Ashtavakra Gita Ashtadasho'dhyayah — Sinhala Script

අෂ්ටාවක්ර උවාච ..

යස්ය බෝධෝදයේ තාවත්ස්වප්නවද් භවති භ්රමඃ .

තස්මෛ සුඛෛකරූපාය නමඃ ශාන්තාය තේජසේ .. 18-1..

අර්ජයිත්වාඛිලාන් අර්ථාන් භෝගානාප්නෝති පුෂ්කලාන් .

න හි සර්වපරිත්යාගමන්තරේණ සුඛී භවේත් .. 18-2..

කර්තව්යදුඃඛමාර්තණ්ඩජ්වාලාදග්ධාන්තරාත්මනඃ .

කුතඃ ප්රශමපීයූෂධාරාසාරමෘතේ සුඛම් .. 18-3..

භවෝ(අ)යං භාවනාමාත්රෝ න කිඤ්චිත් පරමාර්ථතඃ .

නාස්ත්යභාවඃ ස්වභාවානාං භාවාභාවවිභාවිනාම් .. 18-4..

න දූරං න ච සඞ්කෝචාල්ලබ්ධමේවාත්මනඃ පදම් .

නිර්විකල්පං නිරායාසං නිර්විකාරං නිරඤ්ජනම් .. 18-5..

ව්යාමෝහමාත්රවිරතෞ ස්වරූපාදානමාත්රතඃ .

වීතශෝකා විරාජන්තේ නිරාවරණදෘෂ්ටයඃ .. 18-6..

සමස්තං කල්පනාමාත්රමාත්මා මුක්තඃ සනාතනඃ .

ඉති විජ්ඤාය ධීරෝ හි කිමභ්යස්යති බාලවත් .. 18-7..

ආත්මා බ්රහ්මේති නිශ්චිත්ය භාවාභාවෞ ච කල්පිතෞ .

නිෂ්කාමඃ කිං විජානාති කිං බ්රූතේ ච කරෝති කිම් .. 18-8..

අයං සෝ(අ)හමයං නාහමිති ක්ෂීණා විකල්පනා .

සර්වමාත්මේති නිශ්චිත්ය තූෂ්ණීම්භූතස්ය යෝගිනඃ .. 18-9..

න වික්ෂේපෝ න චෛකාග්ර්යං නාතිබෝධෝ න මූඪතා .

න සුඛං න ච වා දුඃඛමුපශාන්තස්ය යෝගිනඃ .. 18-10..

ස්වාරාජ්යේ භෛක්ෂවෘත්තෞ ච ලාභාලාභේ ජනේ වනේ .

නිර්විකල්පස්වභාවස්ය න විශේෂෝ(අ)ස්ති යෝගිනඃ .. 18-11..

ක්ව ධර්මඃ ක්ව ච වා කාමඃ ක්ව චාර්ථඃ ක්ව විවේකිතා .

ඉදං කෘතමිදං නේති ද්වන්ද්වෛර්මුක්තස්ය යෝගිනඃ .. 18-12..

කෘත්යං කිමපි නෛවාස්ති න කාපි හෘදි රඤ්ජනා .

යථා ජීවනමේවේහ ජීවන්මුක්තස්ය යෝගිනඃ .. 18-13..

ක්ව මෝහඃ ක්ව ච වා විශ්වං ක්ව තද් ධ්යානං ක්ව මුක්තතා .

සර්වසඞ්කල්පසීමායාං විශ්රාන්තස්ය මහාත්මනඃ .. 18-14..

යේන විශ්වමිදං දෘෂ්ටං ස නාස්තීති කරෝතු වෛ .

නිර්වාසනඃ කිං කුරුතේ පශ්යන්නපි න පශ්යති .. 18-15..

යේන දෘෂ්ටං පරං බ්රහ්ම සෝ(අ)හං බ්රහ්මේති චින්තයේත් .

කිං චින්තයති නිශ්චින්තෝ ද්විතීයං යෝ න පශ්යති .. 18-16..

දෘෂ්ටෝ යේනාත්මවික්ෂේපෝ නිරෝධං කුරුතේ ත්වසෞ .

උදාරස්තු න වික්ෂිප්තඃ සාධ්යාභාවාත්කරෝති කිම් .. 18-17..

ධීරෝ ලෝකවිපර්යස්තෝ වර්තමානෝ(අ)පි ලෝකවත් .

න සමාධිං න වික්ෂේපං න ලෝපං ස්වස්ය පශ්යති .. 18-18..

භාවාභාවවිහීනෝ යස්තෘප්තෝ නිර්වාසනෝ බුධඃ .

නෛව කිඤ්චිත්කෘතං තේන ලෝකදෘෂ්ට්යා විකුර්වතා .. 18-19..

ප්රවෘත්තෞ වා නිවෘත්තෞ වා නෛව ධීරස්ය දුර්ග්රහඃ .

