📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ભર્તૃહરેઃ શતક ત્રિશતિ - શૃઙ્ગાર શતકમ્
Bhartrihareh Shataka Trishati - Shringara Shatakam
Shatakam Bhartrihari Gujarati
શમ્ભુસ્વયમ્ભુહરયો હરિણેક્ષણાનાં
યેનાક્રિયન્ત સતતં ગૃહકુમ્ભદાસાઃ ।
વાચાં અગોચરચરિત્રવિચિત્રિતાય
તસ્મૈ નમો ભગવતે મકરધ્વજાય ॥ 2.1 ॥
સ્મિતેન ભાવેન ચ લજ્જયા ભિયા
પરાણ્મુખૈરર્ધકટાક્ષવીક્ષણૈઃ ।
વચોભિરીર્ષ્યાકલહેન લીલયા
સમસ્તભાવૈઃ ખલુ બન્ધનં સ્ત્રિયઃ ॥ 2.2 ॥
ભ્રૂચાતુર્યાત્કુષ્ચિતાક્ષાઃ કટાક્ષાઃ
સ્નિગ્ધા વાચો લજ્જિતાન્તાશ્ચ હાસાઃ ।
લીલામન્દં પ્રસ્થિતં ચ સ્થિતં ચ
સ્ત્રીણાં એતદ્ભૂષણં ચાયુધં ચ ॥ 2.3 ॥
ક્વચિત્સભ્રૂભઙ્ગૈઃ ક્વચિદપિ ચ લજ્જાપરિગતૈઃ
ક્વચિદ્ભૂરિત્રસ્તૈઃ ક્વચિદપિ ચ લીલાવિલલિતૈઃ ।
કુમારીણાં એતૈર્મદનસુભગૈર્નેત્રવલિતૈઃ
સ્ફુરન્નીલાબ્જાનાં પ્રકરપરિકીર્ણા ઇવ દિશઃ ॥ 2.4 ॥
વક્ત્રં ચન્દ્રવિકાસિ પઙ્કજપરીહાસક્ષમે લોચને
વર્ણઃ સ્વર્ણં અપાકરિષ્ણુરલિનીજિષ્ણુઃ કચાનાં ચયઃ ।
બક્ષોજાવિભકુમ્ભવિભ્રમહરૌ ગુર્વી નિતમ્બસ્થલી
વાચાં હારિ ચ માર્દવં યુવતીષુ સ્વાભાવિકં મણ્ડનમ્ ॥ 2.5 ॥
સ્મિતકિઞ્ચિન્મુગ્ધં સરલતરલો દૃષ્ટિવિભવઃ
પરિસ્પન્દો વાચાં અભિનવવિલાસોક્તિસરસઃ ।
ગતાનાં આરમ્ભઃ કિસલયિતલીલાપરિકરઃ
સ્પૃશન્ત્યાસ્તારુણ્યં કિં ઇવ ન હિ રમ્યં મૃગદૃશઃ ॥ 2.6 ॥
દ્રષ્ટવ્યેષુ કિં ઉત્તમં મૃગદૃશઃ પ્રેમપ્રસન્નં મુખં
ઘ્રાતવેષ્વપિ કિં તદ્​આસ્યપવનઃ શ્રવ્યેષુ કિં તદ્વચઃ ।
કિં સ્વાદ્યેષુ તદ્​ઓષ્ઠપલ્લવરસઃ સ્પૃશ્યેષુ કિં તદ્વપુર્ધ્યેયં
કિં નવયૌવને સહૃદયૈઃ સર્વત્ર તદ્વિભ્રમાઃ ॥ 2.7 ॥
એતાશ્ચલદ્વલયસંહતિમેખલોત્થઝઙ્કાર
નૂપુરપરાજિતરાજહંસ્યઃ ।
કુર્વન્તિ કસ્ય ન મનો વિવશં તરુણ્યો
વિત્રસ્તમુગ્ધહરિણીસદૃશૈઃ કટાક્ષૈઃ ॥ 2.8 ॥
કુઙ્કુમપઙ્કકલઙ્કિતદેહા
ગૌરપયોધરકમ્પિતહારા ।
નૂપુરહંસરણત્પદ્મા
કં ન વશીકુરુતે ભુવિ રામા ॥ 2.9 ॥
નૂનં હિ તે કવિવરા વિપરીતવાચો
યે નિત્યં આહુરબલા ઇતિ કામિનીસ્તાઃ ।
યાભિર્વિલોલિતરતારકદૃષ્ટિપાતૈઃ
શક્રાદયોઽપિ વિજિતાસ્ત્વબલાઃ કથં તાઃ ॥ 2.10 ॥
નૂનં આજ્ઞાકરસ્તસ્યાઃ સુભ્રુવો મકરધ્વજઃ ।
યતસ્તન્નેત્રસઞ્ચારસૂચિતેષુ પ્રવર્તતે ॥ 2.11 ॥
કેશાઃ સંયમિનઃ શ્રુતેરપિ પરં પારં ગતે લોચને
અન્તર્વક્ત્રં અપિ સ્વભાવશુચિભીઃ કીર્ણં દ્વિજાનાં ગણૈઃ ।
મુક્તાનાં સતતાધિવાસરુચિરૌ વક્ષોજકુમ્ભાવિમાવિત્થં
તન્વિ વપુઃ પ્રશાન્તં અપિ તેરાગં કરોત્યેવ નઃ ॥ 2.12 ॥
મુગ્ધે ધાનુષ્કતા કેયં અપૂર્વા ત્વયિ દૃશ્યતે ।
યયા વિધ્યસિ ચેતાંસિ ગુણૈરેવ ન સાયકૈઃ ॥ 2.13 ॥
સતિ પ્રદીપે સત્યગ્નૌ સત્સુ તારારવીન્દુષુ ।
વિના મે મૃગશાવાક્ષ્યા તમોભૂતં ઇદં જગત્ ॥ 2.14 ॥
ઉદ્વૃત્તઃ સ્તનભાર એષ તરલે નેત્રે ચલે ભ્રૂલતે
રાગાધિષ્ઠિતં ઓષ્ઠપલ્લવં ઇદં કુર્વન્તુ નામ વ્યથામ્ ।
સૌભાગ્યાક્ષરમાલિકેવ લિખિતા પુષ્પાયુધેન સ્વયં
મધ્યસ્થાપિ કરોતિ તાપં અધિકં રોમાવલિઃ કેન સા ॥ 2.15 ॥
મુખેન ચન્દ્રકાન્તેન મહાનીલૈઃ શિરોરુહૈઃ ।
કરાભ્યાં પદ્મરાગાભ્યાં રેજે રત્નમયીવ સા ॥ 2.16 ॥
ગુરુણા સ્તનભારેણ મુખચન્દ્રેણ ભાસ્વતા ।
શનૈશ્ચરાભ્યાં પાદાભ્યાં રેજે ગ્રહમયીવ સા ॥ 2.17 ॥
તસ્યાઃ સ્તનૌ યદિ ઘનૌ જઘનં ચ હારિ
વક્ત્રં ચ ચારુ તવ ચિત્ત કિં આકુલત્વમ્ ।
પુણ્યં કુરુષ્વ યદિ તેષુ તવાસ્તિ વાઞ્છા
પુણ્યૈર્વિના ન હિ ભવન્તિ સમીહિતાર્થાઃ ॥ 2.18 ॥
ઇમે તારુણ્યશ્રીનવપરિમલાઃ પ્રૌઢસુરતપ્રતાપ
પ્રારમ્ભાઃ સ્મરવિજયદાનપ્રતિભુવઃ ।
ચિરં ચેતશ્ચોરા અભિનવવિકારૈકગુરવો
વિલાસવ્યાપારાઃ કિં અપિ વિજયન્તે મૃગદૃશામ્ ॥ 2.19 ॥
પ્રણયમધુરાઃ પ્રેમોદ્ગારા રસાશ્રયતાં ગતાઃ
ફણિતિમધુરા મુગ્ધપ્રાયાઃ પ્રકાશિતસમ્મદાઃ ।
પ્રકૃતિસુભગા વિસ્રમ્ભાર્દ્રાઃ સ્મરોદયદાયિની
રહસિ કિં અપિ સ્વૈરાલાપા હરન્તિ મૃગીદૃશામ્ ॥ 2.20 ॥
વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય વનદ્રુમાણાં
છાયાસુ તન્વી વિચચાર કાચિત્ ।
સ્તનોત્તરીયેણ કરોદ્ધૃતેન
નિવારયન્તી શશિનો મયૂખાન્ ॥ 2.21 ॥
અદર્શને દર્શનમાત્રકામા
દૃષ્ટ્વા પરિષ્વઙ્ગસુખૈકલોલા ।
આલિઙ્ગિતાયાં પુનરાયતાક્ષ્યામાશાસ્મહે
વિગ્રહયોરભેદમ્ ॥ 2.22 ॥
માલતી શિરસિ જૃમ્ભણં મુખે
ચન્દનં વપુષિ કુઙ્કુમાવિલમ્ ।
વક્ષસિ પ્રિયતમા મદાલસા
સ્વર્ગ એષ પરિશિષ્ટ આગમઃ ॥ 2.23 ॥
પ્રાઙ્માં એતિ મનાગનાગતરસં જાતાભિલાષાં તતઃ
સવ્રીડં તદનુ શ્લથોદ્યમં અથ પ્રધ્વસ્તધૈર્યં પુનઃ ।
પ્રેમાર્દ્રં સ્પૃહણીયનિર્ભરરહઃ ક્રીડાપ્રગલ્ભં તતો
નિઃસઙ્ગાઙ્ગવિકર્ષણાધિકસુખરમ્યં કુલસ્ત્રીરતમ્ ॥ 2.24 ॥
ઉરસિ નિપતિતાનાં સ્રસ્તધમ્મિલ્લકાનાં
મુકુલિતનયનાનાં કિઞ્ચિદ્​ઉન્મીલિતાનામ્ ।
ઉપરિ સુરતખેદસ્વિન્નગણ્ડસ્થલાનામધર
મધુ વધૂનાં ભાગ્યવન્તઃ પિબન્તિ ॥ 2.25 ॥
આમીલિતનયનાનાં યઃ
સુરતરસોઽનુ સંવિદં ભાતિ ।
મિથુરૈર્મિથોઽવધારિતમવિતથમ્
ઇદં એવ કામનિર્બર્હણમ્ ॥ 2.26 ॥
ઇદં અનુચિતં અક્રમશ્ચ પુંસાં
યદિહ જરાસ્વપિ મન્મથા વિકારાઃ ।
તદપિ ચ ન કૃતં નિતમ્બિનીનાં
સ્તનપતનાવધિ જીવિતં રતં વા ॥ 2.27 ॥
રાજસ્તૃષ્ણામ્બુરાશેર્ન હિ જગતિ ગતઃ કશ્ચિદેવાવસાનં
કો વાર્થોઽર્થૈઃ પ્રભૂતૈઃ સ્વવપુષિ ગલિતે યૌવને સાનુરાગે ।
ગચ્છામઃ સદ્મ યાવદ્વિકસિતનયનેન્દીવરાલોકિનીનામાક્રમ્યાક્રમ્ય
