Prashnopanishad - Chaturthah Prashnah

ॐ

પ્રશ્નોપનિષદ્ - ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ

Gujarati

ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ

અથ હૈનં સૌર્યાયણિ ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ।

ભગવન્નેતસ્મિ-ન્પુરુષે કાનિ સ્વપન્તિ કાન્યસ્મિઞ્જાગ્રતિ કતર એષ દેવ-સ્સ્વપ્ના-ન્પશ્યતિ કસ્યૈતત્સુખ-મ્ભવતિ કસ્મિન્નુ સર્વે સમ્પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ ॥1॥

તસ્મૈ સ હોવાચ। યથ ગાર્ગ્ય મરીચયો-ઽર્કસ્યાસ્ત-ઙ્ગચ્છત-સ્સર્વા એતસ્મિંસ્તેજોમણ્ડલ એકીભવન્તિ।

તાઃ પુનઃ પુનરુદયતઃ પ્રચરન્ત્યેવં હ વૈ ત-થ્સર્વ-મ્પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ।

તેન તર્હ્યેષ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનન્દયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીત્યાચક્ષતે ॥2॥

પ્રાણાગ્રય એવૈતસ્મિ-ન્પુરે જાગ્રતિ।

ગાર્હપત્યો હ વા એષો-ઽપાનો વ્યાનો-ઽન્વાહાર્યપચનો યદ્ ગાર્હપત્યા-ત્પ્રણીયતે પ્રણયનાદાહવનીયઃ પ્રાણઃ ॥3॥

યદુચ્છ્વાસનિસ્શ્વાસાવેતાવાહુતી સમ-ન્નયતીતિ સ સમાનઃ।

મનો હ વાવ યજમાનઃ ઇષ્ટફલમેવોદાન-સ્સ એનં-યઁજમાનમહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ ॥4॥

અત્રૈષ દેવ-સ્સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ।

યદ્ દૃષ્ટ-ન્દૃષ્ટમનુપશ્યતિ શ્રુતં શ્રુતમેવાર્થમનુશૃણોતિ દેશદિગન્તરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂત-મ્પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ દૃષ્ટ-ઞ્ચાદૃષ્ટ-ઞ્ચ શ્રુત-ઞ્ચાશ્રુત-ઞ્ચાનુભૂત-ઞ્ચાનનુભૂત-ઞ્ચ સચ્ચાસચ્ચ સર્વ-મ્પશ્યતિ સર્વઃ પસ્યતિ ॥5॥

સ યદા તેજસાભિભૂતો ભવત્યત્રૈષ દેવ-સ્સ્વપ્ના-ન્ન પશ્યત્યથ યદૈતસ્મિઞ્શરીરે એતત્સુખ-મ્ભવતિ ॥6॥

સ યથા સોભ્ય વયાંસિ વસોવૃક્ષં સમ્પ્રતિષ્ઠન્તે એવં હ વૈ ત-થ્સર્વ-મ્પર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતે ॥7॥

પૃથિવી ચ પૃથિવીમાત્રા ચાપશ્ચાપોમાત્રા ચ તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચાકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ ચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્ય-ઞ્ચ શ્રોત્ર-ઞ્ચ શ્રોતવ્ય-ઞ્ચ ઘ્રાણ-ઞ્ચ ઘ્રાતવ્ય-ઞ્ચ રસશ્ચ રસયિતવ્ય-ઞ્ચ ત્વક્ચ સ્પર્શયિતવ્ય-ઞ્ચ વાક્ચ વક્તવ્ય-ઞ્ચ હસ્તૌ ચાદાતવ્ય-ઞ્ચોપસ્થશ્ચાનન્દયિતવ્ય-ઞ્ચ પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્ય-ઞ્ચ યાદૌ ચ ગન્તવ્ય-ઞ્ચ મનશ્ચ મન્તવ્ય-ઞ્ચ બુદ્ધિશ્ચ બોદ્ધવ્ય-ઞ્ચાહઙ્કારશ્ચાહઙ્કર્તવ્ય-ઞ્ચ ચિત્ત-ઞ્ચ ચેતયિતવ્ય-ઞ્ચ તેજશ્ચ વિદ્યોતયિતવ્ય-ઞ્ચ પ્રાણશ્ચ વિદ્યારયિતવ્ય-ઞ્ચ ॥8॥

એષ હિ દ્રષ્ટ સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ।

સ પરે-ઽક્ષર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતે ॥9॥

પરમેવાક્ષર-મ્પ્રતિપદ્યતે સ યો હ વૈ તદચ્છાયમશરીરમ્લોહિતં શુભ્રમક્ષરં-વેઁદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞ-સ્સર્વો ભવતિ તદેષ શ્લોકઃ ॥10॥

વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભુતાનિ સમ્પ્રતિષ્ઠન્તિ યત્ર।

તદક્ષરં-વેઁદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞ-સ્સર્વમેવાવિવેશેતિ ॥11॥

Roman (IAST) Transliteration

caturthaḥ praśnaḥ

atha hainaṃ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha|

bhagavannetasmi-npuruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa deva-ssvapnā-npaśyati kasyaitatsukha-mbhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti ||1||

tasmai sa hovāca| yatha gārgya marīcayo-'rkasyāsta-ṅgacchata-ssarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti|

tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai ta-thsarva-mpare deve manasyekībhavati|

tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate ||2||

prāṇāgraya evaitasmi-npure jāgrati|

gārhapatyo ha vā eṣo-'pāno vyāno-'nvāhāryapacano yad gārhapatyā-tpraṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ ||3||

yaducchvāsanisśvāsāvetāvāhutī sama-nnayatīti sa samānaḥ|

mano ha vāva yajamānaḥ iṣṭaphalamevodāna-ssa enaṃ-ya~jamānamaharaharbrahma gamayati ||4||

atraiṣa deva-ssvapne mahimānamanubhavati|

yad dṛṣṭa-ndṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūta-mpunaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭa-ñcādṛṣṭa-ñca śruta-ñcāśruta-ñcānubhūta-ñcānanubhūta-ñca saccāsacca sarva-mpaśyati sarvaḥ pasyati ||5||

sa yadā tejasābhibhūto bhavatyatraiṣa deva-ssvapnā-nna paśyatyatha yadaitasmiñśarīre etatsukha-mbhavati ||6||

sa yathā sobhya vayāṃsi vasovṛkṣaṃ sampratiṣṭhante evaṃ ha vai ta-thsarva-mpara ātmani sampratiṣṭhate ||7||

pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakṣuśca draṣṭavya-ñca śrotra-ñca śrotavya-ñca ghrāṇa-ñca ghrātavya-ñca rasaśca rasayitavya-ñca tvakca sparśayitavya-ñca vākca vaktavya-ñca hastau cādātavya-ñcopasthaścānandayitavya-ñca pāyuśca visarjayitavya-ñca yādau ca gantavya-ñca manaśca mantavya-ñca buddhiśca boddhavya-ñcāhaṅkāraścāhaṅkartavya-ñca citta-ñca cetayitavya-ñca tejaśca vidyotayitavya-ñca prāṇaśca vidyārayitavya-ñca ||8||

eṣa hi draṣṭa spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ|

sa pare-'kṣara ātmani sampratiṣṭhate ||9||

paramevākṣara-mpratipadyate sa yo ha vai tadacchāyamaśarīramlohitaṃ śubhramakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvo bhavati tadeṣa ślokaḥ ||10||

vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ prāṇā bhutāni sampratiṣṭhanti yatra|

tadakṣaraṃ-ve~dayate yastu somya sa sarvajña-ssarvamevāviveśeti ||11||