Bhartrihareh Shataka Trishati - Niti Shatakam — Kannada Script

ದಿಕ್ಕಾಲಾದ್ಯನವಚ್ಛಿನ್ನಾನನ್ತಚಿನ್ಮಾತ್ರಮೂರ್ತಯೇ ।

ಸ್ವಾನುಭೂತ್ಯೇಕಮಾನಾಯ ನಮಃ ಶಾನ್ತಾಯ ತೇಜಸೇ ॥ 1.1 ॥

ಬೋದ್ಧಾರೋ ಮತ್ಸರಗ್ರಸ್ತಾಃ ಪ್ರಭವಃ ಸ್ಮಯದೂಷಿತಾಃ ।

ಅಬೋಧೋಪಹತಾಃ ಚಾನ್ಯೇ ಜೀರ್ಣಮಙ್ಗೇ ಸುಭಾಷಿತಮ್ ॥ 1.2 ॥

ಅಜ್ಞಃ ಸುಖಂ ಆರಾಧ್ಯಃ

ಸುಖತರಂ ಆರಾಧ್ಯತೇ ವಿಶೇಷಜ್ಞಃ ।

ಜ್ಞಾನಲವದುರ್ವಿದಗ್ಧಂ

ಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ತಂ ನರಂ ನ ರಞ್ಜಯತಿ ॥ 1.3 ॥

ಪ್ರಸಹ್ಯ ಮಣಿಂ ಉದ್ಧರೇನ್ಮಕರವಕ್ತ್ರದಂಷ್ಟ್ರಾನ್ತರಾತ್

ಸಮುದ್ರಂ ಅಪಿ ಸನ್ತರೇತ್ಪ್ರಚಲದೂರ್ಮಿಮಾಲಾಕುಲಮ್ ।

ಭುಜಙ್ಗಂ ಅಪಿ ಕೋಪಿತಂ ಶಿರಸಿ ಪುಷ್ಪವದ್ಧಾರಯೇತ್

ನ ತು ಪ್ರತಿನಿವಿಷ್ಟಮೂರ್ಖಜನಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧಯೇತ್ ॥ 1.4 ॥

ಲಭೇತ ಸಿಕತಾಸು ತೈಲಂ ಅಪಿ ಯತ್ನತಃ ಪೀಡಯನ್

ಪಿಬೇಚ್ಚ ಮೃಗತೃಷ್ಣಿಕಾಸು ಸಲಿಲಂ ಪಿಪಾಸಾರ್ದಿತಃ ।

ಕ್ವಚಿದಪಿ ಪರ್ಯಟನ್ಶಶವಿಷಾಣಂ ಆಸಾದಯೇತ್

ನ ತು ಪ್ರತಿನಿವಿಷ್ಟಮೂರ್ಖಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧಯೇತ್ ॥ 1.5 ॥

ವ್ಯಾಲಂ ಬಾಲಮೃಣಾಲತನ್ತುಭಿರಸೌ ರೋದ್ಧುಂ ಸಮುಜ್ಜೃಮ್ಭತೇ

ಛೇತ್ತುಂ ವಜ್ರಮಣಿಂ ಶಿರೀಷಕುಸುಮಪ್ರಾನ್ತೇನ ಸನ್ನಹ್ಯತಿ ।

ಮಾಧುರ್ಯಂ ಮಧುಬಿನ್ದುನಾ ರಚಯಿತುಂ ಕ್ಷಾರಾಮುಧೇರೀಹತೇ

ನೇತುಂ ವಾಞ್ಛನ್ತಿ ಯಃ ಖಲಾನ್ಪಥಿ ಸತಾಂ ಸೂಕ್ತೈಃ ಸುಧಾಸ್ಯನ್ದಿಭಿಃ ॥ 1.6 ॥

ಸ್ವಾಯತ್ತಂ ಏಕಾನ್ತಗುಣಂ ವಿಧಾತ್ರಾ

ವಿನಿರ್ಮಿತಂ ಛಾದನಂ ಅಜ್ಞತಾಯಾಃ ।

ವಿಶೇಷತಃ ಸರ್ವವಿದಾಂ ಸಮಾಜೇ

ವಿಭೂಷಣಂ ಮೌನಂ ಅಪಣ್ಡಿತಾನಾಮ್ ॥ 1.7 ॥

ಯದಾ ಕಿಞ್ಚಿಜ್ಜ್ಞೋಽಹಂ ದ್ವಿಪ ಇವ ಮದಾನ್ಧಃ ಸಮಭವಂ

ತದಾ ಸರ್ವಜ್ಞೋಽಸ್ಮೀತ್ಯಭವದವಲಿಪ್ತಂ ಮಮ ಮನಃ

ಯದಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ಬುಧಜನಸಕಾಶಾದವಗತಂ

ತದಾ ಮೂರ್ಖೋಽಸ್ಮೀತಿ ಜ್ವರ ಇವ ಮದೋ ಮೇ ವ್ಯಪಗತಃ ॥ 1.8 ॥

ಕೃಮಿಕುಲಚಿತ್ತಂ ಲಾಲಾಕ್ಲಿನ್ನಂ ವಿಗನ್ಧಿಜುಗುಪ್ಸಿತಂ

ನಿರುಪಮರಸಂ ಪ್ರೀತ್ಯಾ ಖಾದನ್ನರಾಸ್ಥಿ ನಿರಾಮಿಷಮ್ ।

ಸುರಪತಿಂ ಅಪಿ ಶ್ವಾ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಂ ವಿಲೋಕ್ಯ ನ ಶಙ್ಕತೇ

ನ ಹಿ ಗಣಯತಿ ಕ್ಷುದ್ರೋ ಜನ್ತುಃ ಪರಿಗ್ರಹಫಲ್ಗುತಾಮ್ ॥ 1.9 ॥

ಶಿರಃ ಶಾರ್ವಂ ಸ್ವರ್ಗಾತ್ಪಶುಪತಿಶಿರಸ್ತಃ ಕ್ಷಿತಿಧರಂ

ಮಹೀಧ್ರಾದುತ್ತುಙ್ಗಾದವನಿಂ ಅವನೇಶ್ಚಾಪಿ ಜಲಧಿಮ್ ।

ಅಧೋಽಧೋ ಗಙ್ಗೇಯಂ ಪದಂ ಉಪಗತಾ ಸ್ತೋಕಮ್

ಅಥವಾವಿವೇಕಭ್ರಷ್ಟಾನಾಂ ಭವತಿ ವಿನಿಪಾತಃ ಶತಮುಖಃ ॥ 1.10 ॥

ಶಕ್ಯೋ ವಾರಯಿತುಂ ಜಲೇನ ಹುತಭುಕ್ಚ್ಛತ್ರೇಣ ಸೂರ್ಯಾತಪೋ

ನಾಗೇನ್ದ್ರೋ ನಿಶಿತಾಙ್ಕುಶೇನ ಸಮದೋ ದಣ್ಡೇನ ಗೋಗರ್ದಭೌ ।

ವ್ಯಾಧಿರ್ಭೇಷಜಸಙ್ಗ್ರಹೈಶ್ಚ ವಿವಿಧೈರ್ಮನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗೈರ್ವಿಷಂ

ಸರ್ವಸ್ಯೌಷಧಂ ಅಸ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಂ ಮೂರ್ಖಸ್ಯ ನಾಸ್ತ್ಯೌಷಧಿಮ್ ॥ 1.11 ॥

ಸಾಹಿತ್ಯಸಙ್ಗೀತಕಲಾವಿಹೀನಃ

ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪಶುಃ ಪುಚ್ಛವಿಷಾಣಹೀನಃ ।

ತೃಣಂ ನ ಖಾದನ್ನಪಿ ಜೀವಮಾನಸ್

ತದ್ಭಾಗಧೇಯಂ ಪರಮಂ ಪಶೂನಾಮ್ ॥ 1.12 ॥

ಯೇಷಾಂ ನ ವಿದ್ಯಾ ನ ತಪೋ ನ ದಾನಂ

ಜ್ಞಾನಂ ನ ಶೀಲಂ ನ ಗುಣೋ ನ ಧರ್ಮಃ ।

ತೇ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ ಭುವಿ ಭಾರಭೂತಾ

ಮನುಷ್ಯರೂಪೇಣ ಮೃಗಾಶ್ಚರನ್ತಿ ॥ 1.13 ॥

ವರಂ ಪರ್ವತದುರ್ಗೇಷು

ಭ್ರಾನ್ತಂ ವನಚರೈಃ ಸಹ

ನ ಮೂರ್ಖಜನಸಮ್ಪರ್ಕಃ

ಸುರೇನ್ದ್ರಭವನೇಷ್ವಪಿ ॥ 1.14 ॥

ಶಾಸ್ತ್ರೋಪಸ್ಕೃತಶಬ್ದಸುನ್ದರಗಿರಃ ಶಿಷ್ಯಪ್ರದೇಯಾಗಮಾ

ವಿಖ್ಯಾತಾಃ ಕವಯೋ ವಸನ್ತಿ ವಿಷಯೇ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭೋರ್ನಿರ್ಧನಾಃ ।

ತಜ್ಜಾಡ್ಯಂ ವಸುಧಾದಿಪಸ್ಯ ಕವಯಸ್ತ್ವರ್ಥಂ ವಿನಾಪೀಶ್ವರಾಃ

ಕುತ್ಸ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕುಪರೀಕ್ಷಕಾ ಹಿ ಮಣಯೋ ಯೈರರ್ಘತಃ ಪಾತಿತಾಃ ॥ 1.15 ॥

ಹರ್ತುರ್ಯಾತಿ ನ ಗೋಚರಂ ಕಿಂ ಅಪಿ ಶಂ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಯತ್ಸರ್ವದಾಽಪ್ಯ್

ಅರ್ಥಿಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಮಾನಂ ಅನಿಶಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ವೃದ್ಧಿಂ ಪರಾಮ್ ।

ಕಲ್ಪಾನ್ತೇಷ್ವಪಿ ನ ಪ್ರಯಾತಿ ನಿಧನಂ ವಿದ್ಯಾಖ್ಯಂ ಅನ್ತರ್ಧನಂ

ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಪ್ರತಿ ಮಾನಂ ಉಜ್ಝತ ನೃಪಾಃ ಕಸ್ತೈಃ ಸಹ ಸ್ಪರ್ಧತೇ ॥ 1.16 ॥

ಅಧಿಗತಪರಮಾರ್ಥಾನ್ಪಣ್ಡಿತಾನ್ಮಾವಮಂಸ್ಥಾಸ್

ತೃಣಂ ಇವ ಲಘು ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ನೈವ ತಾನ್ಸಂರುಣದ್ಧಿ ।

ಅಭಿನವಮದಲೇಖಾಶ್ಯಾಮಗಣ್ಡಸ್ಥಲಾನಾಂ

ನ ಭವತಿ ಬಿಸತನ್ತುರ್ವಾರಣಂ ವಾರಣಾನಾಮ್ ॥ 1.17 ॥

ಅಮ್ಭೋಜಿನೀವನವಿಹಾರವಿಲಾಸಂ ಏವ

ಹಂಸಸ್ಯ ಹನ್ತಿ ನಿತರಾಂ ಕುಪಿತೋ ವಿಧಾತಾ ।

ನ ತ್ವಸ್ಯ ದುಗ್ಧಜಲಭೇದವಿಧೌ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಂ

ವೈದಗ್ಧೀಕೀರ್ತಿಂ ಅಪಹರ್ತುಂ ಅಸೌ ಸಮರ್ಥಃ ॥ 1.18 ॥

ಕೇಯೂರಾಣಿ ನ ಭೂಷಯನ್ತಿ ಪುರುಷಂ ಹಾರಾ ನ ಚನ್ದ್ರೋಜ್ಜ್ವಲಾ

ನ ಸ್ನಾನಂ ನ ವಿಲೇಪನಂ ನ ಕುಸುಮಂ ನಾಲಙ್ಕೃತಾ ಮೂರ್ಧಜಾಃ ।

ವಾಣ್ಯೇಕಾ ಸಮಲಙ್ಕರೋತಿ ಪುರುಷಂ ಯಾ ಸಂಸ್ಕೃತಾ ಧಾರ್ಯತೇ

ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಖಲು ಭೂಷಣಾನಿ ಸತತಂ ವಾಗ್ಭೂಷಣಂ ಭೂಷಣಮ್ ॥ 1.19 ॥

ವಿದ್ಯಾ ನಾಮ ನರಸ್ಯ ರೂಪಂ ಅಧಿಕಂ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಗುಪ್ತಂ ಧನಂ

ವಿದ್ಯಾ ಭೋಗಕರೀ ಯಶಃಸುಖಕರೀ ವಿದ್ಯಾ ಗುರೂಣಾಂ ಗುರುಃ ।

ವಿದ್ಯಾ ಬನ್ಧುಜನೋ ವಿದೇಶಗಮನೇ ವಿದ್ಯಾ ಪರಾ ದೇವತಾ

ವಿದ್ಯಾ ರಾಜಸು ಪೂಜ್ಯತೇ ನ ತು ಧನಂ ವಿದ್ಯಾವಿಹೀನಃ ಪಶುಃ ॥ 1.20 ॥

ಕ್ಷಾನ್ತಿಶ್ಚೇತ್ಕವಚೇನ ಕಿಂ ಕಿಂ ಅರಿಭಿಃ ಕ್ರೋಧೋಽಸ್ತಿ ಚೇದ್ದೇಹಿನಾಂ

ಜ್ಞಾತಿಶ್ಚೇದನಲೇನ ಕಿಂ ಯದಿ ಸುಹೃದ್ದಿವ್ಯೌಷಧಂ ಕಿಂ ಫಲಮ್ ।

ಕಿಂ ಸರ್ಪೈರ್ಯದಿ ದುರ್ಜನಾಃ ಕಿಂ ಉ ಧನೈರ್ವಿದ್ಯಾಽನವದ್ಯಾ ಯದಿ

ವ್ರೀಡಾ ಚೇತ್ಕಿಂ ಉ ಭೂಷಣೈಃ ಸುಕವಿತಾ ಯದ್ಯಸ್ತಿ ರಾಜ್ಯೇನ ಕಿಮ್ ॥ 1.21 ॥

ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಂ ಸ್ವಜನೇ ದಯಾ ಪರಿಜನೇ ಶಾಠ್ಯಂ ಸದಾ ದುರ್ಜನೇ

