Bhartrihareh Shataka Trishati - Shringara Shatakam — Gujarati Script

શમ્ભુસ્વયમ્ભુહરયો હરિણેક્ષણાનાં

યેનાક્રિયન્ત સતતં ગૃહકુમ્ભદાસાઃ ।

વાચાં અગોચરચરિત્રવિચિત્રિતાય

તસ્મૈ નમો ભગવતે મકરધ્વજાય ॥ 2.1 ॥

સ્મિતેન ભાવેન ચ લજ્જયા ભિયા

પરાણ્મુખૈરર્ધકટાક્ષવીક્ષણૈઃ ।

વચોભિરીર્ષ્યાકલહેન લીલયા

સમસ્તભાવૈઃ ખલુ બન્ધનં સ્ત્રિયઃ ॥ 2.2 ॥

ભ્રૂચાતુર્યાત્કુષ્ચિતાક્ષાઃ કટાક્ષાઃ

સ્નિગ્ધા વાચો લજ્જિતાન્તાશ્ચ હાસાઃ ।

લીલામન્દં પ્રસ્થિતં ચ સ્થિતં ચ

સ્ત્રીણાં એતદ્ભૂષણં ચાયુધં ચ ॥ 2.3 ॥

ક્વચિત્સભ્રૂભઙ્ગૈઃ ક્વચિદપિ ચ લજ્જાપરિગતૈઃ

ક્વચિદ્ભૂરિત્રસ્તૈઃ ક્વચિદપિ ચ લીલાવિલલિતૈઃ ।

કુમારીણાં એતૈર્મદનસુભગૈર્નેત્રવલિતૈઃ

સ્ફુરન્નીલાબ્જાનાં પ્રકરપરિકીર્ણા ઇવ દિશઃ ॥ 2.4 ॥

વક્ત્રં ચન્દ્રવિકાસિ પઙ્કજપરીહાસક્ષમે લોચને

વર્ણઃ સ્વર્ણં અપાકરિષ્ણુરલિનીજિષ્ણુઃ કચાનાં ચયઃ ।

બક્ષોજાવિભકુમ્ભવિભ્રમહરૌ ગુર્વી નિતમ્બસ્થલી

વાચાં હારિ ચ માર્દવં યુવતીષુ સ્વાભાવિકં મણ્ડનમ્ ॥ 2.5 ॥

સ્મિતકિઞ્ચિન્મુગ્ધં સરલતરલો દૃષ્ટિવિભવઃ

પરિસ્પન્દો વાચાં અભિનવવિલાસોક્તિસરસઃ ।

ગતાનાં આરમ્ભઃ કિસલયિતલીલાપરિકરઃ

સ્પૃશન્ત્યાસ્તારુણ્યં કિં ઇવ ન હિ રમ્યં મૃગદૃશઃ ॥ 2.6 ॥

દ્રષ્ટવ્યેષુ કિં ઉત્તમં મૃગદૃશઃ પ્રેમપ્રસન્નં મુખં

ઘ્રાતવેષ્વપિ કિં તદ્આસ્યપવનઃ શ્રવ્યેષુ કિં તદ્વચઃ ।

કિં સ્વાદ્યેષુ તદ્ઓષ્ઠપલ્લવરસઃ સ્પૃશ્યેષુ કિં તદ્વપુર્ધ્યેયં

કિં નવયૌવને સહૃદયૈઃ સર્વત્ર તદ્વિભ્રમાઃ ॥ 2.7 ॥

એતાશ્ચલદ્વલયસંહતિમેખલોત્થઝઙ્કાર

નૂપુરપરાજિતરાજહંસ્યઃ ।

કુર્વન્તિ કસ્ય ન મનો વિવશં તરુણ્યો

વિત્રસ્તમુગ્ધહરિણીસદૃશૈઃ કટાક્ષૈઃ ॥ 2.8 ॥

કુઙ્કુમપઙ્કકલઙ્કિતદેહા

ગૌરપયોધરકમ્પિતહારા ।

નૂપુરહંસરણત્પદ્મા

કં ન વશીકુરુતે ભુવિ રામા ॥ 2.9 ॥

નૂનં હિ તે કવિવરા વિપરીતવાચો

યે નિત્યં આહુરબલા ઇતિ કામિનીસ્તાઃ ।

યાભિર્વિલોલિતરતારકદૃષ્ટિપાતૈઃ

શક્રાદયોઽપિ વિજિતાસ્ત્વબલાઃ કથં તાઃ ॥ 2.10 ॥

નૂનં આજ્ઞાકરસ્તસ્યાઃ સુભ્રુવો મકરધ્વજઃ ।

યતસ્તન્નેત્રસઞ્ચારસૂચિતેષુ પ્રવર્તતે ॥ 2.11 ॥

કેશાઃ સંયમિનઃ શ્રુતેરપિ પરં પારં ગતે લોચને

અન્તર્વક્ત્રં અપિ સ્વભાવશુચિભીઃ કીર્ણં દ્વિજાનાં ગણૈઃ ।

મુક્તાનાં સતતાધિવાસરુચિરૌ વક્ષોજકુમ્ભાવિમાવિત્થં

તન્વિ વપુઃ પ્રશાન્તં અપિ તેરાગં કરોત્યેવ નઃ ॥ 2.12 ॥

મુગ્ધે ધાનુષ્કતા કેયં અપૂર્વા ત્વયિ દૃશ્યતે ।

યયા વિધ્યસિ ચેતાંસિ ગુણૈરેવ ન સાયકૈઃ ॥ 2.13 ॥

સતિ પ્રદીપે સત્યગ્નૌ સત્સુ તારારવીન્દુષુ ।

વિના મે મૃગશાવાક્ષ્યા તમોભૂતં ઇદં જગત્ ॥ 2.14 ॥

ઉદ્વૃત્તઃ સ્તનભાર એષ તરલે નેત્રે ચલે ભ્રૂલતે

રાગાધિષ્ઠિતં ઓષ્ઠપલ્લવં ઇદં કુર્વન્તુ નામ વ્યથામ્ ।

સૌભાગ્યાક્ષરમાલિકેવ લિખિતા પુષ્પાયુધેન સ્વયં

મધ્યસ્થાપિ કરોતિ તાપં અધિકં રોમાવલિઃ કેન સા ॥ 2.15 ॥

મુખેન ચન્દ્રકાન્તેન મહાનીલૈઃ શિરોરુહૈઃ ।

કરાભ્યાં પદ્મરાગાભ્યાં રેજે રત્નમયીવ સા ॥ 2.16 ॥

ગુરુણા સ્તનભારેણ મુખચન્દ્રેણ ભાસ્વતા ।

શનૈશ્ચરાભ્યાં પાદાભ્યાં રેજે ગ્રહમયીવ સા ॥ 2.17 ॥

તસ્યાઃ સ્તનૌ યદિ ઘનૌ જઘનં ચ હારિ

વક્ત્રં ચ ચારુ તવ ચિત્ત કિં આકુલત્વમ્ ।

પુણ્યં કુરુષ્વ યદિ તેષુ તવાસ્તિ વાઞ્છા

પુણ્યૈર્વિના ન હિ ભવન્તિ સમીહિતાર્થાઃ ॥ 2.18 ॥

ઇમે તારુણ્યશ્રીનવપરિમલાઃ પ્રૌઢસુરતપ્રતાપ

પ્રારમ્ભાઃ સ્મરવિજયદાનપ્રતિભુવઃ ।

ચિરં ચેતશ્ચોરા અભિનવવિકારૈકગુરવો

વિલાસવ્યાપારાઃ કિં અપિ વિજયન્તે મૃગદૃશામ્ ॥ 2.19 ॥

પ્રણયમધુરાઃ પ્રેમોદ્ગારા રસાશ્રયતાં ગતાઃ

ફણિતિમધુરા મુગ્ધપ્રાયાઃ પ્રકાશિતસમ્મદાઃ ।

પ્રકૃતિસુભગા વિસ્રમ્ભાર્દ્રાઃ સ્મરોદયદાયિની

રહસિ કિં અપિ સ્વૈરાલાપા હરન્તિ મૃગીદૃશામ્ ॥ 2.20 ॥

વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય વનદ્રુમાણાં

છાયાસુ તન્વી વિચચાર કાચિત્ ।

સ્તનોત્તરીયેણ કરોદ્ધૃતેન

નિવારયન્તી શશિનો મયૂખાન્ ॥ 2.21 ॥

અદર્શને દર્શનમાત્રકામા

દૃષ્ટ્વા પરિષ્વઙ્ગસુખૈકલોલા ।

આલિઙ્ગિતાયાં પુનરાયતાક્ષ્યામાશાસ્મહે

વિગ્રહયોરભેદમ્ ॥ 2.22 ॥

માલતી શિરસિ જૃમ્ભણં મુખે

ચન્દનં વપુષિ કુઙ્કુમાવિલમ્ ।

વક્ષસિ પ્રિયતમા મદાલસા

સ્વર્ગ એષ પરિશિષ્ટ આગમઃ ॥ 2.23 ॥

પ્રાઙ્માં એતિ મનાગનાગતરસં જાતાભિલાષાં તતઃ

સવ્રીડં તદનુ શ્લથોદ્યમં અથ પ્રધ્વસ્તધૈર્યં પુનઃ ।

પ્રેમાર્દ્રં સ્પૃહણીયનિર્ભરરહઃ ક્રીડાપ્રગલ્ભં તતો

નિઃસઙ્ગાઙ્ગવિકર્ષણાધિકસુખરમ્યં કુલસ્ત્રીરતમ્ ॥ 2.24 ॥

ઉરસિ નિપતિતાનાં સ્રસ્તધમ્મિલ્લકાનાં

મુકુલિતનયનાનાં કિઞ્ચિદ્ઉન્મીલિતાનામ્ ।

ઉપરિ સુરતખેદસ્વિન્નગણ્ડસ્થલાનામધર

મધુ વધૂનાં ભાગ્યવન્તઃ પિબન્તિ ॥ 2.25 ॥

આમીલિતનયનાનાં યઃ

સુરતરસોઽનુ સંવિદં ભાતિ ।

મિથુરૈર્મિથોઽવધારિતમવિતથમ્

ઇદં એવ કામનિર્બર્હણમ્ ॥ 2.26 ॥

ઇદં અનુચિતં અક્રમશ્ચ પુંસાં

યદિહ જરાસ્વપિ મન્મથા વિકારાઃ ।

તદપિ ચ ન કૃતં નિતમ્બિનીનાં

સ્તનપતનાવધિ જીવિતં રતં વા ॥ 2.27 ॥

રાજસ્તૃષ્ણામ્બુરાશેર્ન હિ જગતિ ગતઃ કશ્ચિદેવાવસાનં

કો વાર્થોઽર્થૈઃ પ્રભૂતૈઃ સ્વવપુષિ ગલિતે યૌવને સાનુરાગે ।

ગચ્છામઃ સદ્મ યાવદ્વિકસિતનયનેન્દીવરાલોકિનીનામાક્રમ્યાક્રમ્ય

રૂપં ઝટિતિ ન જરયા લુપ્યતે પ્રેયસીનામ્ ॥ 2.28 ॥

રાગસ્યાગારં એકં નરકશતમહાદુઃખસમ્પ્રાપ્તિહેતુર્મોહસ્યોત્પત્તિ

બીજં જલધરપટલં જ્ઞાનતારાધિપસ્ય ।

કન્દર્પસ્યૈકમિત્રં પ્રકટિતવિવિધસ્પષ્ટદોષપ્રબન્ધં

લોકેઽસ્મિન્ન હ્યર્થવ્રજકુલભવનયૌવનાદન્યદસ્તિ ॥ 2.29 ॥

શૃઙ્ગારદ્રુમનીરદે પ્રસૃમરક્રીડારસસ્રોતસિ

પ્રદ્યુમ્નપ્રિયબાન્ધવે ચતુરવાઙ્મુક્તાફલોદન્વતિ ।

તન્વીનેત્રચકોરપાવનવિધૌ સૌભાગ્યલક્ષ્મીનિધૌ

ધન્યઃ કોઽપિ ન વિક્રિયાં કલયતિ પ્રાપ્તે નવે યૌવને ॥ 2.30 ॥

સંસારેઽસ્મિન્નસારે કુનૃપતિભવનદ્વારસેવાકલઙ્કવ્યાસઙ્ગ

વ્યસ્તધૈર્યં કથં અમલધિયો માનસં સંવિદધ્યુઃ ।

યદ્યેતાઃ પ્રોદ્યદ્ઇન્દુદ્યુતિનિચયભૃતો ન સ્યુરમ્ભોજનેત્રાઃ

પ્રેઙ્ખત્કાઞ્ચીકલાપાઃ સ્તનભરવિનમન્મધ્યભાજસ્તરુણ્યઃ ॥ 2.31 ॥

સિદ્ધાધ્યાસિતકન્દરે હરવૃષસ્કન્ધાવરુગ્ણદ્રુમે

ગઙ્ગાધૌતશિલાતલે હિમવતઃ સ્થાને સ્થિતે શ્રેયસિ ।

કઃ કુર્વીત શિરઃ પ્રણામમલિનં મ્લાનં મનસ્વી જનો

યદ્વિત્રસ્તકુરઙ્ગશાવનયના ન સ્યુઃ સ્મરાસ્ત્રં સ્ત્રિયઃ ॥ 2.32 ॥

સંસાર તવ પર્યન્તપદવી ન દવીયસી ।

અન્તરા દુસ્તરા ન સ્યુર્યદિ તે મદિરેક્ષણામ્ ॥ 2.33 ॥

દિશ વનહરિણીભ્યો વંશકાણ્ડચ્છવીનાં

કવલં ઉપલકોટિચ્છિન્નમૂલં કુશાનામ્ ।

શકયુવતિકપોલાપાણ્ડુતામ્બૂલવલ્લીદલમ્

અરુણનખાગ્રૈઃ પાટિતં વા વધૂભ્યઃ ॥ 2.34 ॥

અસારાઃ સર્વે તે વિરતિવિરસાઃ પાપવિષયા

જુગુપ્સ્યન્તાં યદ્વા નનુ સકલદોષાસ્પદં ઇતિ ।

તથાપ્યેતદ્ભૂમૌ નહિ પરહિતાત્પુણ્યં અધિકં

ન ચાસ્મિન્સંસારે કુવલયદૃશો રમ્યં અપરમ્ ॥ 2.35 ॥

એતત્કામફલો લોકે યદ્દ્વયોરેકચિત્તતા ।

અન્યચિત્તકૃતે કામે શવયોરિવ સઙ્ગમઃ ॥ 2.35.1 ॥

માત્સર્યં ઉત્સાર્ય વિચાર્ય કાર્યમાર્યાઃ

સમર્યાદં ઇદં વદન્તુ ।

સેવ્યા નિતમ્બાઃ કિં ઉ ભૂધરાણામત

સ્મરસ્મેરવિલાસિનીનામ્ ॥ 2.36 ॥

સંસારે સ્વપ્નસારે પરિણતિતરલે દ્વે ગતી પણ્ડિતાનાં

તત્ત્વજ્ઞાનામૃતામ્ભઃપ્લવલલિતધિયાં યાતુ કાલઃ કથઞ્ચિત્ ।

નો ચેન્મુગ્ધાઙ્ગનાનાં સ્તનજઘનઘનાભોગસમ્ભોગિનીનાં