යදා යත්කර්තුමායාති තත්කෘත්වා තිෂ්ඨතඃ සුඛම් .. 18-20..

නිර්වාසනෝ නිරාලම්බඃ ස්වච්ඡන්දෝ මුක්තබන්ධනඃ .

ක්ෂිප්තඃ සංස්කාරවාතේන චේෂ්ටතේ ශුෂ්කපර්ණවත් .. 18-21..

අසංසාරස්ය තු ක්වාපි න හර්ෂෝ න විෂාදතා .

ස ශීතලමනා නිත්යං විදේහ ඉව රාජයේ .. 18-22..

කුත්රාපි න ජිහාසාස්ති නාශෝ වාපි න කුත්රචිත් .

ආත්මාරාමස්ය ධීරස්ය ශීතලාච්ඡතරාත්මනඃ .. 18-23..

ප්රකෘත්යා ශූන්යචිත්තස්ය කුර්වතෝ(අ)ස්ය යදෘච්ඡයා .

ප්රාකෘතස්යේව ධීරස්ය න මානෝ නාවමානතා .. 18-24..

කෘතං දේහේන කර්මේදං න මයා ශුද්ධරූපිණා .

ඉති චින්තානුරෝධී යඃ කුර්වන්නපි කරෝති න .. 18-25..

අතද්වාදීව කුරුතේ න භවේදපි බාලිශඃ .

ජීවන්මුක්තඃ සුඛී ශ්රීමාන් සංසරන්නපි ශෝභතේ .. 18-26..

නානාවිචාරසුශ්රාන්තෝ ධීරෝ විශ්රාන්තිමාගතඃ .

න කල්පතේ න ජානාති න ශෘණෝති න පශ්යති .. 18-27..

අසමාධේරවික්ෂේපාන් න මුමුක්ෂුර්න චේතරඃ .

නිශ්චිත්ය කල්පිතං පශ්යන් බ්රහ්මෛවාස්තේ මහාශයඃ .. 18-28..

යස්යාන්තඃ ස්යාදහඞ්කාරෝ න කරෝති කරෝති සඃ .

නිරහඞ්කාරධීරේණ න කිඤ්චිදකෘතං කෘතම් .. 18-29..

නෝද්විග්නං න ච සන්තුෂ්ටමකර්තෘ ස්පන්දවර්ජිතම් .

නිරාශං ගතසන්දේහං චිත්තං මුක්තස්ය රාජතේ .. 18-30..

නිර්ධ්යාතුං චේෂ්ටිතුං වාපි යච්චිත්තං න ප්රවර්තතේ .

නිර්නිමිත්තමිදං කින්තු නිර්ධ්යායේති විචේෂ්ටතේ .. 18-31..

තත්ත්වං යථාර්ථමාකර්ණ්ය මන්දඃ ප්රාප්නෝති මූඪතාම් .

අථවා යාති සඞ්කෝචමමූඪඃ කෝ(අ)පි මූඪවත් .. 18-32..

ඒකාග්රතා නිරෝධෝ වා මූඪෛරභ්යස්යතේ භෘශම් .

ධීරාඃ කෘත්යං න පශ්යන්ති සුප්තවත්ස්වපදේ ස්ථිතාඃ .. 18-33..

අප්රයත්නාත් ප්රයත්නාද් වා මූඪෝ නාප්නෝති නිර්වෘතිම් .

තත්ත්වනිශ්චයමාත්රේණ ප්රාජ්ඤෝ භවති නිර්වෘතඃ .. 18-34..

ශුද්ධං බුද්ධං ප්රියං පූර්ණං නිෂ්ප්රපඤ්චං නිරාමයම් .

ආත්මානං තං න ජානන්ති තත්රාභ්යාසපරා ජනාඃ .. 18-35..

නාප්නෝති කර්මණා මෝක්ෂං විමූඪෝ(අ)භ්යාසරූපිණා .

ධන්යෝ විජ්ඤානමාත්රේණ මුක්තස්තිෂ්ඨත්යවික්රියඃ .. 18-36..

මූඪෝ නාප්නෝති තද් බ්රහ්ම යතෝ භවිතුමිච්ඡති .

අනිච්ඡන්නපි ධීරෝ හි පරබ්රහ්මස්වරූපභාක් .. 18-37..

නිරාධාරා ග්රහව්යග්රා මූඪාඃ සංසාරපෝෂකාඃ .

ඒතස්යානර්ථමූලස්ය මූලච්ඡේදඃ කෘතෝ බුධෛඃ .. 18-38..

න ශාන්තිං ලභතේ මූඪෝ යතඃ ශමිතුමිච්ඡති .

ධීරස්තත්ත්වං විනිශ්චිත්ය සර්වදා ශාන්තමානසඃ .. 18-39..

ක්වාත්මනෝ දර්ශනං තස්ය යද් දෘෂ්ටමවලම්බතේ .