રૂપં ઝટિતિ ન જરયા લુપ્યતે પ્રેયસીનામ્ ॥ 2.28 ॥
રાગસ્યાગારં એકં નરકશતમહાદુઃખસમ્પ્રાપ્તિહેતુર્મોહસ્યોત્પત્તિ
બીજં જલધરપટલં જ્ઞાનતારાધિપસ્ય ।
કન્દર્પસ્યૈકમિત્રં પ્રકટિતવિવિધસ્પષ્ટદોષપ્રબન્ધં
લોકેઽસ્મિન્ન હ્યર્થવ્રજકુલભવનયૌવનાદન્યદસ્તિ ॥ 2.29 ॥
શૃઙ્ગારદ્રુમનીરદે પ્રસૃમરક્રીડારસસ્રોતસિ
પ્રદ્યુમ્નપ્રિયબાન્ધવે ચતુરવાઙ્મુક્તાફલોદન્વતિ ।
તન્વીનેત્રચકોરપાવનવિધૌ સૌભાગ્યલક્ષ્મીનિધૌ
ધન્યઃ કોઽપિ ન વિક્રિયાં કલયતિ પ્રાપ્તે નવે યૌવને ॥ 2.30 ॥
સંસારેઽસ્મિન્નસારે કુનૃપતિભવનદ્વારસેવાકલઙ્કવ્યાસઙ્ગ
વ્યસ્તધૈર્યં કથં અમલધિયો માનસં સંવિદધ્યુઃ ।
યદ્યેતાઃ પ્રોદ્યદ્​ઇન્દુદ્યુતિનિચયભૃતો ન સ્યુરમ્ભોજનેત્રાઃ
પ્રેઙ્ખત્કાઞ્ચીકલાપાઃ સ્તનભરવિનમન્મધ્યભાજસ્તરુણ્યઃ ॥ 2.31 ॥
સિદ્ધાધ્યાસિતકન્દરે હરવૃષસ્કન્ધાવરુગ્ણદ્રુમે
ગઙ્ગાધૌતશિલાતલે હિમવતઃ સ્થાને સ્થિતે શ્રેયસિ ।
કઃ કુર્વીત શિરઃ પ્રણામમલિનં મ્લાનં મનસ્વી જનો
યદ્વિત્રસ્તકુરઙ્ગશાવનયના ન સ્યુઃ સ્મરાસ્ત્રં સ્ત્રિયઃ ॥ 2.32 ॥
સંસાર તવ પર્યન્તપદવી ન દવીયસી ।
અન્તરા દુસ્તરા ન સ્યુર્યદિ તે મદિરેક્ષણામ્ ॥ 2.33 ॥
દિશ વનહરિણીભ્યો વંશકાણ્ડચ્છવીનાં
કવલં ઉપલકોટિચ્છિન્નમૂલં કુશાનામ્ ।
શકયુવતિકપોલાપાણ્ડુતામ્બૂલવલ્લીદલમ્
અરુણનખાગ્રૈઃ પાટિતં વા વધૂભ્યઃ ॥ 2.34 ॥
અસારાઃ સર્વે તે વિરતિવિરસાઃ પાપવિષયા
જુગુપ્સ્યન્તાં યદ્વા નનુ સકલદોષાસ્પદં ઇતિ ।
તથાપ્યેતદ્ભૂમૌ નહિ પરહિતાત્પુણ્યં અધિકં
ન ચાસ્મિન્સંસારે કુવલયદૃશો રમ્યં અપરમ્ ॥ 2.35 ॥
એતત્કામફલો લોકે યદ્દ્વયોરેકચિત્તતા ।
અન્યચિત્તકૃતે કામે શવયોરિવ સઙ્ગમઃ ॥ 2.35.1 ॥
માત્સર્યં ઉત્સાર્ય વિચાર્ય કાર્યમાર્યાઃ
સમર્યાદં ઇદં વદન્તુ ।
સેવ્યા નિતમ્બાઃ કિં ઉ ભૂધરાણામત
સ્મરસ્મેરવિલાસિનીનામ્ ॥ 2.36 ॥
સંસારે સ્વપ્નસારે પરિણતિતરલે દ્વે ગતી પણ્ડિતાનાં
તત્ત્વજ્ઞાનામૃતામ્ભઃપ્લવલલિતધિયાં યાતુ કાલઃ કથઞ્ચિત્ ।
નો ચેન્મુગ્ધાઙ્ગનાનાં સ્તનજઘનઘનાભોગસમ્ભોગિનીનાં
સ્થૂલોપસ્થસ્થલીષુ સ્થગિતકરતલસ્પર્શલીલોદ્યમાનામ્ ॥ 2.37 ॥
આવાસઃ ક્રિયતાં ગઙ્ગે પાપહારિણિ વારિણિ ।
સ્તનદ્વયે તરુણ્યા વા મનોહારિણિ હારિણિ ॥ 2.38 ॥
કિં ઇહ બહુભિરુક્તૈર્યુક્તિશૂન્યૈઃ પ્રલાપૈર્દ્વયમ્
ઇહ પુરુષાણાં સર્વદા સેવનીયમ્ ।
અભિનવમદલીલાલાલસં સુન્દરીણાં
સ્તનભરપરિખિન્નં યૌવનં વા વનં વા ॥ 2.39 ॥
સત્યં જના વચ્મિ ન પક્ષપાતાલ્
લોકેષુ સપ્તસ્વપિ તથ્યં એતત્ ।
નાન્યન્મનોહારિ નિતમ્બિનીભ્યો
દુઃખૈકહેતુર્ન ચ કશ્ચિદન્યઃ ॥ 2.40 ॥
કાન્તેત્યુત્પલલોચનેતિ વિપુલશ્રોણીભરેત્યુન્નમત્પીનોત્તુઙ્ગ
પયોધરેતિ સમુખામ્ભોજેતિ સુભ્રૂરિતિ ।
દૃષ્ટ્વા માદ્યતિ મોદતેઽભિરમતે પ્રસ્તૌતિ વિદ્વાનપિ
પ્રત્યક્ષાશુચિભસ્ત્રિકાં સ્ત્રિયં અહો મોહસ્ય દુશ્ચેષ્ટિતમ્ ॥ 2.41 ॥
સ્મૃતા ભવતિ તાપાય દૃષ્ટા ચોન્માદકારિણી ।
સ્પૃષ્ટા ભવતિ મોહાય સા નામ દયિતા કથમ્ ॥ 2.42 ॥
તાવદેવામૃતમયી યાવલ્લોચનગોચરા ।
ચક્ષુષ્પથાદતીતા તુ વિષાદપ્યતિરિચ્યતે ॥ 2.43 ॥
નામૃતં ન વિષં કિઞ્ચિદેતાં મુક્ત્વા નિતમ્બિનીમ્ ।
સૈવામૃતલતા રક્તા વિરક્તા વિષવલ્લરી ॥ 2.44 ॥
આવર્તઃ સંશયાનાં અવિનયભુવનં પટ્ટણં સાહસાનાં
દોષાણાં સન્નિધાનં કપટશતમયં ક્ષેત્રં અપ્રત્યયાનામ્ ।
સ્વર્ગદ્વારસ્ય વિઘ્નો નરકપુરમુખ સર્વમાયાકરણ્ડં
સ્ત્રીયન્ત્રં કેન સૃષ્ટં વિષં અમૃતમયં પ્રાણિલોકસ્ય પાશઃ ॥ 2.45 ॥
નો સત્યેન મૃગાઙ્ક એષ વદનીભૂતો ન ચેન્દીવરદ્વન્દ્વં
લોચનતાં ગત ન કનકૈરપ્યઙ્ગયષ્ટિઃ કૃતા ।
કિન્ત્વેવં કવિભિઃ પ્રતારિતમનાસ્તત્ત્વં વિજાનન્નપિ
ત્વઙ્માંસાસ્થિમયં વપુર્મૃગદૃશાં મન્દો જનઃ સેવતે ॥ 2.46 ॥
લીલાવતીનાં સહજા વિલાસાસ્ત
એવ મૂઢસ્ય હૃદિ સ્ફુરન્તિ ।
રાગો નલિન્યા હિ નિસર્ગસિદ્ધસ્તત્ર
ભ્રમ્ત્યેવ વૃથા ષડ્​અઙ્ઘ્રિઃ ॥ 2.47 ॥
સમ્મોહયન્તિ મદયન્તિ વિડમ્બયન્તિ
નિર્ભર્ત્સ્યન્તિ રમયન્તિ વિષાદયન્તિ ।
એતાઃ પ્રવિશ્ય સદયં હૃદયં નરાણાં
કિં નામ વામનયના ન સમાચરન્તિ ॥ 2.47.1 ॥
યદેતત્પૂર્ણેન્દુદ્યુતિહરં ઉદારાકૃતિ પરં
મુખાબ્જં તન્વઙ્ગ્યાઃ કિલ વસતિ યત્રાધરમધુ ।
ઇદં તત્કિં પાકદ્રુમફલં ઇદાનીં અતિરસવ્યતીતેઽસ્મિન્
કાલે વિષં ઇવ ભવિષ્ય્ત્યસુખદમ્ ॥ 2.48 ॥
ઉન્મીલત્ત્રિવલીતરઙ્ગનિલયા પ્રોત્તુઙ્ગપીનસ્તનદ્વન્દ્વેનોદ્ગત
ચક્રવાકયુગલા વક્ત્રામ્બુજોદ્ભાસિની ।
કાન્તાકારધરા નદીયં અભિતઃ ક્રૂરાત્ર નાપેક્ષતે
સંસારાર્ણવમજ્જનં યદિ તદા દૂરેણ સન્ત્યજ્યતામ્ ॥ 2.49 ॥
જલ્પન્તિ સાર્ધં અન્યેન પશ્યન્ત્યન્યં સવિભ્રમાઃ ।
હૃદ્ગતં ચિન્તયન્ત્યન્યં પ્રિયઃ કો નામ યોષિતામ્ ॥ 2.50 ॥
મધુ તિષ્ઠતિ વાચિ યોષિતાં હૃદિ હાલાહલં એવ કેવલમ્ ।
અત​એવ નિપીયતેઽધરો હૃદયં મુષ્ટિભિરેવ તાડ્યતે ॥ 2.51 ॥
અપસર સખે દૂરાદસ્માત્કટાક્ષવિષાનલાત્
પ્રકૃતિવિષમાદ્યોષિત્સર્પાદ્વિલાસફણાભૃતઃ ।
ઇતરફણિના દષ્ટઃ શક્યશ્ચિકિત્સિતું ઔષધૈશ્ચતુર્
વનિતાભોગિગ્રસ્તં હિ મન્ત્રિણઃ ॥ 2.52 ॥
વિસ્તારિતં મકરકેતનધીવરેણ
સ્ત્રીસઞ્જ્ઞિતં બડિશં અત્ર ભવામ્બુરાશૌ ।
યેનાચિરાત્તદ્​અધરામિષલોલમર્ત્ય
મત્સ્યાન્વિકૃષ્ય વિપચત્યનુરાગવહ્નૌ ॥ 2.53 ॥
કામિનીકાયકાન્તારે કુચપર્વતદુર્ગમે ।
મા સઞ્ચર મનઃ પાન્થ તત્રાસ્તે સ્મરતસ્કરઃ ॥ 2.54 ॥
વ્યાડીર્ઘેણ ચલેન વક્ત્રગતિના તેજસ્વિના ભોગિના
