ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ
અથ હૈનં સૌર્યાયણિ ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ।
ભગવન્નેતસ્મિ-ન્પુરુષે કાનિ સ્વપન્તિ કાન્યસ્મિઞ્જાગ્રતિ કતર એષ દેવ-સ્સ્વપ્ના-ન્પશ્યતિ કસ્યૈતત્સુખ-મ્ભવતિ કસ્મિન્નુ સર્વે સમ્પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ ॥1॥
તસ્મૈ સ હોવાચ। યથ ગાર્ગ્ય મરીચયો-ઽર્કસ્યાસ્ત-ઙ્ગચ્છત-સ્સર્વા એતસ્મિંસ્તેજોમણ્ડલ એકીભવન્તિ।
તાઃ પુનઃ પુનરુદયતઃ પ્રચરન્ત્યેવં હ વૈ ત-થ્સર્વ-મ્પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ।
તેન તર્હ્યેષ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનન્દયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીત્યાચક્ષતે ॥2॥
પ્રાણાગ્રય એવૈતસ્મિ-ન્પુરે જાગ્રતિ।
ગાર્હપત્યો હ વા એષો-ઽપાનો વ્યાનો-ઽન્વાહાર્યપચનો યદ્ ગાર્હપત્યા-ત્પ્રણીયતે પ્રણયનાદાહવનીયઃ પ્રાણઃ ॥3॥
યદુચ્છ્વાસનિસ્શ્વાસાવેતાવાહુતી સમ-ન્નયતીતિ સ સમાનઃ।
મનો હ વાવ યજમાનઃ ઇષ્ટફલમેવોદાન-સ્સ એનં-યઁજમાનમહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ ॥4॥
અત્રૈષ દેવ-સ્સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ।
યદ્ દૃષ્ટ-ન્દૃષ્ટમનુપશ્યતિ શ્રુતં શ્રુતમેવાર્થમનુશૃણોતિ દેશદિગન્તરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂત-મ્પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ દૃષ્ટ-ઞ્ચાદૃષ્ટ-ઞ્ચ શ્રુત-ઞ્ચાશ્રુત-ઞ્ચાનુભૂત-ઞ્ચાનનુભૂત-ઞ્ચ સચ્ચાસચ્ચ સર્વ-મ્પશ્યતિ સર્વઃ પસ્યતિ ॥5॥
સ યદા તેજસાભિભૂતો ભવત્યત્રૈષ દેવ-સ્સ્વપ્ના-ન્ન પશ્યત્યથ યદૈતસ્મિઞ્શરીરે એતત્સુખ-મ્ભવતિ ॥6॥
સ યથા સોભ્ય વયાંસિ વસોવૃક્ષં સમ્પ્રતિષ્ઠન્તે એવં હ વૈ ત-થ્સર્વ-મ્પર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતે ॥7॥
પૃથિવી ચ પૃથિવીમાત્રા ચાપશ્ચાપોમાત્રા ચ તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચાકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ ચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્ય-ઞ્ચ શ્રોત્ર-ઞ્ચ શ્રોતવ્ય-ઞ્ચ ઘ્રાણ-ઞ્ચ ઘ્રાતવ્ય-ઞ્ચ રસશ્ચ રસયિતવ્ય-ઞ્ચ ત્વક્ચ સ્પર્શયિતવ્ય-ઞ્ચ વાક્ચ વક્તવ્ય-ઞ્ચ હસ્તૌ ચાદાતવ્ય-ઞ્ચોપસ્થશ્ચાનન્દયિતવ્ય-ઞ્ચ પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્ય-ઞ્ચ યાદૌ ચ ગન્તવ્ય-ઞ્ચ મનશ્ચ મન્તવ્ય-ઞ્ચ બુદ્ધિશ્ચ બોદ્ધવ્ય-ઞ્ચાહઙ્કારશ્ચાહઙ્કર્તવ્ય-ઞ્ચ ચિત્ત-ઞ્ચ ચેતયિતવ્ય-ઞ્ચ તેજશ્ચ વિદ્યોતયિતવ્ય-ઞ્ચ પ્રાણશ્ચ વિદ્યારયિતવ્ય-ઞ્ચ ॥8॥
એષ હિ દ્રષ્ટ સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ।
સ પરે-ઽક્ષર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતે ॥9॥
પરમેવાક્ષર-મ્પ્રતિપદ્યતે સ યો હ વૈ તદચ્છાયમશરીરમ્લોહિતં શુભ્રમક્ષરં-વેઁદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞ-સ્સર્વો ભવતિ તદેષ શ્લોકઃ ॥10॥
વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભુતાનિ સમ્પ્રતિષ્ઠન્તિ યત્ર।
તદક્ષરં-વેઁદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞ-સ્સર્વમેવાવિવેશેતિ ॥11॥
Roman (IAST) Transliteration
caturthaḥ praśnaḥ
atha hainaṃ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha|
bhagavannetasmi-npuruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa deva-ssvapnā-npaśyati kasyaitatsukha-mbhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti ||1||
tasmai sa hovāca| yatha gārgya marīcayo-'rkasyāsta-ṅgacchata-ssarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti|
tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai ta-thsarva-mpare deve manasyekībhavati|
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate ||2||