ಪ್ರೀತಿಃ ಸಾಧುಜನೇ ನಯೋ ನೃಪಜನೇ ವಿದ್ವಜ್ಜನೇ ಚಾರ್ಜವಮ್ ।

ಶೌರ್ಯಂ ಶತ್ರುಜನೇ ಕ್ಷಮಾ ಗುರುಜನೇ ಕಾನ್ತಾಜನೇ ಧೃಷ್ಟತಾ

ಯೇ ಚೈವಂ ಪುರುಷಾಃ ಕಲಾಸು ಕುಶಲಾಸ್ತೇಷ್ವೇವ ಲೋಕಸ್ಥಿತಿಃ ॥ 1.22 ॥

ಜಾಡ್ಯಂ ಧಿಯೋ ಹರತಿ ಸಿಞ್ಚತಿ ವಾಚಿ ಸತ್ಯಂ

ಮಾನೋನ್ನತಿಂ ದಿಶತಿ ಪಾಪಂ ಅಪಾಕರೋತಿ ।

ಚೇತಃ ಪ್ರಸಾದಯತಿ ದಿಕ್ಷು ತನೋತಿ ಕೀರ್ತಿಂ

ಸತ್ಸಙ್ಗತಿಃ ಕಥಯ ಕಿಂ ನ ಕರೋತಿ ಪುಂಸಾಮ್ ॥ 1.23 ॥

ಜಯನ್ತಿ ತೇ ಸುಕೃತಿನೋ

ರಸಸಿದ್ಧಾಃ ಕವೀಶ್ವರಾಃ ।

ನಾಸ್ತಿ ಯೇಷಾಂ ಯಶಃಕಾಯೇ

ಜರಾಮರಣಜಂ ಭಯಮ್ ॥ 1.24 ॥

ಸೂನುಃ ಸಚ್ಚರಿತಃ ಸತೀ ಪ್ರಿಯತಮಾ ಸ್ವಾಮೀ ಪ್ರಸಾದೋನ್ಮುಖಃ

ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಿತ್ರಂ ಅವಞ್ಚಕಃ ಪರಿಜನೋ ನಿಃಕ್ಲೇಶಲೇಶಂ ಮನಃ ।

ಆಕಾರೋ ರುಚಿರಃ ಸ್ಥಿರಶ್ಚ ವಿಭವೋ ವಿದ್ಯಾವದಾತಂ ಮುಖಂ

ತುಷ್ಟೇ ವಿಷ್ಟಪಕಷ್ಟಹಾರಿಣಿ ಹರೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ದೇಹಿನಾ ॥ 1.25 ॥

ಪ್ರಾಣಾಘಾತಾನ್ನಿವೃತ್ತಿಃ ಪರಧನಹರಣೇ ಸಂಯಮಃ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯಂ

ಕಾಲೇ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರದಾನಂ ಯುವತಿಜನಕಥಾಮೂಕಭಾವಃ ಪರೇಷಾಮ್ ।

ತೃಷ್ಣಾಸ್ರೋತೋ ವಿಭಙ್ಗೋ ಗುರುಷು ಚ ವಿನಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನುಕಮ್ಪಾ

ಸಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರೇಷ್ವನುಪಹತವಿಧಿಃ ಶ್ರೇಯಸಾಂ ಏಷ ಪನ್ಥಾಃ ॥ 1.26 ॥

ಪ್ರಾರಭ್ಯತೇ ನ ಖಲು ವಿಘ್ನಭಯೇನ ನೀಚೈಃ

ಪ್ರಾರಭ್ಯ ವಿಘ್ನವಿಹತಾ ವಿರಮನ್ತಿ ಮಧ್ಯಾಃ ।

ವಿಘ್ನೈಃ ಪುನಃ ಪುನರಪಿ ಪ್ರತಿಹನ್ಯಮಾನಾಃ

ಪ್ರಾರಬ್ಧಂ ಉತ್ತಮಜನಾ ನ ಪರಿತ್ಯಜನ್ತಿ ॥ 1.27 ॥

ಅಸನ್ತೋ ನಾಭ್ಯರ್ಥ್ಯಾಃ ಸುಹೃದಪಿ ನ ಯಾಚ್ಯಃ ಕೃಶಧನಃ

ಪ್ರಿಯಾ ನ್ಯಾಯ್ಯಾ ವೃತ್ತಿರ್ಮಲಿನಂ ಅಸುಭಙ್ಗೇಽಪ್ಯಸುಕರಮ್ ।

ವಿಪದ್ಯುಚ್ಚೈಃ ಸ್ಥೇಯಂ ಪದಂ ಅನುವಿಧೇಯಂ ಚ ಮಹತಾಂ

ಸತಾಂ ಕೇನೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ವಿಷಮಂ ಅಸಿಧಾರಾವ್ರತಂ ಇದಮ್ ॥ 1.28 ॥

ಕ್ಷುತ್ಕ್ಷಾಮೋಽಪಿ ಜರಾಕೃಶೋಽಪಿ ಶಿಥಿಲಪ್ರಾಣೋಽಪಿ ಕಷ್ಟಾಂ ದಶಾಮ್

ಆಪನ್ನೋಽಪಿ ವಿಪನ್ನದೀಧಿತಿರಿತಿ ಪ್ರಾಣೇಷು ನಶ್ಯತ್ಸ್ವಪಿ ।

ಮತ್ತೇಭೇನ್ದ್ರವಿಭಿನ್ನಕುಮ್ಭಪಿಶಿತಗ್ರಾಸೈಕಬದ್ಧಸ್ಪೃಹಃ

ಕಿಂ ಜೀರ್ಣಂ ತೃಣಂ ಅತ್ತಿ ಮಾನಮಹತಾಂ ಅಗ್ರೇಸರಃ ಕೇಸರೀ ॥ 1.29 ॥

ಸ್ವಲ್ಪಸ್ನಾಯುವಸಾವಶೇಷಮಲಿನಂ ನಿರ್ಮಾಂಸಂ ಅಪ್ಯಸ್ಥಿ ಗೋಃ

ಶ್ವಾ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಪರಿತೋಷಂ ಏತಿ ನ ತು ತತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷುಧಾಶಾನ್ತಯೇ ।

ಸಿಂಹೋ ಜಮ್ಬುಕಂ ಅಙ್ಕಂ ಆಗತಂ ಅಪಿ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ನಿಹನ್ತಿ ದ್ವಿಪಂ

ಸರ್ವಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಗತೋಽಪಿ ವಾಞ್ಛನ್ತಿ ಜನಃ ಸತ್ತ್ವಾನುರೂಪಂ ಫಲಮ್ ॥ 1.30 ॥

ಲಾಙ್ಗೂಲಚಾಲನಂ ಅಧಶ್ಚರಣಾವಪಾತಂ

ಭೂಮೌ ನಿಪತ್ಯ ವದನೋದರದರ್ಶನಂ ಚ ।

ಶ್ವಾ ಪಿಣ್ಡದಸ್ಯ ಕುರುತೇ ಗಜಪುಙ್ಗವಸ್ತು

ಧೀರಂ ವಿಲೋಕಯತಿ ಚಾಟುಶತೈಶ್ಚ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ॥ 1.31 ॥

ಪರಿವರ್ತಿನಿ ಸಂಸಾರೇ

ಮೃತಃ ಕೋ ವಾ ನ ಜಾಯತೇ ।

ಸ ಜಾತೋ ಯೇನ ಜಾತೇನ

ಯಾತಿ ವಂಶಃ ಸಮುನ್ನತಿಮ್ ॥ 1.32 ॥

ಕುಸುಮಸ್ತವಕಸ್ಯೇವ

ದ್ವಯೀ ವೃತ್ತಿರ್ಮನಸ್ವಿನಃ ।

ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಾ ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ

ಶೀರ್ಯತೇ ವನ ಏವ ವಾ ॥ 1.33 ॥

ಸನ್ತ್ಯನ್ಯೇಽಪಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಪ್ರಭೃತಯಃ ಸಮ್ಭಾವಿತಾಃ ಪಞ್ಚಷಾಸ್

ತಾನ್ಪ್ರತ್ಯೇಷ ವಿಶೇಷವಿಕ್ರಮರುಚೀ ರಾಹುರ್ನ ವೈರಾಯತೇ ।

ದ್ವಾವೇವ ಗ್ರಸತೇ ದಿವಾಕರನಿಶಾಪ್ರಾಣೇಶ್ವರೌ ಭಾಸ್ಕರೌ

ಭ್ರಾತಃ ಪರ್ವಣಿ ಪಶ್ಯ ದಾನವಪತಿಃ ಶೀರ್ಷಾವಶೇಷಾಕೃತಿಃ ॥ 1.34 ॥

ವಹತಿ ಭುವನಶ್ರೇಣಿಂ ಶೇಷಃ ಫಣಾಫಲಕಸ್ಥಿತಾಂ

ಕಮಠಪತಿನಾ ಮಧ್ಯೇಪೃಷ್ಠಂ ಸದಾ ಸ ಚ ಧಾರ್ಯತೇ ।

ತಂ ಅಪಿ ಕುರುತೇ ಕ್ರೋಡಾಧೀನಂ ಪಯೋಧಿರನಾದರಾದ್

ಅಹಹ ಮಹತಾಂ ನಿಃಸೀಮಾನಶ್ಚರಿತ್ರವಿಭೂತಯಃ ॥ 1.35 ॥

ವರಂ ಪಕ್ಷಚ್ಛೇದಃ ಸಮದಮಘವನ್ಮುಕ್ತಕುಲಿಶಪ್ರಹಾರೈರ್

ಉದ್ಗಚ್ಛದ್ಬಹುಲದಹನೋದ್ಗಾರಗುರುಭಿಃ ।

ತುಷಾರಾದ್ರೇಃ ಸೂನೋರಹಹ ಪಿತರಿ ಕ್ಲೇಶವಿವಶೇ

ನ ಚಾಸೌ ಸಮ್ಪಾತಃ ಪಯಸಿ ಪಯಸಾಂ ಪತ್ಯುರುಚಿತಃ ॥ 1.36 ॥

ಸಿಂಹಃ ಶಿಶುರಪಿ ನಿಪತತಿ

ಮದಮಲಿನಕಪೋಲಭಿತ್ತಿಷು ಗಜೇಷು ।

ಪ್ರಕೃತಿರಿಯಂ ಸತ್ತ್ವವತಾಂ

ನ ಖಲು ವಯಸ್ತೇಜಸೋ ಹೇತುಃ ॥ 1.37 ॥

ಜಾತಿರ್ಯಾತು ರಸಾತಲಂ ಗುಣಗಣೈಸ್ತತ್ರಾಪ್ಯಧೋ ಗಮ್ಯತಾಂ

ಶೀಲಂ ಶೈಲತಟಾತ್ಪತತ್ವಭಿಜನಃ ಸನ್ದಹ್ಯತಾಂ ವಹ್ನಿನಾ ।

ಶೌರ್ಯೇ ವೈರಿಣಿ ವಜ್ರಂ ಆಶು ನಿಪತತ್ವರ್ಥೋಽಸ್ತು ನಃ ಕೇವಲಂ

ಯೇನೈಕೇನ ವಿನಾ ಗುಣಸ್ತೃಣಲವಪ್ರಾಯಾಃ ಸಮಸ್ತಾ ಇಮೇ ॥ 1.38 ॥

ಧನಂ ಅರ್ಜಯ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ

ಧನಮೂಲಂ ಇದಂ ಜಗತ್ ।

ಅನ್ತರಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ

ನಿರ್ಧನಸ್ಯ ಮೃತಸ್ಯ ಚ ॥ 1.39 ॥

ತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯವಿಕಲಾನಿ ತದೇವ ನಾಮ

ಸಾ ಬುದ್ಧಿರಪ್ರತಿಹತಾ ವಚನಂ ತದೇವ ।

ಅರ್ಥೋಷ್ಮಣಾ ವಿರಹಿತಃ ಪುರುಷಃ ಕ್ಷಣೇನ

ಸೋಽಪ್ಯನ್ಯ ಏವ ಭವತೀತಿ ವಿಚಿತ್ರಂ ಏತತ್ ॥ 1.40 ॥

ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ವಿತ್ತಂ ಸ ನರಃ ಕುಲೀನಃ

ಸ ಪಣ್ಡಿತಃ ಸ ಶ್ರುತವಾನ್ಗುಣಜ್ಞಃ ।

ಸ ಏವ ವಕ್ತಾ ಸ ಚ ದರ್ಶನೀಯಃ

ಸರ್ವೇ ಗುಣಾಃ ಕಾಞ್ಚನಂ ಆಶ್ರಯನ್ತಿ ॥ 1.41 ॥

ದೌರ್ಮನ್ತ್ರ್ಯಾನ್ನೃಪತಿರ್ವಿನಶ್ಯತಿ ಯತಿಃ ಸಙ್ಗಾತ್ಸುತೋ ಲಾಲನಾತ್

ವಿಪ್ರೋಽನಧ್ಯಯನಾತ್ಕುಲಂ ಕುತನಯಾಚ್ಛೀಲಂ ಖಲೋಪಾಸನಾತ್ ।

ಹ್ರೀರ್ಮದ್ಯಾದನವೇಕ್ಷಣಾದಪಿ ಕೃಷಿಃ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರವಾಸಾಶ್ರಯಾನ್