નીલાબ્જદ્યુતિનાહિના પરં અહં દૃષ્ટો ન તચ્ચક્ષુષા ।
દૃષ્ટે સન્તિ ચિકિત્સકા દિશિ દિશિ પ્રાયેણ ધનાર્થિનો
મુગ્ધાક્ષક્ષણવીક્ષિતસ્ય ન હિ મે વૈદ્યો ન ચાપ્યૌષધમ્ ॥ 2.55 ॥
ઇહ હિ મધુરગીતં નૃત્યં એતદ્રસોઽયં
સ્ફુરતિ પરિમલોઽસૌ સ્પર્શ એષ સ્તનાનામ્ ।
ઇતિ હતપરમાર્થૈરિન્દ્રિયૈર્ભ્રામ્યમાણઃ
સ્વહિતકરણધૂર્તૈઃ પઞ્ચભિર્વઞ્ચિતોઽસ્મિ ॥ 2.56 ॥
ન ગમ્યો મન્ત્રાણાં ન ચ ભવતિ ભૈષજ્યવિષયો
ન ચાપિ પ્રધ્વંસં વ્રજતિ વિવિધૈઃ શાન્તિકશતૈઃ ।
ભ્રમાવેશાદઙ્ગે કં અપિ વિદધદ્ભઙ્ગં અસકૃત્
સ્મરાપસ્મારોઽયં ભ્રમયતિ દૃશં ઘૂર્ણયતિ ચ ॥ 2.57 ॥
જાત્ય્​અન્ધાય ચ દુર્મુખાય ચ જરાજીર્ણા ખિલાઙ્ગાય ચ
ગ્રામીણાય ચ દુષ્કુલાય ચ ગલત્કુષ્ઠાભિભૂતાય ચ ।
યચ્છન્તીષુ મનોહરં નિજવપુલક્ષ્મીલવશ્રદ્ધયા
પણ્યસ્ત્રીષુ વિવેકકલ્પલતિકાશસ્ત્રીષુ રાજ્યેત કઃ ॥ 2.58 ॥
વેશ્યાસૌ મદનજ્વાલા
રૂપેઽન્ધનવિવર્ધિતા ।
કામિભિર્યત્ર હૂયન્તે
યૌવનાનિ ધનાનિ ચ ॥ 2.59 ॥
કશ્ચુમ્બતિ કુલપુરુષો વેશ્યાધરપલ્લવં મનોજ્ઞં અપિ ।
ચારભટચોરચેટકનટવિટનિષ્ઠીવનશરાવમ્ ॥ 2.60 ॥
ધન્યાસ્ત એવ ધવલાયતલોચનાનાં
તારુણ્યદર્પઘનપીનપયોધરાણામ્ ।
ક્ષામોદરોપરિ લસત્ત્રિવલીલતાનાં
દૃષ્ટ્વાકૃતિં વિકૃતિં એતિ મનો ન યેષામ્ ॥ 2.61 ॥
બાલે લીલામુકુલિતં અમી મન્થરા દૃષ્ટિપાતાઃ
કિં ક્ષિપ્યન્તે વિરમવિરમ વ્યર્થ એષ શ્રમસ્તે ।
સમ્પ્રત્યન્યે વયં ઉપરતં બાલ્યં આસ્થા વનાન્તે
ક્ષીણો મોહસ્તૃણં ઇવ જગજ્જાલં આલોકયામઃ ॥ 2.62 ॥
ઇયં બાલા માં પ્રત્યનવરતં ઇન્દીવરદલપ્રભા
ચીરં ચક્ષુઃ ક્ષિપતિ કિં અભિપ્રેતં અનયા ।
ગતો મોહોઽસ્માકં સ્મરશબરબાણવ્યતિકરજ્વર
જ્વાલા શાન્તા તદપિ ન વરાકી વિરમતિ ॥ 2.63 ॥
કિં કન્દર્પ કરં કદર્થયસિ રે કોદણ્ડટઙ્કારિતં
રે રે કોકિલ કોમલં કલરવં કિં વા વૃથા જલ્પસિ ।
મુગ્ધે સ્નિગ્ધવિદગ્ધચારુમધુરૈર્લોલૈઃ કટાક્ષૈરલં
ચેતશ્ચુમ્બિતચન્દ્રચૂડચરણધ્યાનામૃતં વર્તતે ॥ 2.64 ॥
વિરહેઽપિ સઙ્ગમઃ ખલુ
પરસ્પરં સઙ્ગતં મનો યેષામ્ ।
હૃદયં અપિ વિઘટ્ટિતં ચેત્
સઙ્ગી વિરહં વિશેષયતિ ॥ 2.65 ॥
કિં ગતેન યદિ સા ન જીવતિ
પ્રાણિતિ પ્રિયતમા તથાપિ કિમ્ ।
ઇત્યુદીક્ષ્ય નવમેઘમાલિકાં
ન પ્રયાતિ પથિકઃ સ્વમન્દિરમ્ ॥ 2.66 ॥
વિરમત બુધા યોષિત્સઙ્ગાત્સુખાત્ક્ષણભઙ્ગુરાત્
કુરુત કરુણામૈત્રીપ્રજ્ઞાવધૂજનસઙ્ગમમ્ ।
ન ખલુ નરકે હારાક્રાન્તં ઘનસ્તનમણ્ડલં
શરણં અથવા શ્રોણીબિમ્બં રણન્મણિમેખલમ્ ॥ 2.67 ॥
યદા યોગાભ્યાસવ્યસનકૃશયોરાત્મમનસોરવિચ્છિન્ના
મૈત્રી સ્ફુરતિ કૃતિનસ્તસ્ય કિં ઉ તૈઃ ।
પ્રિયાણાં આલાપૈરધરમધુભિર્વક્ત્રવિધુભિઃ
સનિશ્વાસામોદૈઃ સકુચકલશાશ્લેષસુરતૈઃ ॥ 2.68 ॥
યદાસીદજ્ઞાનં સ્મરતિમિરસઞ્ચારજનિતં
તદા દૃષ્ટનારીમયં ઇદં અશેષં જગદિતિ ।
ઇદાનીં અસ્માકં પટુતરવિવેકાઞ્જનજુષાં
સમીભૂતા દૃષ્ટિસ્ત્રિભુવનં અપિ બ્રહ્મ મનુતે ॥ 2.69 ॥
તાવદેવ કૃતિનાં અપિ સ્ફુરત્યેષ
નિર્મલવિવેકદીપકઃ ।
યાવદેવ ન કુરઙ્ગચક્ષુષાં
તાડ્યતે ચટુલલોચનાઞ્ચલૈઃ ॥ 2.70 ॥
વચસિ ભવતિ સઙ્ગત્યાગં ઉદ્દિશ્ય વાર્તા
શ્રુતિમુખરમુખાનાં કેવલં પણ્ડિતાનામ્ ।
જઘનં અરુણરત્નગ્રન્થિકાઞ્ચીકલાપં
કુવલયનયનાનાં કો વિહાતું સમર્થઃ ॥ 2.71 ॥
સ્વપરપ્રતારકોઽસૌ
નિન્દતિ યોઽલીકપણ્ડિતો યુવતીઃ ।
યસ્માત્તપસોઽપિ ફલં
સ્વર્ગઃ સ્વર્ગેઽપિ ચાપ્સરસઃ ॥ 2.72 ॥
મત્તેભકુમ્ભદલને ભુવિ સન્તિ ધીરાઃ
કેચિત્પ્રચણ્ડમૃગરાજવધેઽપિ દક્ષાઃ ।
કિન્તુ બ્રવીમિ બલિનાં પુરતઃ પ્રસહ્ય
કન્દર્પદર્પદલને વિરલા મનુષ્યાઃ ॥ 2.73 ॥
સન્માર્ગે તાવદાસ્તે પ્રભવતિ ચ નરસ્તાવદેવેન્દ્રિયાણાં
લજ્જાં તાવદ્વિધત્તે વિનયં અપિ સમાલમ્બતે તાવદેવ ।
ભ્રૂચાપાકૃષ્ટમુક્તાઃ શ્રવણપથગતા નીલપક્ષ્માણ એતે
યાવલ્લીલાવતીનાં હૃદિ ન ધૃતિમુષો દૃષ્ટિબાણાઃ પતન્તિ ॥ 2.74 ॥
ઉન્મત્તપ્રેમસંરમ્ભાદ્
આરભન્તે યદ્​અઙ્ગનાઃ ।
તત્ર પ્રત્યૂહં આધાતું
બ્રહ્માપિ ખલુ કાતરઃ ॥ 2.75 ॥
તાવન્મહત્ત્વં પાણ્ડિત્યં
કુલીનત્વં વિવેકિતા ।
યાવજ્જ્વલતિ નાઙ્ગેષુ
હતઃ પઞ્ચેષુપાવકઃ ॥ 2.76 ॥
શાસ્ત્રજ્ઞોઽપિ પ્રથિતવિનયોઽપ્યાત્મબોધોઽપિ બાઢં
સંસારેઽસ્મિન્ભવતિ વિરલો ભાજનં સદ્ગતીનામ્ ।
યેનૈતસ્મિન્નિરયનગરદ્વારં ઉદ્ઘાટયન્તી
વામાક્ષીણાં ભવતિ કુટિલા ભ્રૂલતા કુઞ્ચિકેવ ॥ 2.77 ॥
કૃશઃ કાણઃ ખઞ્જઃ શ્રવણરહિતઃ પુચ્છવિકલો
વ્રણી પૂયક્લિન્નઃ કૃમિકુલશતૈરાવૃતતનુઃ ।
ક્ષુધા ક્ષામો જીર્ણઃ પિઠરકકપાલાર્પિતગલઃ
શુનીં અન્વેતિ શ્વા હતં અપિ ચ હન્ત્યેવ મદનઃ ॥ 2.78 ॥
સ્ત્રીમુદ્રાં કુસુમાયુધસ્ય જયિનીં સર્વાર્થસમ્પત્કરીં
યે મૂઢાઃ પ્રવિહાય યાન્તિ કુધિયો મિથ્યાફલાન્વેષિણઃ ।
તે તેનૈવ નિહત્ય નિર્દયતરં નગ્નીકૃતા મુણ્ડિતાઃ
કેચિત્પઞ્ચશિખીકૃતાશ્ચ જટિલાઃ કાપાલિકાશ્ચાપરે ॥ 2.79 ॥
વિશ્વામિત્રપરાશરપ્રભૃતયો વાતામ્બુપર્ણાશનાસ્તેઽપિ
સ્ત્રીમુખપઙ્કજં સુલલિતં દૃષ્ટ્વૈવ મોહં ગતાઃ ।
શાલ્યન્નં સઘૃતં પયોદધિયુતં યે ભુઞ્જતે માનવાસ્તેષામ્
ઇન્દ્રિયનિગ્રહો યદિ ભવેદ્વિન્ધ્યઃ પ્લવેત્સાગરે ॥ 2.80 ॥
પરિમલભૃતો વાતાઃ શાખા નવાઙ્કુરકોટયો
મધુરવિરુતોત્કણ્ઠા વાચઃ પ્રિયાઃ પિકપક્ષિણામ્ ।
વિરલસુરતસ્વેદોદ્ગારા વધૂવદનેન્દવઃ
પ્રસરતિ મધૌ રાત્ર્યાં જાતો ન કસ્ય ગુણોદયઃ ॥ 2.81 ॥
મધુરયં મધુરૈરપિ કોકિલા
કલરવૈર્મલયસ્ય ચ વાયુભિઃ ।
વિરહિણઃ પ્રહિણસ્તિ શરીરિણો
