Summary — Hindi
AI-generated · not yet verified
The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.
ভগবন্নেতস্মি-ন্পুরুষে কানি স্বপন্তি কান্যস্মিঞ্জাগ্রতি কতর এষ দেব-স্স্বপ্না-ন্পশ্যতি কস্যৈতত্সুখ-ম্ভবতি কস্মিন্নু সর্বে সম্প্রতিষ্ঠিতা ভবন্তীতি ॥1॥
bhagavannetasmi-npuruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa deva-ssvapnā-npaśyati kasyaitatsukha-mbhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti ||1||
फिर गार्ग्य ने सौर्यायणि से पूछा: 'हे भगवन्, इस पुरुष में कौन-कौन सोते हैं और कौन-कौन जागते हैं? यह कौन देव स्वप्न देखता है? यह सुख किसका होता है? और सब किसमें प्रतिष्ठित होते हैं?' AI
তাঃ পুনঃ পুনরুদযতঃ প্রচরন্ত্যেবং হ বৈ ত-থ্সর্ব-ম্পরে দেবে মনস্যেকীভবতি।
তেন তর্হ্যেষ পুরুষো ন শৃণোতি ন পশ্যতি ন জিঘ্রতি ন রসযতে ন স্পৃশতে নাভিবদতে নাদত্তে নানন্দযতে ন বিসৃজতে নেযাযতে স্বপিতীত্যাচক্ষতে ॥2॥
tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai ta-thsarva-mpare deve manasyekībhavati|
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate ||2||
उनसे उन्होंने कहा: 'हे गार्ग्य, जैसे सूर्य के अस्त होने पर उसकी किरणें सब उस तेजोमण्डल में एकीभवन (एक हो जाती) हैं, और वे फिर-फिर उदय होने पर फैल जाती हैं, वैसे ही यह सब परम देव मन में एकीभवन हो जाता है। तब यह पुरुष न सुनता है, न देखता है, न सूंघता है, न रस लेता है, न स्पर्श करता है, न बोलता है, न ग्रहण करता है, न आनंदित होता है, न त्याग करता है, न गति करता है — इसे लोग सोया हुआ कहते हैं।' AI
গার্হপত্যো হ বা এষো-ঽপানো ব্যানো-ঽন্বাহার্যপচনো যদ্ গার্হপত্যা-ত্প্রণীযতে প্রণযনাদাহবনীযঃ প্রাণঃ ॥3॥
gārhapatyo ha vā eṣo-'pāno vyāno-'nvāhāryapacano yad gārhapatyā-tpraṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ ||3||
इस पुर (शरीर) में प्राण ही अग्नियाँ जागती हैं। यह अपान वास्तव में गार्हपत्य अग्नि है, व्यान अन्वाहार्यपचन है, और जो गार्हपत्य से प्रणीत (निकाला गया) होता है, वह प्रणयन के कारण आहवनीय है — वह प्राण है। AI
মনো হ বাব যজমানঃ ইষ্টফলমেবোদান-স্স এনং-যঁজমানমহরহর্ব্রহ্ম গমযতি ॥4॥
mano ha vāva yajamānaḥ iṣṭaphalamevodāna-ssa enaṃ-ya~jamānamaharaharbrahma gamayati ||4||
जो उच्छ्वास और निःश्वास — ये दो आहुतियाँ — समान रूप से साथ ले जाता है, वह समान है। मन वास्तव में यजमान है, और इष्टफल ही उदान है; वह इस यजमान को दिन-प्रतिदिन ब्रह्म तक पहुँचाता है। AI
যদ্ দৃষ্ট-ন্দৃষ্টমনুপশ্যতি শ্রুতং শ্রুতমেবার্থমনুশৃণোতি দেশদিগন্তরৈশ্চ প্রত্যনুভূত-ম্পুনঃ পুনঃ প্রত্যনুভবতি দৃষ্ট-ঞ্চাদৃষ্ট-ঞ্চ শ্রুত-ঞ্চাশ্রুত-ঞ্চানুভূত-ঞ্চাননুভূত-ঞ্চ সচ্চাসচ্চ সর্ব-ম্পশ্যতি সর্বঃ পস্যতি ॥5॥
yad dṛṣṭa-ndṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūta-mpunaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭa-ñcādṛṣṭa-ñca śruta-ñcāśruta-ñcānubhūta-ñcānanubhūta-ñca saccāsacca sarva-mpaśyati sarvaḥ pasyati ||5||
यहाँ यह देव स्वप्न में अपनी महिमा का अनुभव करता है। जो देखा गया है उसे देखा हुआ ही फिर देखता है, जो सुना गया है उसे सुना हुआ ही फिर सुनता है, और देश-दिशाओं के अंतरों में जो अनुभव किया गया है उसे बार-बार फिर अनुभव करता है। देखे हुए और अदेखे, सुने और असुने, अनुभूत और अननुभूत, सत् और असत — सब कुछ देखता है, सब कुछ देखता है। AI
जब वह तेज से अभिभूत हो जाता है, तब यह देव स्वप्नों को नहीं देखता; और जब इस शरीर में यह सुख (भोग) प्राप्त होता है, तब वह (देव) इस शरीर में सुख का अनुभव करता है। AI
हे सोम्य, जैसे पक्षी वृक्ष पर आश्रय लेते हैं, वैसे ही यह सब परम आत्मा में प्रतिष्ठित होता है। AI
पृथ्वी और पृथ्वीमात्रा, जल और जलमात्रा, तेज और तेजोमात्रा, वायु और वायुमात्रा, आकाश और आकाशमात्रा, चक्षु और देखने योग्य, श्रोत्र और सुनने योग्य, घ्राण और सूंघने योग्य, रस और आस्वादन करने योग्य, त्वचा और स्पर्श करने योग्य, वाणी और कहने योग्य, हाथ और ग्रहण करने योग्य, उपस्थ और आनंद देने योग्य, पायु और त्याग करने योग्य, पैर और गमन करने योग्य, मन और मनन करने योग्य, बुद्धि और जानने योग्य, अहंकार और अभिमान करने योग्य, चित्त और चेतना से जानने योग्य, तेज और प्रकाशित करने योग्य, तथा प्राण और धारण करने योग्य — ये सब ॥8॥ AI
স পরে-ঽক্ষর আত্মনি সম্প্রতিষ্ঠতে ॥9॥
sa pare-'kṣara ātmani sampratiṣṭhate ||9||
यही देखने वाला, स्पर्श करने वाला, सुनने वाला, सूंघने वाला, आस्वादन करने वाला, मनन करने वाला, जानने वाला, कर्ता, विज्ञानात्मा पुरुष है। वह परम अक्षर आत्मा में प्रतिष्ठित होता है ॥9॥ AI
वह परम अक्षर को प्राप्त होता है जो उस छायारहित, अशरीर, अलोहित, शुभ्र अक्षर को जान लेता है। हे सौम्य! जो ऐसा जानता है वह सर्वज्ञ होता है, सर्व होता है। इस विषय में यह श्लोक है ॥10॥ AI
তদক্ষরং-বেঁদযতে যস্তু সোম্য স সর্বজ্ঞ-স্সর্বমেবাবিবেশেতি ॥11॥
tadakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvamevāviveśeti ||11||
जहाँ विज्ञानात्मा सब देवताओं के साथ, प्राण और भूत प्रतिष्ठित होते हैं — हे सौम्य! जो उस अक्षर को जान लेता है, वह सर्वज्ञ होता है और सब में प्रवेश कर जाता है ॥11॥ AI