સ્થૂલોપસ્થસ્થલીષુ સ્થગિતકરતલસ્પર્શલીલોદ્યમાનામ્ ॥ 2.37 ॥

આવાસઃ ક્રિયતાં ગઙ્ગે પાપહારિણિ વારિણિ ।

સ્તનદ્વયે તરુણ્યા વા મનોહારિણિ હારિણિ ॥ 2.38 ॥

કિં ઇહ બહુભિરુક્તૈર્યુક્તિશૂન્યૈઃ પ્રલાપૈર્દ્વયમ્

ઇહ પુરુષાણાં સર્વદા સેવનીયમ્ ।

અભિનવમદલીલાલાલસં સુન્દરીણાં

સ્તનભરપરિખિન્નં યૌવનં વા વનં વા ॥ 2.39 ॥

સત્યં જના વચ્મિ ન પક્ષપાતાલ્

લોકેષુ સપ્તસ્વપિ તથ્યં એતત્ ।

નાન્યન્મનોહારિ નિતમ્બિનીભ્યો

દુઃખૈકહેતુર્ન ચ કશ્ચિદન્યઃ ॥ 2.40 ॥

કાન્તેત્યુત્પલલોચનેતિ વિપુલશ્રોણીભરેત્યુન્નમત્પીનોત્તુઙ્ગ

પયોધરેતિ સમુખામ્ભોજેતિ સુભ્રૂરિતિ ।

દૃષ્ટ્વા માદ્યતિ મોદતેઽભિરમતે પ્રસ્તૌતિ વિદ્વાનપિ

પ્રત્યક્ષાશુચિભસ્ત્રિકાં સ્ત્રિયં અહો મોહસ્ય દુશ્ચેષ્ટિતમ્ ॥ 2.41 ॥

સ્મૃતા ભવતિ તાપાય દૃષ્ટા ચોન્માદકારિણી ।

સ્પૃષ્ટા ભવતિ મોહાય સા નામ દયિતા કથમ્ ॥ 2.42 ॥

તાવદેવામૃતમયી યાવલ્લોચનગોચરા ।

ચક્ષુષ્પથાદતીતા તુ વિષાદપ્યતિરિચ્યતે ॥ 2.43 ॥

નામૃતં ન વિષં કિઞ્ચિદેતાં મુક્ત્વા નિતમ્બિનીમ્ ।

સૈવામૃતલતા રક્તા વિરક્તા વિષવલ્લરી ॥ 2.44 ॥

આવર્તઃ સંશયાનાં અવિનયભુવનં પટ્ટણં સાહસાનાં

દોષાણાં સન્નિધાનં કપટશતમયં ક્ષેત્રં અપ્રત્યયાનામ્ ।

સ્વર્ગદ્વારસ્ય વિઘ્નો નરકપુરમુખ સર્વમાયાકરણ્ડં

સ્ત્રીયન્ત્રં કેન સૃષ્ટં વિષં અમૃતમયં પ્રાણિલોકસ્ય પાશઃ ॥ 2.45 ॥

નો સત્યેન મૃગાઙ્ક એષ વદનીભૂતો ન ચેન્દીવરદ્વન્દ્વં

લોચનતાં ગત ન કનકૈરપ્યઙ્ગયષ્ટિઃ કૃતા ।

કિન્ત્વેવં કવિભિઃ પ્રતારિતમનાસ્તત્ત્વં વિજાનન્નપિ

ત્વઙ્માંસાસ્થિમયં વપુર્મૃગદૃશાં મન્દો જનઃ સેવતે ॥ 2.46 ॥

લીલાવતીનાં સહજા વિલાસાસ્ત

એવ મૂઢસ્ય હૃદિ સ્ફુરન્તિ ।

રાગો નલિન્યા હિ નિસર્ગસિદ્ધસ્તત્ર

ભ્રમ્ત્યેવ વૃથા ષડ્અઙ્ઘ્રિઃ ॥ 2.47 ॥

સમ્મોહયન્તિ મદયન્તિ વિડમ્બયન્તિ

નિર્ભર્ત્સ્યન્તિ રમયન્તિ વિષાદયન્તિ ।

એતાઃ પ્રવિશ્ય સદયં હૃદયં નરાણાં

કિં નામ વામનયના ન સમાચરન્તિ ॥ 2.47.1 ॥

યદેતત્પૂર્ણેન્દુદ્યુતિહરં ઉદારાકૃતિ પરં

મુખાબ્જં તન્વઙ્ગ્યાઃ કિલ વસતિ યત્રાધરમધુ ।

ઇદં તત્કિં પાકદ્રુમફલં ઇદાનીં અતિરસવ્યતીતેઽસ્મિન્

કાલે વિષં ઇવ ભવિષ્ય્ત્યસુખદમ્ ॥ 2.48 ॥

ઉન્મીલત્ત્રિવલીતરઙ્ગનિલયા પ્રોત્તુઙ્ગપીનસ્તનદ્વન્દ્વેનોદ્ગત

ચક્રવાકયુગલા વક્ત્રામ્બુજોદ્ભાસિની ।

કાન્તાકારધરા નદીયં અભિતઃ ક્રૂરાત્ર નાપેક્ષતે

સંસારાર્ણવમજ્જનં યદિ તદા દૂરેણ સન્ત્યજ્યતામ્ ॥ 2.49 ॥

જલ્પન્તિ સાર્ધં અન્યેન પશ્યન્ત્યન્યં સવિભ્રમાઃ ।

હૃદ્ગતં ચિન્તયન્ત્યન્યં પ્રિયઃ કો નામ યોષિતામ્ ॥ 2.50 ॥

મધુ તિષ્ઠતિ વાચિ યોષિતાં હૃદિ હાલાહલં એવ કેવલમ્ ।

અતએવ નિપીયતેઽધરો હૃદયં મુષ્ટિભિરેવ તાડ્યતે ॥ 2.51 ॥

અપસર સખે દૂરાદસ્માત્કટાક્ષવિષાનલાત્

પ્રકૃતિવિષમાદ્યોષિત્સર્પાદ્વિલાસફણાભૃતઃ ।

ઇતરફણિના દષ્ટઃ શક્યશ્ચિકિત્સિતું ઔષધૈશ્ચતુર્

વનિતાભોગિગ્રસ્તં હિ મન્ત્રિણઃ ॥ 2.52 ॥

વિસ્તારિતં મકરકેતનધીવરેણ

સ્ત્રીસઞ્જ્ઞિતં બડિશં અત્ર ભવામ્બુરાશૌ ।

યેનાચિરાત્તદ્અધરામિષલોલમર્ત્ય

મત્સ્યાન્વિકૃષ્ય વિપચત્યનુરાગવહ્નૌ ॥ 2.53 ॥

કામિનીકાયકાન્તારે કુચપર્વતદુર્ગમે ।

મા સઞ્ચર મનઃ પાન્થ તત્રાસ્તે સ્મરતસ્કરઃ ॥ 2.54 ॥

વ્યાડીર્ઘેણ ચલેન વક્ત્રગતિના તેજસ્વિના ભોગિના

નીલાબ્જદ્યુતિનાહિના પરં અહં દૃષ્ટો ન તચ્ચક્ષુષા ।

દૃષ્ટે સન્તિ ચિકિત્સકા દિશિ દિશિ પ્રાયેણ ધનાર્થિનો

મુગ્ધાક્ષક્ષણવીક્ષિતસ્ય ન હિ મે વૈદ્યો ન ચાપ્યૌષધમ્ ॥ 2.55 ॥

ઇહ હિ મધુરગીતં નૃત્યં એતદ્રસોઽયં

સ્ફુરતિ પરિમલોઽસૌ સ્પર્શ એષ સ્તનાનામ્ ।

ઇતિ હતપરમાર્થૈરિન્દ્રિયૈર્ભ્રામ્યમાણઃ

સ્વહિતકરણધૂર્તૈઃ પઞ્ચભિર્વઞ્ચિતોઽસ્મિ ॥ 2.56 ॥

ન ગમ્યો મન્ત્રાણાં ન ચ ભવતિ ભૈષજ્યવિષયો

ન ચાપિ પ્રધ્વંસં વ્રજતિ વિવિધૈઃ શાન્તિકશતૈઃ ।

ભ્રમાવેશાદઙ્ગે કં અપિ વિદધદ્ભઙ્ગં અસકૃત્

સ્મરાપસ્મારોઽયં ભ્રમયતિ દૃશં ઘૂર્ણયતિ ચ ॥ 2.57 ॥

જાત્ય્અન્ધાય ચ દુર્મુખાય ચ જરાજીર્ણા ખિલાઙ્ગાય ચ

ગ્રામીણાય ચ દુષ્કુલાય ચ ગલત્કુષ્ઠાભિભૂતાય ચ ।

યચ્છન્તીષુ મનોહરં નિજવપુલક્ષ્મીલવશ્રદ્ધયા

પણ્યસ્ત્રીષુ વિવેકકલ્પલતિકાશસ્ત્રીષુ રાજ્યેત કઃ ॥ 2.58 ॥

વેશ્યાસૌ મદનજ્વાલા

રૂપેઽન્ધનવિવર્ધિતા ।

કામિભિર્યત્ર હૂયન્તે

યૌવનાનિ ધનાનિ ચ ॥ 2.59 ॥

કશ્ચુમ્બતિ કુલપુરુષો વેશ્યાધરપલ્લવં મનોજ્ઞં અપિ ।

ચારભટચોરચેટકનટવિટનિષ્ઠીવનશરાવમ્ ॥ 2.60 ॥

ધન્યાસ્ત એવ ધવલાયતલોચનાનાં

તારુણ્યદર્પઘનપીનપયોધરાણામ્ ।

ક્ષામોદરોપરિ લસત્ત્રિવલીલતાનાં

દૃષ્ટ્વાકૃતિં વિકૃતિં એતિ મનો ન યેષામ્ ॥ 2.61 ॥

બાલે લીલામુકુલિતં અમી મન્થરા દૃષ્ટિપાતાઃ

કિં ક્ષિપ્યન્તે વિરમવિરમ વ્યર્થ એષ શ્રમસ્તે ।

સમ્પ્રત્યન્યે વયં ઉપરતં બાલ્યં આસ્થા વનાન્તે

ક્ષીણો મોહસ્તૃણં ઇવ જગજ્જાલં આલોકયામઃ ॥ 2.62 ॥

ઇયં બાલા માં પ્રત્યનવરતં ઇન્દીવરદલપ્રભા

ચીરં ચક્ષુઃ ક્ષિપતિ કિં અભિપ્રેતં અનયા ।

ગતો મોહોઽસ્માકં સ્મરશબરબાણવ્યતિકરજ્વર

જ્વાલા શાન્તા તદપિ ન વરાકી વિરમતિ ॥ 2.63 ॥

કિં કન્દર્પ કરં કદર્થયસિ રે કોદણ્ડટઙ્કારિતં

રે રે કોકિલ કોમલં કલરવં કિં વા વૃથા જલ્પસિ ।

મુગ્ધે સ્નિગ્ધવિદગ્ધચારુમધુરૈર્લોલૈઃ કટાક્ષૈરલં

ચેતશ્ચુમ્બિતચન્દ્રચૂડચરણધ્યાનામૃતં વર્તતે ॥ 2.64 ॥

વિરહેઽપિ સઙ્ગમઃ ખલુ

પરસ્પરં સઙ્ગતં મનો યેષામ્ ।

હૃદયં અપિ વિઘટ્ટિતં ચેત્

સઙ્ગી વિરહં વિશેષયતિ ॥ 2.65 ॥

કિં ગતેન યદિ સા ન જીવતિ

પ્રાણિતિ પ્રિયતમા તથાપિ કિમ્ ।

ઇત્યુદીક્ષ્ય નવમેઘમાલિકાં

ન પ્રયાતિ પથિકઃ સ્વમન્દિરમ્ ॥ 2.66 ॥

વિરમત બુધા યોષિત્સઙ્ગાત્સુખાત્ક્ષણભઙ્ગુરાત્

કુરુત કરુણામૈત્રીપ્રજ્ઞાવધૂજનસઙ્ગમમ્ ।

ન ખલુ નરકે હારાક્રાન્તં ઘનસ્તનમણ્ડલં

શરણં અથવા શ્રોણીબિમ્બં રણન્મણિમેખલમ્ ॥ 2.67 ॥

યદા યોગાભ્યાસવ્યસનકૃશયોરાત્મમનસોરવિચ્છિન્ના

મૈત્રી સ્ફુરતિ કૃતિનસ્તસ્ય કિં ઉ તૈઃ ।

પ્રિયાણાં આલાપૈરધરમધુભિર્વક્ત્રવિધુભિઃ

સનિશ્વાસામોદૈઃ સકુચકલશાશ્લેષસુરતૈઃ ॥ 2.68 ॥

યદાસીદજ્ઞાનં સ્મરતિમિરસઞ્ચારજનિતં

તદા દૃષ્ટનારીમયં ઇદં અશેષં જગદિતિ ।

ઇદાનીં અસ્માકં પટુતરવિવેકાઞ્જનજુષાં

સમીભૂતા દૃષ્ટિસ્ત્રિભુવનં અપિ બ્રહ્મ મનુતે ॥ 2.69 ॥

તાવદેવ કૃતિનાં અપિ સ્ફુરત્યેષ

નિર્મલવિવેકદીપકઃ ।

યાવદેવ ન કુરઙ્ગચક્ષુષાં

તાડ્યતે ચટુલલોચનાઞ્ચલૈઃ ॥ 2.70 ॥

વચસિ ભવતિ સઙ્ગત્યાગં ઉદ્દિશ્ય વાર્તા

શ્રુતિમુખરમુખાનાં કેવલં પણ્ડિતાનામ્ ।

જઘનં અરુણરત્નગ્રન્થિકાઞ્ચીકલાપં

કુવલયનયનાનાં કો વિહાતું સમર્થઃ ॥ 2.71 ॥

સ્વપરપ્રતારકોઽસૌ

નિન્દતિ યોઽલીકપણ્ડિતો યુવતીઃ ।

યસ્માત્તપસોઽપિ ફલં

સ્વર્ગઃ સ્વર્ગેઽપિ ચાપ્સરસઃ ॥ 2.72 ॥

મત્તેભકુમ્ભદલને ભુવિ સન્તિ ધીરાઃ

કેચિત્પ્રચણ્ડમૃગરાજવધેઽપિ દક્ષાઃ ।

કિન્તુ બ્રવીમિ બલિનાં પુરતઃ પ્રસહ્ય

કન્દર્પદર્પદલને વિરલા મનુષ્યાઃ ॥ 2.73 ॥

સન્માર્ગે તાવદાસ્તે પ્રભવતિ ચ નરસ્તાવદેવેન્દ્રિયાણાં

લજ્જાં તાવદ્વિધત્તે વિનયં અપિ સમાલમ્બતે તાવદેવ ।

ભ્રૂચાપાકૃષ્ટમુક્તાઃ શ્રવણપથગતા નીલપક્ષ્માણ એતે

યાવલ્લીલાવતીનાં હૃદિ ન ધૃતિમુષો દૃષ્ટિબાણાઃ પતન્તિ ॥ 2.74 ॥

ઉન્મત્તપ્રેમસંરમ્ભાદ્

આરભન્તે યદ્અઙ્ગનાઃ ।

તત્ર પ્રત્યૂહં આધાતું

બ્રહ્માપિ ખલુ કાતરઃ ॥ 2.75 ॥

તાવન્મહત્ત્વં પાણ્ડિત્યં

કુલીનત્વં વિવેકિતા ।

યાવજ્જ્વલતિ નાઙ્ગેષુ