વિપદિ હન્ત સુધાપિ વિષાયતે ॥ 2.82 ॥
આવાસઃ કિલકિઞ્ચિતસ્ય દયિતાપાર્શ્વે વિલાસાલસાઃ
કર્ણે કોકિલકામિનીકલરવઃ સ્મેરો લતામણ્ડપઃ ।
ગોષ્ઠી સત્કવિભિઃ સમં કતિપયૈર્મુગ્ધાઃ સુધાંશોઃ કરાઃ
કેષાઞ્ચિત્સુખયન્તિ ચાત્ર હૃદયં ચૈત્રે વિચિત્રાઃ ક્ષપાઃ ॥ 2.83 ॥
પાન્થ સ્ત્રીવિરહાનલાહુતિકલાં આતન્વતી મઞ્જરીમાકન્દેષુ
પિકાઙ્ગનાભિરધુના સોત્કણ્ઠં આલોક્યતે ।
અપ્યેતે નવપાટલાપરિમલપ્રાગ્ભારપાટચ્ચરા
વાન્તિક્લાન્તિવિતાનતાનવકૃતઃ શ્રીખણ્ડશૈલાનિલાઃ ॥ 2.84 ॥
પ્રથિતઃ પ્રણયવતીનાં
તાવત્પદં આતનોતુ હૃદિ માનઃ ।
ભવતિ ન યાવચ્ચન્દનતરુ
સુરભિર્મલયપવમાનઃ ॥ 2.85 ॥
સહકારકુસુમકેસરનિકર
ભરામોદમૂર્ચ્છિતદિગ્​અન્તે ।
મધુરમધુરવિધુરમધુપે
મધૌ ભવેત્કસ્ય નોત્કણ્ઠા ॥ 2.86 ॥
અચ્છાચ્છચન્દનરસાર્દ્રતરા મૃગાક્ષ્યો
ધારાગૃહાણિ કુસુમાનિ ચ કૌમુદી ચ ।
મન્દો મરુત્સુમનસઃ શુચિ હર્મ્યપૃષ્ઠં
ગ્રીષ્મે મદં ચ મદનં ચ વિવર્ધયન્તિ ॥ 2.87 ॥
સ્રજો હૃદ્યામોદા વ્યજનપવનશ્ચન્દ્રકિરણાઃ
પરાગઃ કાસારો મલયજરજઃ શીધુ વિશદમ્ ।
શુચિઃ સૌધોત્સઙ્ગઃ પ્રતનુ વસનં પઙ્કજદૃશો
નિદાઘઋતાવેતદ્વિલસતિ લભન્તે સુકૃતિનઃ ॥ 2.88 ॥
સુધાશુભ્રં ધામ સ્ફુરદ્​અમલરશ્મિઃ શશધરઃ
પ્રિયાવક્ત્રામ્ભોજં મલયજરજશ્ચાતિસુરભિઃ ।
સ્રજો હૃદ્યામોદાસ્તદિદં અખિલં રાગિણિ જને
કરોત્યન્તઃ ક્ષોભં ન તુ વિષયસંસર્ગવિમુખે ॥ 2.89 ॥
તરુણીવેષોદ્દીપિતકામા
વિકસજ્જાતીપુષ્પસુગન્ધિઃ ।
ઉન્નતપીનપયોધરભારા
પ્રાવૃટ્તનુતે કસ્ય ન હર્ષમ્ ॥ 2.90 ॥
વિયદ્​ઉપચિતમેઘં ભૂમયઃ કન્દલિન્યો
નવકુટજકદમ્બામોદિનો ગન્ધવાહાઃ ।
શિખિકુલકલકેકારાવરમ્યા વનાન્તાઃ
સુખિનં અસુખિનં વા સર્વં ઉત્કણ્ઠયન્તિ ॥ 2.91 ॥
ઉપરિ ઘનં ઘનપટલં
તિર્યગ્ગિરયોઽપિ નર્તિતમયૂરાઃ ।
ક્ષિતિરપિ કન્દલધવલા
દૃષ્ટિં પથિકઃ ક્વ પાતયતિ ॥ 2.92 ॥
ઇતો વિદ્યુદ્વલ્લીવિલસિતં ઇતઃ કેતકિતરોઃ
સ્ફુરન્ગન્ધઃ પ્રોદ્યજ્જલદનિનદસ્ફૂર્જિતં ઇતઃ ।
ઇતઃ કેકિક્રીડાકલકલરવઃ પક્ષ્મલદૃશાં
કથં યાસ્યન્ત્યેતે વિરહદિવસાઃ સમ્ભૃતરસાઃ ॥ 2.93 ॥
અસૂચિસઞ્ચારે તમસિ નભસિ પ્રૌઢજલદધ્વનિપ્રયે
તસ્મિન્ પતતિ દૃશદાં નીરનિચયે ।
ઇદં સૌદામિન્યાઃ કનકકમનીયં વિલસિતં
મુદં ચ ગ્લાનિં ચ પ્રથયતિ પથિષ્વેવ સુદૃશામ્ ॥ 2.94 ॥
આસારેણ ન હર્મ્યતઃ પ્રિયતમૈર્યાતું બહિઃ શક્યતે
શીતોત્કમ્પનિમિત્તં આયતદૃશા ગાઢં સમાલિઙ્ગ્યતે ।
જાતાઃ શીકરશીતલાશ્ચ મરુતોરત્યન્તખેદચ્છિદો
ધન્યાનાં બત દુર્દિનં સુદિનતાં યાતિ પ્રિયાસઙ્ગમે ॥ 2.95 ॥
અર્ધં સુપ્ત્વા નિશાયાઃ સરભસસુરતાયાસસન્નશ્લથાઙ્ગપ્રોદ્ભૂતાસહ્ય
તૃષ્ણો મધુમદનિરતો હર્મ્યપૃષ્ઠે વિવિક્તે ।
સમ્ભોગક્લાન્તકાન્તાશિથિલભુજલતાવર્જિતં કર્કરીતો
જ્યોત્સ્નાભિન્નાચ્છધારં પિબતિ ન સલિલં શારદં મન્દપુણ્યઃ ॥ 2.96 ॥
હેમન્તે દધિદુગ્ધસર્પિરશના માઞ્જિષ્ઠવાસોભૃતઃ
કાશ્મીરદ્રવસાન્દ્રદિગ્ધવપુષશ્છિન્ના વિચિત્રૈ રતૈઃ ।
વૃત્તોરુસ્તનકામિનોજનકૃતાશ્લેષા ગૃહાભ્યન્તરે
તામ્બૂલીદલપૂગપૂરિતમુખા ધન્યાઃ સુખં શેરતે ॥ 2.97 ॥
પ્રદુયત્પ્રૌઢપ્રિયઙ્ગુદ્યુતિભૃતિ વિકસત્કુન્દમાદ્યદ્દ્વિરેફે
કાલે પ્રાલેયવાતપ્રચલવિલસિતોદારમન્દારધામ્નિ ।
યેષાં નો કણ્ઠલગ્ના ક્ષણં અપિ તુહિનક્ષોદદક્ષા મૃગાક્ષી
તેસાં આયામયામા યમસદનસમા યામિની યાતિ યૂનામ્ ॥ 2.98 ॥
ચુમ્બન્તો ગણ્ડભિત્તીરલકવતિ મુખે સીત્કૃતાન્યાદધાના
વક્ષઃસૂત્કઞ્ચુકેષુ સ્તનભરપુલકોદ્ભેદં આપાદયન્તઃ ।
ઊરૂનાકમ્પયન્તઃ પૃથુજઘનતટાત્સ્રંસયન્તોઽંશુકાનિ
વ્યક્તં કાન્તાજનાનાં વિટચરિતભૃતઃ શૈશિરા વાન્તિ વાતાઃ ॥ 2.99 ॥
કેશાનાકુલયન્દૃશો મુકુલયન્વાસો બલાદાક્ષિપન્નાતન્વન્
પુલકોદ્ગમં પ્રકટયન્નાવેગકમ્પં શનૈઃ ।
બારં બારં ઉદારસીત્કૃતકૃતો દન્તચ્છદાન્પીડયન્
પ્રાયઃ શૈશિર એષ સમ્પ્રતિ મરુત્કાન્તાસુ કાન્તાયતે ॥ 2.100 ॥
યદ્યસ્ય નાસ્તિ રુચિરં તસ્મિંસ્તસ્ય સ્પૃહા મનોજ્ઞેઽપિ ।
રમણીયેઽપિ સુધાંશૌ ન મનઃકામઃ સરોજિન્યાઃ ॥ 2.101 ॥
વૈરાગ્યે સઞ્ચરત્યેકો નીતૌ ભ્રમતિ ચાપરઃ ।
શૃઙ્ગારે રમતે કશ્ચિદ્ભુવિ ભેદાઃ પરસ્પરમ્ ॥ 2.102 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śambhusvayambhuharayo hariṇekṣaṇānāṃ
yenākriyanta satataṃ gṛhakumbhadāsāḥ |
vācāṃ agocaracaritravicitritāya
tasmai namo bhagavate makaradhvajāya || 2.1 ||
smitena bhāvena ca lajjayā bhiyā
parāṇmukhairardhakaṭākṣavīkṣaṇaiḥ |
vacobhirīrṣyākalahena līlayā
samastabhāvaiḥ khalu bandhanaṃ striyaḥ || 2.2 ||
bhrūcāturyātkuṣcitākṣāḥ kaṭākṣāḥ
snigdhā vāco lajjitāntāśca hāsāḥ |
līlāmandaṃ prasthitaṃ ca sthitaṃ ca
strīṇāṃ etadbhūṣaṇaṃ cāyudhaṃ ca || 2.3 ||
kvacitsabhrūbhaṅgaiḥ kvacidapi ca lajjāparigataiḥ
kvacidbhūritrastaiḥ kvacidapi ca līlāvilalitaiḥ |
kumārīṇāṃ etairmadanasubhagairnetravalitaiḥ
sphurannīlābjānāṃ prakaraparikīrṇā iva diśaḥ || 2.4 ||
vaktraṃ candravikāsi paṅkajaparīhāsakṣame locane
varṇaḥ svarṇaṃ apākariṣṇuralinījiṣṇuḥ kacānāṃ cayaḥ |
bakṣojāvibhakumbhavibhramaharau gurvī nitambasthalī
vācāṃ hāri ca mārdavaṃ yuvatīṣu svābhāvikaṃ maṇḍanam || 2.5 ||
smitakiñcinmugdhaṃ saralataralo dṛṣṭivibhavaḥ
