Summary — Hindi
AI-generated · not yet verified
The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.
ଭଗଵନ୍ନେତସ୍ମି-ନ୍ପୁରୁଷେ କାନି ସ୍ଵପନ୍ତି କାନ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଜାଗ୍ରତି କତର ଏଷ ଦେଵ-ସ୍ସ୍ଵପ୍ନା-ନ୍ପଶ୍ଯତି କସ୍ଯୈତତ୍ସୁଖ-ମ୍ଭଵତି କସ୍ମିନ୍ନୁ ସର୍ଵେ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵନ୍ତୀତି ॥1॥
bhagavannetasmi-npuruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa deva-ssvapnā-npaśyati kasyaitatsukha-mbhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti ||1||
फिर गार्ग्य ने सौर्यायणि से पूछा: 'हे भगवन्, इस पुरुष में कौन-कौन सोते हैं और कौन-कौन जागते हैं? यह कौन देव स्वप्न देखता है? यह सुख किसका होता है? और सब किसमें प्रतिष्ठित होते हैं?' AI
ତାଃ ପୁନଃ ପୁନରୁଦଯତଃ ପ୍ରଚରନ୍ତ୍ଯେଵଂ ହ ଵୈ ତ-ଥ୍ସର୍ଵ-ମ୍ପରେ ଦେଵେ ମନସ୍ଯେକୀଭଵତି।
ତେନ ତର୍ହ୍ଯେଷ ପୁରୁଷୋ ନ ଶୃଣୋତି ନ ପଶ୍ଯତି ନ ଜିଘ୍ରତି ନ ରସଯତେ ନ ସ୍ପୃଶତେ ନାଭିଵଦତେ ନାଦତ୍ତେ ନାନନ୍ଦଯତେ ନ ଵିସୃଜତେ ନେଯାଯତେ ସ୍ଵପିତୀତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ॥2॥
tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai ta-thsarva-mpare deve manasyekībhavati|
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate ||2||
उनसे उन्होंने कहा: 'हे गार्ग्य, जैसे सूर्य के अस्त होने पर उसकी किरणें सब उस तेजोमण्डल में एकीभवन (एक हो जाती) हैं, और वे फिर-फिर उदय होने पर फैल जाती हैं, वैसे ही यह सब परम देव मन में एकीभवन हो जाता है। तब यह पुरुष न सुनता है, न देखता है, न सूंघता है, न रस लेता है, न स्पर्श करता है, न बोलता है, न ग्रहण करता है, न आनंदित होता है, न त्याग करता है, न गति करता है — इसे लोग सोया हुआ कहते हैं।' AI
ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ହ ଵା ଏଷୋ-ଽପାନୋ ଵ୍ଯାନୋ-ଽନ୍ଵାହାର୍ଯପଚନୋ ଯଦ୍ ଗାର୍ହପତ୍ଯା-ତ୍ପ୍ରଣୀଯତେ ପ୍ରଣଯନାଦାହଵନୀଯଃ ପ୍ରାଣଃ ॥3॥
gārhapatyo ha vā eṣo-'pāno vyāno-'nvāhāryapacano yad gārhapatyā-tpraṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ ||3||
इस पुर (शरीर) में प्राण ही अग्नियाँ जागती हैं। यह अपान वास्तव में गार्हपत्य अग्नि है, व्यान अन्वाहार्यपचन है, और जो गार्हपत्य से प्रणीत (निकाला गया) होता है, वह प्रणयन के कारण आहवनीय है — वह प्राण है। AI
ମନୋ ହ ଵାଵ ଯଜମାନଃ ଇଷ୍ଟଫଲମେଵୋଦାନ-ସ୍ସ ଏନଂ-ଯଁଜମାନମହରହର୍ବ୍ରହ୍ମ ଗମଯତି ॥4॥
mano ha vāva yajamānaḥ iṣṭaphalamevodāna-ssa enaṃ-ya~jamānamaharaharbrahma gamayati ||4||
जो उच्छ्वास और निःश्वास — ये दो आहुतियाँ — समान रूप से साथ ले जाता है, वह समान है। मन वास्तव में यजमान है, और इष्टफल ही उदान है; वह इस यजमान को दिन-प्रतिदिन ब्रह्म तक पहुँचाता है। AI
ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ-ନ୍ଦୃଷ୍ଟମନୁପଶ୍ଯତି ଶ୍ରୁତଂ ଶ୍ରୁତମେଵାର୍ଥମନୁଶୃଣୋତି ଦେଶଦିଗନ୍ତରୈଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭୂତ-ମ୍ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭଵତି ଦୃଷ୍ଟ-ଞ୍ଚାଦୃଷ୍ଟ-ଞ୍ଚ ଶ୍ରୁତ-ଞ୍ଚାଶ୍ରୁତ-ଞ୍ଚାନୁଭୂତ-ଞ୍ଚାନନୁଭୂତ-ଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାସଚ୍ଚ ସର୍ଵ-ମ୍ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵଃ ପସ୍ଯତି ॥5॥
yad dṛṣṭa-ndṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūta-mpunaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭa-ñcādṛṣṭa-ñca śruta-ñcāśruta-ñcānubhūta-ñcānanubhūta-ñca saccāsacca sarva-mpaśyati sarvaḥ pasyati ||5||
यहाँ यह देव स्वप्न में अपनी महिमा का अनुभव करता है। जो देखा गया है उसे देखा हुआ ही फिर देखता है, जो सुना गया है उसे सुना हुआ ही फिर सुनता है, और देश-दिशाओं के अंतरों में जो अनुभव किया गया है उसे बार-बार फिर अनुभव करता है। देखे हुए और अदेखे, सुने और असुने, अनुभूत और अननुभूत, सत् और असत — सब कुछ देखता है, सब कुछ देखता है। AI
जब वह तेज से अभिभूत हो जाता है, तब यह देव स्वप्नों को नहीं देखता; और जब इस शरीर में यह सुख (भोग) प्राप्त होता है, तब वह (देव) इस शरीर में सुख का अनुभव करता है। AI
हे सोम्य, जैसे पक्षी वृक्ष पर आश्रय लेते हैं, वैसे ही यह सब परम आत्मा में प्रतिष्ठित होता है। AI
पृथ्वी और पृथ्वीमात्रा, जल और जलमात्रा, तेज और तेजोमात्रा, वायु और वायुमात्रा, आकाश और आकाशमात्रा, चक्षु और देखने योग्य, श्रोत्र और सुनने योग्य, घ्राण और सूंघने योग्य, रस और आस्वादन करने योग्य, त्वचा और स्पर्श करने योग्य, वाणी और कहने योग्य, हाथ और ग्रहण करने योग्य, उपस्थ और आनंद देने योग्य, पायु और त्याग करने योग्य, पैर और गमन करने योग्य, मन और मनन करने योग्य, बुद्धि और जानने योग्य, अहंकार और अभिमान करने योग्य, चित्त और चेतना से जानने योग्य, तेज और प्रकाशित करने योग्य, तथा प्राण और धारण करने योग्य — ये सब ॥8॥ AI
ସ ପରେ-ଽକ୍ଷର ଆତ୍ମନି ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ ॥9॥
sa pare-'kṣara ātmani sampratiṣṭhate ||9||
यही देखने वाला, स्पर्श करने वाला, सुनने वाला, सूंघने वाला, आस्वादन करने वाला, मनन करने वाला, जानने वाला, कर्ता, विज्ञानात्मा पुरुष है। वह परम अक्षर आत्मा में प्रतिष्ठित होता है ॥9॥ AI
वह परम अक्षर को प्राप्त होता है जो उस छायारहित, अशरीर, अलोहित, शुभ्र अक्षर को जान लेता है। हे सौम्य! जो ऐसा जानता है वह सर्वज्ञ होता है, सर्व होता है। इस विषय में यह श्लोक है ॥10॥ AI
ତଦକ୍ଷରଂ-ଵେଁଦଯତେ ଯସ୍ତୁ ସୋମ୍ଯ ସ ସର୍ଵଜ୍ଞ-ସ୍ସର୍ଵମେଵାଵିଵେଶେତି ॥11॥
tadakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvamevāviveśeti ||11||
जहाँ विज्ञानात्मा सब देवताओं के साथ, प्राण और भूत प्रतिष्ठित होते हैं — हे सौम्य! जो उस अक्षर को जान लेता है, वह सर्वज्ञ होता है और सब में प्रवेश कर जाता है ॥11॥ AI