હતઃ પઞ્ચેષુપાવકઃ ॥ 2.76 ॥

શાસ્ત્રજ્ઞોઽપિ પ્રથિતવિનયોઽપ્યાત્મબોધોઽપિ બાઢં

સંસારેઽસ્મિન્ભવતિ વિરલો ભાજનં સદ્ગતીનામ્ ।

યેનૈતસ્મિન્નિરયનગરદ્વારં ઉદ્ઘાટયન્તી

વામાક્ષીણાં ભવતિ કુટિલા ભ્રૂલતા કુઞ્ચિકેવ ॥ 2.77 ॥

કૃશઃ કાણઃ ખઞ્જઃ શ્રવણરહિતઃ પુચ્છવિકલો

વ્રણી પૂયક્લિન્નઃ કૃમિકુલશતૈરાવૃતતનુઃ ।

ક્ષુધા ક્ષામો જીર્ણઃ પિઠરકકપાલાર્પિતગલઃ

શુનીં અન્વેતિ શ્વા હતં અપિ ચ હન્ત્યેવ મદનઃ ॥ 2.78 ॥

સ્ત્રીમુદ્રાં કુસુમાયુધસ્ય જયિનીં સર્વાર્થસમ્પત્કરીં

યે મૂઢાઃ પ્રવિહાય યાન્તિ કુધિયો મિથ્યાફલાન્વેષિણઃ ।

તે તેનૈવ નિહત્ય નિર્દયતરં નગ્નીકૃતા મુણ્ડિતાઃ

કેચિત્પઞ્ચશિખીકૃતાશ્ચ જટિલાઃ કાપાલિકાશ્ચાપરે ॥ 2.79 ॥

વિશ્વામિત્રપરાશરપ્રભૃતયો વાતામ્બુપર્ણાશનાસ્તેઽપિ

સ્ત્રીમુખપઙ્કજં સુલલિતં દૃષ્ટ્વૈવ મોહં ગતાઃ ।

શાલ્યન્નં સઘૃતં પયોદધિયુતં યે ભુઞ્જતે માનવાસ્તેષામ્

ઇન્દ્રિયનિગ્રહો યદિ ભવેદ્વિન્ધ્યઃ પ્લવેત્સાગરે ॥ 2.80 ॥

પરિમલભૃતો વાતાઃ શાખા નવાઙ્કુરકોટયો

મધુરવિરુતોત્કણ્ઠા વાચઃ પ્રિયાઃ પિકપક્ષિણામ્ ।

વિરલસુરતસ્વેદોદ્ગારા વધૂવદનેન્દવઃ

પ્રસરતિ મધૌ રાત્ર્યાં જાતો ન કસ્ય ગુણોદયઃ ॥ 2.81 ॥

મધુરયં મધુરૈરપિ કોકિલા

કલરવૈર્મલયસ્ય ચ વાયુભિઃ ।

વિરહિણઃ પ્રહિણસ્તિ શરીરિણો

વિપદિ હન્ત સુધાપિ વિષાયતે ॥ 2.82 ॥

આવાસઃ કિલકિઞ્ચિતસ્ય દયિતાપાર્શ્વે વિલાસાલસાઃ

કર્ણે કોકિલકામિનીકલરવઃ સ્મેરો લતામણ્ડપઃ ।

ગોષ્ઠી સત્કવિભિઃ સમં કતિપયૈર્મુગ્ધાઃ સુધાંશોઃ કરાઃ

કેષાઞ્ચિત્સુખયન્તિ ચાત્ર હૃદયં ચૈત્રે વિચિત્રાઃ ક્ષપાઃ ॥ 2.83 ॥

પાન્થ સ્ત્રીવિરહાનલાહુતિકલાં આતન્વતી મઞ્જરીમાકન્દેષુ

પિકાઙ્ગનાભિરધુના સોત્કણ્ઠં આલોક્યતે ।

અપ્યેતે નવપાટલાપરિમલપ્રાગ્ભારપાટચ્ચરા

વાન્તિક્લાન્તિવિતાનતાનવકૃતઃ શ્રીખણ્ડશૈલાનિલાઃ ॥ 2.84 ॥

પ્રથિતઃ પ્રણયવતીનાં

તાવત્પદં આતનોતુ હૃદિ માનઃ ।

ભવતિ ન યાવચ્ચન્દનતરુ

સુરભિર્મલયપવમાનઃ ॥ 2.85 ॥

સહકારકુસુમકેસરનિકર

ભરામોદમૂર્ચ્છિતદિગ્અન્તે ।

મધુરમધુરવિધુરમધુપે

મધૌ ભવેત્કસ્ય નોત્કણ્ઠા ॥ 2.86 ॥

અચ્છાચ્છચન્દનરસાર્દ્રતરા મૃગાક્ષ્યો

ધારાગૃહાણિ કુસુમાનિ ચ કૌમુદી ચ ।

મન્દો મરુત્સુમનસઃ શુચિ હર્મ્યપૃષ્ઠં

ગ્રીષ્મે મદં ચ મદનં ચ વિવર્ધયન્તિ ॥ 2.87 ॥

સ્રજો હૃદ્યામોદા વ્યજનપવનશ્ચન્દ્રકિરણાઃ

પરાગઃ કાસારો મલયજરજઃ શીધુ વિશદમ્ ।

શુચિઃ સૌધોત્સઙ્ગઃ પ્રતનુ વસનં પઙ્કજદૃશો

નિદાઘઋતાવેતદ્વિલસતિ લભન્તે સુકૃતિનઃ ॥ 2.88 ॥

સુધાશુભ્રં ધામ સ્ફુરદ્અમલરશ્મિઃ શશધરઃ

પ્રિયાવક્ત્રામ્ભોજં મલયજરજશ્ચાતિસુરભિઃ ।

સ્રજો હૃદ્યામોદાસ્તદિદં અખિલં રાગિણિ જને

કરોત્યન્તઃ ક્ષોભં ન તુ વિષયસંસર્ગવિમુખે ॥ 2.89 ॥

તરુણીવેષોદ્દીપિતકામા

વિકસજ્જાતીપુષ્પસુગન્ધિઃ ।

ઉન્નતપીનપયોધરભારા

પ્રાવૃટ્તનુતે કસ્ય ન હર્ષમ્ ॥ 2.90 ॥

વિયદ્ઉપચિતમેઘં ભૂમયઃ કન્દલિન્યો

નવકુટજકદમ્બામોદિનો ગન્ધવાહાઃ ।

શિખિકુલકલકેકારાવરમ્યા વનાન્તાઃ

સુખિનં અસુખિનં વા સર્વં ઉત્કણ્ઠયન્તિ ॥ 2.91 ॥

ઉપરિ ઘનં ઘનપટલં

તિર્યગ્ગિરયોઽપિ નર્તિતમયૂરાઃ ।

ક્ષિતિરપિ કન્દલધવલા

દૃષ્ટિં પથિકઃ ક્વ પાતયતિ ॥ 2.92 ॥

ઇતો વિદ્યુદ્વલ્લીવિલસિતં ઇતઃ કેતકિતરોઃ

સ્ફુરન્ગન્ધઃ પ્રોદ્યજ્જલદનિનદસ્ફૂર્જિતં ઇતઃ ।

ઇતઃ કેકિક્રીડાકલકલરવઃ પક્ષ્મલદૃશાં

કથં યાસ્યન્ત્યેતે વિરહદિવસાઃ સમ્ભૃતરસાઃ ॥ 2.93 ॥

અસૂચિસઞ્ચારે તમસિ નભસિ પ્રૌઢજલદધ્વનિપ્રયે

તસ્મિન્ પતતિ દૃશદાં નીરનિચયે ।

ઇદં સૌદામિન્યાઃ કનકકમનીયં વિલસિતં

મુદં ચ ગ્લાનિં ચ પ્રથયતિ પથિષ્વેવ સુદૃશામ્ ॥ 2.94 ॥

આસારેણ ન હર્મ્યતઃ પ્રિયતમૈર્યાતું બહિઃ શક્યતે

શીતોત્કમ્પનિમિત્તં આયતદૃશા ગાઢં સમાલિઙ્ગ્યતે ।

જાતાઃ શીકરશીતલાશ્ચ મરુતોરત્યન્તખેદચ્છિદો

ધન્યાનાં બત દુર્દિનં સુદિનતાં યાતિ પ્રિયાસઙ્ગમે ॥ 2.95 ॥

અર્ધં સુપ્ત્વા નિશાયાઃ સરભસસુરતાયાસસન્નશ્લથાઙ્ગપ્રોદ્ભૂતાસહ્ય

તૃષ્ણો મધુમદનિરતો હર્મ્યપૃષ્ઠે વિવિક્તે ।

સમ્ભોગક્લાન્તકાન્તાશિથિલભુજલતાવર્જિતં કર્કરીતો

જ્યોત્સ્નાભિન્નાચ્છધારં પિબતિ ન સલિલં શારદં મન્દપુણ્યઃ ॥ 2.96 ॥

હેમન્તે દધિદુગ્ધસર્પિરશના માઞ્જિષ્ઠવાસોભૃતઃ

કાશ્મીરદ્રવસાન્દ્રદિગ્ધવપુષશ્છિન્ના વિચિત્રૈ રતૈઃ ।

વૃત્તોરુસ્તનકામિનોજનકૃતાશ્લેષા ગૃહાભ્યન્તરે

તામ્બૂલીદલપૂગપૂરિતમુખા ધન્યાઃ સુખં શેરતે ॥ 2.97 ॥

પ્રદુયત્પ્રૌઢપ્રિયઙ્ગુદ્યુતિભૃતિ વિકસત્કુન્દમાદ્યદ્દ્વિરેફે

કાલે પ્રાલેયવાતપ્રચલવિલસિતોદારમન્દારધામ્નિ ।

યેષાં નો કણ્ઠલગ્ના ક્ષણં અપિ તુહિનક્ષોદદક્ષા મૃગાક્ષી

તેસાં આયામયામા યમસદનસમા યામિની યાતિ યૂનામ્ ॥ 2.98 ॥

ચુમ્બન્તો ગણ્ડભિત્તીરલકવતિ મુખે સીત્કૃતાન્યાદધાના

વક્ષઃસૂત્કઞ્ચુકેષુ સ્તનભરપુલકોદ્ભેદં આપાદયન્તઃ ।

ઊરૂનાકમ્પયન્તઃ પૃથુજઘનતટાત્સ્રંસયન્તોઽંશુકાનિ

વ્યક્તં કાન્તાજનાનાં વિટચરિતભૃતઃ શૈશિરા વાન્તિ વાતાઃ ॥ 2.99 ॥

કેશાનાકુલયન્દૃશો મુકુલયન્વાસો બલાદાક્ષિપન્નાતન્વન્

પુલકોદ્ગમં પ્રકટયન્નાવેગકમ્પં શનૈઃ ।

બારં બારં ઉદારસીત્કૃતકૃતો દન્તચ્છદાન્પીડયન્

પ્રાયઃ શૈશિર એષ સમ્પ્રતિ મરુત્કાન્તાસુ કાન્તાયતે ॥ 2.100 ॥

યદ્યસ્ય નાસ્તિ રુચિરં તસ્મિંસ્તસ્ય સ્પૃહા મનોજ્ઞેઽપિ ।

રમણીયેઽપિ સુધાંશૌ ન મનઃકામઃ સરોજિન્યાઃ ॥ 2.101 ॥

વૈરાગ્યે સઞ્ચરત્યેકો નીતૌ ભ્રમતિ ચાપરઃ ।

શૃઙ્ગારે રમતે કશ્ચિદ્ભુવિ ભેદાઃ પરસ્પરમ્ ॥ 2.102 ॥

Roman (IAST) Transliteration

śambhusvayambhuharayo hariṇekṣaṇānāṃ

yenākriyanta satataṃ gṛhakumbhadāsāḥ |

vācāṃ agocaracaritravicitritāya

tasmai namo bhagavate makaradhvajāya || 2.1 ||

smitena bhāvena ca lajjayā bhiyā

parāṇmukhairardhakaṭākṣavīkṣaṇaiḥ |

vacobhirīrṣyākalahena līlayā

samastabhāvaiḥ khalu bandhanaṃ striyaḥ || 2.2 ||

bhrūcāturyātkuṣcitākṣāḥ kaṭākṣāḥ

snigdhā vāco lajjitāntāśca hāsāḥ |

līlāmandaṃ prasthitaṃ ca sthitaṃ ca

strīṇāṃ etadbhūṣaṇaṃ cāyudhaṃ ca || 2.3 ||

kvacitsabhrūbhaṅgaiḥ kvacidapi ca lajjāparigataiḥ

kvacidbhūritrastaiḥ kvacidapi ca līlāvilalitaiḥ |

kumārīṇāṃ etairmadanasubhagairnetravalitaiḥ

sphurannīlābjānāṃ prakaraparikīrṇā iva diśaḥ || 2.4 ||

vaktraṃ candravikāsi paṅkajaparīhāsakṣame locane

varṇaḥ svarṇaṃ apākariṣṇuralinījiṣṇuḥ kacānāṃ cayaḥ |

bakṣojāvibhakumbhavibhramaharau gurvī nitambasthalī

vācāṃ hāri ca mārdavaṃ yuvatīṣu svābhāvikaṃ maṇḍanam || 2.5 ||

smitakiñcinmugdhaṃ saralataralo dṛṣṭivibhavaḥ

parispando vācāṃ abhinavavilāsoktisarasaḥ |

gatānāṃ ārambhaḥ kisalayitalīlāparikaraḥ

spṛśantyāstāruṇyaṃ kiṃ iva na hi ramyaṃ mṛgadṛśaḥ || 2.6 ||

draṣṭavyeṣu kiṃ uttamaṃ mṛgadṛśaḥ premaprasannaṃ mukhaṃ

ghrātaveṣvapi kiṃ tadāsyapavanaḥ śravyeṣu kiṃ tadvacaḥ |

kiṃ svādyeṣu tadoṣṭhapallavarasaḥ spṛśyeṣu kiṃ tadvapurdhyeyaṃ

kiṃ navayauvane sahṛdayaiḥ sarvatra tadvibhramāḥ || 2.7 ||

etāścaladvalayasaṃhatimekhalotthajhaṅkāra

nūpuraparājitarājahaṃsyaḥ |

kurvanti kasya na mano vivaśaṃ taruṇyo

vitrastamugdhahariṇīsadṛśaiḥ kaṭākṣaiḥ || 2.8 ||