parispando vācāṃ abhinavavilāsoktisarasaḥ |
gatānāṃ ārambhaḥ kisalayitalīlāparikaraḥ
spṛśantyāstāruṇyaṃ kiṃ iva na hi ramyaṃ mṛgadṛśaḥ || 2.6 ||
draṣṭavyeṣu kiṃ uttamaṃ mṛgadṛśaḥ premaprasannaṃ mukhaṃ
ghrātaveṣvapi kiṃ tad​āsyapavanaḥ śravyeṣu kiṃ tadvacaḥ |
kiṃ svādyeṣu tad​oṣṭhapallavarasaḥ spṛśyeṣu kiṃ tadvapurdhyeyaṃ
kiṃ navayauvane sahṛdayaiḥ sarvatra tadvibhramāḥ || 2.7 ||
etāścaladvalayasaṃhatimekhalotthajhaṅkāra
nūpuraparājitarājahaṃsyaḥ |
kurvanti kasya na mano vivaśaṃ taruṇyo
vitrastamugdhahariṇīsadṛśaiḥ kaṭākṣaiḥ || 2.8 ||
kuṅkumapaṅkakalaṅkitadehā
gaurapayodharakampitahārā |
nūpurahaṃsaraṇatpadmā
kaṃ na vaśīkurute bhuvi rāmā || 2.9 ||
nūnaṃ hi te kavivarā viparītavāco
ye nityaṃ āhurabalā iti kāminīstāḥ |
yābhirvilolitaratārakadṛṣṭipātaiḥ
śakrādayo'pi vijitāstvabalāḥ kathaṃ tāḥ || 2.10 ||
nūnaṃ ājñākarastasyāḥ subhruvo makaradhvajaḥ |
yatastannetrasañcārasūciteṣu pravartate || 2.11 ||
keśāḥ saṃyaminaḥ śruterapi paraṃ pāraṃ gate locane
antarvaktraṃ api svabhāvaśucibhīḥ kīrṇaṃ dvijānāṃ gaṇaiḥ |
muktānāṃ satatādhivāsarucirau vakṣojakumbhāvimāvitthaṃ
tanvi vapuḥ praśāntaṃ api terāgaṃ karotyeva naḥ || 2.12 ||
mugdhe dhānuṣkatā keyaṃ apūrvā tvayi dṛśyate |
yayā vidhyasi cetāṃsi guṇaireva na sāyakaiḥ || 2.13 ||
sati pradīpe satyagnau satsu tārāravīnduṣu |
vinā me mṛgaśāvākṣyā tamobhūtaṃ idaṃ jagat || 2.14 ||
udvṛttaḥ stanabhāra eṣa tarale netre cale bhrūlate
rāgādhiṣṭhitaṃ oṣṭhapallavaṃ idaṃ kurvantu nāma vyathām |
saubhāgyākṣaramālikeva likhitā puṣpāyudhena svayaṃ
madhyasthāpi karoti tāpaṃ adhikaṃ romāvaliḥ kena sā || 2.15 ||
mukhena candrakāntena mahānīlaiḥ śiroruhaiḥ |
karābhyāṃ padmarāgābhyāṃ reje ratnamayīva sā || 2.16 ||
guruṇā stanabhāreṇa mukhacandreṇa bhāsvatā |
śanaiścarābhyāṃ pādābhyāṃ reje grahamayīva sā || 2.17 ||
tasyāḥ stanau yadi ghanau jaghanaṃ ca hāri
vaktraṃ ca cāru tava citta kiṃ ākulatvam |
puṇyaṃ kuruṣva yadi teṣu tavāsti vāñchā
puṇyairvinā na hi bhavanti samīhitārthāḥ || 2.18 ||
ime tāruṇyaśrīnavaparimalāḥ prauḍhasuratapratāpa
prārambhāḥ smaravijayadānapratibhuvaḥ |
ciraṃ cetaścorā abhinavavikāraikaguravo
vilāsavyāpārāḥ kiṃ api vijayante mṛgadṛśām || 2.19 ||
praṇayamadhurāḥ premodgārā rasāśrayatāṃ gatāḥ
phaṇitimadhurā mugdhaprāyāḥ prakāśitasammadāḥ |
prakṛtisubhagā visrambhārdrāḥ smarodayadāyinī
rahasi kiṃ api svairālāpā haranti mṛgīdṛśām || 2.20 ||
viśramya viśramya vanadrumāṇāṃ
chāyāsu tanvī vicacāra kācit |
stanottarīyeṇa karoddhṛtena
nivārayantī śaśino mayūkhān || 2.21 ||
adarśane darśanamātrakāmā
dṛṣṭvā pariṣvaṅgasukhaikalolā |
āliṅgitāyāṃ punarāyatākṣyāmāśāsmahe
vigrahayorabhedam || 2.22 ||
mālatī śirasi jṛmbhaṇaṃ mukhe
candanaṃ vapuṣi kuṅkumāvilam |
vakṣasi priyatamā madālasā
svarga eṣa pariśiṣṭa āgamaḥ || 2.23 ||
prāṅmāṃ eti manāganāgatarasaṃ jātābhilāṣāṃ tataḥ
savrīḍaṃ tadanu ślathodyamaṃ atha pradhvastadhairyaṃ punaḥ |
premārdraṃ spṛhaṇīyanirbhararahaḥ krīḍāpragalbhaṃ tato
niḥsaṅgāṅgavikarṣaṇādhikasukharamyaṃ kulastrīratam || 2.24 ||
urasi nipatitānāṃ srastadhammillakānāṃ
mukulitanayanānāṃ kiñcid​unmīlitānām |
upari suratakhedasvinnagaṇḍasthalānāmadhara
madhu vadhūnāṃ bhāgyavantaḥ pibanti || 2.25 ||
āmīlitanayanānāṃ yaḥ
surataraso'nu saṃvidaṃ bhāti |
mithurairmitho'vadhāritamavitatham
idaṃ eva kāmanirbarhaṇam || 2.26 ||
idaṃ anucitaṃ akramaśca puṃsāṃ
yadiha jarāsvapi manmathā vikārāḥ |
tadapi ca na kṛtaṃ nitambinīnāṃ
stanapatanāvadhi jīvitaṃ rataṃ vā || 2.27 ||
rājastṛṣṇāmburāśerna hi jagati gataḥ kaścidevāvasānaṃ
ko vārtho'rthaiḥ prabhūtaiḥ svavapuṣi galite yauvane sānurāge |
gacchāmaḥ sadma yāvadvikasitanayanendīvarālokinīnāmākramyākramya
rūpaṃ jhaṭiti na jarayā lupyate preyasīnām || 2.28 ||
rāgasyāgāraṃ ekaṃ narakaśatamahāduḥkhasamprāptiheturmohasyotpatti
bījaṃ jaladharapaṭalaṃ jñānatārādhipasya |
kandarpasyaikamitraṃ prakaṭitavividhaspaṣṭadoṣaprabandhaṃ
loke'sminna hyarthavrajakulabhavanayauvanādanyadasti || 2.29 ||
śṛṅgāradrumanīrade prasṛmarakrīḍārasasrotasi
pradyumnapriyabāndhave caturavāṅmuktāphalodanvati |
tanvīnetracakorapāvanavidhau saubhāgyalakṣmīnidhau
dhanyaḥ ko'pi na vikriyāṃ kalayati prāpte nave yauvane || 2.30 ||
saṃsāre'sminnasāre kunṛpatibhavanadvārasevākalaṅkavyāsaṅga
vyastadhairyaṃ kathaṃ amaladhiyo mānasaṃ saṃvidadhyuḥ |