ಮೈತ್ರೀ ಚಾಪ್ರಣಯಾತ್ಸಮೃದ್ಧಿರನಯಾತ್ತ್ಯಾಗಪ್ರಮಾದಾದ್ಧನಮ್ ॥ 1.42 ॥

ದಾನಂ ಭೋಗೋ ನಾಶಸ್ತಿಸ್ರೋ

ಗತಯೋ ಭವನ್ತಿ ವಿತ್ತಸ್ಯ ।

ಯೋ ನ ದದಾತಿ ನ ಭುಙ್ಕ್ತೇ

ತಸ್ಯ ತೃತೀಯಾ ಗತಿರ್ಭವತಿ ॥ 1.43 ॥

ಮಣಿಃ ಶಾಣೋಲ್ಲೀಢಃ ಸಮರವಿಜಯೀ ಹೇತಿದಲಿತೋ

ಮದಕ್ಷೀಣೋ ನಾಗಃ ಶರದಿ ಸರಿತಃ ಶ್ಯಾನಪುಲಿನಾಃ ।

ಕಲಾಶೇಷಶ್ಚನ್ದ್ರಃ ಸುರತಮೃದಿತಾ ಬಾಲವನಿತಾ

ತನ್ನಿಮ್ನಾ ಶೋಭನ್ತೇ ಗಲಿತವಿಭವಾಶ್ಚಾರ್ಥಿಷು ನರಾಃ ॥ 1.44 ॥

ಪರಿಕ್ಷೀಣಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಸ್ಪೃಹಯತಿ ಯವಾನಾಂ ಪ್ರಸೃತಯೇ

ಸ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಮ್ಪೂರ್ಣಃ ಕಲಯತಿ ಧರಿತ್ರೀಂ ತೃಣಸಮಾಮ್ ।

ಅತಶ್ಚಾನೈಕಾನ್ತ್ಯಾದ್ಗುರುಲಘುತಯಾಽರ್ಥೇಷು ಧನಿನಾಮ್

ಅವಸ್ಥಾ ವಸ್ತೂನಿ ಪ್ರಥಯತಿ ಚ ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ ಚ ॥ 1.45 ॥

ರಾಜನ್ದುಧುಕ್ಷಸಿ ಯದಿ ಕ್ಷಿತಿಧೇನುಂ ಏತಾಂ

ತೇನಾದ್ಯ ವತ್ಸಂ ಇವ ಲೋಕಂ ಅಮುಂ ಪುಷಾಣ

ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸಮ್ಯಗನಿಶಂ ಪರಿಪೋಷ್ಯಮಾಣೇ

ನಾನಾಫಲೈಃ ಫಲತಿ ಕಲ್ಪಲತೇವ ಭೂಮಿಃ ॥ 1.46 ॥

ಸತ್ಯಾನೃತಾ ಚ ಪರುಷಾ ಪ್ರಿಯವಾದಿನೀ ಚ

ಹಿಂಸ್ರಾ ದಯಾಲುರಪಿ ಚಾರ್ಥಪರಾ ವದಾನ್ಯಾ ।

ನಿತ್ಯವ್ಯಯಾ ಪ್ರಚುರನಿತ್ಯಧನಾಗಮಾ ಚ

ವಾರಾಙ್ಗನೇವ ನೃಪನೀತಿರನೇಕರೂಪಾ ॥ 1.47 ॥

ಆಜ್ಞಾ ಕೀರ್ತಿಃ ಪಾಲನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ

ದಾನಂ ಭೋಗೋ ಮಿತ್ರಸಂರಕ್ಷಣಂ ಚ

ಯೇಷಾಂ ಏತೇ ಷಡ್ಗುಣಾ ನ ಪ್ರವೃತ್ತಾಃ

ಕೋಽರ್ಥಸ್ತೇಷಾಂ ಪಾರ್ಥಿವೋಪಾಶ್ರಯೇಣ ॥ 1.48 ॥

ಯದ್ಧಾತ್ರಾ ನಿಜಭಾಲಪಟ್ಟಲಿಖಿತಂ ಸ್ತೋಕಂ ಮಹದ್ವಾ ಧನಂ

ತತ್ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮರುಸ್ಥಲೇಽಪಿ ನಿತರಾಂ ಮೇರೌ ತತೋ ನಾಧಿಕಮ್ ।

ತದ್ಧೀರೋ ಭವ ವಿತ್ತವತ್ಸು ಕೃಪಣಾಂ ವೃತ್ತಿಂ ವೃಥಾ ಸಾ ಕೃಥಾಃ

ಕೂಪೇ ಪಶ್ಯ ಪಯೋನಿಧಾವಪಿ ಘಟೋ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ತುಲ್ಯಂ ಜಲಮ್ ॥ 1.49 ॥

ತ್ವಂ ಏವ ಚಾತಕಾಧಾರೋಽ

ಸೀತಿ ಕೇಷಾಂ ನ ಗೋಚರಃ ।

ಕಿಂ ಅಮ್ಭೋದವರಾಸ್ಮಾಕಂ

ಕಾರ್ಪಣ್ಯೋಕ್ತಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷಸೇ ॥ 1.50 ॥

ರೇ ರೇ ಚಾತಕ ಸಾವಧಾನಮನಸಾ ಮಿತ್ರ ಕ್ಷಣಂ ಶ್ರೂಯತಾಮ್

ಅಮ್ಭೋದಾ ಬಹವೋ ವಸನ್ತಿ ಗಗನೇ ಸರ್ವೇಽಪಿ ನೈತಾದೃಶಾಃ ।

ಕೇಚಿದ್ವೃಷ್ಟಿಭಿರಾರ್ದ್ರಯನ್ತಿ ವಸುಧಾಂ ಗರ್ಜನ್ತಿ ಕೇಚಿದ್ವೃಥಾ

ಯಂ ಯಂ ಪಶ್ಯಸಿ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪುರತೋ ಮಾ ಬ್ರೂಹಿ ದೀನಂ ವಚಃ ॥ 1.51 ॥

ಅಕರುಣತ್ವಂ ಅಕಾರಣವಿಗ್ರಹಃ

ಪರಧನೇ ಪರಯೋಷಿತಿ ಚ ಸ್ಪೃಹಾ ।

ಸುಜನಬನ್ಧುಜನೇಷ್ವಸಹಿಷ್ಣುತಾ

ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧಂ ಇದಂ ಹಿ ದುರಾತ್ಮನಾಮ್ ॥ 1.52 ॥

ದುರ್ಜನಃ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯೋ

ವಿದ್ಯಯಾಽಲಕೃತೋಽಪಿ ಸನ್ ।

ಮಣಿನಾ ಭೂಷಿತಃ ಸರ್ಪಃ

ಕಿಂ ಅಸೌ ನ ಭಯಙ್ಕರಃ ॥ 1.53 ॥

ಜಾಡ್ಯಂ ಹ್ರೀಮತಿ ಗಣ್ಯತೇ ವ್ರತರುಚೌ ದಮ್ಭಃ ಶುಚೌ ಕೈತವಂ

ಶೂರೇ ನಿರ್ಘೃಣತಾ ಮುನೌ ವಿಮತಿತಾ ದೈನ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಲಾಪಿನಿ ।

ತೇಜಸ್ವಿನ್ಯವಲಿಪ್ತತಾ ಮುಖರತಾ ವಕ್ತರ್ಯಶಕ್ತಿಃ ಸ್ಥಿರೇ

ತತ್ಕೋ ನಾಮ ಗುಣೋ ಭವೇತ್ಸ ಗುಣಿನಾಂ ಯೋ ದುರ್ಜನೈರ್ನಾಙ್ಕಿತಃ ॥ 1.54 ॥

ಲೋಭಶ್ಚೇದಗುಣೇನ ಕಿಂ ಪಿಶುನತಾ ಯದ್ಯಸ್ತಿ ಕಿಂ ಪಾತಕೈಃ

ಸತ್ಯಂ ಚೇತ್ತಪಸಾ ಚ ಕಿಂ ಶುಚಿ ಮನೋ ಯದ್ಯಸ್ತಿ ತೀರ್ಥೇನ ಕಿಮ್ ।

ಸೌಜನ್ಯಂ ಯದಿ ಕಿಂ ಗುಣೈಃ ಸುಮಹಿಮಾ ಯದ್ಯಸ್ತಿ ಕಿಂ ಮಣ್ಡನೈಃ

ಸದ್ವಿದ್ಯಾ ಯದಿ ಕಿಂ ಧನೈರಪಯಶೋ ಯದ್ಯಸ್ತಿ ಕಿಂ ಮೃತ್ಯುನಾ ॥ 1.55 ॥

ಶಶೀ ದಿವಸಧೂಸರೋ ಗಲಿತಯೌವನಾ ಕಾಮಿನೀ

ಸರೋ ವಿಗತವಾರಿಜಂ ಮುಖಂ ಅನಕ್ಷರಂ ಸ್ವಾಕೃತೇಃ ।

ಪ್ರಭುರ್ಧನಪರಾಯಣಃ ಸತತದುರ್ಗತಃ ಸಜ್ಜನೋ

ನೃಪಾಙ್ಗಣಗತಃ ಖಲೋ ಮನಸಿ ಸಪ್ತ ಶಲ್ಯಾನಿ ಮೇ ॥ 1.56 ॥

ನ ಕಶ್ಚಿಚ್ಚಣ್ಡಕೋಪಾನಾಮ್

ಆತ್ಮೀಯೋ ನಾಮ ಭೂಭುಜಾಮ್ ।

ಹೋತಾರಂ ಅಪಿ ಜುಹ್ವಾನಂ

ಸ್ಪೃಷ್ಟೋ ವಹತಿ ಪಾವಕಃ ॥ 1.57 ॥

ಮೌನೋಮೂಕಃ ಪ್ರವಚನಪಟುರ್ಬಾಟುಲೋ ಜಲ್ಪಕೋ ವಾ

ಧೃಷ್ಟಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಸತಿ ಚ ಸದಾ ದೂರತಶ್ಚಾಪ್ರಗಲ್ಭಃ ।

ಕ್ಷಾನ್ತ್ಯಾ ಭೀರುರ್ಯದಿ ನ ಸಹತೇ ಪ್ರಾಯಶೋ ನಾಭಿಜಾತಃ

ಸೇವಾಧರ್ಮಃ ಪರಮಗಹನೋ ಯೋಗಿನಾಂ ಅಪ್ಯಗಮ್ಯಃ ॥ 1.58 ॥

ಉದ್ಭಾಸಿತಾಖಿಲಖಲಸ್ಯ ವಿಶೃಙ್ಖಲಸ್ಯ

ಪ್ರಾಗ್ಜಾತವಿಸ್ತೃತನಿಜಾಧಮಕರ್ಮವೃತ್ತೇಃ ।

ದೈವಾದವಾಪ್ತವಿಭವಸ್ಯ ಗುಣದ್ವಿಷೋಽಸ್ಯ

ನೀಚಸ್ಯ ಗೋಚರಗತೈಃ ಸುಖಂ ಆಪ್ಯತೇ ॥ 1.59 ॥

ಆರಮ್ಭಗುರ್ವೀ ಕ್ಷಯಿಣೀ ಕ್ರಮೇಣ

ಲಘ್ವೀ ಪುರಾ ವೃದ್ಧಿಮತೀ ಚ ಪಶ್ಚಾತ್ ।

ದಿನಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಪರಾರ್ಧಭಿನ್ನಾ

ಛಾಯೇವ ಮೈತ್ರೀ ಖಲಸಜ್ಜನಾನಾಮ್ ॥ 1.60 ॥

ಮೃಗಮೀನಸಜ್ಜನಾನಾಂ ತೃಣಜಲಸನ್ತೋಷವಿಹಿತವೃತ್ತೀನಾಮ್ ।

ಲುಬ್ಧಕಧೀವರಪಿಶುನಾ ನಿಷ್ಕಾರಣವೈರಿಣೋ ಜಗತಿ ॥ 1.61 ॥

ವಾಞ್ಛಾ ಸಜ್ಜನಸಙ್ಗಮೇ ಪರಗುಣೇ ಪ್ರೀತಿರ್ಗುರೌ ನಮ್ರತಾ

ವಿದ್ಯಾಯಾಂ ವ್ಯಸನಂ ಸ್ವಯೋಷಿತಿ ರತಿರ್ಲೋಕಾಪವಾದಾದ್ಭಯಮ್ ।

ಭಕ್ತಿಃ ಶೂಲಿನಿ ಶಕ್ತಿರಾತ್ಮದಮನೇ ಸಂಸರ್ಗಮುಕ್ತಿಃ ಖಲೇ

ಯೇಷ್ವೇತೇ ನಿವಸನ್ತಿ ನಿರ್ಮಲಗುಣಾಸ್ತೇಭ್ಯೋ ನರೇಭ್ಯೋ ನಮಃ ॥ 1.62 ॥

ವಿಪದಿ ಧೈರ್ಯಂ ಅಥಾಭ್ಯುದಯೇ ಕ್ಷಮಾ

ಸದಸಿ ವಾಕ್ಪಟುತಾ ಯುಧಿ ವಿಕ್ರಮಃ ।

ಯಶಸಿ ಚಾಭಿರುಚಿರ್ವ್ಯಸನಂ ಶ್ರುತೌ

ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧಂ ಇದಂ ಹಿ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ ॥ 1.63 ॥

ಪ್ರದಾನಂ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಂ ಗೃಹಂ ಉಪಗತೇ ಸಮ್ಭ್ರಮವಿಧಿಃ

ಪ್ರಿಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಮೌನಂ ಸದಸಿ ಕಥನಂ ಚಾಪ್ಯುಪಕೃತೇಃ ।

ಅನುತ್ಸೇಕೋ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಂ ಅನಭಿಭವಗನ್ಧಾಃ ಪರಕಥಾಃ

ಸತಾಂ ಕೇನೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ವಿಷಮಂ ಅಸಿಧಾರಾವ್ರತಂ ಇದಮ್ ॥ 1.64 ॥