kuṅkumapaṅkakalaṅkitadehā

gaurapayodharakampitahārā |

nūpurahaṃsaraṇatpadmā

kaṃ na vaśīkurute bhuvi rāmā || 2.9 ||

nūnaṃ hi te kavivarā viparītavāco

ye nityaṃ āhurabalā iti kāminīstāḥ |

yābhirvilolitaratārakadṛṣṭipātaiḥ

śakrādayo'pi vijitāstvabalāḥ kathaṃ tāḥ || 2.10 ||

nūnaṃ ājñākarastasyāḥ subhruvo makaradhvajaḥ |

yatastannetrasañcārasūciteṣu pravartate || 2.11 ||

keśāḥ saṃyaminaḥ śruterapi paraṃ pāraṃ gate locane

antarvaktraṃ api svabhāvaśucibhīḥ kīrṇaṃ dvijānāṃ gaṇaiḥ |

muktānāṃ satatādhivāsarucirau vakṣojakumbhāvimāvitthaṃ

tanvi vapuḥ praśāntaṃ api terāgaṃ karotyeva naḥ || 2.12 ||

mugdhe dhānuṣkatā keyaṃ apūrvā tvayi dṛśyate |

yayā vidhyasi cetāṃsi guṇaireva na sāyakaiḥ || 2.13 ||

sati pradīpe satyagnau satsu tārāravīnduṣu |

vinā me mṛgaśāvākṣyā tamobhūtaṃ idaṃ jagat || 2.14 ||

udvṛttaḥ stanabhāra eṣa tarale netre cale bhrūlate

rāgādhiṣṭhitaṃ oṣṭhapallavaṃ idaṃ kurvantu nāma vyathām |

saubhāgyākṣaramālikeva likhitā puṣpāyudhena svayaṃ

madhyasthāpi karoti tāpaṃ adhikaṃ romāvaliḥ kena sā || 2.15 ||

mukhena candrakāntena mahānīlaiḥ śiroruhaiḥ |

karābhyāṃ padmarāgābhyāṃ reje ratnamayīva sā || 2.16 ||

guruṇā stanabhāreṇa mukhacandreṇa bhāsvatā |

śanaiścarābhyāṃ pādābhyāṃ reje grahamayīva sā || 2.17 ||

tasyāḥ stanau yadi ghanau jaghanaṃ ca hāri

vaktraṃ ca cāru tava citta kiṃ ākulatvam |

puṇyaṃ kuruṣva yadi teṣu tavāsti vāñchā

puṇyairvinā na hi bhavanti samīhitārthāḥ || 2.18 ||

ime tāruṇyaśrīnavaparimalāḥ prauḍhasuratapratāpa

prārambhāḥ smaravijayadānapratibhuvaḥ |

ciraṃ cetaścorā abhinavavikāraikaguravo

vilāsavyāpārāḥ kiṃ api vijayante mṛgadṛśām || 2.19 ||

praṇayamadhurāḥ premodgārā rasāśrayatāṃ gatāḥ

phaṇitimadhurā mugdhaprāyāḥ prakāśitasammadāḥ |

prakṛtisubhagā visrambhārdrāḥ smarodayadāyinī

rahasi kiṃ api svairālāpā haranti mṛgīdṛśām || 2.20 ||

viśramya viśramya vanadrumāṇāṃ

chāyāsu tanvī vicacāra kācit |

stanottarīyeṇa karoddhṛtena

nivārayantī śaśino mayūkhān || 2.21 ||

adarśane darśanamātrakāmā

dṛṣṭvā pariṣvaṅgasukhaikalolā |

āliṅgitāyāṃ punarāyatākṣyāmāśāsmahe

vigrahayorabhedam || 2.22 ||

mālatī śirasi jṛmbhaṇaṃ mukhe

candanaṃ vapuṣi kuṅkumāvilam |

vakṣasi priyatamā madālasā

svarga eṣa pariśiṣṭa āgamaḥ || 2.23 ||

prāṅmāṃ eti manāganāgatarasaṃ jātābhilāṣāṃ tataḥ

savrīḍaṃ tadanu ślathodyamaṃ atha pradhvastadhairyaṃ punaḥ |

premārdraṃ spṛhaṇīyanirbhararahaḥ krīḍāpragalbhaṃ tato

niḥsaṅgāṅgavikarṣaṇādhikasukharamyaṃ kulastrīratam || 2.24 ||

urasi nipatitānāṃ srastadhammillakānāṃ

mukulitanayanānāṃ kiñcidunmīlitānām |

upari suratakhedasvinnagaṇḍasthalānāmadhara

madhu vadhūnāṃ bhāgyavantaḥ pibanti || 2.25 ||

āmīlitanayanānāṃ yaḥ

surataraso'nu saṃvidaṃ bhāti |

mithurairmitho'vadhāritamavitatham

idaṃ eva kāmanirbarhaṇam || 2.26 ||

idaṃ anucitaṃ akramaśca puṃsāṃ

yadiha jarāsvapi manmathā vikārāḥ |

tadapi ca na kṛtaṃ nitambinīnāṃ

stanapatanāvadhi jīvitaṃ rataṃ vā || 2.27 ||

rājastṛṣṇāmburāśerna hi jagati gataḥ kaścidevāvasānaṃ

ko vārtho'rthaiḥ prabhūtaiḥ svavapuṣi galite yauvane sānurāge |

gacchāmaḥ sadma yāvadvikasitanayanendīvarālokinīnāmākramyākramya

rūpaṃ jhaṭiti na jarayā lupyate preyasīnām || 2.28 ||

rāgasyāgāraṃ ekaṃ narakaśatamahāduḥkhasamprāptiheturmohasyotpatti

bījaṃ jaladharapaṭalaṃ jñānatārādhipasya |

kandarpasyaikamitraṃ prakaṭitavividhaspaṣṭadoṣaprabandhaṃ

loke'sminna hyarthavrajakulabhavanayauvanādanyadasti || 2.29 ||

śṛṅgāradrumanīrade prasṛmarakrīḍārasasrotasi

pradyumnapriyabāndhave caturavāṅmuktāphalodanvati |

tanvīnetracakorapāvanavidhau saubhāgyalakṣmīnidhau

dhanyaḥ ko'pi na vikriyāṃ kalayati prāpte nave yauvane || 2.30 ||

saṃsāre'sminnasāre kunṛpatibhavanadvārasevākalaṅkavyāsaṅga

vyastadhairyaṃ kathaṃ amaladhiyo mānasaṃ saṃvidadhyuḥ |

yadyetāḥ prodyadindudyutinicayabhṛto na syurambhojanetrāḥ

preṅkhatkāñcīkalāpāḥ stanabharavinamanmadhyabhājastaruṇyaḥ || 2.31 ||

siddhādhyāsitakandare haravṛṣaskandhāvarugṇadrume

gaṅgādhautaśilātale himavataḥ sthāne sthite śreyasi |

kaḥ kurvīta śiraḥ praṇāmamalinaṃ mlānaṃ manasvī jano

yadvitrastakuraṅgaśāvanayanā na syuḥ smarāstraṃ striyaḥ || 2.32 ||

saṃsāra tava paryantapadavī na davīyasī |

antarā dustarā na syuryadi te madirekṣaṇām || 2.33 ||

diśa vanahariṇībhyo vaṃśakāṇḍacchavīnāṃ

kavalaṃ upalakoṭicchinnamūlaṃ kuśānām |

śakayuvatikapolāpāṇḍutāmbūlavallīdalam

aruṇanakhāgraiḥ pāṭitaṃ vā vadhūbhyaḥ || 2.34 ||

asārāḥ sarve te virativirasāḥ pāpaviṣayā

jugupsyantāṃ yadvā nanu sakaladoṣāspadaṃ iti |

tathāpyetadbhūmau nahi parahitātpuṇyaṃ adhikaṃ

na cāsminsaṃsāre kuvalayadṛśo ramyaṃ aparam || 2.35 ||

etatkāmaphalo loke yaddvayorekacittatā |

anyacittakṛte kāme śavayoriva saṅgamaḥ || 2.35.1 ||

mātsaryaṃ utsārya vicārya kāryamāryāḥ

samaryādaṃ idaṃ vadantu |

sevyā nitambāḥ kiṃ u bhūdharāṇāmata

smarasmeravilāsinīnām || 2.36 ||

saṃsāre svapnasāre pariṇatitarale dve gatī paṇḍitānāṃ

tattvajñānāmṛtāmbhaḥplavalalitadhiyāṃ yātu kālaḥ kathañcit |

no cenmugdhāṅganānāṃ stanajaghanaghanābhogasambhoginīnāṃ

sthūlopasthasthalīṣu sthagitakaratalasparśalīlodyamānām || 2.37 ||

āvāsaḥ kriyatāṃ gaṅge pāpahāriṇi vāriṇi |

stanadvaye taruṇyā vā manohāriṇi hāriṇi || 2.38 ||

kiṃ iha bahubhiruktairyuktiśūnyaiḥ pralāpairdvayam

iha puruṣāṇāṃ sarvadā sevanīyam |

abhinavamadalīlālālasaṃ sundarīṇāṃ

stanabharaparikhinnaṃ yauvanaṃ vā vanaṃ vā || 2.39 ||

satyaṃ janā vacmi na pakṣapātāl

lokeṣu saptasvapi tathyaṃ etat |

nānyanmanohāri nitambinībhyo

duḥkhaikaheturna ca kaścidanyaḥ || 2.40 ||

kāntetyutpalalocaneti vipulaśroṇībharetyunnamatpīnottuṅga

payodhareti samukhāmbhojeti subhrūriti |

dṛṣṭvā mādyati modate'bhiramate prastauti vidvānapi

pratyakṣāśucibhastrikāṃ striyaṃ aho mohasya duśceṣṭitam || 2.41 ||

smṛtā bhavati tāpāya dṛṣṭā conmādakāriṇī |

spṛṣṭā bhavati mohāya sā nāma dayitā katham || 2.42 ||

tāvadevāmṛtamayī yāvallocanagocarā |