yadyetāḥ prodyad​indudyutinicayabhṛto na syurambhojanetrāḥ
preṅkhatkāñcīkalāpāḥ stanabharavinamanmadhyabhājastaruṇyaḥ || 2.31 ||
siddhādhyāsitakandare haravṛṣaskandhāvarugṇadrume
gaṅgādhautaśilātale himavataḥ sthāne sthite śreyasi |
kaḥ kurvīta śiraḥ praṇāmamalinaṃ mlānaṃ manasvī jano
yadvitrastakuraṅgaśāvanayanā na syuḥ smarāstraṃ striyaḥ || 2.32 ||
saṃsāra tava paryantapadavī na davīyasī |
antarā dustarā na syuryadi te madirekṣaṇām || 2.33 ||
diśa vanahariṇībhyo vaṃśakāṇḍacchavīnāṃ
kavalaṃ upalakoṭicchinnamūlaṃ kuśānām |
śakayuvatikapolāpāṇḍutāmbūlavallīdalam
aruṇanakhāgraiḥ pāṭitaṃ vā vadhūbhyaḥ || 2.34 ||
asārāḥ sarve te virativirasāḥ pāpaviṣayā
jugupsyantāṃ yadvā nanu sakaladoṣāspadaṃ iti |
tathāpyetadbhūmau nahi parahitātpuṇyaṃ adhikaṃ
na cāsminsaṃsāre kuvalayadṛśo ramyaṃ aparam || 2.35 ||
etatkāmaphalo loke yaddvayorekacittatā |
anyacittakṛte kāme śavayoriva saṅgamaḥ || 2.35.1 ||
mātsaryaṃ utsārya vicārya kāryamāryāḥ
samaryādaṃ idaṃ vadantu |
sevyā nitambāḥ kiṃ u bhūdharāṇāmata
smarasmeravilāsinīnām || 2.36 ||
saṃsāre svapnasāre pariṇatitarale dve gatī paṇḍitānāṃ
tattvajñānāmṛtāmbhaḥplavalalitadhiyāṃ yātu kālaḥ kathañcit |
no cenmugdhāṅganānāṃ stanajaghanaghanābhogasambhoginīnāṃ
sthūlopasthasthalīṣu sthagitakaratalasparśalīlodyamānām || 2.37 ||
āvāsaḥ kriyatāṃ gaṅge pāpahāriṇi vāriṇi |
stanadvaye taruṇyā vā manohāriṇi hāriṇi || 2.38 ||
kiṃ iha bahubhiruktairyuktiśūnyaiḥ pralāpairdvayam
iha puruṣāṇāṃ sarvadā sevanīyam |
abhinavamadalīlālālasaṃ sundarīṇāṃ
stanabharaparikhinnaṃ yauvanaṃ vā vanaṃ vā || 2.39 ||
satyaṃ janā vacmi na pakṣapātāl
lokeṣu saptasvapi tathyaṃ etat |
nānyanmanohāri nitambinībhyo
duḥkhaikaheturna ca kaścidanyaḥ || 2.40 ||
kāntetyutpalalocaneti vipulaśroṇībharetyunnamatpīnottuṅga
payodhareti samukhāmbhojeti subhrūriti |
dṛṣṭvā mādyati modate'bhiramate prastauti vidvānapi
pratyakṣāśucibhastrikāṃ striyaṃ aho mohasya duśceṣṭitam || 2.41 ||
smṛtā bhavati tāpāya dṛṣṭā conmādakāriṇī |
spṛṣṭā bhavati mohāya sā nāma dayitā katham || 2.42 ||
tāvadevāmṛtamayī yāvallocanagocarā |
cakṣuṣpathādatītā tu viṣādapyatiricyate || 2.43 ||
nāmṛtaṃ na viṣaṃ kiñcidetāṃ muktvā nitambinīm |
saivāmṛtalatā raktā viraktā viṣavallarī || 2.44 ||
āvartaḥ saṃśayānāṃ avinayabhuvanaṃ paṭṭaṇaṃ sāhasānāṃ
doṣāṇāṃ sannidhānaṃ kapaṭaśatamayaṃ kṣetraṃ apratyayānām |
svargadvārasya vighno narakapuramukha sarvamāyākaraṇḍaṃ
strīyantraṃ kena sṛṣṭaṃ viṣaṃ amṛtamayaṃ prāṇilokasya pāśaḥ || 2.45 ||
no satyena mṛgāṅka eṣa vadanībhūto na cendīvaradvandvaṃ
locanatāṃ gata na kanakairapyaṅgayaṣṭiḥ kṛtā |
kintvevaṃ kavibhiḥ pratāritamanāstattvaṃ vijānannapi
tvaṅmāṃsāsthimayaṃ vapurmṛgadṛśāṃ mando janaḥ sevate || 2.46 ||
līlāvatīnāṃ sahajā vilāsāsta
eva mūḍhasya hṛdi sphuranti |
rāgo nalinyā hi nisargasiddhastatra
bhramtyeva vṛthā ṣaḍ​aṅghriḥ || 2.47 ||
sammohayanti madayanti viḍambayanti
nirbhartsyanti ramayanti viṣādayanti |
etāḥ praviśya sadayaṃ hṛdayaṃ narāṇāṃ
kiṃ nāma vāmanayanā na samācaranti || 2.47.1 ||
yadetatpūrṇendudyutiharaṃ udārākṛti paraṃ
mukhābjaṃ tanvaṅgyāḥ kila vasati yatrādharamadhu |
idaṃ tatkiṃ pākadrumaphalaṃ idānīṃ atirasavyatīte'smin
kāle viṣaṃ iva bhaviṣytyasukhadam || 2.48 ||
unmīlattrivalītaraṅganilayā prottuṅgapīnastanadvandvenodgata
cakravākayugalā vaktrāmbujodbhāsinī |
kāntākāradharā nadīyaṃ abhitaḥ krūrātra nāpekṣate
saṃsārārṇavamajjanaṃ yadi tadā dūreṇa santyajyatām || 2.49 ||
jalpanti sārdhaṃ anyena paśyantyanyaṃ savibhramāḥ |
hṛdgataṃ cintayantyanyaṃ priyaḥ ko nāma yoṣitām || 2.50 ||
madhu tiṣṭhati vāci yoṣitāṃ hṛdi hālāhalaṃ eva kevalam |
ata​eva nipīyate'dharo hṛdayaṃ muṣṭibhireva tāḍyate || 2.51 ||
apasara sakhe dūrādasmātkaṭākṣaviṣānalāt
prakṛtiviṣamādyoṣitsarpādvilāsaphaṇābhṛtaḥ |
itaraphaṇinā daṣṭaḥ śakyaścikitsituṃ auṣadhaiścatur
vanitābhogigrastaṃ hi mantriṇaḥ || 2.52 ||
vistāritaṃ makaraketanadhīvareṇa
strīsañjñitaṃ baḍiśaṃ atra bhavāmburāśau |
yenācirāttad​adharāmiṣalolamartya
matsyānvikṛṣya vipacatyanurāgavahnau || 2.53 ||
kāminīkāyakāntāre kucaparvatadurgame |
mā sañcara manaḥ pāntha tatrāste smarataskaraḥ || 2.54 ||
vyāḍīrgheṇa calena vaktragatinā tejasvinā bhoginā
nīlābjadyutināhinā paraṃ ahaṃ dṛṣṭo na taccakṣuṣā |
dṛṣṭe santi cikitsakā diśi diśi prāyeṇa dhanārthino