prāṇāgraya evaitasmi-npure jāgrati|
gārhapatyo ha vā eṣo-'pāno vyāno-'nvāhāryapacano yad gārhapatyā-tpraṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ ||3||
yaducchvāsanisśvāsāvetāvāhutī sama-nnayatīti sa samānaḥ|
mano ha vāva yajamānaḥ iṣṭaphalamevodāna-ssa enaṃ-ya~jamānamaharaharbrahma gamayati ||4||
atraiṣa deva-ssvapne mahimānamanubhavati|
yad dṛṣṭa-ndṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūta-mpunaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭa-ñcādṛṣṭa-ñca śruta-ñcāśruta-ñcānubhūta-ñcānanubhūta-ñca saccāsacca sarva-mpaśyati sarvaḥ pasyati ||5||
sa yadā tejasābhibhūto bhavatyatraiṣa deva-ssvapnā-nna paśyatyatha yadaitasmiñśarīre etatsukha-mbhavati ||6||
sa yathā sobhya vayāṃsi vasovṛkṣaṃ sampratiṣṭhante evaṃ ha vai ta-thsarva-mpara ātmani sampratiṣṭhate ||7||
pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakṣuśca draṣṭavya-ñca śrotra-ñca śrotavya-ñca ghrāṇa-ñca ghrātavya-ñca rasaśca rasayitavya-ñca tvakca sparśayitavya-ñca vākca vaktavya-ñca hastau cādātavya-ñcopasthaścānandayitavya-ñca pāyuśca visarjayitavya-ñca yādau ca gantavya-ñca manaśca mantavya-ñca buddhiśca boddhavya-ñcāhaṅkāraścāhaṅkartavya-ñca citta-ñca cetayitavya-ñca tejaśca vidyotayitavya-ñca prāṇaśca vidyārayitavya-ñca ||8||
eṣa hi draṣṭa spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ|
sa pare-'kṣara ātmani sampratiṣṭhate ||9||
paramevākṣara-mpratipadyate sa yo ha vai tadacchāyamaśarīramlohitaṃ śubhramakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvo bhavati tadeṣa ślokaḥ ||10||
vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ prāṇā bhutāni sampratiṣṭhanti yatra|
tadakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvamevāviveśeti ||11||
Sanskrit — Devanagari (original)
चतुर्थः प्रश्नः
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ।
भगवन्नेतस्मि-न्पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देव-स्स्वप्ना-न्पश्यति कस्यैतत्सुख-म्भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥1॥
तस्मै स होवाच। यथ गार्ग्य मरीचयो-ऽर्कस्यास्त-ङ्गच्छत-स्सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति।
ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै त-थ्सर्व-म्परे देवे मनस्येकीभवति।
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥2॥
प्राणाग्रय एवैतस्मि-न्पुरे जाग्रति।
गार्हपत्यो ह वा एषो-ऽपानो व्यानो-ऽन्वाहार्यपचनो यद् गार्हपत्या-त्प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥3॥
यदुच्छ्वासनिस्श्वासावेतावाहुती सम-न्नयतीति स समानः।
मनो ह वाव यजमानः इष्टफलमेवोदान-स्स एनं-यँजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥4॥
अत्रैष देव-स्स्वप्ने महिमानमनुभवति।
यद् दृष्ट-न्दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूत-म्पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्ट-ञ्चादृष्ट-ञ्च श्रुत-ञ्चाश्रुत-ञ्चानुभूत-ञ्चाननुभूत-ञ्च सच्चासच्च सर्व-म्पश्यति सर्वः पस्यति ॥5॥
स यदा तेजसाभिभूतो भवत्यत्रैष देव-स्स्वप्ना-न्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीरे एतत्सुख-म्भवति ॥6॥
स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते एवं ह वै त-थ्सर्व-म्पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥7॥