cakṣuṣpathādatītā tu viṣādapyatiricyate || 2.43 ||

nāmṛtaṃ na viṣaṃ kiñcidetāṃ muktvā nitambinīm |

saivāmṛtalatā raktā viraktā viṣavallarī || 2.44 ||

āvartaḥ saṃśayānāṃ avinayabhuvanaṃ paṭṭaṇaṃ sāhasānāṃ

doṣāṇāṃ sannidhānaṃ kapaṭaśatamayaṃ kṣetraṃ apratyayānām |

svargadvārasya vighno narakapuramukha sarvamāyākaraṇḍaṃ

strīyantraṃ kena sṛṣṭaṃ viṣaṃ amṛtamayaṃ prāṇilokasya pāśaḥ || 2.45 ||

no satyena mṛgāṅka eṣa vadanībhūto na cendīvaradvandvaṃ

locanatāṃ gata na kanakairapyaṅgayaṣṭiḥ kṛtā |

kintvevaṃ kavibhiḥ pratāritamanāstattvaṃ vijānannapi

tvaṅmāṃsāsthimayaṃ vapurmṛgadṛśāṃ mando janaḥ sevate || 2.46 ||

līlāvatīnāṃ sahajā vilāsāsta

eva mūḍhasya hṛdi sphuranti |

rāgo nalinyā hi nisargasiddhastatra

bhramtyeva vṛthā ṣaḍaṅghriḥ || 2.47 ||

sammohayanti madayanti viḍambayanti

nirbhartsyanti ramayanti viṣādayanti |

etāḥ praviśya sadayaṃ hṛdayaṃ narāṇāṃ

kiṃ nāma vāmanayanā na samācaranti || 2.47.1 ||

yadetatpūrṇendudyutiharaṃ udārākṛti paraṃ

mukhābjaṃ tanvaṅgyāḥ kila vasati yatrādharamadhu |

idaṃ tatkiṃ pākadrumaphalaṃ idānīṃ atirasavyatīte'smin

kāle viṣaṃ iva bhaviṣytyasukhadam || 2.48 ||

unmīlattrivalītaraṅganilayā prottuṅgapīnastanadvandvenodgata

cakravākayugalā vaktrāmbujodbhāsinī |

kāntākāradharā nadīyaṃ abhitaḥ krūrātra nāpekṣate

saṃsārārṇavamajjanaṃ yadi tadā dūreṇa santyajyatām || 2.49 ||

jalpanti sārdhaṃ anyena paśyantyanyaṃ savibhramāḥ |

hṛdgataṃ cintayantyanyaṃ priyaḥ ko nāma yoṣitām || 2.50 ||

madhu tiṣṭhati vāci yoṣitāṃ hṛdi hālāhalaṃ eva kevalam |

ataeva nipīyate'dharo hṛdayaṃ muṣṭibhireva tāḍyate || 2.51 ||

apasara sakhe dūrādasmātkaṭākṣaviṣānalāt

prakṛtiviṣamādyoṣitsarpādvilāsaphaṇābhṛtaḥ |

itaraphaṇinā daṣṭaḥ śakyaścikitsituṃ auṣadhaiścatur

vanitābhogigrastaṃ hi mantriṇaḥ || 2.52 ||

vistāritaṃ makaraketanadhīvareṇa

strīsañjñitaṃ baḍiśaṃ atra bhavāmburāśau |

yenācirāttadadharāmiṣalolamartya

matsyānvikṛṣya vipacatyanurāgavahnau || 2.53 ||

kāminīkāyakāntāre kucaparvatadurgame |

mā sañcara manaḥ pāntha tatrāste smarataskaraḥ || 2.54 ||

vyāḍīrgheṇa calena vaktragatinā tejasvinā bhoginā

nīlābjadyutināhinā paraṃ ahaṃ dṛṣṭo na taccakṣuṣā |

dṛṣṭe santi cikitsakā diśi diśi prāyeṇa dhanārthino

mugdhākṣakṣaṇavīkṣitasya na hi me vaidyo na cāpyauṣadham || 2.55 ||

iha hi madhuragītaṃ nṛtyaṃ etadraso'yaṃ

sphurati parimalo'sau sparśa eṣa stanānām |

iti hataparamārthairindriyairbhrāmyamāṇaḥ

svahitakaraṇadhūrtaiḥ pañcabhirvañcito'smi || 2.56 ||

na gamyo mantrāṇāṃ na ca bhavati bhaiṣajyaviṣayo

na cāpi pradhvaṃsaṃ vrajati vividhaiḥ śāntikaśataiḥ |

bhramāveśādaṅge kaṃ api vidadhadbhaṅgaṃ asakṛt

smarāpasmāro'yaṃ bhramayati dṛśaṃ ghūrṇayati ca || 2.57 ||

jātyandhāya ca durmukhāya ca jarājīrṇā khilāṅgāya ca

grāmīṇāya ca duṣkulāya ca galatkuṣṭhābhibhūtāya ca |

yacchantīṣu manoharaṃ nijavapulakṣmīlavaśraddhayā

paṇyastrīṣu vivekakalpalatikāśastrīṣu rājyeta kaḥ || 2.58 ||

veśyāsau madanajvālā

rūpe'ndhanavivardhitā |

kāmibhiryatra hūyante

yauvanāni dhanāni ca || 2.59 ||

kaścumbati kulapuruṣo veśyādharapallavaṃ manojñaṃ api |

cārabhaṭacoraceṭakanaṭaviṭaniṣṭhīvanaśarāvam || 2.60 ||

dhanyāsta eva dhavalāyatalocanānāṃ

tāruṇyadarpaghanapīnapayodharāṇām |

kṣāmodaropari lasattrivalīlatānāṃ

dṛṣṭvākṛtiṃ vikṛtiṃ eti mano na yeṣām || 2.61 ||

bāle līlāmukulitaṃ amī mantharā dṛṣṭipātāḥ

kiṃ kṣipyante viramavirama vyartha eṣa śramaste |

sampratyanye vayaṃ uparataṃ bālyaṃ āsthā vanānte

kṣīṇo mohastṛṇaṃ iva jagajjālaṃ ālokayāmaḥ || 2.62 ||

iyaṃ bālā māṃ pratyanavarataṃ indīvaradalaprabhā

cīraṃ cakṣuḥ kṣipati kiṃ abhipretaṃ anayā |

gato moho'smākaṃ smaraśabarabāṇavyatikarajvara

jvālā śāntā tadapi na varākī viramati || 2.63 ||

kiṃ kandarpa karaṃ kadarthayasi re kodaṇḍaṭaṅkāritaṃ

re re kokila komalaṃ kalaravaṃ kiṃ vā vṛthā jalpasi |

mugdhe snigdhavidagdhacārumadhurairlolaiḥ kaṭākṣairalaṃ

cetaścumbitacandracūḍacaraṇadhyānāmṛtaṃ vartate || 2.64 ||

virahe'pi saṅgamaḥ khalu

parasparaṃ saṅgataṃ mano yeṣām |

hṛdayaṃ api vighaṭṭitaṃ cet

saṅgī virahaṃ viśeṣayati || 2.65 ||

kiṃ gatena yadi sā na jīvati

prāṇiti priyatamā tathāpi kim |

ityudīkṣya navameghamālikāṃ

na prayāti pathikaḥ svamandiram || 2.66 ||

viramata budhā yoṣitsaṅgātsukhātkṣaṇabhaṅgurāt

kuruta karuṇāmaitrīprajñāvadhūjanasaṅgamam |

na khalu narake hārākrāntaṃ ghanastanamaṇḍalaṃ

śaraṇaṃ athavā śroṇībimbaṃ raṇanmaṇimekhalam || 2.67 ||

yadā yogābhyāsavyasanakṛśayorātmamanasoravicchinnā

maitrī sphurati kṛtinastasya kiṃ u taiḥ |

priyāṇāṃ ālāpairadharamadhubhirvaktravidhubhiḥ

saniśvāsāmodaiḥ sakucakalaśāśleṣasurataiḥ || 2.68 ||

yadāsīdajñānaṃ smaratimirasañcārajanitaṃ

tadā dṛṣṭanārīmayaṃ idaṃ aśeṣaṃ jagaditi |

idānīṃ asmākaṃ paṭutaravivekāñjanajuṣāṃ

samībhūtā dṛṣṭistribhuvanaṃ api brahma manute || 2.69 ||

tāvadeva kṛtināṃ api sphuratyeṣa

nirmalavivekadīpakaḥ |

yāvadeva na kuraṅgacakṣuṣāṃ

tāḍyate caṭulalocanāñcalaiḥ || 2.70 ||

vacasi bhavati saṅgatyāgaṃ uddiśya vārtā

śrutimukharamukhānāṃ kevalaṃ paṇḍitānām |

jaghanaṃ aruṇaratnagranthikāñcīkalāpaṃ

kuvalayanayanānāṃ ko vihātuṃ samarthaḥ || 2.71 ||

svaparapratārako'sau

nindati yo'līkapaṇḍito yuvatīḥ |

yasmāttapaso'pi phalaṃ

svargaḥ svarge'pi cāpsarasaḥ || 2.72 ||

mattebhakumbhadalane bhuvi santi dhīrāḥ

kecitpracaṇḍamṛgarājavadhe'pi dakṣāḥ |

kintu bravīmi balināṃ purataḥ prasahya

kandarpadarpadalane viralā manuṣyāḥ || 2.73 ||

sanmārge tāvadāste prabhavati ca narastāvadevendriyāṇāṃ

lajjāṃ tāvadvidhatte vinayaṃ api samālambate tāvadeva |

bhrūcāpākṛṣṭamuktāḥ śravaṇapathagatā nīlapakṣmāṇa ete

yāvallīlāvatīnāṃ hṛdi na dhṛtimuṣo dṛṣṭibāṇāḥ patanti || 2.74 ||

unmattapremasaṃrambhād

ārabhante yadaṅganāḥ |

tatra pratyūhaṃ ādhātuṃ

brahmāpi khalu kātaraḥ || 2.75 ||

tāvanmahattvaṃ pāṇḍityaṃ

kulīnatvaṃ vivekitā |

yāvajjvalati nāṅgeṣu

hataḥ pañceṣupāvakaḥ || 2.76 ||

śāstrajño'pi prathitavinayo'pyātmabodho'pi bāḍhaṃ