ධීරාස්තං තං න පශ්යන්ති පශ්යන්ත්යාත්මානමව්යයම් .. 18-40..

ක්ව නිරෝධෝ විමූඪස්ය යෝ නිර්බන්ධං කරෝති වෛ .

ස්වාරාමස්යෛව ධීරස්ය සර්වදාසාවකෘත්රිමඃ .. 18-41..

භාවස්ය භාවකඃ කශ්චින් න කිඤ්චිද් භාවකෝපරඃ .

උභයාභාවකඃ කශ්චිද් ඒවමේව නිරාකුලඃ .. 18-42..

ශුද්ධමද්වයමාත්මානං භාවයන්ති කුබුද්ධයඃ .

න තු ජානන්ති සම්මෝහාද්යාවජ්ජීවමනිර්වෘතාඃ .. 18-43..

මුමුක්ෂෝර්බුද්ධිරාලම්බමන්තරේණ න විද්යතේ .

නිරාලම්බෛව නිෂ්කාමා බුද්ධිර්මුක්තස්ය සර්වදා .. 18-44..

විෂයද්වීපිනෝ වීක්ෂ්ය චකිතාඃ ශරණාර්ථිනඃ .

විශන්ති ඣටිති ක්රෝඩං නිරෝධෛකාග්රසිද්ධයේ .. 18-45..

නිර්වාසනං හරිං දෘෂ්ට්වා තූෂ්ණීං විෂයදන්තිනඃ .

පලායන්තේ න ශක්තාස්තේ සේවන්තේ කෘතචාටවඃ .. 18-46..

න මුක්තිකාරිකාං ධත්තේ නිඃශඞ්කෝ යුක්තමානසඃ .

පශ්යන් ශෘණ්වන් ස්පෘශන් ජිඝ්රන්නශ්නන්නාස්තේ යථාසුඛම් .. 18-47..

වස්තුශ්රවණමාත්රේණ ශුද්ධබුද්ධිර්නිරාකුලඃ .

නෛවාචාරමනාචාරමෞදාස්යං වා ප්රපශ්යති .. 18-48..

යදා යත්කර්තුමායාති තදා තත්කුරුතේ ඍජුඃ .

ශුභං වාප්යශුභං වාපි තස්ය චේෂ්ටා හි බාලවත් .. 18-49..

ස්වාතන්ත්ර්යාත්සුඛමාප්නෝති ස්වාතන්ත්ර්යාල්ලභතේ පරම් .

ස්වාතන්ත්ර්යාන්නිර්වෘතිං ගච්ඡේත්ස්වාතන්ත්ර්යාත් පරමං පදම් .. 18-50..

අකර්තෘත්වමභෝක්තෘත්වං ස්වාත්මනෝ මන්යතේ යදා .

තදා ක්ෂීණා භවන්ත්යේව සමස්තාශ්චිත්තවෘත්තයඃ .. 18-51..

උච්ඡෘඞ්ඛලාප්යකෘතිකා ස්ථිතිර්ධීරස්ය රාජතේ .

න තු සස්පෘහචිත්තස්ය ශාන්තිර්මූඪස්ය කෘත්රිමා .. 18-52..

විලසන්ති මහාභෝගෛර්විශන්ති ගිරිගහ්වරාන් .

නිරස්තකල්පනා ධීරා අබද්ධා මුක්තබුද්ධයඃ .. 18-53..

ශ්රෝත්රියං දේවතාං තීර්ථමඞ්ගනාං භූපතිං ප්රියම් .

දෘෂ්ට්වා සම්පූජ්ය ධීරස්ය න කාපි හෘදි වාසනා .. 18-54..

භෘත්යෛඃ පුත්රෛඃ කලත්රෛශ්ච දෞහිත්රෛශ්චාපි ගෝත්රජෛඃ .

විහස්ය ධික්කෘතෝ යෝගී න යාති විකෘතිං මනාක් .. 18-55..

සන්තුෂ්ටෝ(අ)පි න සන්තුෂ්ටඃ ඛින්නෝ(අ)පි න ච ඛිද්යතේ .

තස්යාශ්චර්යදශාං තාං තාං තාදෘශා ඒව ජානතේ .. 18-56..

කර්තව්යතෛව සංසාරෝ න තාං පශ්යන්ති සූරයඃ .

ශූන්යාකාරා නිරාකාරා නිර්විකාරා නිරාමයාඃ .. 18-57..

අකුර්වන්නපි සඞ්ක්ෂෝභාද් ව්යග්රඃ සර්වත්ර මූඪධීඃ .

කුර්වන්නපි තු කෘත්යානි කුශලෝ හි නිරාකුලඃ .. 18-58..

සුඛමාස්තේ සුඛං ශේතේ සුඛමායාති යාති ච .

සුඛං වක්ති සුඛං භුඞ්ක්තේ ව්යවහාරේ(අ)පි ශාන්තධීඃ .. 18-59..