ಕರೇ ಶ್ಲಾಘ್ಯಸ್ತ್ಯಾಗಃ ಶಿರಸಿ ಗುರುಪಾದಪ್ರಣಯಿತಾ

ಮುಖೇ ಸತ್ಯಾ ವಾಣೀ ವಿಜಯಿ ಭುಜಯೋರ್ವೀರ್ಯಂ ಅತುಲಮ್ ।

ಹೃದಿ ಸ್ವಚ್ಛಾ ವೃತ್ತಿಃ ಶ್ರುತಿಂ ಅಧಿಗತಂ ಚ ಶ್ರವಣಯೋರ್

ವಿನಾಪ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಮಹತಾಂ ಮಣ್ಡನಂ ಇದಮ್ ॥ 1.65 ॥

ಸಮ್ಪತ್ಸು ಮಹತಾಂ ಚಿತ್ತಂ ಭವತ್ಯುತ್ಪಲಕೋಮಲಮ್ ।

ಆಪತ್ಸು ಚ ಮಹಾಶೈಲಶಿಲಾ ಸಙ್ಘಾತಕರ್ಕಶಮ್ ॥ 1.66 ॥

ಸನ್ತಪ್ತಾಯಸಿ ಸಂಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಪಯಸೋ ನಾಮಾಪಿ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ

ಮುಕ್ತಾಕಾರತಯಾ ತದೇವ ನಲಿನೀಪತ್ರಸ್ಥಿತಂ ರಾಜತೇ ।

ಸ್ವಾತ್ಯಾಂ ಸಾಗರಶುಕ್ತಿಮಧ್ಯಪತಿತಂ ತನ್ಮೌಕ್ತಿಕಂ ಜಾಯತೇ

ಪ್ರಾಯೇಣಾಧಮಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಗುಣಃ ಸಂಸರ್ಗತೋ ಜಾಯತೇ ॥ 1.67 ॥

ಪ್ರೀಣಾತಿ ಯಃ ಸುಚರಿತೈಃ ಪಿತರಂ ಸ ಪುತ್ರೋ

ಯದ್ಭರ್ತುರೇವ ಹಿತಂ ಇಚ್ಛತಿ ತತ್ಕಲತ್ರಮ್ ।

ತನ್ಮಿತ್ರಂ ಆಪದಿ ಸುಖೇ ಚ ಸಮಕ್ರಿಯಂ ಯದ್

ಏತತ್ತ್ರಯಂ ಜಗತಿ ಪುಣ್ಯಕೃತೋ ಲಭನ್ತೇ ॥ 1.68 ॥

ಏಕೋ ದೇವಃ ಕೇಶವೋ ವಾ ಶಿವೋ ವಾ

ಹ್ಯೇಕಂ ಮಿತ್ರಂ ಭೂಪತಿರ್ವಾ ಯತಿರ್ವಾ ।

ಏಕೋ ವಾಸಃ ಪತ್ತನೇ ವಾ ವನೇ ವಾ

ಹ್ಯೇಕಾ ಭಾರ್ಯಾ ಸುನ್ದರೀ ವಾ ದರೀ ವಾ ॥ 1.69 ॥

ನಮ್ರತ್ವೇನೋನ್ನಮನ್ತಃ ಪರಗುಣಕಥನೈಃ ಸ್ವಾನ್ಗುಣಾನ್ಖ್ಯಾಪಯನ್ತಃ

ಸ್ವಾರ್ಥಾನ್ಸಮ್ಪಾದಯನ್ತೋ ವಿತತಪೃಥುತರಾರಮ್ಭಯತ್ನಾಃ ಪರಾರ್ಥೇ ।

ಕ್ಷಾನ್ತ್ಯೈವಾಕ್ಷೇಪರುಕ್ಷಾಕ್ಷರಮುಖರಮುಖಾನ್ದುರ್ಜನಾನ್ದೂಷಯನ್ತಃ

ಸನ್ತಃ ಸಾಶ್ಚರ್ಯಚರ್ಯಾ ಜಗತಿ ಬಹುಮತಾಃ ಕಸ್ಯ ನಾಭ್ಯರ್ಚನೀಯಾಃ ॥ 1.70 ॥

ಭವನ್ತಿ ನಮ್ರಾಸ್ತರವಃ ಫಲೋದ್ಗಮೈರ್

ನವಾಮ್ಬುಭಿರ್ದೂರಾವಲಮ್ಬಿನೋ ಘನಾಃ ।

ಅನುದ್ಧತಾಃ ಸತ್ಪುರುಷಾಃ ಸಮೃದ್ಧಿಭಿಃ

ಸ್ವಭಾವ ಏಷ ಪರೋಪಕಾರಿಣಾಮ್ ॥ 1.71 ॥

ಶ್ರೋತ್ರಂ ಶ್ರುತೇನೈವ ನ ಕುಣ್ಡಲೇನ

ದಾನೇನ ಪಾಣಿರ್ನ ತು ಕಙ್ಕಣೇನ ।

ವಿಭಾತಿ ಕಾಯಃ ಕರುಣಪರಾಣಾಂ

ಪರೋಪಕಾರೈರ್ನ ತು ಚನ್ದನೇನ ॥ 1.72 ॥

ಪಾಪಾನ್ನಿವಾರಯತಿ ಯೋಜಯತೇ ಹಿತಾಯ

ಗುಹ್ಯಂ ನಿಗೂಹತಿ ಗುಣಾನ್ಪ್ರಕಟೀಕರೋತಿ ।

ಆಪದ್ಗತಂ ಚ ನ ಜಹಾತಿ ದದಾತಿ ಕಾಲೇ

ಸನ್ಮಿತ್ರಲಕ್ಷಣಂ ಇದಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಸನ್ತಃ ॥ 1.73 ॥

ಪದ್ಮಾಕರಂ ದಿನಕರೋ ವಿಕಚೀಕರೋತಿ

ಚನ್ದ್ರಪ್ರಭೋಲ್ಲಾಸಯತಿ ಕೈರವಚಕ್ರವಾಲಮ್ ।

ನಾಭ್ಯರ್ಥಿತೋ ಜಲಧರೋಽಪಿ ಜಲಂ ದದಾತಿ

ಸನ್ತಃ ಸ್ವಯಂ ಪರಹಿತೇ ವಿಹಿತಾಭಿಯೋಗಾಃ ॥ 1.74 ॥

ಏಕೇ ಸತ್ಪುರುಷಾಃ ಪರಾರ್ಥಘಟಕಾಃ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಪರಿತ್ಯಜನ್ತಿ ಯೇ

ಸಾಮಾನ್ಯಾಸ್ತು ಪರಾರ್ಥಂ ಉದ್ಯಮಭೃತಃ ಸ್ವಾರ್ಥಾವಿರೋಧೇನ ಯೇ ।

ತೇಽಮೀ ಮಾನುಷರಾಕ್ಷಸಾಃ ಪರಹಿತಂ ಸ್ವಾರ್ಥಾಯ ನಿಘ್ನನ್ತಿ ಯೇ

ಯೇ ತು ಘ್ನನ್ತಿ ನಿರರ್ಥಕಂ ಪರಹಿತಂ ತೇ ಕೇ ನ ಜಾನೀಮಹೇ ॥ 1.75 ॥

ಕ್ಷೀರೇಣಾತ್ಮಗತೋದಕಾಯ ಹಿ ಗುಣಾ ದತ್ತಾ ಪುರಾ ತೇಽಖಿಲಾ

ಕ್ಷೀರೋತ್ತಾಪಂ ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ತೇನ ಪಯಸಾ ಸ್ವಾತ್ಮಾ ಕೃಶಾನೌ ಹುತಃ ।

ಗನ್ತುಂ ಪಾವಕಂ ಉನ್ಮನಸ್ತದಭವದ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಮಿತ್ರಾಪದಂ

ಯುಕ್ತಂ ತೇನ ಜಲೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ ಸತಾಂ ಮೈತ್ರೀ ಪುನಸ್ತ್ವೀದೃಶೀ ॥ 1.76 ॥

ಇತಃ ಸ್ವಪಿತಿ ಕೇಶವಃ ಕುಲಂ ಇತಸ್ತದೀಯದ್ವಿಷಾಮ್

ಇತಶ್ಚ ಶರಣಾರ್ಥಿನಾಂ ಶಿಖರಿಣಾಂ ಗಣಾಃ ಶೇರತೇ ।

ಇತೋಽಪಿ ಬಡವಾನಲಃ ಸಹ ಸಮಸ್ತಸಂವರ್ತಕೈಃ

ಅಹೋ ವಿತತಂ ಊರ್ಜಿತಂ ಭರಸಹಂ ಸಿನ್ಧೋರ್ವಪುಃ ॥ 1.77 ॥

ತೃಷ್ಣಾಂ ಛಿನ್ಧಿ ಭಜ ಕ್ಷಮಾಂ ಜಹಿ ಮದಂ ಪಾಪೇ ರತಿಂ ಮಾ ಕೃಥಾಃ

ಸತ್ಯಂ ಬ್ರೂಹ್ಯನುಯಾಹಿ ಸಾಧುಪದವೀಂ ಸೇವಸ್ವ ವಿದ್ವಜ್ಜನಮ್ ।

ಮಾನ್ಯಾನ್ಮಾನಯ ವಿದ್ವಿಷೋಽಪ್ಯನುನಯ ಪ್ರಖ್ಯಾಪಯ ಪ್ರಶ್ರಯಂ

ಕೀರ್ತಿಂ ಪಾಲಯ ದುಃಖಿತೇ ಕುರು ದಯಾಂ ಏತತ್ಸತಾಂ ಚೇಷ್ಟಿತಮ್ ॥ 1.78 ॥

ಮನಸಿ ವಚಸಿ ಕಾಯೇ ಪುಣ್ಯಪೀಯೂಷಪೂರ್ಣಾಸ್

ತ್ರಿಭುವನಂ ಉಪಕಾರಶ್ರೇಣಿಭಿಃ ಪ್ರೀಣಯನ್ತಃ ।

ಪರಗುಣಪರಮಾಣೂನ್ಪರ್ವತೀಕೃತ್ಯ ನಿತ್ಯಂ

ನಿಜಹೃದಿ ವಿಕಸನ್ತಃ ಸನ್ತ ಸನ್ತಃ ಕಿಯನ್ತಃ ॥ 1.79 ॥

ಕಿಂ ತೇನ ಹೇಮಗಿರಿಣಾ ರಜತಾದ್ರಿಣಾ ವಾ

ಯತ್ರಾಶ್ರಿತಾಶ್ಚ ತರವಸ್ತರವಸ್ತ ಏವ ।

ಮನ್ಯಾಮಹೇ ಮಲಯಂ ಏವ ಯದಾಶ್ರಯೇಣ

ಕಙ್ಕೋಲನಿಮ್ಬಕಟುಜಾ ಅಪಿ ಚನ್ದನಾಃ ಸ್ಯುಃ ॥ 1.80 ॥

ರತ್ನೈರ್ಮಹಾರ್ಹೈಸ್ತುತುಷುರ್ನ ದೇವಾ

ನ ಭೇಜಿರೇ ಭೀಮವಿಷೇಣ ಭೀತಿಮ್ ।

ಸುಧಾಂ ವಿನಾ ನ ಪರಯುರ್ವಿರಾಮಂ

ನ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಾದ್ವಿರಮನ್ತಿ ಧೀರಾಃ ॥ 1.81 ॥

ಕ್ವಚಿತ್ಪೃಥ್ವೀಶಯ್ಯಃ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಚ ಪರಙ್ಕಶಯನಃ

ಕ್ವಚಿಚ್ಛಾಕಾಹಾರಃ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಚ ಶಾಲ್ಯೋದನರುಚಿಃ ।

ಕ್ವಚಿತ್ಕನ್ಥಾಧಾರೀ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಚ ದಿವ್ಯಾಮ್ಬರಧರೋ

ಮನಸ್ವೀ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥೀ ನ ಗಣಯತಿ ದುಃಖಂ ನ ಚ ಸುಖಮ್ ॥ 1.82 ॥

ಐಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ವಿಭೂಷಣಂ ಸುಜನತಾ ಶೌರ್ಯಸ್ಯ ವಾಕ್ಸಂಯಮೋ

ಜ್ಞಾನಸ್ಯೋಪಶಮಃ ಶ್ರುತಸ್ಯ ವಿನಯೋ ವಿತ್ತಸ್ಯ ಪಾತ್ರೇ ವ್ಯಯಃ ।

ಅಕ್ರೋಧಸ್ತಪಸಃ ಕ್ಷಮಾ ಪ್ರಭವಿತುರ್ಧರ್ಮಸ್ಯ ನಿರ್ವಾಜತಾ

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಅಪಿ ಸರ್ವಕಾರಣಂ ಇದಂ ಶೀಲಂ ಪರಂ ಭೂಷಣಮ್ ॥ 1.83 ॥

ನಿನ್ದನ್ತು ನೀತಿನಿಪುಣಾ ಯದಿ ವಾ ಸ್ತುವನ್ತು

ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಸಮಾವಿಶತು ಗಚ್ಛತು ವಾ ಯಥೇಷ್ಠಮ್ ।

ಅದ್ಯೈವ ವಾ ಮರಣಂ ಅಸ್ತು ಯುಗಾನ್ತರೇ ವಾ

ನ್ಯಾಯ್ಯಾತ್ಪಥಃ ಪ್ರವಿಚಲನ್ತಿ ಪದಂ ನ ಧೀರಾಃ ॥ 1.84 ॥

ಭಗ್ನಾಶಸ್ಯ ಕರಣ್ಡಪಿಣ್ಡಿತತನೋರ್ಮ್ಲಾನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಕ್ಷುಧಾ