saṃsāre'sminbhavati viralo bhājanaṃ sadgatīnām |

yenaitasminnirayanagaradvāraṃ udghāṭayantī

vāmākṣīṇāṃ bhavati kuṭilā bhrūlatā kuñcikeva || 2.77 ||

kṛśaḥ kāṇaḥ khañjaḥ śravaṇarahitaḥ pucchavikalo

vraṇī pūyaklinnaḥ kṛmikulaśatairāvṛtatanuḥ |

kṣudhā kṣāmo jīrṇaḥ piṭharakakapālārpitagalaḥ

śunīṃ anveti śvā hataṃ api ca hantyeva madanaḥ || 2.78 ||

strīmudrāṃ kusumāyudhasya jayinīṃ sarvārthasampatkarīṃ

ye mūḍhāḥ pravihāya yānti kudhiyo mithyāphalānveṣiṇaḥ |

te tenaiva nihatya nirdayataraṃ nagnīkṛtā muṇḍitāḥ

kecitpañcaśikhīkṛtāśca jaṭilāḥ kāpālikāścāpare || 2.79 ||

viśvāmitraparāśaraprabhṛtayo vātāmbuparṇāśanāste'pi

strīmukhapaṅkajaṃ sulalitaṃ dṛṣṭvaiva mohaṃ gatāḥ |

śālyannaṃ saghṛtaṃ payodadhiyutaṃ ye bhuñjate mānavāsteṣām

indriyanigraho yadi bhavedvindhyaḥ plavetsāgare || 2.80 ||

parimalabhṛto vātāḥ śākhā navāṅkurakoṭayo

madhuravirutotkaṇṭhā vācaḥ priyāḥ pikapakṣiṇām |

viralasuratasvedodgārā vadhūvadanendavaḥ

prasarati madhau rātryāṃ jāto na kasya guṇodayaḥ || 2.81 ||

madhurayaṃ madhurairapi kokilā

kalaravairmalayasya ca vāyubhiḥ |

virahiṇaḥ prahiṇasti śarīriṇo

vipadi hanta sudhāpi viṣāyate || 2.82 ||

āvāsaḥ kilakiñcitasya dayitāpārśve vilāsālasāḥ

karṇe kokilakāminīkalaravaḥ smero latāmaṇḍapaḥ |

goṣṭhī satkavibhiḥ samaṃ katipayairmugdhāḥ sudhāṃśoḥ karāḥ

keṣāñcitsukhayanti cātra hṛdayaṃ caitre vicitrāḥ kṣapāḥ || 2.83 ||

pāntha strīvirahānalāhutikalāṃ ātanvatī mañjarīmākandeṣu

pikāṅganābhiradhunā sotkaṇṭhaṃ ālokyate |

apyete navapāṭalāparimalaprāgbhārapāṭaccarā

vāntiklāntivitānatānavakṛtaḥ śrīkhaṇḍaśailānilāḥ || 2.84 ||

prathitaḥ praṇayavatīnāṃ

tāvatpadaṃ ātanotu hṛdi mānaḥ |

bhavati na yāvaccandanataru

surabhirmalayapavamānaḥ || 2.85 ||

sahakārakusumakesaranikara

bharāmodamūrcchitadigante |

madhuramadhuravidhuramadhupe

madhau bhavetkasya notkaṇṭhā || 2.86 ||

acchācchacandanarasārdratarā mṛgākṣyo

dhārāgṛhāṇi kusumāni ca kaumudī ca |

mando marutsumanasaḥ śuci harmyapṛṣṭhaṃ

grīṣme madaṃ ca madanaṃ ca vivardhayanti || 2.87 ||

srajo hṛdyāmodā vyajanapavanaścandrakiraṇāḥ

parāgaḥ kāsāro malayajarajaḥ śīdhu viśadam |

śuciḥ saudhotsaṅgaḥ pratanu vasanaṃ paṅkajadṛśo

nidāghaṛtāvetadvilasati labhante sukṛtinaḥ || 2.88 ||

sudhāśubhraṃ dhāma sphuradamalaraśmiḥ śaśadharaḥ

priyāvaktrāmbhojaṃ malayajarajaścātisurabhiḥ |

srajo hṛdyāmodāstadidaṃ akhilaṃ rāgiṇi jane

karotyantaḥ kṣobhaṃ na tu viṣayasaṃsargavimukhe || 2.89 ||

taruṇīveṣoddīpitakāmā

vikasajjātīpuṣpasugandhiḥ |

unnatapīnapayodharabhārā

prāvṛṭtanute kasya na harṣam || 2.90 ||

viyadupacitameghaṃ bhūmayaḥ kandalinyo

navakuṭajakadambāmodino gandhavāhāḥ |

śikhikulakalakekārāvaramyā vanāntāḥ

sukhinaṃ asukhinaṃ vā sarvaṃ utkaṇṭhayanti || 2.91 ||

upari ghanaṃ ghanapaṭalaṃ

tiryaggirayo'pi nartitamayūrāḥ |

kṣitirapi kandaladhavalā

dṛṣṭiṃ pathikaḥ kva pātayati || 2.92 ||

ito vidyudvallīvilasitaṃ itaḥ ketakitaroḥ

sphurangandhaḥ prodyajjaladaninadasphūrjitaṃ itaḥ |

itaḥ kekikrīḍākalakalaravaḥ pakṣmaladṛśāṃ

kathaṃ yāsyantyete virahadivasāḥ sambhṛtarasāḥ || 2.93 ||

asūcisañcāre tamasi nabhasi prauḍhajaladadhvanipraye

tasmin patati dṛśadāṃ nīranicaye |

idaṃ saudāminyāḥ kanakakamanīyaṃ vilasitaṃ

mudaṃ ca glāniṃ ca prathayati pathiṣveva sudṛśām || 2.94 ||

āsāreṇa na harmyataḥ priyatamairyātuṃ bahiḥ śakyate

śītotkampanimittaṃ āyatadṛśā gāḍhaṃ samāliṅgyate |

jātāḥ śīkaraśītalāśca marutoratyantakhedacchido

dhanyānāṃ bata durdinaṃ sudinatāṃ yāti priyāsaṅgame || 2.95 ||

ardhaṃ suptvā niśāyāḥ sarabhasasuratāyāsasannaślathāṅgaprodbhūtāsahya

tṛṣṇo madhumadanirato harmyapṛṣṭhe vivikte |

sambhogaklāntakāntāśithilabhujalatāvarjitaṃ karkarīto

jyotsnābhinnācchadhāraṃ pibati na salilaṃ śāradaṃ mandapuṇyaḥ || 2.96 ||

hemante dadhidugdhasarpiraśanā māñjiṣṭhavāsobhṛtaḥ

kāśmīradravasāndradigdhavapuṣaśchinnā vicitrai rataiḥ |

vṛttorustanakāminojanakṛtāśleṣā gṛhābhyantare

tāmbūlīdalapūgapūritamukhā dhanyāḥ sukhaṃ śerate || 2.97 ||

praduyatprauḍhapriyaṅgudyutibhṛti vikasatkundamādyaddvirephe

kāle prāleyavātapracalavilasitodāramandāradhāmni |

yeṣāṃ no kaṇṭhalagnā kṣaṇaṃ api tuhinakṣodadakṣā mṛgākṣī

tesāṃ āyāmayāmā yamasadanasamā yāminī yāti yūnām || 2.98 ||

cumbanto gaṇḍabhittīralakavati mukhe sītkṛtānyādadhānā

vakṣaḥsūtkañcukeṣu stanabharapulakodbhedaṃ āpādayantaḥ |

ūrūnākampayantaḥ pṛthujaghanataṭātsraṃsayanto'ṃśukāni

vyaktaṃ kāntājanānāṃ viṭacaritabhṛtaḥ śaiśirā vānti vātāḥ || 2.99 ||

keśānākulayandṛśo mukulayanvāso balādākṣipannātanvan

pulakodgamaṃ prakaṭayannāvegakampaṃ śanaiḥ |

bāraṃ bāraṃ udārasītkṛtakṛto dantacchadānpīḍayan

prāyaḥ śaiśira eṣa samprati marutkāntāsu kāntāyate || 2.100 ||

yadyasya nāsti ruciraṃ tasmiṃstasya spṛhā manojñe'pi |

ramaṇīye'pi sudhāṃśau na manaḥkāmaḥ sarojinyāḥ || 2.101 ||

vairāgye sañcaratyeko nītau bhramati cāparaḥ |

śṛṅgāre ramate kaścidbhuvi bhedāḥ parasparam || 2.102 ||

Sanskrit — Devanagari (original)

शम्भुस्वयम्भुहरयो हरिणेक्षणानां

येनाक्रियन्त सततं गृहकुम्भदासाः ।

वाचां अगोचरचरित्रविचित्रिताय

तस्मै नमो भगवते मकरध्वजाय ॥ 2.1 ॥

स्मितेन भावेन च लज्जया भिया

पराण्मुखैरर्धकटाक्षवीक्षणैः ।

वचोभिरीर्ष्याकलहेन लीलया

समस्तभावैः खलु बन्धनं स्त्रियः ॥ 2.2 ॥

भ्रूचातुर्यात्कुष्चिताक्षाः कटाक्षाः

स्निग्धा वाचो लज्जितान्ताश्च हासाः ।

लीलामन्दं प्रस्थितं च स्थितं च

स्त्रीणां एतद्भूषणं चायुधं च ॥ 2.3 ॥

क्वचित्सभ्रूभङ्गैः क्वचिदपि च लज्जापरिगतैः

क्वचिद्भूरित्रस्तैः क्वचिदपि च लीलाविललितैः ।

कुमारीणां एतैर्मदनसुभगैर्नेत्रवलितैः

स्फुरन्नीलाब्जानां प्रकरपरिकीर्णा इव दिशः ॥ 2.4 ॥

वक्त्रं चन्द्रविकासि पङ्कजपरीहासक्षमे लोचने

वर्णः स्वर्णं अपाकरिष्णुरलिनीजिष्णुः कचानां चयः ।

बक्षोजाविभकुम्भविभ्रमहरौ गुर्वी नितम्बस्थली

वाचां हारि च मार्दवं युवतीषु स्वाभाविकं मण्डनम् ॥ 2.5 ॥

स्मितकिञ्चिन्मुग्धं सरलतरलो दृष्टिविभवः

परिस्पन्दो वाचां अभिनवविलासोक्तिसरसः ।

गतानां आरम्भः किसलयितलीलापरिकरः

स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किं इव न हि रम्यं मृगदृशः ॥ 2.6 ॥

