrayaṃ
kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayāṃ etatsatāṃ ceṣṭitam || 1.78 ||
manasi vacasi kāye puṇyapīyūṣapūrṇās
tribhuvanaṃ upakāraśreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |
paraguṇaparamāṇūnparvatīkṛtya nityaṃ
nijahṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ || 1.79 ||
kiṃ tena hemagiriṇā rajatādriṇā vā
yatrāśritāśca taravastaravasta eva |
manyāmahe malayaṃ eva yadāśrayeṇa
kaṅkolanimbakaṭujā api candanāḥ syuḥ || 1.80 ||
ratnairmahārhaistutuṣurna devā
na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim |
sudhāṃ vinā na parayurvirāmaṃ
na niścitārthādviramanti dhīrāḥ || 1.81 ||
kvacitpṛthvīśayyaḥ kvacidapi ca paraṅkaśayanaḥ
kvacicchākāhāraḥ kvacidapi ca śālyodanaruciḥ |
kvacitkanthādhārī kvacidapi ca divyāmbaradharo
manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham || 1.82 ||
aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamo
jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |
akrodhastapasaḥ kṣamā prabhaviturdharmasya nirvājatā
sarveṣāṃ api sarvakāraṇaṃ idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam || 1.83 ||
nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu
lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭham |
adyaiva vā maraṇaṃ astu yugāntare vā
nyāyyātpathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ || 1.84 ||
bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā
kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |
tṛptastatpiśitena satvaraṃ asau tenaiva yātaḥ yathā
lokāḥ paśyata daivaṃ eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam || 1.85 ||
ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ
śarīrastho mahānripuḥ |
nāstyudyamasamo bandhuḥ
kurvāṇo nāvasīdati || 1.86 ||
chinno'pi rohati tarkṣīṇo'pyupacīyate punaścandraḥ |
iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyante na duḥkheṣu || 1.87 ||
netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ
svargo durgaṃ anugrahaḥ kila harerairāvato vāraṇaḥ |
ityaiśvaryabalānvito'pi balabhidbhagnaḥ paraiḥ saṅgare
tadvyaktaṃ nanu daivaṃ eva śaraṇaṃ dhigdhigvṛthā pauruṣam || 1.88 ||
karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ
buddhiḥ karmānusāriṇī |
tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ
suvicāryaiva kurvatā || 1.89 ||
khalvāto divaseśvarasya kiraṇaiḥ santāḍito mastake
vāñchandeśaṃ anātapaṃ vidhivaśāttālasya mūlaṃ gataḥ |
tatrāpyasya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ
prāyo gacchati yatra bhāgyarahitastatraiva yāntyāpadaḥ || 1.90 ||
raviniśākarayorgrahapīḍanaṃ
gajabhujaṅgamayorapi bandhanam |
matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ
vidhiraho balavāniti me matiḥ || 1.91 ||
sṛjati tāvadaśeṣaguṇakaraṃ
puruṣaratnaṃ alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ |
tadapi tatkṣaṇabhaṅgi karoti
cedahaha kaṣṭaṃ apaṇḍitatā vidheḥ || 1.92 ||
patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kim
nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |
dhārā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam
yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 1.93 ||
namasyāmo devānnanu hatavidheste'pi vaśagā
vidhirvandyaḥ so'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ |
phalaṃ karmāyattaṃ yadi kiṃ amaraiḥ kiṃ ca vidhinā
namastatkarmabhyo vidhirapi na yebhyaḥ prabhavati || 1.94 ||
brahmā yena kulālavanniyamito brahmāḍabhāṇḍodare
viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe |
rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ
sūryo bhrāmyati nityaṃ eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe || 1.95 ||
naivākṛtiḥ phalati naivā kulaṃ na śīlaṃ
vidyāpi naiva na ca yatnakṛtāpi sevā |
bhāgyāni pūrvatapasā khalu sañcitāni
kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ || 1.96 ||
vane raṇe śatrujalāgnimadhye
mahārṇave parvatamastake vā |
suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā
rakṣanti puṇyāni purākṛtāni || 1.97 ||
yā sādhūṃśca khalānkaroti viduṣo mūrkhānhitāndveṣiṇaḥ
pratyakṣaṃ kurute parīkṣaṃ amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt |
tāṃ ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ
he sādho vyasanairguṇeṣu vipuleṣvāsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ || 1.98 ||
guṇavadaguṇavadvā kurvatā kāryajātaṃ
pariṇatiravadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |
atirabhasakṛtānāṃ karmaṇāṃ āvipatter
bhavati hṛdayadāhī śalyatulyo vipākaḥ || 1.99 ||
sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃścandanairindhanaughaiḥ
sauvarṇairlāṅgalāgrairvilikhati vasudhāṃ arkamūlasya hetoḥ |
kṛtvā karpūrakhaṇḍānvṛttiṃ iha kurute kodravāṇāṃ samantāt
prāpyemāṃ karmbhūmiṃ na carati manujo yastopa mandabhāgyaḥ || 1.100 ||
majjatvambhasi yātu meruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhave
vāṇijyaṃ kṛṣisevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |
ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavatkṛtvā prayatnaṃ paraṃ
nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ || 1.101 ||
bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ
sarvo janaḥ svajanatāṃ upayāti tasya |
kṛtsnā ca bhūrbhavati sannidhiratnapūrṇā
yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya || 1.102 ||
ko lābho guṇisaṅgamaḥ kiṃ asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ
kā hāniḥ samayacyutirnipuṇatā kā dharmatattve ratiḥ |
kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kā'nuvratā kiṃ dhanaṃ
vidyā kiṃ sukhaṃ apravāsagamanaṃ rājyaṃ kiṃ ājñāphalam || 1.103 ||
apriyavacanadaridraiḥ priyavacanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ |
paraparivādanivṛttaiḥ kvacitkvacinmaṇḍitā vasudhā || 1.104 ||
kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtter
na śakyate dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum |
adhomukhasyāpi kṛtasya vahner
nādhaḥ śikhā yāti kadācideva || 1.105 ||
kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya
cittaṃ na nirdahati kṛpakṛśānutāpaḥ |
karṣanti bhūriviṣayāśca na lobhapāśair
lokatrayaṃ jayati kṛtsnaṃ idaṃ sa dhīraḥ || 1.106 ||
ekenāpi hi śūreṇa
pādākrāntaṃ mahītalam |
kriyate bhāskareṇaiva
sphārasphuritatejasā || 1.107 ||
vahnistasya jalāyate jalanidhiḥ kulyāyate tatkṣaṇān
meruḥ svalpaśilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |
vyālo mālyaguṇāyate viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyate
yasyāṅge'khilalokavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati || 1.108 ||
lajjāguṇaughajananīṃ jananīṃ iva svām
atyantaśuddhahṛdayāṃ anuvartamānām |
tejasvinaḥ sukhaṃ asūnapi santyajanati
satyavratavyasanino na punaḥ pratijñām || 1.109 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.