ಕೃತ್ವಾಖುರ್ವಿವರಂ ಸ್ವಯಂ ನಿಪತಿತೋ ನಕ್ತಂ ಮುಖೇ ಭೋಗಿನಃ ।

ತೃಪ್ತಸ್ತತ್ಪಿಶಿತೇನ ಸತ್ವರಂ ಅಸೌ ತೇನೈವ ಯಾತಃ ಯಥಾ

ಲೋಕಾಃ ಪಶ್ಯತ ದೈವಂ ಏವ ಹಿ ನೃಣಾಂ ವೃದ್ಧೌ ಕ್ಷಯೇ ಕಾರಣಮ್ ॥ 1.85 ॥

ಆಲಸ್ಯಂ ಹಿ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ

ಶರೀರಸ್ಥೋ ಮಹಾನ್ರಿಪುಃ ।

ನಾಸ್ತ್ಯುದ್ಯಮಸಮೋ ಬನ್ಧುಃ

ಕುರ್ವಾಣೋ ನಾವಸೀದತಿ ॥ 1.86 ॥

ಛಿನ್ನೋಽಪಿ ರೋಹತಿ ತರ್ಕ್ಷೀಣೋಽಪ್ಯುಪಚೀಯತೇ ಪುನಶ್ಚನ್ದ್ರಃ ।

ಇತಿ ವಿಮೃಶನ್ತಃ ಸನ್ತಃ ಸನ್ತಪ್ಯನ್ತೇ ನ ದುಃಖೇಷು ॥ 1.87 ॥

ನೇತಾ ಯಸ್ಯ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ ಪ್ರಹರಣಂ ವಜ್ರಂ ಸುರಾಃ ಸೈನಿಕಾಃ

ಸ್ವರ್ಗೋ ದುರ್ಗಂ ಅನುಗ್ರಹಃ ಕಿಲ ಹರೇರೈರಾವತೋ ವಾರಣಃ ।

ಇತ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಬಲಾನ್ವಿತೋಽಪಿ ಬಲಭಿದ್ಭಗ್ನಃ ಪರೈಃ ಸಙ್ಗರೇ

ತದ್ವ್ಯಕ್ತಂ ನನು ದೈವಂ ಏವ ಶರಣಂ ಧಿಗ್ಧಿಗ್ವೃಥಾ ಪೌರುಷಮ್ ॥ 1.88 ॥

ಕರ್ಮಾಯತ್ತಂ ಫಲಂ ಪುಂಸಾಂ

ಬುದ್ಧಿಃ ಕರ್ಮಾನುಸಾರಿಣೀ ।

ತಥಾಪಿ ಸುಧಿಯಾ ಭಾವ್ಯಂ

ಸುವಿಚಾರ್ಯೈವ ಕುರ್ವತಾ ॥ 1.89 ॥

ಖಲ್ವಾತೋ ದಿವಸೇಶ್ವರಸ್ಯ ಕಿರಣೈಃ ಸನ್ತಾಡಿತೋ ಮಸ್ತಕೇ

ವಾಞ್ಛನ್ದೇಶಂ ಅನಾತಪಂ ವಿಧಿವಶಾತ್ತಾಲಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಗತಃ ।

ತತ್ರಾಪ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಫಲೇನ ಪತತಾ ಭಗ್ನಂ ಸಶಬ್ದಂ ಶಿರಃ

ಪ್ರಾಯೋ ಗಚ್ಛತಿ ಯತ್ರ ಭಾಗ್ಯರಹಿತಸ್ತತ್ರೈವ ಯಾನ್ತ್ಯಾಪದಃ ॥ 1.90 ॥

ರವಿನಿಶಾಕರಯೋರ್ಗ್ರಹಪೀಡನಂ

ಗಜಭುಜಙ್ಗಮಯೋರಪಿ ಬನ್ಧನಮ್ ।

ಮತಿಮತಾಂ ಚ ವಿಲೋಕ್ಯ ದರಿದ್ರತಾಂ

ವಿಧಿರಹೋ ಬಲವಾನಿತಿ ಮೇ ಮತಿಃ ॥ 1.91 ॥

ಸೃಜತಿ ತಾವದಶೇಷಗುಣಕರಂ

ಪುರುಷರತ್ನಂ ಅಲಙ್ಕರಣಂ ಭುವಃ ।

ತದಪಿ ತತ್ಕ್ಷಣಭಙ್ಗಿ ಕರೋತಿ

ಚೇದಹಹ ಕಷ್ಟಂ ಅಪಣ್ಡಿತತಾ ವಿಧೇಃ ॥ 1.92 ॥

ಪತ್ರಂ ನೈವ ಯದಾ ಕರೀರವಿಟಪೇ ದೋಷೋ ವಸನ್ತಸ್ಯ ಕಿಮ್

ನೋಲೂಕೋಽಪ್ಯವಲೋಕತೇ ಯದಿ ದಿವಾ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಕಿಂ ದೂಷಣಮ್ ।

ಧಾರಾ ನೈವ ಪತನ್ತಿ ಚಾತಕಮುಖೇ ಮೇಘಸ್ಯ ಕಿಂ ದೂಷಣಮ್

ಯತ್ಪೂರ್ವಂ ವಿಧಿನಾ ಲಲಾಟಲಿಖಿತಂ ತನ್ಮಾರ್ಜಿತುಂ ಕಃ ಕ್ಷಮಃ ॥ 1.93 ॥

ನಮಸ್ಯಾಮೋ ದೇವಾನ್ನನು ಹತವಿಧೇಸ್ತೇಽಪಿ ವಶಗಾ

ವಿಧಿರ್ವನ್ದ್ಯಃ ಸೋಽಪಿ ಪ್ರತಿನಿಯತಕರ್ಮೈಕಫಲದಃ ।

ಫಲಂ ಕರ್ಮಾಯತ್ತಂ ಯದಿ ಕಿಂ ಅಮರೈಃ ಕಿಂ ಚ ವಿಧಿನಾ

ನಮಸ್ತತ್ಕರ್ಮಭ್ಯೋ ವಿಧಿರಪಿ ನ ಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಭವತಿ ॥ 1.94 ॥

ಬ್ರಹ್ಮಾ ಯೇನ ಕುಲಾಲವನ್ನಿಯಮಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಡಭಾಣ್ಡೋದರೇ

ವಿಷ್ಣುರ್ಯೇನ ದಶಾವತಾರಗಹನೇ ಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಮಹಾಸಙ್ಕಟೇ ।

ರುದ್ರೋ ಯೇನ ಕಪಾಲಪಾಣಿಪುಟಕೇ ಭಿಕ್ಷಾಟನಂ ಕಾರಿತಃ

ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಾಮ್ಯತಿ ನಿತ್ಯಂ ಏವ ಗಗನೇ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ಕರ್ಮಣೇ ॥ 1.95 ॥

ನೈವಾಕೃತಿಃ ಫಲತಿ ನೈವಾ ಕುಲಂ ನ ಶೀಲಂ

ವಿದ್ಯಾಪಿ ನೈವ ನ ಚ ಯತ್ನಕೃತಾಪಿ ಸೇವಾ ।

ಭಾಗ್ಯಾನಿ ಪೂರ್ವತಪಸಾ ಖಲು ಸಞ್ಚಿತಾನಿ

ಕಾಲೇ ಫಲನ್ತಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಯಥೈವ ವೃಕ್ಷಾಃ ॥ 1.96 ॥

ವನೇ ರಣೇ ಶತ್ರುಜಲಾಗ್ನಿಮಧ್ಯೇ

ಮಹಾರ್ಣವೇ ಪರ್ವತಮಸ್ತಕೇ ವಾ ।

ಸುಪ್ತಂ ಪ್ರಮತ್ತಂ ವಿಷಮಸ್ಥಿತಂ ವಾ

ರಕ್ಷನ್ತಿ ಪುಣ್ಯಾನಿ ಪುರಾಕೃತಾನಿ ॥ 1.97 ॥

ಯಾ ಸಾಧೂಂಶ್ಚ ಖಲಾನ್ಕರೋತಿ ವಿದುಷೋ ಮೂರ್ಖಾನ್ಹಿತಾನ್ದ್ವೇಷಿಣಃ

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಕುರುತೇ ಪರೀಕ್ಷಂ ಅಮೃತಂ ಹಾಲಾಹಲಂ ತತ್ಕ್ಷಣಾತ್ ।

ತಾಂ ಆರಾಧಯ ಸತ್ಕ್ರಿಯಾಂ ಭಗವತೀಂ ಭೋಕ್ತುಂ ಫಲಂ ವಾಞ್ಛಿತಂ

ಹೇ ಸಾಧೋ ವ್ಯಸನೈರ್ಗುಣೇಷು ವಿಪುಲೇಷ್ವಾಸ್ಥಾಂ ವೃಥಾ ಮಾ ಕೃಥಾಃ ॥ 1.98 ॥

ಗುಣವದಗುಣವದ್ವಾ ಕುರ್ವತಾ ಕಾರ್ಯಜಾತಂ

ಪರಿಣತಿರವಧಾರ್ಯಾ ಯತ್ನತಃ ಪಣ್ಡಿತೇನ ।

ಅತಿರಭಸಕೃತಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಆವಿಪತ್ತೇರ್

ಭವತಿ ಹೃದಯದಾಹೀ ಶಲ್ಯತುಲ್ಯೋ ವಿಪಾಕಃ ॥ 1.99 ॥

ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ವೈದೂರ್ಯಮಯ್ಯಾಂ ಪಚತಿ ತಿಲಕಣಾಂಶ್ಚನ್ದನೈರಿನ್ಧನೌಘೈಃ

ಸೌವರ್ಣೈರ್ಲಾಙ್ಗಲಾಗ್ರೈರ್ವಿಲಿಖತಿ ವಸುಧಾಂ ಅರ್ಕಮೂಲಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ।

ಕೃತ್ವಾ ಕರ್ಪೂರಖಣ್ಡಾನ್ವೃತ್ತಿಂ ಇಹ ಕುರುತೇ ಕೋದ್ರವಾಣಾಂ ಸಮನ್ತಾತ್

ಪ್ರಾಪ್ಯೇಮಾಂ ಕರ್ಮ್ಭೂಮಿಂ ನ ಚರತಿ ಮನುಜೋ ಯಸ್ತೋಪ ಮನ್ದಭಾಗ್ಯಃ ॥ 1.100 ॥

ಮಜ್ಜತ್ವಮ್ಭಸಿ ಯಾತು ಮೇರುಶಿಖರಂ ಶತ್ರುಂ ಜಯತ್ವಾಹವೇ

ವಾಣಿಜ್ಯಂ ಕೃಷಿಸೇವನೇ ಚ ಸಕಲಾ ವಿದ್ಯಾಃ ಕಲಾಃ ಶಿಕ್ಷತಾಮ್ ।

ಆಕಾಶಂ ವಿಪುಲಂ ಪ್ರಯಾತು ಖಗವತ್ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಪರಂ

ನಾಭಾವ್ಯಂ ಭವತೀಹ ಕರ್ಮವಶತೋ ಭಾವ್ಯಸ್ಯ ನಾಶಃ ಕುತಃ ॥ 1.101 ॥

ಭೀಮಂ ವನಂ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಪುರಂ ಪ್ರಧಾನಂ

ಸರ್ವೋ ಜನಃ ಸ್ವಜನತಾಂ ಉಪಯಾತಿ ತಸ್ಯ ।

ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಚ ಭೂರ್ಭವತಿ ಸನ್ನಿಧಿರತ್ನಪೂರ್ಣಾ

ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಪೂರ್ವಸುಕೃತಂ ವಿಪುಲಂ ನರಸ್ಯ ॥ 1.102 ॥

ಕೋ ಲಾಭೋ ಗುಣಿಸಙ್ಗಮಃ ಕಿಂ ಅಸುಖಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೇತರೈಃ ಸಙ್ಗತಿಃ

ಕಾ ಹಾನಿಃ ಸಮಯಚ್ಯುತಿರ್ನಿಪುಣತಾ ಕಾ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವೇ ರತಿಃ ।

ಕಃ ಶೂರೋ ವಿಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಪ್ರಿಯತಮಾ ಕಾಽನುವ್ರತಾ ಕಿಂ ಧನಂ

ವಿದ್ಯಾ ಕಿಂ ಸುಖಂ ಅಪ್ರವಾಸಗಮನಂ ರಾಜ್ಯಂ ಕಿಂ ಆಜ್ಞಾಫಲಮ್ ॥ 1.103 ॥

ಅಪ್ರಿಯವಚನದರಿದ್ರೈಃ ಪ್ರಿಯವಚನಧನಾಢ್ಯೈಃ ಸ್ವದಾರಪರಿತುಷ್ಟೈಃ ।

ಪರಪರಿವಾದನಿವೃತ್ತೈಃ ಕ್ವಚಿತ್ಕ್ವಚಿನ್ಮಣ್ಡಿತಾ ವಸುಧಾ ॥ 1.104 ॥

ಕದರ್ಥಿತಸ್ಯಾಪಿ ಹಿ ಧೈರ್ಯವೃತ್ತೇರ್

ನ ಶಕ್ಯತೇ ಧೈರ್ಯಗುಣಃ ಪ್ರಮಾರ್ಷ್ಟುಮ್ ।

ಅಧೋಮುಖಸ್ಯಾಪಿ ಕೃತಸ್ಯ ವಹ್ನೇರ್

ನಾಧಃ ಶಿಖಾ ಯಾತಿ ಕದಾಚಿದೇವ ॥ 1.105 ॥

ಕಾನ್ತಾಕಟಾಕ್ಷವಿಶಿಖಾ ನ ಲುನನ್ತಿ ಯಸ್ಯ

ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರ್ದಹತಿ ಕೃಪಕೃಶಾನುತಾಪಃ ।

ಕರ್ಷನ್ತಿ ಭೂರಿವಿಷಯಾಶ್ಚ ನ ಲೋಭಪಾಶೈರ್

ಲೋಕತ್ರಯಂ ಜಯತಿ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಇದಂ ಸ ಧೀರಃ ॥ 1.106 ॥

