॥ ഇതി ശ്രീമാഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി വിദുരവാക്യേ ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥
വിദുര ഉവാച ।
യോഽഭ്യര്ഥിതഃ സദ്ഭിരസജ്ജമാനഃ
കരോത്യര്ഥം ശക്തിമഹാപയിത്വാ ।
ക്ഷിപ്രം യശസ്തം സമുപൈതി സന്തമലം
പ്രസന്നാ ഹി സുഖായ സന്തഃ ॥ 1॥
മഹാന്തമപ്യര്ഥമധര്മയുക്തം
യഃ സന്ത്യജത്യനുപാക്രുഷ്ട ഏവ ।
സുഖം സ ദുഃഖാന്യവമുച്യ ശേതേ
ജീര്ണാം ത്വചം സര്പ ഇവാവമുച്യ ॥ 2॥
അനൃതം ച സമുത്കര്ഷേ രാജഗാമി ച പൈശുനമ് ।
ഗുരോശ്ചാലീക നിര്ബന്ധഃ സമാനി ബ്രഹ്മഹത്യയാ ॥ 3॥
അസൂയൈക പദം മൃത്യുരതിവാദഃ ശ്രിയോ വധഃ ।
അശുശ്രൂഷാ ത്വരാ ശ്ലാഘാ വിദ്യായാഃ ശത്രവസ്ത്രയഃ ॥ 4॥
സുഖാര്ഥിനഃ കുതോ വിദ്യാ നാസ്തി വിദ്യാര്ഥിനഃ സുഖമ് ।
സുഖാര്ഥീ വാ ത്യജേദ്വിദ്യാം വിദ്യാര്ഥീ വാ സുഖം ത്യജേത് ॥ 5॥
നാഗ്നിസ്തൃപ്യതി കാഷ്ഠാനാം നാപഗാനാം മഹോദധിഃ ।
നാന്തകഃ സര്വഭൂതാനാം ന പുംസാം വാമലോചനാ ॥ 6॥
ആശാ ധൃതിം ഹന്തി സമൃദ്ധിമന്തകഃ
ക്രോധഃ ശ്രിയം ഹന്തി യശഃ കദര്യതാ ।
അപാലനം ഹന്തി പശൂംശ്ച രാജന്ന്
ഏകഃ ക്രുദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ ഹന്തി രാഷ്ട്രമ് ॥ 7॥
അജശ്ച കാംസ്യം ച രഥശ്ച നിത്യം
മധ്വാകര്ഷഃ ശകുനിഃ ശ്രോത്രിയശ് ച ।
വൃദ്ധോ ജ്ഞാതിരവസന്നോ വയസ്യ
ഏതാനി തേ സന്തു ഗൃഹേ സദൈവ ॥ 8॥
അജോക്ഷാ ചന്ദനം വീണാ ആദര്ശോ മധുസര്പിഷീ ।
വിഷമൌദുമ്ബരം ശങ്ഖഃ സ്വര്ണം നാഭിശ്ച രോചനാ ॥ 9॥
ഗൃഹേ സ്ഥാപയിതവ്യാനി ധന്യാനി മനുരബ്രവീത് ।
ദേവ ബ്രാഹ്മണ പൂജാര്ഥമതിഥീനാം ച ഭാരത ॥ 10॥
ഇദം ച ത്വാം സര്വപരം ബ്രവീമി
പുണ്യം പദം താത മഹാവിശിഷ്ടമ് ।
ന ജാതു കാമാന്ന ഭയാന്ന ലോഭാദ്
ധര്മം ത്യജേജ്ജീവിതസ്യാപി ഹേതോഃ ॥ 11॥
നിത്യോ ധര്മഃ സുഖദുഃഖേ ത്വനിത്യേ
നിത്യോ ജീവോ ധാതുരസ്യ ത്വനിത്യഃ ।
ത്യക്ത്വാനിത്യം പ്രതിതിഷ്ഠസ്വ നിത്യേ
സന്തുഷ്യ ത്വം തോഷ പരോ ഹി ലാഭഃ ॥ 12॥
മഹാബലാന്പശ്യ മനാനുഭാവാന്
പ്രശാസ്യ ഭൂമിം ധനധാന്യ പൂര്ണാമ് ।
രാജ്യാനി ഹിത്വാ വിപുലാംശ്ച ഭോഗാന്
ഗതാന്നരേന്ദ്രാന്വശമന്തകസ്യ ॥ 13॥
മൃതം പുത്രം ദുഃഖപുഷ്ടം മനുഷ്യാ
ഉത്ക്ഷിപ്യ രാജന്സ്വഗൃഹാന്നിര്ഹരന്തി ।
തം മുക്തകേശാഃ കരുണം രുദന്തശ്
ചിതാമധ്യേ കാഷ്ഠമിവ ക്ഷിപന്തി ॥ 14॥
അന്യോ ധനം പ്രേതഗതസ്യ ഭുങ്ക്തേ
വയാംസി ചാഗ്നിശ്ച ശരീരധാതൂന് ।
ദ്വാഭ്യാമയം സഹ ഗച്ഛത്യമുത്ര
പുണ്യേന പാപേന ച വേഷ്ട്യമാനഃ ॥ 15॥
ഉത്സൃജ്യ വിനിവര്തന്തേ ജ്ഞാതയഃ സുഹൃദഃ സുതാഃ ।
അഗ്നൌ പ്രാസ്തം തു പുരുഷം കര്മാന്വേതി സ്വയം കൃതമ് ॥ 16॥
അസ്മാല്ലോകാദൂര്ധ്വമമുഷ്യ ചാധോ
മഹത്തമസ്തിഷ്ഠതി ഹ്യന്ധകാരമ് ।
തദ്വൈ മഹാമോഹനമിന്ദ്രിയാണാം
ബുധ്യസ്വ മാ ത്വാം പ്രലഭേത രാജന് ॥ 17॥
ഇദം വചഃ ശക്ഷ്യസി ചേദ്യഥാവന്
നിശമ്യ സര്വം പ്രതിപത്തുമേവമ് ।
യശഃ പരം പ്രാപ്സ്യസി ജീവലോകേ
ഭയം ന ചാമുത്ര ന ചേഹ തേഽസ്തി ॥ 18॥
ആത്മാ നദീ ഭാരത പുണ്യതീര്ഥാ
സത്യോദകാ ധൃതികൂലാ ദമോര്മിഃ ।
തസ്യാം സ്നാതഃ പൂയതേ പുണ്യകര്മാ
പുണ്യോ ഹ്യാത്മാ നിത്യമമ്ഭോഽമ്ഭ ഏവ ॥ 19॥
കാമക്രോധഗ്രാഹവതീം പഞ്ചേന്ദ്രിയ ജലാം നദീമ് ।
കൃത്വാ ധൃതിമയീം നാവം ജന്മ ദുര്ഗാണി സന്തര ॥ 20॥
പ്രജ്ഞാ വൃദ്ധം ധര്മവൃദ്ധം സ്വബന്ധും
വിദ്യാ വൃദ്ധം വയസാ ചാപി വൃദ്ധമ് ।
കാര്യാകാര്യേ പൂജയിത്വാ പ്രസാദ്യ
യഃ സമ്പൃച്ഛേന്ന സ മുഹ്യേത്കദാ ചിത് ॥ 21॥
ധൃത്യാ ശിശ്നോദരം രക്ഷേത്പാണിപാദം ച ചക്ഷുഷാ ।
ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രേ ച മനസാ മനോ വാചം ച കര്മണാ ॥ 22॥
നിത്യോദകീ നിത്യയജ്ഞോപവീതീ
നിത്യസ്വാധ്യായീ പതിതാന്ന വര്ജീ ।
ഋതം ബ്രുവന്ഗുരവേ കര്മ കുര്വന്
ന ബ്രാഹ്മണശ്ച്യവതേ ബ്രഹ്മലോകാത് ॥ 23॥
അധീത്യ വേദാന്പരിസംസ്തീര്യ ചാഗ്നീന്
ഇഷ്ട്വാ യജ്ഞൈഃ പാലയിത്വാ പ്രജാശ് ച ।
ഗോബ്രാഹ്മണാര്ഥേ ശസ്ത്രപൂതാന്തരാത്മാ
ഹതഃ സങ്ഗ്രാമേ ക്ഷത്രിയഃ സ്വര്ഗമേതി ॥ 24॥
വൈശ്യോഽധീത്യ ബ്രാഹ്മണാന്ക്ഷത്രിയാംശ് ച
ധനൈഃ കാലേ സംവിഭജ്യാശ്രിതാംശ് ച ।
ത്രേതാ പൂതം ധൂമമാഘ്രായ പുണ്യം
പ്രേത്യ സ്വര്ഗേ ദേവ സുഖാനി ഭുങ്ക്തേ ॥ 25॥
ബ്രഹ്മക്ഷത്രം വൈശ്യ വര്ണം ച ശൂദ്രഃ
ക്രമേണൈതാന്ന്യായതഃ പൂജയാനഃ ।
തുഷ്ടേഷ്വേതേഷ്വവ്യഥോ ദഗ്ധപാപസ്
ത്യക്ത്വാ ദേഹം സ്വര്ഗസുഖാനി ഭുങ്ക്തേ ॥ 26॥
ചാതുര്വര്ണ്യസ്യൈഷ ധര്മസ്തവോക്തോ
ഹേതും ചാത്ര ബ്രുവതോ മേ നിബോധ ।
ക്ഷാത്രാദ്ധര്മാദ്ധീയതേ പാണ്ഡുപുത്രസ്
തം ത്വം രാജന്രാജധര്മേ നിയുങ്ക്ഷ്വ ॥ 27॥
ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।
ഏവമേതദ്യഥാ മാം ത്വമനുശാസതി നിത്യദാ ।
മമാപി ച മതിഃ സൌമ്യ ഭവത്യേവം യഥാത്ഥ മാമ് ॥ 28॥
സാ തു ബുദ്ദിഃ കൃതാപ്യേവം പാണ്ഡവാന്രപ്തി മേ സദാ ।
ദുര്യോധനം സമാസാദ്യ പുനര്വിപരിവര്തതേ ॥ 29॥
ന ദിഷ്ടമഭ്യതിക്രാന്തും ശക്യം മര്ത്യേന കേന ചിത് ।
ദിഷ്ടമേവ കൃതം മന്യേ പൌരുഷം തു നിരര്ഥകമ് ॥ 30॥
॥ ഇതി ശ്രീമാഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി വിദുരവാക്യേ ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥ 40॥
ഇതി വിദുര നീതി സമാപ്താ ॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
yo'bhyarthitaḥ sadbhirasajjamānaḥ
karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā |
kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santamalaṃ
prasannā hi sukhāya santaḥ || 1||
mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ
yaḥ santyajatyanupākruṣṭa eva |
sukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete
jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya || 2||
anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam |
guroścālīka nirbandhaḥ samāni brahmahatyayā || 3||
asūyaika padaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥ |
aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ || 4||
sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham |
sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet || 5||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā || 6||
āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ
krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā |
apālanaṃ hanti paśūṃśca rājann
ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram || 7||
ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ
madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca |
vṛddho jñātiravasanno vayasya
etāni te santu gṛhe sadaiva || 8||
ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī |
viṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā || 9||
gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt |
deva brāhmaṇa pūjārthamatithīnāṃ ca bhārata || 10||
idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi
puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam |
na jātu kāmānna bhayānna lobhād
dharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ || 11||
nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye
nityo jīvo dhāturasya tvanityaḥ |
tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye
santuṣya tvaṃ toṣa paro hi lābhaḥ || 12||
mahābalānpaśya manānubhāvān
praśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇām |
rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogān
gatānnarendrānvaśamantakasya || 13||
mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā
utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti |
taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś
citāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti || 14||
anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte
vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn |
dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra
puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ || 15||
utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ |
agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam || 16||
asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho
mahattamastiṣṭhati hyandhakāram |
tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ
budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan || 17||
idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāvan
niśamya sarvaṃ pratipattumevam |
yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke
bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti || 18||
ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā
satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ |
tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā
puṇyo hyātmā nityamambho'mbha eva || 19||
kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīm |
kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi santara || 20||
prajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ
vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham |
kāryākārye pūjayitvā prasādya
yaḥ sampṛcchenna sa muhyetkadā cit || 21||
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā || 22||
nityodakī nityayajñopavītī
nityasvādhyāyī patitānna varjī |
ṛtaṃ bruvangurave karma kurvan
na brāhmaṇaścyavate brahmalokāt || 23||
adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnīn
iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca |
gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā
hataḥ saṅgrāme kṣatriyaḥ svargameti || 24||
vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃś ca
dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca |
tretā pūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ
pretya svarge deva sukhāni bhuṅkte || 25||
brahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ
krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ |
tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpas
tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte || 26||
cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto
hetuṃ cātra bruvato me nibodha |
kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputras
taṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva || 27||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evametadyathā māṃ tvamanuśāsati nityadā |
mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām || 28||
sā tu buddiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānrapti me sadā |
duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate || 29||
na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit |
diṣṭameva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam || 30||
|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40||
iti vidura nīti samāptā ||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमाहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरवाक्ये चत्वारिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
योऽभ्यर्थितः सद्भिरसज्जमानः
करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा ।
क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्तमलं
प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः ॥ 1॥
महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं
यः सन्त्यजत्यनुपाक्रुष्ट एव ।
सुखं स दुःखान्यवमुच्य शेते
जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥ 2॥
अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ।
गुरोश्चालीक निर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ 3॥
असूयैक पदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः ।
अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः ॥ 4॥
सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् ।
सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा सुखं त्यजेत् ॥ 5॥
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ 6॥
आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः
क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता ।
अपालनं हन्ति पशूंश्च राजन्न्
एकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम् ॥ 7॥
अजश्च कांस्यं च रथश्च नित्यं
मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश् च ।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नो वयस्य
एतानि ते सन्तु गृहे सदैव ॥ 8॥
अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी ।
विषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णं नाभिश्च रोचना ॥ 9॥
गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् ।
देव ब्राह्मण पूजार्थमतिथीनां च भारत ॥ 10॥
इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि
पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम् ।
न जातु कामान्न भयान्न लोभाद्
धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः ॥ 11॥
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये
नित्यो जीवो धातुरस्य त्वनित्यः ।
त्यक्त्वानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये
सन्तुष्य त्वं तोष परो हि लाभः ॥ 12॥
महाबलान्पश्य मनानुभावान्
प्रशास्य भूमिं धनधान्य पूर्णाम् ।
राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगान्
गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य ॥ 13॥
मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या
उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति ।
तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्तश्
चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति ॥ 14॥
अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते
वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून् ।
द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र
पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः ॥ 15॥
उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः ।
अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयं कृतम् ॥ 16॥
अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो
महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम् ।
तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां
बुध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन् ॥ 17॥
इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथावन्
निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेवम् ।
यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके
भयं न चामुत्र न चेह तेऽस्ति ॥ 18॥
आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था
सत्योदका धृतिकूला दमोर्मिः ।
तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा
पुण्यो ह्यात्मा नित्यमम्भोऽम्भ एव ॥ 19॥
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रिय जलां नदीम् ।
कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्म दुर्गाणि सन्तर ॥ 20॥
प्रज्ञा वृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं
विद्या वृद्धं वयसा चापि वृद्धम् ।
कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य
यः सम्पृच्छेन्न स मुह्येत्कदा चित् ॥ 21॥
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुः श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥ 22॥
नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती
नित्यस्वाध्यायी पतितान्न वर्जी ।
ऋतं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्वन्
न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात् ॥ 23॥
अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नीन्
इष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश् च ।
गोब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तरात्मा
हतः सङ्ग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति ॥ 24॥
वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश् च
धनैः काले संविभज्याश्रितांश् च ।
त्रेता पूतं धूममाघ्राय पुण्यं
प्रेत्य स्वर्गे देव सुखानि भुङ्क्ते ॥ 25॥
ब्रह्मक्षत्रं वैश्य वर्णं च शूद्रः
क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः ।
तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपापस्
त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते ॥ 26॥
चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो
हेतुं चात्र ब्रुवतो मे निबोध ।
क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्रस्
तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष्व ॥ 27॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
एवमेतद्यथा मां त्वमनुशासति नित्यदा ।
ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम् ॥ 28॥
सा तु बुद्दिः कृताप्येवं पाण्डवान्रप्ति मे सदा ।
दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते ॥ 29॥
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केन चित् ।
दिष्टमेव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ॥ 30॥
॥ इति श्रीमाहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरवाक्ये चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ 40॥
इति विदुर नीति समाप्ता ॥
|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
yo'bhyarthitaḥ sadbhirasajjamānaḥ
karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā |
kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santamalaṃ
prasannā hi sukhāya santaḥ || 1||
mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ
yaḥ santyajatyanupākruṣṭa eva |
sukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete
jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya || 2||
anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam |
guroścālīka nirbandhaḥ samāni brahmahatyayā || 3||
asūyaika padaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥ |
aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ || 4||
sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham |
sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet || 5||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā || 6||
āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ
krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā |
apālanaṃ hanti paśūṃśca rājann
ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram || 7||
ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ
madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca |
vṛddho jñātiravasanno vayasya
etāni te santu gṛhe sadaiva || 8||
ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī |
viṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā || 9||
gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt |
deva brāhmaṇa pūjārthamatithīnāṃ ca bhārata || 10||
idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi
puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam |
na jātu kāmānna bhayānna lobhād
dharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ || 11||
nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye
nityo jīvo dhāturasya tvanityaḥ |
tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye
santuṣya tvaṃ toṣa paro hi lābhaḥ || 12||
mahābalānpaśya manānubhāvān
praśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇām |
rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogān
gatānnarendrānvaśamantakasya || 13||
mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā
utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti |
taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś
citāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti || 14||
anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte
vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn |
dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra
puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ || 15||
utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ |
agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam || 16||
asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho
mahattamastiṣṭhati hyandhakāram |
tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ
budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan || 17||
idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāvan
niśamya sarvaṃ pratipattumevam |
yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke
bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti || 18||
ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā
satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ |
tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā
puṇyo hyātmā nityamambho'mbha eva || 19||
kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīm |
kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi santara || 20||
prajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ
vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham |
kāryākārye pūjayitvā prasādya
yaḥ sampṛcchenna sa muhyetkadā cit || 21||
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā || 22||
nityodakī nityayajñopavītī
nityasvādhyāyī patitānna varjī |
ṛtaṃ bruvangurave karma kurvan
na brāhmaṇaścyavate brahmalokāt || 23||
adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnīn
iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca |
gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā
hataḥ saṅgrāme kṣatriyaḥ svargameti || 24||
vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃś ca
dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca |
tretā pūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ
pretya svarge deva sukhāni bhuṅkte || 25||
brahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ
krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ |
tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpas
tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte || 26||
cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto
hetuṃ cātra bruvato me nibodha |
kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputras
taṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva || 27||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evametadyathā māṃ tvamanuśāsati nityadā |
mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām || 28||
sā tu buddiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānrapti me sadā |
duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate || 29||
na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit |
diṣṭameva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam || 30||
|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40||
iti vidura nīti samāptā ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.