ස්වභාවාද්යස්ය නෛවාර්තිර්ලෝකවද් ව්යවහාරිණඃ .

මහාහ්රද ඉවාක්ෂෝභ්යෝ ගතක්ලේශඃ සුශෝභතේ .. 18-60..

නිවෘත්තිරපි මූඪස්ය ප්රවෘත්ති රුපජායතේ .

ප්රවෘත්තිරපි ධීරස්ය නිවෘත්තිඵලභාගිනී .. 18-61..

පරිග්රහේෂු වෛරාග්යං ප්රායෝ මූඪස්ය දෘශ්යතේ .

දේහේ විගලිතාශස්ය ක්ව රාගඃ ක්ව විරාගතා .. 18-62..

භාවනාභාවනාසක්තා දෘෂ්ටිර්මූඪස්ය සර්වදා .

භාව්යභාවනයා සා තු ස්වස්ථස්යාදෘෂ්ටිරූපිණී .. 18-63..

සර්වාරම්භේෂු නිෂ්කාමෝ යශ්චරේද් බාලවන් මුනිඃ .

න ලේපස්තස්ය ශුද්ධස්ය ක්රියමාණේ(අ)පි කර්මණි .. 18-64..

ස ඒව ධන්ය ආත්මජ්ඤඃ සර්වභාවේෂු යඃ සමඃ .

පශ්යන් ශෘණ්වන් ස්පෘශන් ජිඝ්රන්න් අශ්නන්නිස්තර්ෂමානසඃ .. 18-65..

ක්ව සංසාරඃ ක්ව චාභාසඃ ක්ව සාධ්යං ක්ව ච සාධනම් .

ආකාශස්යේව ධීරස්ය නිර්විකල්පස්ය සර්වදා .. 18-66..

ස ජයත්යර්ථසන්න්යාසී පූර්ණස්වරසවිග්රහඃ .

අකෘත්රිමෝ(අ)නවච්ඡින්නේ සමාධිර්යස්ය වර්තතේ .. 18-67..

බහුනාත්ර කිමුක්තේන ජ්ඤාතතත්ත්වෝ මහාශයඃ .

භෝගමෝක්ෂනිරාකාඞ්ක්ෂී සදා සර්වත්ර නීරසඃ .. 18-68..

මහදාදි ජගද්ද්වෛතං නාමමාත්රවිජෘම්භිතම් .

විහාය ශුද්ධබෝධස්ය කිං කෘත්යමවශිෂ්යතේ .. 18-69..

භ්රමභූතමිදං සර්වං කිඤ්චින්නාස්තීති නිශ්චයී .

අලක්ෂ්යස්ඵුරණඃ ශුද්ධඃ ස්වභාවේනෛව ශාම්යති .. 18-70..

ශුද්ධස්ඵුරණරූපස්ය දෘශ්යභාවමපශ්යතඃ .

ක්ව විධිඃ ක්ව ච වෛරාග්යං ක්ව ත්යාගඃ ක්ව ශමෝ(අ)පි වා .. 18-71..

ස්ඵුරතෝ(අ)නන්තරූපේණ ප්රකෘතිං ච න පශ්යතඃ .

ක්ව බන්ධඃ ක්ව ච වා මෝක්ෂඃ ක්ව හර්ෂඃ ක්ව විෂාදිතා .. 18-72..

බුද්ධිපර්යන්තසංසාරේ මායාමාත්රං විවර්තතේ .

නිර්මමෝ නිරහඞ්කාරෝ නිෂ්කාමඃ ශෝභතේ බුධඃ .. 18-73..

අක්ෂයං ගතසන්තාපමාත්මානං පශ්යතෝ මුනේඃ .

ක්ව විද්යා ච ක්ව වා විශ්වං ක්ව දේහෝ(අ)හං මමේති වා .. 18-74..

නිරෝධාදීනි කර්මාණි ජහාති ජඩධීර්යදි .

මනෝරථාන් ප්රලාපාංශ්ච කර්තුමාප්නෝත්යතත්ක්ෂණාත් .. 18-75..

මන්දඃ ශ්රුත්වාපි තද්වස්තු න ජහාති විමූඪතාම් .

නිර්විකල්පෝ බහිර්යත්නාදන්තර්විෂයලාලසඃ .. 18-76..

ජ්ඤානාද් ගලිතකර්මා යෝ ලෝකදෘෂ්ට්යාපි කර්මකෘත් .

නාප්නෝත්යවසරං කර්තුං වක්තුමේව න කිඤ්චන .. 18-77..

ක්ව තමඃ ක්ව ප්රකාශෝ වා හානං ක්ව ච න කිඤ්චන .

නිර්විකාරස්ය ධීරස්ය නිරාතඞ්කස්ය සර්වදා .. 18-78..

ක්ව ධෛර්යං ක්ව විවේකිත්වං ක්ව නිරාතඞ්කතාපි වා .