ಏಕೇನಾಪಿ ಹಿ ಶೂರೇಣ

ಪಾದಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಮಹೀತಲಮ್ ।

ಕ್ರಿಯತೇ ಭಾಸ್ಕರೇಣೈವ

ಸ್ಫಾರಸ್ಫುರಿತತೇಜಸಾ ॥ 1.107 ॥

ವಹ್ನಿಸ್ತಸ್ಯ ಜಲಾಯತೇ ಜಲನಿಧಿಃ ಕುಲ್ಯಾಯತೇ ತತ್ಕ್ಷಣಾನ್

ಮೇರುಃ ಸ್ವಲ್ಪಶಿಲಾಯತೇ ಮೃಗಪತಿಃ ಸದ್ಯಃ ಕುರಙ್ಗಾಯತೇ ।

ವ್ಯಾಲೋ ಮಾಲ್ಯಗುಣಾಯತೇ ವಿಷರಸಃ ಪೀಯೂಷವರ್ಷಾಯತೇ

ಯಸ್ಯಾಙ್ಗೇಽಖಿಲಲೋಕವಲ್ಲಭತಮಂ ಶೀಲಂ ಸಮುನ್ಮೀಲತಿ ॥ 1.108 ॥

ಲಜ್ಜಾಗುಣೌಘಜನನೀಂ ಜನನೀಂ ಇವ ಸ್ವಾಮ್

ಅತ್ಯನ್ತಶುದ್ಧಹೃದಯಾಂ ಅನುವರ್ತಮಾನಾಮ್ ।

ತೇಜಸ್ವಿನಃ ಸುಖಂ ಅಸೂನಪಿ ಸನ್ತ್ಯಜನತಿ

ಸತ್ಯವ್ರತವ್ಯಸನಿನೋ ನ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮ್ ॥ 1.109 ॥

Roman (IAST) Transliteration

dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye |

svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase || 1.1 ||

boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ |

abodhopahatāḥ cānye jīrṇamaṅge subhāṣitam || 1.2 ||

ajñaḥ sukhaṃ ārādhyaḥ

sukhataraṃ ārādhyate viśeṣajñaḥ |

jñānalavadurvidagdhaṃ

brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati || 1.3 ||

prasahya maṇiṃ uddharenmakaravaktradaṃṣṭrāntarāt

samudraṃ api santaretpracaladūrmimālākulam |

bhujaṅgaṃ api kopitaṃ śirasi puṣpavaddhārayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittaṃ ārādhayet || 1.4 ||

labheta sikatāsu tailaṃ api yatnataḥ pīḍayan

pibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |

kvacidapi paryaṭanśaśaviṣāṇaṃ āsādayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhacittaṃ ārādhayet || 1.5 ||

vyālaṃ bālamṛṇālatantubhirasau roddhuṃ samujjṛmbhate

chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena sannahyati |

mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudherīhate

netuṃ vāñchanti yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ || 1.6 ||

svāyattaṃ ekāntaguṇaṃ vidhātrā

vinirmitaṃ chādanaṃ ajñatāyāḥ |

viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje

vibhūṣaṇaṃ maunaṃ apaṇḍitānām || 1.7 ||

yadā kiñcijjño'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ

tadā sarvajño'smītyabhavadavaliptaṃ mama manaḥ

yadā kiñcitkiñcidbudhajanasakāśādavagataṃ

tadā mūrkho'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ || 1.8 ||

kṛmikulacittaṃ lālāklinnaṃ vigandhijugupsitaṃ

nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam |

surapatiṃ api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate

na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām || 1.9 ||

śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ

mahīdhrāduttuṅgādavaniṃ avaneścāpi jaladhim |

adho'dho gaṅgeyaṃ padaṃ upagatā stokam

athavāvivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ || 1.10 ||

śakyo vārayituṃ jalena hutabhukcchatreṇa sūryātapo

nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |

vyādhirbheṣajasaṅgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ

sarvasyauṣadhaṃ asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadhim || 1.11 ||

sāhityasaṅgītakalāvihīnaḥ

sākṣātpaśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ |

tṛṇaṃ na khādannapi jīvamānas

tadbhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām || 1.12 ||

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ

jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |

te martyaloke bhuvi bhārabhūtā

manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 1.13 ||

varaṃ parvatadurgeṣu

bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha

na mūrkhajanasamparkaḥ

surendrabhavaneṣvapi || 1.14 ||

śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā

vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ |

tajjāḍyaṃ vasudhādipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ

kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yairarghataḥ pātitāḥ || 1.15 ||

harturyāti na gocaraṃ kiṃ api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā'py

arthibhyaḥ pratipādyamānaṃ aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |

kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyaṃ antardhanaṃ

yeṣāṃ tānprati mānaṃ ujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate || 1.16 ||

adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthās

tṛṇaṃ iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi |

abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ

na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām || 1.17 ||

ambhojinīvanavihāravilāsaṃ eva

haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |

na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ

vaidagdhīkīrtiṃ apahartuṃ asau samarthaḥ || 1.18 ||

keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā

na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ |

vāṇyekā samalaṅkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate

kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam || 1.19 ||

vidyā nāma narasya rūpaṃ adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ

vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |

vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā

vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ || 1.20 ||

kṣāntiścetkavacena kiṃ kiṃ aribhiḥ krodho'sti ceddehināṃ

jñātiścedanalena kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kiṃ phalam |

kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kiṃ u dhanairvidyā'navadyā yadi

vrīḍā cetkiṃ u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yadyasti rājyena kim || 1.21 ||

dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane

prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam |

śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā

ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 1.22 ||

jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ

mānonnatiṃ diśati pāpaṃ apākaroti |

cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ

satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām || 1.23 ||

jayanti te sukṛtino

rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ |

nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye

jarāmaraṇajaṃ bhayam || 1.24 ||

sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ

snigdhaṃ mitraṃ avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ |

ākāro ruciraḥ sthiraśca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ

tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā || 1.25 ||

prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ

kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām |

tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā

sāmānyaḥ sarvaśāstreṣvanupahatavidhiḥ śreyasāṃ eṣa panthāḥ || 1.26 ||

prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ

prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ |

vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ

prārabdhaṃ uttamajanā na parityajanti || 1.27 ||

asanto nābhyarthyāḥ suhṛdapi na yācyaḥ kṛśadhanaḥ

priyā nyāyyā vṛttirmalinaṃ asubhaṅge'pyasukaram |

vipadyuccaiḥ stheyaṃ padaṃ anuvidheyaṃ ca mahatāṃ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.28 ||

kṣutkṣāmo'pi jarākṛśo'pi śithilaprāṇo'pi kaṣṭāṃ daśām

āpanno'pi vipannadīdhitiriti prāṇeṣu naśyatsvapi |

mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ

kiṃ jīrṇaṃ tṛṇaṃ atti mānamahatāṃ agresaraḥ kesarī || 1.29 ||

svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsaṃ apyasthi goḥ

śvā labdhvā paritoṣaṃ eti na tu tattasya kṣudhāśāntaye |

siṃho jambukaṃ aṅkaṃ āgataṃ api tyaktvā nihanti dvipaṃ

sarvaḥ kṛcchragato'pi vāñchanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam || 1.30 ||

lāṅgūlacālanaṃ adhaścaraṇāvapātaṃ

bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca |

śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavastu

dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiśca bhuṅkte || 1.31 ||

parivartini saṃsāre

mṛtaḥ ko vā na jāyate |

sa jāto yena jātena

yāti vaṃśaḥ samunnatim || 1.32 ||

kusumastavakasyeva

dvayī vṛttirmanasvinaḥ |

mūrdhni vā sarvalokasya

śīryate vana eva vā || 1.33 ||

santyanye'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañcaṣās

tānpratyeṣa viśeṣavikramarucī rāhurna vairāyate |

dvāveva grasate divākaraniśāprāṇeśvarau bhāskarau

bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ || 1.34 ||

vahati bhuvanaśreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ

kamaṭhapatinā madhyepṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |

taṃ api kurute kroḍādhīnaṃ payodhiranādarād

ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścaritravibhūtayaḥ || 1.35 ||

varaṃ pakṣacchedaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair

udgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ |

tuṣārādreḥ sūnorahaha pitari kleśavivaśe

na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyurucitaḥ || 1.36 ||

siṃhaḥ śiśurapi nipatati

madamalinakapolabhittiṣu gajeṣu |

prakṛtiriyaṃ sattvavatāṃ

na khalu vayastejaso hetuḥ || 1.37 ||

jātiryātu rasātalaṃ guṇagaṇaistatrāpyadho gamyatāṃ

śīlaṃ śailataṭātpatatvabhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā |

śaurye vairiṇi vajraṃ āśu nipatatvartho'stu naḥ kevalaṃ

yenaikena vinā guṇastṛṇalavaprāyāḥ samastā ime || 1.38 ||

dhanaṃ arjaya kākutstha

dhanamūlaṃ idaṃ jagat |

antaraṃ nābhijānāmi

nirdhanasya mṛtasya ca || 1.39 ||

tānīndriyāṇyavikalāni tadeva nāma

sā buddhirapratihatā vacanaṃ tadeva |

arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena

so'pyanya eva bhavatīti vicitraṃ etat || 1.40 ||

yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ

sa paṇḍitaḥ sa śrutavānguṇajñaḥ |

sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ

sarve guṇāḥ kāñcanaṃ āśrayanti || 1.41 ||

daurmantryānnṛpatirvinaśyati yatiḥ saṅgātsuto lālanāt

vipro'nadhyayanātkulaṃ kutanayācchīlaṃ khalopāsanāt |

hrīrmadyādanavekṣaṇādapi kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān

maitrī cāpraṇayātsamṛddhiranayāttyāgapramādāddhanam || 1.42 ||

dānaṃ bhogo nāśastisro

gatayo bhavanti vittasya |

yo na dadāti na bhuṅkte

tasya tṛtīyā gatirbhavati || 1.43 ||

maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalito

madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ |

kalāśeṣaścandraḥ suratamṛditā bālavanitā

tannimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu narāḥ || 1.44 ||

parikṣīṇaḥ kaścitspṛhayati yavānāṃ prasṛtaye

sa paścātsampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām |

ataścānaikāntyādgurulaghutayā'rtheṣu dhaninām

avasthā vastūni prathayati ca saṅkocayati ca || 1.45 ||

rājandudhukṣasi yadi kṣitidhenuṃ etāṃ

tenādya vatsaṃ iva lokaṃ amuṃ puṣāṇa

tasmiṃśca samyaganiśaṃ paripoṣyamāṇe

nānāphalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ || 1.46 ||

satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca

hiṃsrā dayālurapi cārthaparā vadānyā |

nityavyayā pracuranityadhanāgamā ca

vārāṅganeva nṛpanītiranekarūpā || 1.47 ||

ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ

dānaṃ bhogo mitrasaṃrakṣaṇaṃ ca

yeṣāṃ ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ

ko'rthasteṣāṃ pārthivopāśrayeṇa || 1.48 ||

yaddhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stokaṃ mahadvā dhanaṃ

tatprāpnoti marusthale'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |

taddhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ

kūpe paśya payonidhāvapi ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam || 1.49 ||

tvaṃ eva cātakādhāro'

sīti keṣāṃ na gocaraḥ |

kiṃ ambhodavarāsmākaṃ

kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase || 1.50 ||

re re cātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām

ambhodā bahavo vasanti gagane sarve'pi naitādṛśāḥ |

kecidvṛṣṭibhirārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecidvṛthā

yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ || 1.51 ||

akaruṇatvaṃ akāraṇavigrahaḥ

paradhane parayoṣiti ca spṛhā |

sujanabandhujaneṣvasahiṣṇutā

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi durātmanām || 1.52 ||

durjanaḥ parihartavyo

vidyayā'lakṛto'pi san |

maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ

kiṃ asau na bhayaṅkaraḥ || 1.53 ||

jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vratarucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ

śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |

tejasvinyavaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthire

tatko nāma guṇo bhavetsa guṇināṃ yo durjanairnāṅkitaḥ || 1.54 ||

lobhaścedaguṇena kiṃ piśunatā yadyasti kiṃ pātakaiḥ

satyaṃ cettapasā ca kiṃ śuci mano yadyasti tīrthena kim |

saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ

sadvidyā yadi kiṃ dhanairapayaśo yadyasti kiṃ mṛtyunā || 1.55 ||

śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī

saro vigatavārijaṃ mukhaṃ anakṣaraṃ svākṛteḥ |

prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano

nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me || 1.56 ||

na kaściccaṇḍakopānām

ātmīyo nāma bhūbhujām |

hotāraṃ api juhvānaṃ

spṛṣṭo vahati pāvakaḥ || 1.57 ||

maunomūkaḥ pravacanapaṭurbāṭulo jalpako vā

dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataścāpragalbhaḥ |

kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ

sevādharmaḥ paramagahano yogināṃ apyagamyaḥ || 1.58 ||

udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya

prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛtteḥ |

daivādavāptavibhavasya guṇadviṣo'sya

nīcasya gocaragataiḥ sukhaṃ āpyate || 1.59 ||

ārambhagurvī kṣayiṇī krameṇa

laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |

dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā

chāyeva maitrī khalasajjanānām || 1.60 ||

mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantoṣavihitavṛttīnām |

lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇo jagati || 1.61 ||

vāñchā sajjanasaṅgame paraguṇe prītirgurau namratā

vidyāyāṃ vyasanaṃ svayoṣiti ratirlokāpavādādbhayam |

bhaktiḥ śūlini śaktirātmadamane saṃsargamuktiḥ khale

yeṣvete nivasanti nirmalaguṇāstebhyo narebhyo namaḥ || 1.62 ||

vipadi dhairyaṃ athābhyudaye kṣamā

sadasi vākpaṭutā yudhi vikramaḥ |

yaśasi cābhirucirvyasanaṃ śrutau

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi mahātmanām || 1.63 ||

pradānaṃ pracchannaṃ gṛhaṃ upagate sambhramavidhiḥ

priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpyupakṛteḥ |

anutseko lakṣmyāṃ anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.64 ||

kare ślāghyastyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā

mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayorvīryaṃ atulam |

hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutiṃ adhigataṃ ca śravaṇayor

vināpyaiśvaryeṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanaṃ idam || 1.65 ||

sampatsu mahatāṃ cittaṃ bhavatyutpalakomalam |

āpatsu ca mahāśailaśilā saṅghātakarkaśam || 1.66 ||

santaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate

muktākāratayā tadeva nalinīpatrasthitaṃ rājate |

svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyate

prāyeṇādhamamadhyamottamaguṇaḥ saṃsargato jāyate || 1.67 ||

prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro

yadbhartureva hitaṃ icchati tatkalatram |

tanmitraṃ āpadi sukhe ca samakriyaṃ yad

etattrayaṃ jagati puṇyakṛto labhante || 1.68 ||

eko devaḥ keśavo vā śivo vā

hyekaṃ mitraṃ bhūpatirvā yatirvā |

eko vāsaḥ pattane vā vane vā

hyekā bhāryā sundarī vā darī vā || 1.69 ||

namratvenonnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svānguṇānkhyāpayantaḥ

svārthānsampādayanto vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthe |

kṣāntyaivākṣeparukṣākṣaramukharamukhāndurjanāndūṣayantaḥ

santaḥ sāścaryacaryā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ || 1.70 ||

bhavanti namrāstaravaḥ phalodgamair

navāmbubhirdūrāvalambino ghanāḥ |

anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ

svabhāva eṣa paropakāriṇām || 1.71 ||

śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena

dānena pāṇirna tu kaṅkaṇena |

vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ

paropakārairna tu candanena || 1.72 ||

pāpānnivārayati yojayate hitāya

guhyaṃ nigūhati guṇānprakaṭīkaroti |

āpadgataṃ ca na jahāti dadāti kāle

sanmitralakṣaṇaṃ idaṃ pravadanti santaḥ || 1.73 ||

padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti

candraprabhollāsayati kairavacakravālam |

nābhyarthito jaladharo'pi jalaṃ dadāti

santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ || 1.74 ||

eke satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye

sāmānyāstu parārthaṃ udyamabhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |

te'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye

ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe || 1.75 ||

kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te'khilā

kṣīrottāpaṃ avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |

gantuṃ pāvakaṃ unmanastadabhavaddṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ

yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punastvīdṛśī || 1.76 ||

itaḥ svapiti keśavaḥ kulaṃ itastadīyadviṣām

itaśca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |

ito'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakaiḥ

aho vitataṃ ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhorvapuḥ || 1.77 ||

tṛṣṇāṃ chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ

satyaṃ brūhyanuyāhi sādhupadavīṃ sevasva vidvajjanam |

mānyānmānaya vidviṣo'pyanunaya prakhyāpaya praśrayaṃ

kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayāṃ etatsatāṃ ceṣṭitam || 1.78 ||

manasi vacasi kāye puṇyapīyūṣapūrṇās

tribhuvanaṃ upakāraśreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |

paraguṇaparamāṇūnparvatīkṛtya nityaṃ

nijahṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ || 1.79 ||

kiṃ tena hemagiriṇā rajatādriṇā vā

yatrāśritāśca taravastaravasta eva |

manyāmahe malayaṃ eva yadāśrayeṇa

kaṅkolanimbakaṭujā api candanāḥ syuḥ || 1.80 ||

ratnairmahārhaistutuṣurna devā

na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim |

sudhāṃ vinā na parayurvirāmaṃ

na niścitārthādviramanti dhīrāḥ || 1.81 ||

kvacitpṛthvīśayyaḥ kvacidapi ca paraṅkaśayanaḥ

kvacicchākāhāraḥ kvacidapi ca śālyodanaruciḥ |

kvacitkanthādhārī kvacidapi ca divyāmbaradharo

manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham || 1.82 ||

aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamo

jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |

akrodhastapasaḥ kṣamā prabhaviturdharmasya nirvājatā

sarveṣāṃ api sarvakāraṇaṃ idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam || 1.83 ||

nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu

lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭham |

adyaiva vā maraṇaṃ astu yugāntare vā

nyāyyātpathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ || 1.84 ||

bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā

kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |

tṛptastatpiśitena satvaraṃ asau tenaiva yātaḥ yathā

lokāḥ paśyata daivaṃ eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam || 1.85 ||

ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ

śarīrastho mahānripuḥ |

nāstyudyamasamo bandhuḥ

kurvāṇo nāvasīdati || 1.86 ||

chinno'pi rohati tarkṣīṇo'pyupacīyate punaścandraḥ |

iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyante na duḥkheṣu || 1.87 ||

netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ

svargo durgaṃ anugrahaḥ kila harerairāvato vāraṇaḥ |

ityaiśvaryabalānvito'pi balabhidbhagnaḥ paraiḥ saṅgare

tadvyaktaṃ nanu daivaṃ eva śaraṇaṃ dhigdhigvṛthā pauruṣam || 1.88 ||

karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ

buddhiḥ karmānusāriṇī |

tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ

suvicāryaiva kurvatā || 1.89 ||

khalvāto divaseśvarasya kiraṇaiḥ santāḍito mastake

vāñchandeśaṃ anātapaṃ vidhivaśāttālasya mūlaṃ gataḥ |

tatrāpyasya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ

prāyo gacchati yatra bhāgyarahitastatraiva yāntyāpadaḥ || 1.90 ||

raviniśākarayorgrahapīḍanaṃ

gajabhujaṅgamayorapi bandhanam |

matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ

vidhiraho balavāniti me matiḥ || 1.91 ||

sṛjati tāvadaśeṣaguṇakaraṃ

puruṣaratnaṃ alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ |

tadapi tatkṣaṇabhaṅgi karoti

cedahaha kaṣṭaṃ apaṇḍitatā vidheḥ || 1.92 ||

patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kim

nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |

dhārā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam

yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 1.93 ||

namasyāmo devānnanu hatavidheste'pi vaśagā

vidhirvandyaḥ so'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ |

phalaṃ karmāyattaṃ yadi kiṃ amaraiḥ kiṃ ca vidhinā

namastatkarmabhyo vidhirapi na yebhyaḥ prabhavati || 1.94 ||

brahmā yena kulālavanniyamito brahmāḍabhāṇḍodare

viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe |

rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ

sūryo bhrāmyati nityaṃ eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe || 1.95 ||

naivākṛtiḥ phalati naivā kulaṃ na śīlaṃ

vidyāpi naiva na ca yatnakṛtāpi sevā |

bhāgyāni pūrvatapasā khalu sañcitāni

kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ || 1.96 ||

vane raṇe śatrujalāgnimadhye

mahārṇave parvatamastake vā |

suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā

rakṣanti puṇyāni purākṛtāni || 1.97 ||

yā sādhūṃśca khalānkaroti viduṣo mūrkhānhitāndveṣiṇaḥ

pratyakṣaṃ kurute parīkṣaṃ amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt |

tāṃ ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ

he sādho vyasanairguṇeṣu vipuleṣvāsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ || 1.98 ||

guṇavadaguṇavadvā kurvatā kāryajātaṃ

pariṇatiravadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |

atirabhasakṛtānāṃ karmaṇāṃ āvipatter

bhavati hṛdayadāhī śalyatulyo vipākaḥ || 1.99 ||

sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃścandanairindhanaughaiḥ

sauvarṇairlāṅgalāgrairvilikhati vasudhāṃ arkamūlasya hetoḥ |

kṛtvā karpūrakhaṇḍānvṛttiṃ iha kurute kodravāṇāṃ samantāt

prāpyemāṃ karmbhūmiṃ na carati manujo yastopa mandabhāgyaḥ || 1.100 ||

majjatvambhasi yātu meruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhave

vāṇijyaṃ kṛṣisevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |

ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavatkṛtvā prayatnaṃ paraṃ

nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ || 1.101 ||

bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ

sarvo janaḥ svajanatāṃ upayāti tasya |

kṛtsnā ca bhūrbhavati sannidhiratnapūrṇā

yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya || 1.102 ||

ko lābho guṇisaṅgamaḥ kiṃ asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ

kā hāniḥ samayacyutirnipuṇatā kā dharmatattve ratiḥ |

kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kā'nuvratā kiṃ dhanaṃ

vidyā kiṃ sukhaṃ apravāsagamanaṃ rājyaṃ kiṃ ājñāphalam || 1.103 ||

apriyavacanadaridraiḥ priyavacanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ |

paraparivādanivṛttaiḥ kvacitkvacinmaṇḍitā vasudhā || 1.104 ||

kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtter

na śakyate dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum |

adhomukhasyāpi kṛtasya vahner

nādhaḥ śikhā yāti kadācideva || 1.105 ||

kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya

cittaṃ na nirdahati kṛpakṛśānutāpaḥ |

karṣanti bhūriviṣayāśca na lobhapāśair

lokatrayaṃ jayati kṛtsnaṃ idaṃ sa dhīraḥ || 1.106 ||

ekenāpi hi śūreṇa

pādākrāntaṃ mahītalam |

kriyate bhāskareṇaiva

sphārasphuritatejasā || 1.107 ||

vahnistasya jalāyate jalanidhiḥ kulyāyate tatkṣaṇān

meruḥ svalpaśilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |

vyālo mālyaguṇāyate viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyate

yasyāṅge'khilalokavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati || 1.108 ||

lajjāguṇaughajananīṃ jananīṃ iva svām

atyantaśuddhahṛdayāṃ anuvartamānām |

tejasvinaḥ sukhaṃ asūnapi santyajanati

satyavratavyasanino na punaḥ pratijñām || 1.109 ||

Sanskrit — Devanagari (original)

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये ।

स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ 1.1 ॥

बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः ।

अबोधोपहताः चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ 1.2 ॥

अज्ञः सुखं आराध्यः

सुखतरं आराध्यते विशेषज्ञः ।

ज्ञानलवदुर्विदग्धं

ब्रह्मापि तं नरं न रञ्जयति ॥ 1.3 ॥

प्रसह्य मणिं उद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्

समुद्रं अपि सन्तरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम् ।

भुजङ्गं अपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत्

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तं आराधयेत् ॥ 1.4 ॥

लभेत सिकतासु तैलं अपि यत्नतः पीडयन्

पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः ।

क्वचिदपि पर्यटन्शशविषाणं आसादयेत्

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खचित्तं आराधयेत् ॥ 1.5 ॥

व्यालं बालमृणालतन्तुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृम्भते

छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन सन्नह्यति ।

माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षारामुधेरीहते

नेतुं वाञ्छन्ति यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ 1.6 ॥

स्वायत्तं एकान्तगुणं विधात्रा

विनिर्मितं छादनं अज्ञतायाः ।

विशेषतः सर्वविदां समाजे

विभूषणं मौनं अपण्डितानाम् ॥ 1.7 ॥

यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं

तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदवलिप्तं मम मनः

यदा किञ्चित्किञ्चिद्बुधजनसकाशादवगतं

तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ 1.8 ॥

कृमिकुलचित्तं लालाक्लिन्नं विगन्धिजुगुप्सितं

निरुपमरसं प्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम् ।

सुरपतिं अपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते

न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ॥ 1.9 ॥

शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं

महीध्रादुत्तुङ्गादवनिं अवनेश्चापि जलधिम् ।

अधोऽधो गङ्गेयं पदं उपगता स्तोकम्

अथवाविवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ 1.10 ॥

शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्च्छत्रेण सूर्यातपो

नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।

व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं

सर्वस्यौषधं अस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधिम् ॥ 1.11 ॥

साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः

साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ।

तृणं न खादन्नपि जीवमानस्

तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ 1.12 ॥

येषां न विद्या न तपो न दानं

ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ।

ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता

मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ 1.13 ॥

वरं पर्वतदुर्गेषु

भ्रान्तं वनचरैः सह

न मूर्खजनसम्पर्कः

सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥ 1.14 ॥

शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमा

विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः ।

तज्जाड्यं वसुधादिपस्य कवयस्त्वर्थं विनापीश्वराः

कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैरर्घतः पातिताः ॥ 1.15 ॥

हर्तुर्याति न गोचरं किं अपि शं पुष्णाति यत्सर्वदाऽप्य्

अर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानं अनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् ।

कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यं अन्तर्धनं

येषां तान्प्रति मानं उज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते ॥ 1.16 ॥

अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मावमंस्थास्

तृणं इव लघु लक्ष्मीर्नैव तान्संरुणद्धि ।

अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां

न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥ 1.17 ॥

अम्भोजिनीवनविहारविलासं एव

हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता ।

न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां

वैदग्धीकीर्तिं अपहर्तुं असौ समर्थः ॥ 1.18 ॥

केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला

न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः ।

वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते

क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ 1.19 ॥

विद्या नाम नरस्य रूपं अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं

विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।

विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ 1.20 ॥

क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किं अरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां

ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधं किं फलम् ।

किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किं उ धनैर्विद्याऽनवद्या यदि

व्रीडा चेत्किं उ भूषणैः सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥ 1.21 ॥

दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने

प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् ।

शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता

ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ॥ 1.22 ॥

जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं

मानोन्नतिं दिशति पापं अपाकरोति ।

चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं

सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ 1.23 ॥

जयन्ति ते सुकृतिनो

रससिद्धाः कवीश्वराः ।

नास्ति येषां यशःकाये

जरामरणजं भयम् ॥ 1.24 ॥

सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः

स्निग्धं मित्रं अवञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेशं मनः ।

आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुखं

तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ सम्प्राप्यते देहिना ॥ 1.25 ॥

प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं

काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ।

तृष्णास्रोतो विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा

सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसां एष पन्थाः ॥ 1.26 ॥

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।

विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः

प्रारब्धं उत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ 1.27 ॥

असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः

प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनं असुभङ्गेऽप्यसुकरम् ।

विपद्युच्चैः स्थेयं पदं अनुविधेयं च महतां

सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.28 ॥

क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशाम्

आपन्नोऽपि विपन्नदीधितिरिति प्राणेषु नश्यत्स्वपि ।

मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः

किं जीर्णं तृणं अत्ति मानमहतां अग्रेसरः केसरी ॥ 1.29 ॥

स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसं अप्यस्थि गोः

श्वा लब्ध्वा परितोषं एति न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये ।