द्रष्टव्येषु किं उत्तमं मृगदृशः प्रेमप्रसन्नं मुखं

घ्रातवेष्वपि किं तद्आस्यपवनः श्रव्येषु किं तद्वचः ।

किं स्वाद्येषु तद्ओष्ठपल्लवरसः स्पृश्येषु किं तद्वपुर्ध्येयं

किं नवयौवने सहृदयैः सर्वत्र तद्विभ्रमाः ॥ 2.7 ॥

एताश्चलद्वलयसंहतिमेखलोत्थझङ्कार

नूपुरपराजितराजहंस्यः ।

कुर्वन्ति कस्य न मनो विवशं तरुण्यो

वित्रस्तमुग्धहरिणीसदृशैः कटाक्षैः ॥ 2.8 ॥

कुङ्कुमपङ्ककलङ्कितदेहा

गौरपयोधरकम्पितहारा ।

नूपुरहंसरणत्पद्मा

कं न वशीकुरुते भुवि रामा ॥ 2.9 ॥

नूनं हि ते कविवरा विपरीतवाचो

ये नित्यं आहुरबला इति कामिनीस्ताः ।

याभिर्विलोलितरतारकदृष्टिपातैः

शक्रादयोऽपि विजितास्त्वबलाः कथं ताः ॥ 2.10 ॥

नूनं आज्ञाकरस्तस्याः सुभ्रुवो मकरध्वजः ।

यतस्तन्नेत्रसञ्चारसूचितेषु प्रवर्तते ॥ 2.11 ॥

केशाः संयमिनः श्रुतेरपि परं पारं गते लोचने

अन्तर्वक्त्रं अपि स्वभावशुचिभीः कीर्णं द्विजानां गणैः ।

मुक्तानां सतताधिवासरुचिरौ वक्षोजकुम्भाविमावित्थं

तन्वि वपुः प्रशान्तं अपि तेरागं करोत्येव नः ॥ 2.12 ॥

मुग्धे धानुष्कता केयं अपूर्वा त्वयि दृश्यते ।

यया विध्यसि चेतांसि गुणैरेव न सायकैः ॥ 2.13 ॥

सति प्रदीपे सत्यग्नौ सत्सु तारारवीन्दुषु ।

विना मे मृगशावाक्ष्या तमोभूतं इदं जगत् ॥ 2.14 ॥

उद्वृत्तः स्तनभार एष तरले नेत्रे चले भ्रूलते

रागाधिष्ठितं ओष्ठपल्लवं इदं कुर्वन्तु नाम व्यथाम् ।

सौभाग्याक्षरमालिकेव लिखिता पुष्पायुधेन स्वयं

मध्यस्थापि करोति तापं अधिकं रोमावलिः केन सा ॥ 2.15 ॥

मुखेन चन्द्रकान्तेन महानीलैः शिरोरुहैः ।

कराभ्यां पद्मरागाभ्यां रेजे रत्नमयीव सा ॥ 2.16 ॥

गुरुणा स्तनभारेण मुखचन्द्रेण भास्वता ।

शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ 2.17 ॥

तस्याः स्तनौ यदि घनौ जघनं च हारि

वक्त्रं च चारु तव चित्त किं आकुलत्वम् ।

पुण्यं कुरुष्व यदि तेषु तवास्ति वाञ्छा

पुण्यैर्विना न हि भवन्ति समीहितार्थाः ॥ 2.18 ॥

इमे तारुण्यश्रीनवपरिमलाः प्रौढसुरतप्रताप

प्रारम्भाः स्मरविजयदानप्रतिभुवः ।

चिरं चेतश्चोरा अभिनवविकारैकगुरवो

विलासव्यापाराः किं अपि विजयन्ते मृगदृशाम् ॥ 2.19 ॥

प्रणयमधुराः प्रेमोद्गारा रसाश्रयतां गताः

फणितिमधुरा मुग्धप्रायाः प्रकाशितसम्मदाः ।

प्रकृतिसुभगा विस्रम्भार्द्राः स्मरोदयदायिनी

रहसि किं अपि स्वैरालापा हरन्ति मृगीदृशाम् ॥ 2.20 ॥

विश्रम्य विश्रम्य वनद्रुमाणां

छायासु तन्वी विचचार काचित् ।

स्तनोत्तरीयेण करोद्धृतेन

निवारयन्ती शशिनो मयूखान् ॥ 2.21 ॥

अदर्शने दर्शनमात्रकामा

दृष्ट्वा परिष्वङ्गसुखैकलोला ।

आलिङ्गितायां पुनरायताक्ष्यामाशास्महे

विग्रहयोरभेदम् ॥ 2.22 ॥

मालती शिरसि जृम्भणं मुखे

चन्दनं वपुषि कुङ्कुमाविलम् ।

वक्षसि प्रियतमा मदालसा

स्वर्ग एष परिशिष्ट आगमः ॥ 2.23 ॥

प्राङ्मां एति मनागनागतरसं जाताभिलाषां ततः

सव्रीडं तदनु श्लथोद्यमं अथ प्रध्वस्तधैर्यं पुनः ।

प्रेमार्द्रं स्पृहणीयनिर्भररहः क्रीडाप्रगल्भं ततो

निःसङ्गाङ्गविकर्षणाधिकसुखरम्यं कुलस्त्रीरतम् ॥ 2.24 ॥

उरसि निपतितानां स्रस्तधम्मिल्लकानां

मुकुलितनयनानां किञ्चिद्उन्मीलितानाम् ।

उपरि सुरतखेदस्विन्नगण्डस्थलानामधर

मधु वधूनां भाग्यवन्तः पिबन्ति ॥ 2.25 ॥

आमीलितनयनानां यः

सुरतरसोऽनु संविदं भाति ।

मिथुरैर्मिथोऽवधारितमवितथम्

इदं एव कामनिर्बर्हणम् ॥ 2.26 ॥

इदं अनुचितं अक्रमश्च पुंसां

यदिह जरास्वपि मन्मथा विकाराः ।

तदपि च न कृतं नितम्बिनीनां

स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥ 2.27 ॥

राजस्तृष्णाम्बुराशेर्न हि जगति गतः कश्चिदेवावसानं

को वार्थोऽर्थैः प्रभूतैः स्ववपुषि गलिते यौवने सानुरागे ।

गच्छामः सद्म यावद्विकसितनयनेन्दीवरालोकिनीनामाक्रम्याक्रम्य

रूपं झटिति न जरया लुप्यते प्रेयसीनाम् ॥ 2.28 ॥

रागस्यागारं एकं नरकशतमहादुःखसम्प्राप्तिहेतुर्मोहस्योत्पत्ति

बीजं जलधरपटलं ज्ञानताराधिपस्य ।

कन्दर्पस्यैकमित्रं प्रकटितविविधस्पष्टदोषप्रबन्धं

लोकेऽस्मिन्न ह्यर्थव्रजकुलभवनयौवनादन्यदस्ति ॥ 2.29 ॥

शृङ्गारद्रुमनीरदे प्रसृमरक्रीडारसस्रोतसि

प्रद्युम्नप्रियबान्धवे चतुरवाङ्मुक्ताफलोदन्वति ।

तन्वीनेत्रचकोरपावनविधौ सौभाग्यलक्ष्मीनिधौ

धन्यः कोऽपि न विक्रियां कलयति प्राप्ते नवे यौवने ॥ 2.30 ॥

संसारेऽस्मिन्नसारे कुनृपतिभवनद्वारसेवाकलङ्कव्यासङ्ग

व्यस्तधैर्यं कथं अमलधियो मानसं संविदध्युः ।

यद्येताः प्रोद्यद्इन्दुद्युतिनिचयभृतो न स्युरम्भोजनेत्राः

प्रेङ्खत्काञ्चीकलापाः स्तनभरविनमन्मध्यभाजस्तरुण्यः ॥ 2.31 ॥

सिद्धाध्यासितकन्दरे हरवृषस्कन्धावरुग्णद्रुमे

गङ्गाधौतशिलातले हिमवतः स्थाने स्थिते श्रेयसि ।

कः कुर्वीत शिरः प्रणाममलिनं म्लानं मनस्वी जनो

यद्वित्रस्तकुरङ्गशावनयना न स्युः स्मरास्त्रं स्त्रियः ॥ 2.32 ॥

संसार तव पर्यन्तपदवी न दवीयसी ।

अन्तरा दुस्तरा न स्युर्यदि ते मदिरेक्षणाम् ॥ 2.33 ॥

दिश वनहरिणीभ्यो वंशकाण्डच्छवीनां

कवलं उपलकोटिच्छिन्नमूलं कुशानाम् ।

शकयुवतिकपोलापाण्डुताम्बूलवल्लीदलम्

अरुणनखाग्रैः पाटितं वा वधूभ्यः ॥ 2.34 ॥

असाराः सर्वे ते विरतिविरसाः पापविषया

जुगुप्स्यन्तां यद्वा ननु सकलदोषास्पदं इति ।

तथाप्येतद्भूमौ नहि परहितात्पुण्यं अधिकं

न चास्मिन्संसारे कुवलयदृशो रम्यं अपरम् ॥ 2.35 ॥

एतत्कामफलो लोके यद्द्वयोरेकचित्तता ।

अन्यचित्तकृते कामे शवयोरिव सङ्गमः ॥ 2.35.1 ॥

मात्सर्यं उत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः

समर्यादं इदं वदन्तु ।

सेव्या नितम्बाः किं उ भूधराणामत

स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ 2.36 ॥

संसारे स्वप्नसारे परिणतितरले द्वे गती पण्डितानां

तत्त्वज्ञानामृताम्भःप्लवललितधियां यातु कालः कथञ्चित् ।

नो चेन्मुग्धाङ्गनानां स्तनजघनघनाभोगसम्भोगिनीनां

स्थूलोपस्थस्थलीषु स्थगितकरतलस्पर्शलीलोद्यमानाम् ॥ 2.37 ॥

आवासः क्रियतां गङ्गे पापहारिणि वारिणि ।

स्तनद्वये तरुण्या वा मनोहारिणि हारिणि ॥ 2.38 ॥

किं इह बहुभिरुक्तैर्युक्तिशून्यैः प्रलापैर्द्वयम्

इह पुरुषाणां सर्वदा सेवनीयम् ।

अभिनवमदलीलालालसं सुन्दरीणां

स्तनभरपरिखिन्नं यौवनं वा वनं वा ॥ 2.39 ॥

सत्यं जना वच्मि न पक्षपाताल्

लोकेषु सप्तस्वपि तथ्यं एतत् ।

नान्यन्मनोहारि नितम्बिनीभ्यो

दुःखैकहेतुर्न च कश्चिदन्यः ॥ 2.40 ॥

कान्तेत्युत्पललोचनेति विपुलश्रोणीभरेत्युन्नमत्पीनोत्तुङ्ग

पयोधरेति समुखाम्भोजेति सुभ्रूरिति ।

दृष्ट्वा माद्यति मोदतेऽभिरमते प्रस्तौति विद्वानपि

प्रत्यक्षाशुचिभस्त्रिकां स्त्रियं अहो मोहस्य दुश्चेष्टितम् ॥ 2.41 ॥

स्मृता भवति तापाय दृष्टा चोन्मादकारिणी ।

स्पृष्टा भवति मोहाय सा नाम दयिता कथम् ॥ 2.42 ॥

तावदेवामृतमयी यावल्लोचनगोचरा ।

चक्षुष्पथादतीता तु विषादप्यतिरिच्यते ॥ 2.43 ॥

नामृतं न विषं किञ्चिदेतां मुक्त्वा नितम्बिनीम् ।

सैवामृतलता रक्ता विरक्ता विषवल्लरी ॥ 2.44 ॥

आवर्तः संशयानां अविनयभुवनं पट्टणं साहसानां

दोषाणां सन्निधानं कपटशतमयं क्षेत्रं अप्रत्ययानाम् ।

स्वर्गद्वारस्य विघ्नो नरकपुरमुख सर्वमायाकरण्डं

स्त्रीयन्त्रं केन सृष्टं विषं अमृतमयं प्राणिलोकस्य पाशः ॥ 2.45 ॥

नो सत्येन मृगाङ्क एष वदनीभूतो न चेन्दीवरद्वन्द्वं

लोचनतां गत न कनकैरप्यङ्गयष्टिः कृता ।

किन्त्वेवं कविभिः प्रतारितमनास्तत्त्वं विजानन्नपि

त्वङ्मांसास्थिमयं वपुर्मृगदृशां मन्दो जनः सेवते ॥ 2.46 ॥

लीलावतीनां सहजा विलासास्त

एव मूढस्य हृदि स्फुरन्ति ।

रागो नलिन्या हि निसर्गसिद्धस्तत्र

भ्रम्त्येव वृथा षड्अङ्घ्रिः ॥ 2.47 ॥

सम्मोहयन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति

निर्भर्त्स्यन्ति रमयन्ति विषादयन्ति ।

एताः प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां

किं नाम वामनयना न समाचरन्ति ॥ 2.47.1 ॥

यदेतत्पूर्णेन्दुद्युतिहरं उदाराकृति परं

मुखाब्जं तन्वङ्ग्याः किल वसति यत्राधरमधु ।

इदं तत्किं पाकद्रुमफलं इदानीं अतिरसव्यतीतेऽस्मिन्

काले विषं इव भविष्य्त्यसुखदम् ॥ 2.48 ॥

उन्मीलत्त्रिवलीतरङ्गनिलया प्रोत्तुङ्गपीनस्तनद्वन्द्वेनोद्गत

चक्रवाकयुगला वक्त्राम्बुजोद्भासिनी ।

कान्ताकारधरा नदीयं अभितः क्रूरात्र नापेक्षते

संसारार्णवमज्जनं यदि तदा दूरेण सन्त्यज्यताम् ॥ 2.49 ॥

जल्पन्ति सार्धं अन्येन पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमाः ।