අනිර්වාච්යස්වභාවස්ය නිඃස්වභාවස්ය යෝගිනඃ .. 18-79..

න ස්වර්ගෝ නෛව නරකෝ ජීවන්මුක්තිර්න චෛව හි .

බහුනාත්ර කිමුක්තේන යෝගදෘෂ්ට්යා න කිඤ්චන .. 18-80..

නෛව ප්රාර්ථයතේ ලාභං නාලාභේනානුශෝචති .

ධීරස්ය ශීතලං චිත්තමමෘතේනෛව පූරිතම් .. 18-81..

න ශාන්තං ස්තෞති නිෂ්කාමෝ න දුෂ්ටමපි නින්දති .

සමදුඃඛසුඛස්තෘප්තඃ කිඤ්චිත් කෘත්යං න පශ්යති .. 18-82..

ධීරෝ න ද්වේෂ්ටි සංසාරමාත්මානං න දිදෘක්ෂති .

හර්ෂාමර්ෂවිනිර්මුක්තෝ න මෘතෝ න ච ජීවති .. 18-83..

නිඃස්නේහඃ පුත්රදාරාදෞ නිෂ්කාමෝ විෂයේෂු ච .

නිශ්චින්තඃ ස්වශරීරේ(අ)පි නිරාශඃ ශෝභතේ බුධඃ .. 18-84..

තුෂ්ටිඃ සර්වත්ර ධීරස්ය යථාපතිතවර්තිනඃ .

ස්වච්ඡන්දං චරතෝ දේශාන් යත්රස්තමිතශායිනඃ .. 18-85..

පතතූදේතු වා දේහෝ නාස්ය චින්තා මහාත්මනඃ .

ස්වභාවභූමිවිශ්රාන්තිවිස්මෘතාශේෂසංසෘතේඃ .. 18-86..

අකිඤ්චනඃ කාමචාරෝ නිර්ද්වන්ද්වශ්ඡින්නසංශයඃ .

අසක්තඃ සර්වභාවේෂු කේවලෝ රමතේ බුධඃ .. 18-87..

නිර්මමඃ ශෝභතේ ධීරඃ සමලෝෂ්ටාශ්මකාඤ්චනඃ .

සුභින්නහෘදයග්රන්ථිර්විනිර්ධූතරජස්තමඃ .. 18-88..

සර්වත්රානවධානස්ය න කිඤ්චිද් වාසනා හෘදි .

මුක්තාත්මනෝ විතෘප්තස්ය තුලනා කේන ජායතේ .. 18-89..

ජානන්නපි න ජානාති පශ්යන්නපි න පශ්යති .

බ්රුවන්න් අපි න ච බ්රූතේ කෝ(අ)න්යෝ නිර්වාසනාදෘතේ .. 18-90..

භික්ෂුර්වා භූපතිර්වාපි යෝ නිෂ්කාමඃ ස ශෝභතේ .

භාවේෂු ගලිතා යස්ය ශෝභනාශෝභනා මතිඃ .. 18-91..

ක්ව ස්වාච්ඡන්ද්යං ක්ව සඞ්කෝචඃ ක්ව වා තත්ත්වවිනිශ්චයඃ .

නිර්ව්යාජාර්ජවභූතස්ය චරිතාර්ථස්ය යෝගිනඃ .. 18-92..

ආත්මවිශ්රාන්තිතෘප්තේන නිරාශේන ගතාර්තිනා .

අන්තර්යදනුභූයේත තත් කථං කස්ය කථ්යතේ .. 18-93..

සුප්තෝ(අ)පි න සුෂුප්තෞ ච ස්වප්නේ(අ)පි ශයිතෝ න ච .

ජාගරේ(අ)පි න ජාගර්ති ධීරස්තෘප්තඃ පදේ පදේ .. 18-94..

ජ්ඤඃ සචින්තෝ(අ)පි නිශ්චින්තඃ සේන්ද්රියෝ(අ)පි නිරින්ද්රියඃ .

සුබුද්ධිරපි නිර්බුද්ධිඃ සාහඞ්කාරෝ(අ)නහඞ්කෘතිඃ .. 18-95..

න සුඛී න ච වා දුඃඛී න විරක්තෝ න සඞ්ගවාන් .

න මුමුක්ෂුර්න වා මුක්තා න කිඤ්චින්න ච කිඤ්චන .. 18-96..

වික්ෂේපේ(අ)පි න වික්ෂිප්තඃ සමාධෞ න සමාධිමාන් .

ජාඩ්යේ(අ)පි න ජඩෝ ධන්යඃ පාණ්ඩිත්යේ(අ)පි න පණ්ඩිතඃ .. 18-97..

මුක්තෝ යථාස්ථිතිස්වස්ථඃ කෘතකර්තව්යනිර්වෘතඃ .