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्य-ञ्च श्रोत्र-ञ्च श्रोतव्य-ञ्च घ्राण-ञ्च घ्रातव्य-ञ्च रसश्च रसयितव्य-ञ्च त्वक्च स्पर्शयितव्य-ञ्च वाक्च वक्तव्य-ञ्च हस्तौ चादातव्य-ञ्चोपस्थश्चानन्दयितव्य-ञ्च पायुश्च विसर्जयितव्य-ञ्च यादौ च गन्तव्य-ञ्च मनश्च मन्तव्य-ञ्च बुद्धिश्च बोद्धव्य-ञ्चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्य-ञ्च चित्त-ञ्च चेतयितव्य-ञ्च तेजश्च विद्योतयितव्य-ञ्च प्राणश्च विद्यारयितव्य-ञ्च ॥8॥
एष हि द्रष्ट स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः।
स परे-ऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥9॥
परमेवाक्षर-म्प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरम्लोहितं शुभ्रमक्षरं-वेँदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञ-स्सर्वो भवति तदेष श्लोकः ॥10॥
विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भुतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र।
तदक्षरं-वेँदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञ-स्सर्वमेवाविवेशेति ॥11॥
caturthaḥ praśnaḥ
atha hainaṃ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha|
bhagavannetasmi-npuruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa deva-ssvapnā-npaśyati kasyaitatsukha-mbhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti ||1||
tasmai sa hovāca| yatha gārgya marīcayo-'rkasyāsta-ṅgacchata-ssarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti|
tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai ta-thsarva-mpare deve manasyekībhavati|
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate ||2||
prāṇāgraya evaitasmi-npure jāgrati|
gārhapatyo ha vā eṣo-'pāno vyāno-'nvāhāryapacano yad gārhapatyā-tpraṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ ||3||
yaducchvāsanisśvāsāvetāvāhutī sama-nnayatīti sa samānaḥ|
mano ha vāva yajamānaḥ iṣṭaphalamevodāna-ssa enaṃ-ya~jamānamaharaharbrahma gamayati ||4||
atraiṣa deva-ssvapne mahimānamanubhavati|
yad dṛṣṭa-ndṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūta-mpunaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭa-ñcādṛṣṭa-ñca śruta-ñcāśruta-ñcānubhūta-ñcānanubhūta-ñca saccāsacca sarva-mpaśyati sarvaḥ pasyati ||5||
sa yadā tejasābhibhūto bhavatyatraiṣa deva-ssvapnā-nna paśyatyatha yadaitasmiñśarīre etatsukha-mbhavati ||6||
sa yathā sobhya vayāṃsi vasovṛkṣaṃ sampratiṣṭhante evaṃ ha vai ta-thsarva-mpara ātmani sampratiṣṭhate ||7||
pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakṣuśca draṣṭavya-ñca śrotra-ñca śrotavya-ñca ghrāṇa-ñca ghrātavya-ñca rasaśca rasayitavya-ñca tvakca sparśayitavya-ñca vākca vaktavya-ñca hastau cādātavya-ñcopasthaścānandayitavya-ñca pāyuśca visarjayitavya-ñca yādau ca gantavya-ñca manaśca mantavya-ñca buddhiśca boddhavya-ñcāhaṅkāraścāhaṅkartavya-ñca citta-ñca cetayitavya-ñca tejaśca vidyotayitavya-ñca prāṇaśca vidyārayitavya-ñca ||8||
eṣa hi draṣṭa spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ|
sa pare-'kṣara ātmani sampratiṣṭhate ||9||
paramevākṣara-mpratipadyate sa yo ha vai tadacchāyamaśarīramlohitaṃ śubhramakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvo bhavati tadeṣa ślokaḥ ||10||
vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ prāṇā bhutāni sampratiṣṭhanti yatra|
tadakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvamevāviveśeti ||11||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.