हृद्गतं चिन्तयन्त्यन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ 2.50 ॥

मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदि हालाहलं एव केवलम् ।

अतएव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताड्यते ॥ 2.51 ॥

अपसर सखे दूरादस्मात्कटाक्षविषानलात्

प्रकृतिविषमाद्योषित्सर्पाद्विलासफणाभृतः ।

इतरफणिना दष्टः शक्यश्चिकित्सितुं औषधैश्चतुर्

वनिताभोगिग्रस्तं हि मन्त्रिणः ॥ 2.52 ॥

विस्तारितं मकरकेतनधीवरेण

स्त्रीसञ्ज्ञितं बडिशं अत्र भवाम्बुराशौ ।

येनाचिरात्तद्अधरामिषलोलमर्त्य

मत्स्यान्विकृष्य विपचत्यनुरागवह्नौ ॥ 2.53 ॥

कामिनीकायकान्तारे कुचपर्वतदुर्गमे ।

मा सञ्चर मनः पान्थ तत्रास्ते स्मरतस्करः ॥ 2.54 ॥

व्याडीर्घेण चलेन वक्त्रगतिना तेजस्विना भोगिना

नीलाब्जद्युतिनाहिना परं अहं दृष्टो न तच्चक्षुषा ।

दृष्टे सन्ति चिकित्सका दिशि दिशि प्रायेण धनार्थिनो

मुग्धाक्षक्षणवीक्षितस्य न हि मे वैद्यो न चाप्यौषधम् ॥ 2.55 ॥

इह हि मधुरगीतं नृत्यं एतद्रसोऽयं

स्फुरति परिमलोऽसौ स्पर्श एष स्तनानाम् ।

इति हतपरमार्थैरिन्द्रियैर्भ्राम्यमाणः

स्वहितकरणधूर्तैः पञ्चभिर्वञ्चितोऽस्मि ॥ 2.56 ॥

न गम्यो मन्त्राणां न च भवति भैषज्यविषयो

न चापि प्रध्वंसं व्रजति विविधैः शान्तिकशतैः ।

भ्रमावेशादङ्गे कं अपि विदधद्भङ्गं असकृत्

स्मरापस्मारोऽयं भ्रमयति दृशं घूर्णयति च ॥ 2.57 ॥

जात्य्अन्धाय च दुर्मुखाय च जराजीर्णा खिलाङ्गाय च

ग्रामीणाय च दुष्कुलाय च गलत्कुष्ठाभिभूताय च ।

यच्छन्तीषु मनोहरं निजवपुलक्ष्मीलवश्रद्धया

पण्यस्त्रीषु विवेककल्पलतिकाशस्त्रीषु राज्येत कः ॥ 2.58 ॥

वेश्यासौ मदनज्वाला

रूपेऽन्धनविवर्धिता ।

कामिभिर्यत्र हूयन्ते

यौवनानि धनानि च ॥ 2.59 ॥

कश्चुम्बति कुलपुरुषो वेश्याधरपल्लवं मनोज्ञं अपि ।

चारभटचोरचेटकनटविटनिष्ठीवनशरावम् ॥ 2.60 ॥

धन्यास्त एव धवलायतलोचनानां

तारुण्यदर्पघनपीनपयोधराणाम् ।

क्षामोदरोपरि लसत्त्रिवलीलतानां

दृष्ट्वाकृतिं विकृतिं एति मनो न येषाम् ॥ 2.61 ॥

बाले लीलामुकुलितं अमी मन्थरा दृष्टिपाताः

किं क्षिप्यन्ते विरमविरम व्यर्थ एष श्रमस्ते ।

सम्प्रत्यन्ये वयं उपरतं बाल्यं आस्था वनान्ते

क्षीणो मोहस्तृणं इव जगज्जालं आलोकयामः ॥ 2.62 ॥

इयं बाला मां प्रत्यनवरतं इन्दीवरदलप्रभा

चीरं चक्षुः क्षिपति किं अभिप्रेतं अनया ।

गतो मोहोऽस्माकं स्मरशबरबाणव्यतिकरज्वर

ज्वाला शान्ता तदपि न वराकी विरमति ॥ 2.63 ॥

किं कन्दर्प करं कदर्थयसि रे कोदण्डटङ्कारितं

रे रे कोकिल कोमलं कलरवं किं वा वृथा जल्पसि ।

मुग्धे स्निग्धविदग्धचारुमधुरैर्लोलैः कटाक्षैरलं

चेतश्चुम्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतं वर्तते ॥ 2.64 ॥

विरहेऽपि सङ्गमः खलु

परस्परं सङ्गतं मनो येषाम् ।

हृदयं अपि विघट्टितं चेत्

सङ्गी विरहं विशेषयति ॥ 2.65 ॥

किं गतेन यदि सा न जीवति

प्राणिति प्रियतमा तथापि किम् ।

इत्युदीक्ष्य नवमेघमालिकां

न प्रयाति पथिकः स्वमन्दिरम् ॥ 2.66 ॥

विरमत बुधा योषित्सङ्गात्सुखात्क्षणभङ्गुरात्

कुरुत करुणामैत्रीप्रज्ञावधूजनसङ्गमम् ।

न खलु नरके हाराक्रान्तं घनस्तनमण्डलं

शरणं अथवा श्रोणीबिम्बं रणन्मणिमेखलम् ॥ 2.67 ॥

यदा योगाभ्यासव्यसनकृशयोरात्ममनसोरविच्छिन्ना

मैत्री स्फुरति कृतिनस्तस्य किं उ तैः ।

प्रियाणां आलापैरधरमधुभिर्वक्त्रविधुभिः

सनिश्वासामोदैः सकुचकलशाश्लेषसुरतैः ॥ 2.68 ॥

यदासीदज्ञानं स्मरतिमिरसञ्चारजनितं

तदा दृष्टनारीमयं इदं अशेषं जगदिति ।

इदानीं अस्माकं पटुतरविवेकाञ्जनजुषां

समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनं अपि ब्रह्म मनुते ॥ 2.69 ॥

तावदेव कृतिनां अपि स्फुरत्येष

निर्मलविवेकदीपकः ।

यावदेव न कुरङ्गचक्षुषां

ताड्यते चटुललोचनाञ्चलैः ॥ 2.70 ॥

वचसि भवति सङ्गत्यागं उद्दिश्य वार्ता

श्रुतिमुखरमुखानां केवलं पण्डितानाम् ।

जघनं अरुणरत्नग्रन्थिकाञ्चीकलापं

कुवलयनयनानां को विहातुं समर्थः ॥ 2.71 ॥

स्वपरप्रतारकोऽसौ

निन्दति योऽलीकपण्डितो युवतीः ।

यस्मात्तपसोऽपि फलं

स्वर्गः स्वर्गेऽपि चाप्सरसः ॥ 2.72 ॥

मत्तेभकुम्भदलने भुवि सन्ति धीराः

केचित्प्रचण्डमृगराजवधेऽपि दक्षाः ।

किन्तु ब्रवीमि बलिनां पुरतः प्रसह्य

कन्दर्पदर्पदलने विरला मनुष्याः ॥ 2.73 ॥

सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति च नरस्तावदेवेन्द्रियाणां

लज्जां तावद्विधत्ते विनयं अपि समालम्बते तावदेव ।

भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते

यावल्लीलावतीनां हृदि न धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतन्ति ॥ 2.74 ॥

उन्मत्तप्रेमसंरम्भाद्

आरभन्ते यद्अङ्गनाः ।

तत्र प्रत्यूहं आधातुं

ब्रह्मापि खलु कातरः ॥ 2.75 ॥

तावन्महत्त्वं पाण्डित्यं

कुलीनत्वं विवेकिता ।

यावज्ज्वलति नाङ्गेषु

हतः पञ्चेषुपावकः ॥ 2.76 ॥

शास्त्रज्ञोऽपि प्रथितविनयोऽप्यात्मबोधोऽपि बाढं

संसारेऽस्मिन्भवति विरलो भाजनं सद्गतीनाम् ।

येनैतस्मिन्निरयनगरद्वारं उद्घाटयन्ती

वामाक्षीणां भवति कुटिला भ्रूलता कुञ्चिकेव ॥ 2.77 ॥

कृशः काणः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलो

व्रणी पूयक्लिन्नः कृमिकुलशतैरावृततनुः ।

क्षुधा क्षामो जीर्णः पिठरककपालार्पितगलः

शुनीं अन्वेति श्वा हतं अपि च हन्त्येव मदनः ॥ 2.78 ॥

स्त्रीमुद्रां कुसुमायुधस्य जयिनीं सर्वार्थसम्पत्करीं

ये मूढाः प्रविहाय यान्ति कुधियो मिथ्याफलान्वेषिणः ।

ते तेनैव निहत्य निर्दयतरं नग्नीकृता मुण्डिताः

केचित्पञ्चशिखीकृताश्च जटिलाः कापालिकाश्चापरे ॥ 2.79 ॥

विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो वाताम्बुपर्णाशनास्तेऽपि

स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः ।

शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं ये भुञ्जते मानवास्तेषाम्

इन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यः प्लवेत्सागरे ॥ 2.80 ॥

परिमलभृतो वाताः शाखा नवाङ्कुरकोटयो

मधुरविरुतोत्कण्ठा वाचः प्रियाः पिकपक्षिणाम् ।

विरलसुरतस्वेदोद्गारा वधूवदनेन्दवः

प्रसरति मधौ रात्र्यां जातो न कस्य गुणोदयः ॥ 2.81 ॥

मधुरयं मधुरैरपि कोकिला

कलरवैर्मलयस्य च वायुभिः ।

विरहिणः प्रहिणस्ति शरीरिणो

विपदि हन्त सुधापि विषायते ॥ 2.82 ॥

आवासः किलकिञ्चितस्य दयितापार्श्वे विलासालसाः

कर्णे कोकिलकामिनीकलरवः स्मेरो लतामण्डपः ।

गोष्ठी सत्कविभिः समं कतिपयैर्मुग्धाः सुधांशोः कराः

केषाञ्चित्सुखयन्ति चात्र हृदयं चैत्रे विचित्राः क्षपाः ॥ 2.83 ॥

पान्थ स्त्रीविरहानलाहुतिकलां आतन्वती मञ्जरीमाकन्देषु

पिकाङ्गनाभिरधुना सोत्कण्ठं आलोक्यते ।

अप्येते नवपाटलापरिमलप्राग्भारपाटच्चरा

वान्तिक्लान्तिवितानतानवकृतः श्रीखण्डशैलानिलाः ॥ 2.84 ॥

प्रथितः प्रणयवतीनां

तावत्पदं आतनोतु हृदि मानः ।

भवति न यावच्चन्दनतरु

सुरभिर्मलयपवमानः ॥ 2.85 ॥

सहकारकुसुमकेसरनिकर

भरामोदमूर्च्छितदिग्अन्ते ।

मधुरमधुरविधुरमधुपे

मधौ भवेत्कस्य नोत्कण्ठा ॥ 2.86 ॥

अच्छाच्छचन्दनरसार्द्रतरा मृगाक्ष्यो

धारागृहाणि कुसुमानि च कौमुदी च ।

मन्दो मरुत्सुमनसः शुचि हर्म्यपृष्ठं

ग्रीष्मे मदं च मदनं च विवर्धयन्ति ॥ 2.87 ॥

स्रजो हृद्यामोदा व्यजनपवनश्चन्द्रकिरणाः

परागः कासारो मलयजरजः शीधु विशदम् ।

शुचिः सौधोत्सङ्गः प्रतनु वसनं पङ्कजदृशो

निदाघऋतावेतद्विलसति लभन्ते सुकृतिनः ॥ 2.88 ॥

सुधाशुभ्रं धाम स्फुरद्अमलरश्मिः शशधरः

प्रियावक्त्राम्भोजं मलयजरजश्चातिसुरभिः ।

स्रजो हृद्यामोदास्तदिदं अखिलं रागिणि जने

करोत्यन्तः क्षोभं न तु विषयसंसर्गविमुखे ॥ 2.89 ॥

तरुणीवेषोद्दीपितकामा

विकसज्जातीपुष्पसुगन्धिः ।

उन्नतपीनपयोधरभारा

प्रावृट्तनुते कस्य न हर्षम् ॥ 2.90 ॥

वियद्उपचितमेघं भूमयः कन्दलिन्यो

नवकुटजकदम्बामोदिनो गन्धवाहाः ।

शिखिकुलकलकेकारावरम्या वनान्ताः

सुखिनं असुखिनं वा सर्वं उत्कण्ठयन्ति ॥ 2.91 ॥

उपरि घनं घनपटलं

तिर्यग्गिरयोऽपि नर्तितमयूराः ।

क्षितिरपि कन्दलधवला

दृष्टिं पथिकः क्व पातयति ॥ 2.92 ॥

इतो विद्युद्वल्लीविलसितं इतः केतकितरोः

स्फुरन्गन्धः प्रोद्यज्जलदनिनदस्फूर्जितं इतः ।

इतः केकिक्रीडाकलकलरवः पक्ष्मलदृशां

कथं यास्यन्त्येते विरहदिवसाः सम्भृतरसाः ॥ 2.93 ॥

असूचिसञ्चारे तमसि नभसि प्रौढजलदध्वनिप्रये

तस्मिन् पतति दृशदां नीरनिचये ।

इदं सौदामिन्याः कनककमनीयं विलसितं

मुदं च ग्लानिं च प्रथयति पथिष्वेव सुदृशाम् ॥ 2.94 ॥

आसारेण न हर्म्यतः प्रियतमैर्यातुं बहिः शक्यते

शीतोत्कम्पनिमित्तं आयतदृशा गाढं समालिङ्ग्यते ।

जाताः शीकरशीतलाश्च मरुतोरत्यन्तखेदच्छिदो

धन्यानां बत दुर्दिनं सुदिनतां याति प्रियासङ्गमे ॥ 2.95 ॥

अर्धं सुप्त्वा निशायाः सरभससुरतायाससन्नश्लथाङ्गप्रोद्भूतासह्य

तृष्णो मधुमदनिरतो हर्म्यपृष्ठे विविक्ते ।

सम्भोगक्लान्तकान्ताशिथिलभुजलतावर्जितं कर्करीतो

ज्योत्स्नाभिन्नाच्छधारं पिबति न सलिलं शारदं मन्दपुण्यः ॥ 2.96 ॥

हेमन्ते दधिदुग्धसर्पिरशना माञ्जिष्ठवासोभृतः

काश्मीरद्रवसान्द्रदिग्धवपुषश्छिन्ना विचित्रै रतैः ।

वृत्तोरुस्तनकामिनोजनकृताश्लेषा गृहाभ्यन्तरे

ताम्बूलीदलपूगपूरितमुखा धन्याः सुखं शेरते ॥ 2.97 ॥

प्रदुयत्प्रौढप्रियङ्गुद्युतिभृति विकसत्कुन्दमाद्यद्द्विरेफे

काले प्रालेयवातप्रचलविलसितोदारमन्दारधाम्नि ।

येषां नो कण्ठलग्ना क्षणं अपि तुहिनक्षोददक्षा मृगाक्षी

तेसां आयामयामा यमसदनसमा यामिनी याति यूनाम् ॥ 2.98 ॥

चुम्बन्तो गण्डभित्तीरलकवति मुखे सीत्कृतान्यादधाना

वक्षःसूत्कञ्चुकेषु स्तनभरपुलकोद्भेदं आपादयन्तः ।

ऊरूनाकम्पयन्तः पृथुजघनतटात्स्रंसयन्तोऽंशुकानि

व्यक्तं कान्ताजनानां विटचरितभृतः शैशिरा वान्ति वाताः ॥ 2.99 ॥

केशानाकुलयन्दृशो मुकुलयन्वासो बलादाक्षिपन्नातन्वन्

पुलकोद्गमं प्रकटयन्नावेगकम्पं शनैः ।

बारं बारं उदारसीत्कृतकृतो दन्तच्छदान्पीडयन्

प्रायः शैशिर एष सम्प्रति मरुत्कान्तासु कान्तायते ॥ 2.100 ॥

यद्यस्य नास्ति रुचिरं तस्मिंस्तस्य स्पृहा मनोज्ञेऽपि ।

रमणीयेऽपि सुधांशौ न मनःकामः सरोजिन्याः ॥ 2.101 ॥

वैराग्ये सञ्चरत्येको नीतौ भ्रमति चापरः ।

शृङ्गारे रमते कश्चिद्भुवि भेदाः परस्परम् ॥ 2.102 ॥