mugdhākṣakṣaṇavīkṣitasya na hi me vaidyo na cāpyauṣadham || 2.55 ||
iha hi madhuragītaṃ nṛtyaṃ etadraso'yaṃ
sphurati parimalo'sau sparśa eṣa stanānām |
iti hataparamārthairindriyairbhrāmyamāṇaḥ
svahitakaraṇadhūrtaiḥ pañcabhirvañcito'smi || 2.56 ||
na gamyo mantrāṇāṃ na ca bhavati bhaiṣajyaviṣayo
na cāpi pradhvaṃsaṃ vrajati vividhaiḥ śāntikaśataiḥ |
bhramāveśādaṅge kaṃ api vidadhadbhaṅgaṃ asakṛt
smarāpasmāro'yaṃ bhramayati dṛśaṃ ghūrṇayati ca || 2.57 ||
jāty​andhāya ca durmukhāya ca jarājīrṇā khilāṅgāya ca
grāmīṇāya ca duṣkulāya ca galatkuṣṭhābhibhūtāya ca |
yacchantīṣu manoharaṃ nijavapulakṣmīlavaśraddhayā
paṇyastrīṣu vivekakalpalatikāśastrīṣu rājyeta kaḥ || 2.58 ||
veśyāsau madanajvālā
rūpe'ndhanavivardhitā |
kāmibhiryatra hūyante
yauvanāni dhanāni ca || 2.59 ||
kaścumbati kulapuruṣo veśyādharapallavaṃ manojñaṃ api |
cārabhaṭacoraceṭakanaṭaviṭaniṣṭhīvanaśarāvam || 2.60 ||
dhanyāsta eva dhavalāyatalocanānāṃ
tāruṇyadarpaghanapīnapayodharāṇām |
kṣāmodaropari lasattrivalīlatānāṃ
dṛṣṭvākṛtiṃ vikṛtiṃ eti mano na yeṣām || 2.61 ||
bāle līlāmukulitaṃ amī mantharā dṛṣṭipātāḥ
kiṃ kṣipyante viramavirama vyartha eṣa śramaste |
sampratyanye vayaṃ uparataṃ bālyaṃ āsthā vanānte
kṣīṇo mohastṛṇaṃ iva jagajjālaṃ ālokayāmaḥ || 2.62 ||
iyaṃ bālā māṃ pratyanavarataṃ indīvaradalaprabhā
cīraṃ cakṣuḥ kṣipati kiṃ abhipretaṃ anayā |
gato moho'smākaṃ smaraśabarabāṇavyatikarajvara
jvālā śāntā tadapi na varākī viramati || 2.63 ||
kiṃ kandarpa karaṃ kadarthayasi re kodaṇḍaṭaṅkāritaṃ
re re kokila komalaṃ kalaravaṃ kiṃ vā vṛthā jalpasi |
mugdhe snigdhavidagdhacārumadhurairlolaiḥ kaṭākṣairalaṃ
cetaścumbitacandracūḍacaraṇadhyānāmṛtaṃ vartate || 2.64 ||
virahe'pi saṅgamaḥ khalu
parasparaṃ saṅgataṃ mano yeṣām |
hṛdayaṃ api vighaṭṭitaṃ cet
saṅgī virahaṃ viśeṣayati || 2.65 ||
kiṃ gatena yadi sā na jīvati
prāṇiti priyatamā tathāpi kim |
ityudīkṣya navameghamālikāṃ
na prayāti pathikaḥ svamandiram || 2.66 ||
viramata budhā yoṣitsaṅgātsukhātkṣaṇabhaṅgurāt
kuruta karuṇāmaitrīprajñāvadhūjanasaṅgamam |
na khalu narake hārākrāntaṃ ghanastanamaṇḍalaṃ
śaraṇaṃ athavā śroṇībimbaṃ raṇanmaṇimekhalam || 2.67 ||
yadā yogābhyāsavyasanakṛśayorātmamanasoravicchinnā
maitrī sphurati kṛtinastasya kiṃ u taiḥ |
priyāṇāṃ ālāpairadharamadhubhirvaktravidhubhiḥ
saniśvāsāmodaiḥ sakucakalaśāśleṣasurataiḥ || 2.68 ||
yadāsīdajñānaṃ smaratimirasañcārajanitaṃ
tadā dṛṣṭanārīmayaṃ idaṃ aśeṣaṃ jagaditi |
idānīṃ asmākaṃ paṭutaravivekāñjanajuṣāṃ
samībhūtā dṛṣṭistribhuvanaṃ api brahma manute || 2.69 ||
tāvadeva kṛtināṃ api sphuratyeṣa
nirmalavivekadīpakaḥ |
yāvadeva na kuraṅgacakṣuṣāṃ
tāḍyate caṭulalocanāñcalaiḥ || 2.70 ||
vacasi bhavati saṅgatyāgaṃ uddiśya vārtā
śrutimukharamukhānāṃ kevalaṃ paṇḍitānām |
jaghanaṃ aruṇaratnagranthikāñcīkalāpaṃ
kuvalayanayanānāṃ ko vihātuṃ samarthaḥ || 2.71 ||
svaparapratārako'sau
nindati yo'līkapaṇḍito yuvatīḥ |
yasmāttapaso'pi phalaṃ
svargaḥ svarge'pi cāpsarasaḥ || 2.72 ||
mattebhakumbhadalane bhuvi santi dhīrāḥ
kecitpracaṇḍamṛgarājavadhe'pi dakṣāḥ |
kintu bravīmi balināṃ purataḥ prasahya
kandarpadarpadalane viralā manuṣyāḥ || 2.73 ||
sanmārge tāvadāste prabhavati ca narastāvadevendriyāṇāṃ
lajjāṃ tāvadvidhatte vinayaṃ api samālambate tāvadeva |
bhrūcāpākṛṣṭamuktāḥ śravaṇapathagatā nīlapakṣmāṇa ete
yāvallīlāvatīnāṃ hṛdi na dhṛtimuṣo dṛṣṭibāṇāḥ patanti || 2.74 ||
unmattapremasaṃrambhād
ārabhante yad​aṅganāḥ |
tatra pratyūhaṃ ādhātuṃ
brahmāpi khalu kātaraḥ || 2.75 ||
tāvanmahattvaṃ pāṇḍityaṃ
kulīnatvaṃ vivekitā |
yāvajjvalati nāṅgeṣu
hataḥ pañceṣupāvakaḥ || 2.76 ||
śāstrajño'pi prathitavinayo'pyātmabodho'pi bāḍhaṃ
saṃsāre'sminbhavati viralo bhājanaṃ sadgatīnām |
yenaitasminnirayanagaradvāraṃ udghāṭayantī
vāmākṣīṇāṃ bhavati kuṭilā bhrūlatā kuñcikeva || 2.77 ||
kṛśaḥ kāṇaḥ khañjaḥ śravaṇarahitaḥ pucchavikalo
vraṇī pūyaklinnaḥ kṛmikulaśatairāvṛtatanuḥ |
kṣudhā kṣāmo jīrṇaḥ piṭharakakapālārpitagalaḥ
śunīṃ anveti śvā hataṃ api ca hantyeva madanaḥ || 2.78 ||
strīmudrāṃ kusumāyudhasya jayinīṃ sarvārthasampatkarīṃ
ye mūḍhāḥ pravihāya yānti kudhiyo mithyāphalānveṣiṇaḥ |
te tenaiva nihatya nirdayataraṃ nagnīkṛtā muṇḍitāḥ
kecitpañcaśikhīkṛtāśca jaṭilāḥ kāpālikāścāpare || 2.79 ||
viśvāmitraparāśaraprabhṛtayo vātāmbuparṇāśanāste'pi