सिंहो जम्बुकं अङ्कं आगतं अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं

सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छन्ति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ 1.30 ॥

लाङ्गूलचालनं अधश्चरणावपातं

भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।

श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु

धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ 1.31 ॥

परिवर्तिनि संसारे

मृतः को वा न जायते ।

स जातो येन जातेन

याति वंशः समुन्नतिम् ॥ 1.32 ॥

कुसुमस्तवकस्येव

द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः ।

मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य

शीर्यते वन एव वा ॥ 1.33 ॥

सन्त्यन्येऽपि बृहस्पतिप्रभृतयः सम्भाविताः पञ्चषास्

तान्प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुर्न वैरायते ।

द्वावेव ग्रसते दिवाकरनिशाप्राणेश्वरौ भास्करौ

भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीर्षावशेषाकृतिः ॥ 1.34 ॥

वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां

कमठपतिना मध्येपृष्ठं सदा स च धार्यते ।

तं अपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिरनादराद्

अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥ 1.35 ॥

वरं पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिशप्रहारैर्

उद्गच्छद्बहुलदहनोद्गारगुरुभिः ।

तुषाराद्रेः सूनोरहह पितरि क्लेशविवशे

न चासौ सम्पातः पयसि पयसां पत्युरुचितः ॥ 1.36 ॥

सिंहः शिशुरपि निपतति

मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।

प्रकृतिरियं सत्त्ववतां

न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ 1.37 ॥

जातिर्यातु रसातलं गुणगणैस्तत्राप्यधो गम्यतां

शीलं शैलतटात्पतत्वभिजनः सन्दह्यतां वह्निना ।

शौर्ये वैरिणि वज्रं आशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवलं

येनैकेन विना गुणस्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ 1.38 ॥

धनं अर्जय काकुत्स्थ

धनमूलं इदं जगत् ।

अन्तरं नाभिजानामि

निर्धनस्य मृतस्य च ॥ 1.39 ॥

तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम

सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।

अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन

सोऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रं एतत् ॥ 1.40 ॥

यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः

स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः ।

स एव वक्ता स च दर्शनीयः

सर्वे गुणाः काञ्चनं आश्रयन्ति ॥ 1.41 ॥

दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनात्

विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।

ह्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान्

मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्त्यागप्रमादाद्धनम् ॥ 1.42 ॥

दानं भोगो नाशस्तिस्रो

गतयो भवन्ति वित्तस्य ।

यो न ददाति न भुङ्क्ते

तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ 1.43 ॥

मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो

मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः ।

कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता

तन्निम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नराः ॥ 1.44 ॥

परिक्षीणः कश्चित्स्पृहयति यवानां प्रसृतये

स पश्चात्सम्पूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम् ।

अतश्चानैकान्त्याद्गुरुलघुतयाऽर्थेषु धनिनाम्

अवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥ 1.45 ॥

राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुं एतां

तेनाद्य वत्सं इव लोकं अमुं पुषाण

तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे

नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ 1.46 ॥

सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च

हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या ।

नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च

वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ 1.47 ॥

आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां

दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च

येषां एते षड्गुणा न प्रवृत्ताः

कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ 1.48 ॥

यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं

तत्प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकम् ।

तद्धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा सा कृथाः

कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ॥ 1.49 ॥

त्वं एव चातकाधारोऽ

सीति केषां न गोचरः ।

किं अम्भोदवरास्माकं

कार्पण्योक्तं प्रतीक्षसे ॥ 1.50 ॥

रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्

अम्भोदा बहवो वसन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः ।

केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद्वृथा

यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥ 1.51 ॥

अकरुणत्वं अकारणविग्रहः

परधने परयोषिति च स्पृहा ।

सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता

प्रकृतिसिद्धं इदं हि दुरात्मनाम् ॥ 1.52 ॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो

विद्ययाऽलकृतोऽपि सन् ।

मणिना भूषितः सर्पः

किं असौ न भयङ्करः ॥ 1.53 ॥

जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भः शुचौ कैतवं

शूरे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि ।

तेजस्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे

तत्को नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ 1.54 ॥

लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः

सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ।

सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः

सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ 1.55 ॥

शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी

सरो विगतवारिजं मुखं अनक्षरं स्वाकृतेः ।

प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो

नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ 1.56 ॥

न कश्चिच्चण्डकोपानाम्

आत्मीयो नाम भूभुजाम् ।

होतारं अपि जुह्वानं

स्पृष्टो वहति पावकः ॥ 1.57 ॥

मौनोमूकः प्रवचनपटुर्बाटुलो जल्पको वा

धृष्टः पार्श्वे वसति च सदा दूरतश्चाप्रगल्भः ।

क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः

सेवाधर्मः परमगहनो योगिनां अप्यगम्यः ॥ 1.58 ॥

उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य

प्राग्जातविस्तृतनिजाधमकर्मवृत्तेः ।

दैवादवाप्तविभवस्य गुणद्विषोऽस्य

नीचस्य गोचरगतैः सुखं आप्यते ॥ 1.59 ॥

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण

लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।

दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना

छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥ 1.60 ॥

मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् ।

लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥ 1.61 ॥

वाञ्छा सज्जनसङ्गमे परगुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता

विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् ।

भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खले

येष्वेते निवसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ 1.62 ॥

विपदि धैर्यं अथाभ्युदये क्षमा

सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।

यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ

प्रकृतिसिद्धं इदं हि महात्मनाम् ॥ 1.63 ॥

प्रदानं प्रच्छन्नं गृहं उपगते सम्भ्रमविधिः

प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः ।

अनुत्सेको लक्ष्म्यां अनभिभवगन्धाः परकथाः

सतां केनोद्दिष्टं विषमं असिधाराव्रतं इदम् ॥ 1.64 ॥

करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता

मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यं अतुलम् ।

हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतिं अधिगतं च श्रवणयोर्

विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनं इदम् ॥ 1.65 ॥

सम्पत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पलकोमलम् ।

आपत्सु च महाशैलशिला सङ्घातकर्कशम् ॥ 1.66 ॥

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते

मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।

स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते

प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ 1.67 ॥

प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो

यद्भर्तुरेव हितं इच्छति तत्कलत्रम् ।

तन्मित्रं आपदि सुखे च समक्रियं यद्

एतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ 1.68 ॥

एको देवः केशवो वा शिवो वा

ह्येकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा ।

एको वासः पत्तने वा वने वा

ह्येका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥ 1.69 ॥

नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः

स्वार्थान्सम्पादयन्तो विततपृथुतरारम्भयत्नाः परार्थे ।

क्षान्त्यैवाक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्जनान्दूषयन्तः

सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥ 1.70 ॥

भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैर्

नवाम्बुभिर्दूरावलम्बिनो घनाः ।

अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः

स्वभाव एष परोपकारिणाम् ॥ 1.71 ॥

श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन

दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन ।

विभाति कायः करुणपराणां

परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥ 1.72 ॥

पापान्निवारयति योजयते हिताय

गुह्यं निगूहति गुणान्प्रकटीकरोति ।

आपद्गतं च न जहाति ददाति काले

सन्मित्रलक्षणं इदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ 1.73 ॥

पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति

चन्द्रप्रभोल्लासयति कैरवचक्रवालम् ।

नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति

सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥ 1.74 ॥

एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यजन्ति ये

सामान्यास्तु परार्थं उद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।

तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये

ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ 1.75 ॥

क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ता पुरा तेऽखिला

क्षीरोत्तापं अवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः ।

गन्तुं पावकं उन्मनस्तदभवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं

युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥ 1.76 ॥

इतः स्वपिति केशवः कुलं इतस्तदीयद्विषाम्

इतश्च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते ।

इतोऽपि बडवानलः सह समस्तसंवर्तकैः

अहो विततं ऊर्जितं भरसहं सिन्धोर्वपुः ॥ 1.77 ॥

तृष्णां छिन्धि भज क्षमां जहि मदं पापे रतिं मा कृथाः

सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनम् ।

मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय प्रख्यापय प्रश्रयं

कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयां एतत्सतां चेष्टितम् ॥ 1.78 ॥

मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्

त्रिभुवनं उपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः ।

परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं

निजहृदि विकसन्तः सन्त सन्तः कियन्तः ॥ 1.79 ॥

किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा

यत्राश्रिताश्च तरवस्तरवस्त एव ।

मन्यामहे मलयं एव यदाश्रयेण

कङ्कोलनिम्बकटुजा अपि चन्दनाः स्युः ॥ 1.80 ॥

रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवा

न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।

सुधां विना न परयुर्विरामं

न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ 1.81 ॥

क्वचित्पृथ्वीशय्यः क्वचिदपि च परङ्कशयनः

क्वचिच्छाकाहारः क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः ।

क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो

मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥ 1.82 ॥

ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो

ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः ।

अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्वाजता

सर्वेषां अपि सर्वकारणं इदं शीलं परं भूषणम् ॥ 1.83 ॥

निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु

लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्ठम् ।

अद्यैव वा मरणं अस्तु युगान्तरे वा

न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ 1.84 ॥

भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा

कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः ।

तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरं असौ तेनैव यातः यथा

लोकाः पश्यत दैवं एव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ 1.85 ॥

आलस्यं हि मनुष्याणां

शरीरस्थो महान्रिपुः ।

नास्त्युद्यमसमो बन्धुः

कुर्वाणो नावसीदति ॥ 1.86 ॥

छिन्नोऽपि रोहति तर्क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः ।

इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न दुःखेषु ॥ 1.87 ॥

नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः

स्वर्गो दुर्गं अनुग्रहः किल हरेरैरावतो वारणः ।

इत्यैश्वर्यबलान्वितोऽपि बलभिद्भग्नः परैः सङ्गरे

तद्व्यक्तं ननु दैवं एव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ॥ 1.88 ॥

कर्मायत्तं फलं पुंसां

बुद्धिः कर्मानुसारिणी ।

तथापि सुधिया भाव्यं

सुविचार्यैव कुर्वता ॥ 1.89 ॥

खल्वातो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्ताडितो मस्तके

वाञ्छन्देशं अनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः ।

तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः

प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ 1.90 ॥

रविनिशाकरयोर्ग्रहपीडनं

गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।

मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां

विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ 1.91 ॥

सृजति तावदशेषगुणकरं

पुरुषरत्नं अलङ्करणं भुवः ।

तदपि तत्क्षणभङ्गि करोति

चेदहह कष्टं अपण्डितता विधेः ॥ 1.92 ॥

पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किम्

नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् ।

धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणम्

यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥ 1.93 ॥

नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा

विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः ।

फलं कर्मायत्तं यदि किं अमरैः किं च विधिना

नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ 1.94 ॥

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माडभाण्डोदरे

विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।

रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः

सूर्यो भ्राम्यति नित्यं एव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ 1.95 ॥

नैवाकृतिः फलति नैवा कुलं न शीलं

विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा ।

भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि

काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ 1.96 ॥

वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये

महार्णवे पर्वतमस्तके वा ।

सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा

रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥ 1.97 ॥

या साधूंश्च खलान्करोति विदुषो मूर्खान्हितान्द्वेषिणः

प्रत्यक्षं कुरुते परीक्षं अमृतं हालाहलं तत्क्षणात् ।

तां आराधय सत्क्रियां भगवतीं भोक्तुं फलं वाञ्छितं

हे साधो व्यसनैर्गुणेषु विपुलेष्वास्थां वृथा मा कृथाः ॥ 1.98 ॥

गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं

परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन ।

अतिरभसकृतानां कर्मणां आविपत्तेर्

भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ 1.99 ॥

स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलकणांश्चन्दनैरिन्धनौघैः

सौवर्णैर्लाङ्गलाग्रैर्विलिखति वसुधां अर्कमूलस्य हेतोः ।

कृत्वा कर्पूरखण्डान्वृत्तिं इह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्

प्राप्येमां कर्म्भूमिं न चरति मनुजो यस्तोप मन्दभाग्यः ॥ 1.100 ॥

मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रुं जयत्वाहवे

वाणिज्यं कृषिसेवने च सकला विद्याः कलाः शिक्षताम् ।

आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं

नाभाव्यं भवतीह कर्मवशतो भाव्यस्य नाशः कुतः ॥ 1.101 ॥

भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं

सर्वो जनः स्वजनतां उपयाति तस्य ।

कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा

यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य ॥ 1.102 ॥

को लाभो गुणिसङ्गमः किं असुखं प्राज्ञेतरैः सङ्गतिः

का हानिः समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः ।

कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा काऽनुव्रता किं धनं

विद्या किं सुखं अप्रवासगमनं राज्यं किं आज्ञाफलम् ॥ 1.103 ॥

अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनधनाढ्यैः स्वदारपरितुष्टैः ।

परपरिवादनिवृत्तैः क्वचित्क्वचिन्मण्डिता वसुधा ॥ 1.104 ॥

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्

न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।

अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्

नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ 1.105 ॥

कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य

चित्तं न निर्दहति कृपकृशानुतापः ।

कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न लोभपाशैर्

लोकत्रयं जयति कृत्स्नं इदं स धीरः ॥ 1.106 ॥

एकेनापि हि शूरेण

पादाक्रान्तं महीतलम् ।

क्रियते भास्करेणैव

स्फारस्फुरिततेजसा ॥ 1.107 ॥

वह्निस्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणान्

मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते ।

व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते

यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतमं शीलं समुन्मीलति ॥ 1.108 ॥

लज्जागुणौघजननीं जननीं इव स्वाम्

अत्यन्तशुद्धहृदयां अनुवर्तमानाम् ।

तेजस्विनः सुखं असूनपि सन्त्यजनति

सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ 1.109 ॥