සමඃ සර්වත්ර වෛතෘෂ්ණ්යාන්න ස්මරත්යකෘතං කෘතම් .. 18-98..

න ප්රීයතේ වන්ද්යමානෝ නින්ද්යමානෝ න කුප්යති .

නෛවෝද්විජති මරණේ ජීවනේ නාභිනන්දති .. 18-99..

න ධාවති ජනාකීර්ණං නාරණ්යමුපශාන්තධීඃ .

යථාතථා යත්රතත්ර සම ඒවාවතිෂ්ඨතේ .. 18-100..

Roman (IAST) Transliteration

aṣṭāvakra uvāca ||

yasya bodhodaye tāvatsvapnavad bhavati bhramaḥ |

tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase || 18-1||

arjayitvākhilān arthān bhogānāpnoti puṣkalān |

na hi sarvaparityāgamantareṇa sukhī bhavet || 18-2||

kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ |

kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham || 18-3||

bhavo'yaṃ bhāvanāmātro na kiñcit paramārthataḥ |

nāstyabhāvaḥ svabhāvānāṃ bhāvābhāvavibhāvinām || 18-4||

na dūraṃ na ca saṅkocāllabdhamevātmanaḥ padam |

nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ nirañjanam || 18-5||

vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ |

vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ || 18-6||

samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ |

iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat || 18-7||

ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau |

niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim || 18-8||

ayaṃ so'hamayaṃ nāhamiti kṣīṇā vikalpanā |

sarvamātmeti niścitya tūṣṇīmbhūtasya yoginaḥ || 18-9||

na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā |

na sukhaṃ na ca vā duḥkhamupaśāntasya yoginaḥ || 18-10||

svārājye bhaikṣavṛttau ca lābhālābhe jane vane |

nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo'sti yoginaḥ || 18-11||

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā |

idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ || 18-12||

kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kāpi hṛdi rañjanā |

yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ || 18-13||

kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva tad dhyānaṃ kva muktatā |

sarvasaṅkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ || 18-14||

yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai |

nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati || 18-15||

yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so'haṃ brahmeti cintayet |

kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati || 18-16||

dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau |

udārastu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvātkaroti kim || 18-17||

dhīro lokaviparyasto vartamāno'pi lokavat |

na samādhiṃ na vikṣepaṃ na lopaṃ svasya paśyati || 18-18||

bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ |

naiva kiñcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā || 18-19||

pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ |

yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhataḥ sukham || 18-20||

nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ |

kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat || 18-21||

asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā |

sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājaye || 18-22||

kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit |

ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ || 18-23||

prakṛtyā śūnyacittasya kurvato'sya yadṛcchayā |

prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā || 18-24||

kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā |

iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na || 18-25||

atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ |

jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṃsarannapi śobhate || 18-26||

nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ |

na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati || 18-27||

asamādheravikṣepān na mumukṣurna cetaraḥ |

niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ || 18-28||

yasyāntaḥ syādahaṅkāro na karoti karoti saḥ |

nirahaṅkāradhīreṇa na kiñcidakṛtaṃ kṛtam || 18-29||

nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitam |

nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate || 18-30||

nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate |

nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyeti viceṣṭate || 18-31||

tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām |

athavā yāti saṅkocamamūḍhaḥ ko'pi mūḍhavat || 18-32||

ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśam |

dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ || 18-33||

aprayatnāt prayatnād vā mūḍho nāpnoti nirvṛtim |

tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ || 18-34||

śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam |

ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ || 18-35||

nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho'bhyāsarūpiṇā |

dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ || 18-36||

mūḍho nāpnoti tad brahma yato bhavitumicchati |

anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk || 18-37||

nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ |

etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ || 18-38||

na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati |

dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ || 18-39||

kvātmano darśanaṃ tasya yad dṛṣṭamavalambate |

dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam || 18-40||

kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai |

svārāmasyaiva dhīrasya sarvadāsāvakṛtrimaḥ || 18-41||

bhāvasya bhāvakaḥ kaścin na kiñcid bhāvakoparaḥ |

ubhayābhāvakaḥ kaścid evameva nirākulaḥ || 18-42||

śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ |

na tu jānanti sammohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ || 18-43||

mumukṣorbuddhirālambamantareṇa na vidyate |

nirālambaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā || 18-44||

viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ |

viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgrasiddhaye || 18-45||

nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ |

palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ || 18-46||

na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ |

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnannāste yathāsukham || 18-47||

vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ |

naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati || 18-48||

yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute ṛjuḥ |

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat || 18-49||

svātantryātsukhamāpnoti svātantryāllabhate param |

svātantryānnirvṛtiṃ gacchetsvātantryāt paramaṃ padam || 18-50||

akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā |

tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ || 18-51||

ucchṛṅkhalāpyakṛtikā sthitirdhīrasya rājate |

na tu saspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā || 18-52||

vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān |

nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ || 18-53||

śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyam |

dṛṣṭvā sampūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā || 18-54||

bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ |

vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk || 18-55||

santuṣṭo'pi na santuṣṭaḥ khinno'pi na ca khidyate |

tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate || 18-56||

kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ |

śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ || 18-57||

akurvannapi saṅkṣobhād vyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ |

kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ || 18-58||

sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca |

sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre'pi śāntadhīḥ || 18-59||

svabhāvādyasya naivārtirlokavad vyavahāriṇaḥ |

mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ suśobhate || 18-60||

nivṛttirapi mūḍhasya pravṛtti rupajāyate |

pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī || 18-61||

parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate |

dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā || 18-62||

bhāvanābhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā |

bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī || 18-63||

sarvārambheṣu niṣkāmo yaścared bālavan muniḥ |

na lepastasya śuddhasya kriyamāṇe'pi karmaṇi || 18-64||

sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ |

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnannistarṣamānasaḥ || 18-65||

kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam |

ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā || 18-66||

sa jayatyarthasannyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ |

akṛtrimo'navacchinne samādhiryasya vartate || 18-67||

bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ |

bhogamokṣanirākāṅkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ || 18-68||

mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam |

vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate || 18-69||

bhramabhūtamidaṃ sarvaṃ kiñcinnāstīti niścayī |

alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati || 18-70||

śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ |

kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo'pi vā || 18-71||

sphurato'nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ |

kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣāditā || 18-72||

buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate |

nirmamo nirahaṅkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ || 18-73||

akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ |

kva vidyā ca kva vā viśvaṃ kva deho'haṃ mameti vā || 18-74||

nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi |

manorathān pralāpāṃśca kartumāpnotyatatkṣaṇāt || 18-75||

mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām |

nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ || 18-76||

jñānād galitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt |

nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiñcana || 18-77||

kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiñcana |

nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā || 18-78||

kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatāpi vā |

anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ || 18-79||

na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi |

bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiñcana || 18-80||

naiva prārthayate lābhaṃ nālābhenānuśocati |

dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam || 18-81||

na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati |

samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiñcit kṛtyaṃ na paśyati || 18-82||

dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati |

harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati || 18-83||

niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca |

niścintaḥ svaśarīre'pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ || 18-84||

tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ |

svacchandaṃ carato deśān yatrastamitaśāyinaḥ || 18-85||

patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ |

svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ || 18-86||

akiñcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ |

asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ || 18-87||

nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |

subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamaḥ || 18-88||

sarvatrānavadhānasya na kiñcid vāsanā hṛdi |

muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate || 18-89||

jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati |

bruvann api na ca brūte ko'nyo nirvāsanādṛte || 18-90||

bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate |

bhāveṣu galitā yasya śobhanāśobhanā matiḥ || 18-91||

kva svācchandyaṃ kva saṅkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ |

nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ || 18-92||

ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā |

antaryadanubhūyeta tat kathaṃ kasya kathyate || 18-93||

supto'pi na suṣuptau ca svapne'pi śayito na ca |

jāgare'pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade || 18-94||

jñaḥ sacinto'pi niścintaḥ sendriyo'pi nirindriyaḥ |

subuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṅkāro'nahaṅkṛtiḥ || 18-95||

na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān |

na mumukṣurna vā muktā na kiñcinna ca kiñcana || 18-96||

vikṣepe'pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān |

jāḍye'pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye'pi na paṇḍitaḥ || 18-97||

mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ |

samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam || 18-98||

na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati |

naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati || 18-99||

na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyamupaśāntadhīḥ |

yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate || 18-100||

Sanskrit — Devanagari (original)

अष्टावक्र उवाच ॥

यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः ।

तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ 18-1॥

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान् ।

न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत् ॥ 18-2॥

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः ।

कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम् ॥ 18-3॥

भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः ।

नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥ 18-4॥

न दूरं न च सङ्कोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम् ।

निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ 18-5॥

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः ।

वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः ॥ 18-6॥

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः ।

इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत् ॥ 18-7॥

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ ।

निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम् ॥ 18-8॥

अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना ।

सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णीम्भूतस्य योगिनः ॥ 18-9॥

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता ।

न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः ॥ 18-10॥

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने ।

निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥ 18-11॥

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता ।

इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः ॥ 18-12॥

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रञ्जना ।

यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥ 18-13॥

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता ।

सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः ॥ 18-14॥

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै ।

निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥ 18-15॥

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् ।

किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति ॥ 18-16॥

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ ।

उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥ 18-17॥

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत् ।

न समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति ॥ 18-18॥

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः ।

नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥ 18-19॥

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः ।

यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥ 18-20॥

निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः ।

क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ 18-21॥

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता ।

स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजये ॥ 18-22॥

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित् ।

आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥ 18-23॥

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया ।

प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥ 18-24॥

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा ।

इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न ॥ 18-25॥

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः ।

जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते ॥ 18-26॥

नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः ।

न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति ॥ 18-27॥

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः ।

निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥ 18-28॥

यस्यान्तः स्यादहङ्कारो न करोति करोति सः ।

निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम् ॥ 18-29॥

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितम् ।

निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥ 18-30॥

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते ।

निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायेति विचेष्टते ॥ 18-31॥

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम् ।

अथवा याति सङ्कोचममूढः कोऽपि मूढवत् ॥ 18-32॥

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम् ।

धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः ॥ 18-33॥

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम् ।

तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥ 18-34॥

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम् ।

आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥ 18-35॥

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा ।

धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः ॥ 18-36॥

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति ।

अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥ 18-37॥

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः ।

एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥ 18-38॥

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति ।

धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः ॥ 18-39॥

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलम्बते ।

धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम् ॥ 18-40॥

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै ।

स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः ॥ 18-41॥

भावस्य भावकः कश्चिन् न किञ्चिद् भावकोपरः ।

उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः ॥ 18-42॥

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः ।

न तु जानन्ति सम्मोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः ॥ 18-43॥

मुमुक्षोर्बुद्धिरालम्बमन्तरेण न विद्यते ।

निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा ॥ 18-44॥

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः ।

विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये ॥ 18-45॥

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः ।

पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः ॥ 18-46॥

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः ।

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम् ॥ 18-47॥

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः ।

नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति ॥ 18-48॥

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः ।

शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥ 18-49॥

स्वातन्त्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातन्त्र्याल्लभते परम् ।

स्वातन्त्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातन्त्र्यात् परमं पदम् ॥ 18-50॥

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा ।

तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः ॥ 18-51॥

उच्छृङ्खलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते ।

न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा ॥ 18-52॥

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान् ।

निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥ 18-53॥

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियम् ।

दृष्ट्वा सम्पूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥ 18-54॥

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः ।

विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥ 18-55॥

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते ।

तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥ 18-56॥

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः ।

शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥ 18-57॥

अकुर्वन्नपि सङ्क्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः ।

कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥ 18-58॥

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च ।

सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः ॥ 18-59॥

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः ।

महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः सुशोभते ॥ 18-60॥

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते ।

प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥ 18-61॥

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते ।

देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥ 18-62॥

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा ।

भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥ 18-63॥

सर्वारम्भेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः ।

न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि ॥ 18-64॥

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः ।

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः ॥ 18-65॥

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम् ।

आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥ 18-66॥

स जयत्यर्थसन्न्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः ।

अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते ॥ 18-67॥

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः ।

भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥ 18-68॥

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम् ।

विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते ॥ 18-69॥

भ्रमभूतमिदं सर्वं किञ्चिन्नास्तीति निश्चयी ।

अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥ 18-70॥

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः ।

क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा ॥ 18-71॥

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः ।

क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥ 18-72॥

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते ।

निर्ममो निरहङ्कारो निष्कामः शोभते बुधः ॥ 18-73॥

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः ।

क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा ॥ 18-74॥

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि ।

मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात् ॥ 18-75॥

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम् ।

निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः ॥ 18-76॥

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत् ।

नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन ॥ 18-77॥

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किञ्चन ।

निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा ॥ 18-78॥

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कतापि वा ।

अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥ 18-79॥

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि ।

बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किञ्चन ॥ 18-80॥

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति ।

धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम् ॥ 18-81॥

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति ।

समदुःखसुखस्तृप्तः किञ्चित् कृत्यं न पश्यति ॥ 18-82॥

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति ।

हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥ 18-83॥

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च ।

निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः ॥ 18-84॥

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः ।

स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः ॥ 18-85॥

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः ।

स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥ 18-86॥

अकिञ्चनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः ।

असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥ 18-87॥

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।

सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः ॥ 18-88॥

सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद् वासना हृदि ।

मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥ 18-89॥

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति ।

ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते ॥ 18-90॥

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते ।

भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥ 18-91॥

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व सङ्कोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः ।

निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥ 18-92॥

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना ।

अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥ 18-93॥

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च ।

जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे ॥ 18-94॥

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः ।

सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहङ्कारोऽनहङ्कृतिः ॥ 18-95॥

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान् ।

न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किञ्चिन्न च किञ्चन ॥ 18-96॥

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान् ।

जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः ॥ 18-97॥

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः ।

समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥ 18-98॥

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति ।

नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति ॥ 18-99॥

न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः ।

यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥ 18-100॥