strīmukhapaṅkajaṃ sulalitaṃ dṛṣṭvaiva mohaṃ gatāḥ |
śālyannaṃ saghṛtaṃ payodadhiyutaṃ ye bhuñjate mānavāsteṣām
indriyanigraho yadi bhavedvindhyaḥ plavetsāgare || 2.80 ||
parimalabhṛto vātāḥ śākhā navāṅkurakoṭayo
madhuravirutotkaṇṭhā vācaḥ priyāḥ pikapakṣiṇām |
viralasuratasvedodgārā vadhūvadanendavaḥ
prasarati madhau rātryāṃ jāto na kasya guṇodayaḥ || 2.81 ||
madhurayaṃ madhurairapi kokilā
kalaravairmalayasya ca vāyubhiḥ |
virahiṇaḥ prahiṇasti śarīriṇo
vipadi hanta sudhāpi viṣāyate || 2.82 ||
āvāsaḥ kilakiñcitasya dayitāpārśve vilāsālasāḥ
karṇe kokilakāminīkalaravaḥ smero latāmaṇḍapaḥ |
goṣṭhī satkavibhiḥ samaṃ katipayairmugdhāḥ sudhāṃśoḥ karāḥ
keṣāñcitsukhayanti cātra hṛdayaṃ caitre vicitrāḥ kṣapāḥ || 2.83 ||
pāntha strīvirahānalāhutikalāṃ ātanvatī mañjarīmākandeṣu
pikāṅganābhiradhunā sotkaṇṭhaṃ ālokyate |
apyete navapāṭalāparimalaprāgbhārapāṭaccarā
vāntiklāntivitānatānavakṛtaḥ śrīkhaṇḍaśailānilāḥ || 2.84 ||
prathitaḥ praṇayavatīnāṃ
tāvatpadaṃ ātanotu hṛdi mānaḥ |
bhavati na yāvaccandanataru
surabhirmalayapavamānaḥ || 2.85 ||
sahakārakusumakesaranikara
bharāmodamūrcchitadig​ante |
madhuramadhuravidhuramadhupe
madhau bhavetkasya notkaṇṭhā || 2.86 ||
acchācchacandanarasārdratarā mṛgākṣyo
dhārāgṛhāṇi kusumāni ca kaumudī ca |
mando marutsumanasaḥ śuci harmyapṛṣṭhaṃ
grīṣme madaṃ ca madanaṃ ca vivardhayanti || 2.87 ||
srajo hṛdyāmodā vyajanapavanaścandrakiraṇāḥ
parāgaḥ kāsāro malayajarajaḥ śīdhu viśadam |
śuciḥ saudhotsaṅgaḥ pratanu vasanaṃ paṅkajadṛśo
nidāghaṛtāvetadvilasati labhante sukṛtinaḥ || 2.88 ||
sudhāśubhraṃ dhāma sphurad​amalaraśmiḥ śaśadharaḥ
priyāvaktrāmbhojaṃ malayajarajaścātisurabhiḥ |
srajo hṛdyāmodāstadidaṃ akhilaṃ rāgiṇi jane
karotyantaḥ kṣobhaṃ na tu viṣayasaṃsargavimukhe || 2.89 ||
taruṇīveṣoddīpitakāmā
vikasajjātīpuṣpasugandhiḥ |
unnatapīnapayodharabhārā
prāvṛṭtanute kasya na harṣam || 2.90 ||
viyad​upacitameghaṃ bhūmayaḥ kandalinyo
navakuṭajakadambāmodino gandhavāhāḥ |
śikhikulakalakekārāvaramyā vanāntāḥ
sukhinaṃ asukhinaṃ vā sarvaṃ utkaṇṭhayanti || 2.91 ||
upari ghanaṃ ghanapaṭalaṃ
tiryaggirayo'pi nartitamayūrāḥ |
kṣitirapi kandaladhavalā
dṛṣṭiṃ pathikaḥ kva pātayati || 2.92 ||
ito vidyudvallīvilasitaṃ itaḥ ketakitaroḥ
sphurangandhaḥ prodyajjaladaninadasphūrjitaṃ itaḥ |
itaḥ kekikrīḍākalakalaravaḥ pakṣmaladṛśāṃ
kathaṃ yāsyantyete virahadivasāḥ sambhṛtarasāḥ || 2.93 ||
asūcisañcāre tamasi nabhasi prauḍhajaladadhvanipraye
tasmin patati dṛśadāṃ nīranicaye |
idaṃ saudāminyāḥ kanakakamanīyaṃ vilasitaṃ
mudaṃ ca glāniṃ ca prathayati pathiṣveva sudṛśām || 2.94 ||
āsāreṇa na harmyataḥ priyatamairyātuṃ bahiḥ śakyate
śītotkampanimittaṃ āyatadṛśā gāḍhaṃ samāliṅgyate |
jātāḥ śīkaraśītalāśca marutoratyantakhedacchido
dhanyānāṃ bata durdinaṃ sudinatāṃ yāti priyāsaṅgame || 2.95 ||
ardhaṃ suptvā niśāyāḥ sarabhasasuratāyāsasannaślathāṅgaprodbhūtāsahya
tṛṣṇo madhumadanirato harmyapṛṣṭhe vivikte |
sambhogaklāntakāntāśithilabhujalatāvarjitaṃ karkarīto
jyotsnābhinnācchadhāraṃ pibati na salilaṃ śāradaṃ mandapuṇyaḥ || 2.96 ||
hemante dadhidugdhasarpiraśanā māñjiṣṭhavāsobhṛtaḥ
kāśmīradravasāndradigdhavapuṣaśchinnā vicitrai rataiḥ |
vṛttorustanakāminojanakṛtāśleṣā gṛhābhyantare
tāmbūlīdalapūgapūritamukhā dhanyāḥ sukhaṃ śerate || 2.97 ||
praduyatprauḍhapriyaṅgudyutibhṛti vikasatkundamādyaddvirephe
kāle prāleyavātapracalavilasitodāramandāradhāmni |
yeṣāṃ no kaṇṭhalagnā kṣaṇaṃ api tuhinakṣodadakṣā mṛgākṣī
tesāṃ āyāmayāmā yamasadanasamā yāminī yāti yūnām || 2.98 ||
cumbanto gaṇḍabhittīralakavati mukhe sītkṛtānyādadhānā
vakṣaḥsūtkañcukeṣu stanabharapulakodbhedaṃ āpādayantaḥ |
ūrūnākampayantaḥ pṛthujaghanataṭātsraṃsayanto'ṃśukāni
vyaktaṃ kāntājanānāṃ viṭacaritabhṛtaḥ śaiśirā vānti vātāḥ || 2.99 ||
keśānākulayandṛśo mukulayanvāso balādākṣipannātanvan
pulakodgamaṃ prakaṭayannāvegakampaṃ śanaiḥ |
bāraṃ bāraṃ udārasītkṛtakṛto dantacchadānpīḍayan
prāyaḥ śaiśira eṣa samprati marutkāntāsu kāntāyate || 2.100 ||
yadyasya nāsti ruciraṃ tasmiṃstasya spṛhā manojñe'pi |
ramaṇīye'pi sudhāṃśau na manaḥkāmaḥ sarojinyāḥ || 2.101 ||
vairāgye sañcaratyeko nītau bhramati cāparaḥ |
śṛṅgāre ramate kaścidbhuvi bhedāḥ parasparam || 2.102 ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever