Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 40

ॐ

വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 40

Vyasa Malayalam

॥ ഇതി ശ്രീമാഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി വിദുരവാക്യേ ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥

വിദുര ഉവാച ।

യോഽഭ്യര്ഥിതഃ സദ്ഭിരസജ്ജമാനഃ

കരോത്യര്ഥം ശക്തിമഹാപയിത്വാ ।

ക്ഷിപ്രം യശസ്തം സമുപൈതി സന്തമലം

പ്രസന്നാ ഹി സുഖായ സന്തഃ ॥ 1॥

മഹാന്തമപ്യര്ഥമധര്മയുക്തം

യഃ സന്ത്യജത്യനുപാക്രുഷ്ട ഏവ ।

സുഖം സ ദുഃഖാന്യവമുച്യ ശേതേ

ജീര്ണാം ത്വചം സര്പ ഇവാവമുച്യ ॥ 2॥

അനൃതം ച സമുത്കര്ഷേ രാജഗാമി ച പൈശുനമ് ।

ഗുരോശ്ചാലീക നിര്ബന്ധഃ സമാനി ബ്രഹ്മഹത്യയാ ॥ 3॥

അസൂയൈക പദം മൃത്യുരതിവാദഃ ശ്രിയോ വധഃ ।

അശുശ്രൂഷാ ത്വരാ ശ്ലാഘാ വിദ്യായാഃ ശത്രവസ്ത്രയഃ ॥ 4॥

സുഖാര്ഥിനഃ കുതോ വിദ്യാ നാസ്തി വിദ്യാര്ഥിനഃ സുഖമ് ।

സുഖാര്ഥീ വാ ത്യജേദ്വിദ്യാം വിദ്യാര്ഥീ വാ സുഖം ത്യജേത് ॥ 5॥

നാഗ്നിസ്തൃപ്യതി കാഷ്ഠാനാം നാപഗാനാം മഹോദധിഃ ।

നാന്തകഃ സര്വഭൂതാനാം ന പുംസാം വാമലോചനാ ॥ 6॥

ആശാ ധൃതിം ഹന്തി സമൃദ്ധിമന്തകഃ

ക്രോധഃ ശ്രിയം ഹന്തി യശഃ കദര്യതാ ।

അപാലനം ഹന്തി പശൂംശ്ച രാജന്ന്

ഏകഃ ക്രുദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ ഹന്തി രാഷ്ട്രമ് ॥ 7॥

അജശ്ച കാംസ്യം ച രഥശ്ച നിത്യം

മധ്വാകര്ഷഃ ശകുനിഃ ശ്രോത്രിയശ് ച ।

വൃദ്ധോ ജ്ഞാതിരവസന്നോ വയസ്യ

ഏതാനി തേ സന്തു ഗൃഹേ സദൈവ ॥ 8॥

അജോക്ഷാ ചന്ദനം വീണാ ആദര്ശോ മധുസര്പിഷീ ।

വിഷമൌദുമ്ബരം ശങ്ഖഃ സ്വര്ണം നാഭിശ്ച രോചനാ ॥ 9॥

ഗൃഹേ സ്ഥാപയിതവ്യാനി ധന്യാനി മനുരബ്രവീത് ।

ദേവ ബ്രാഹ്മണ പൂജാര്ഥമതിഥീനാം ച ഭാരത ॥ 10॥

ഇദം ച ത്വാം സര്വപരം ബ്രവീമി

പുണ്യം പദം താത മഹാവിശിഷ്ടമ് ।

ന ജാതു കാമാന്ന ഭയാന്ന ലോഭാദ്

ധര്മം ത്യജേജ്ജീവിതസ്യാപി ഹേതോഃ ॥ 11॥

നിത്യോ ധര്മഃ സുഖദുഃഖേ ത്വനിത്യേ

നിത്യോ ജീവോ ധാതുരസ്യ ത്വനിത്യഃ ।

ത്യക്ത്വാനിത്യം പ്രതിതിഷ്ഠസ്വ നിത്യേ

സന്തുഷ്യ ത്വം തോഷ പരോ ഹി ലാഭഃ ॥ 12॥

മഹാബലാന്പശ്യ മനാനുഭാവാന്

പ്രശാസ്യ ഭൂമിം ധനധാന്യ പൂര്ണാമ് ।

രാജ്യാനി ഹിത്വാ വിപുലാംശ്ച ഭോഗാന്

ഗതാന്നരേന്ദ്രാന്വശമന്തകസ്യ ॥ 13॥

മൃതം പുത്രം ദുഃഖപുഷ്ടം മനുഷ്യാ

ഉത്ക്ഷിപ്യ രാജന്സ്വഗൃഹാന്നിര്ഹരന്തി ।

തം മുക്തകേശാഃ കരുണം രുദന്തശ്

ചിതാമധ്യേ കാഷ്ഠമിവ ക്ഷിപന്തി ॥ 14॥

അന്യോ ധനം പ്രേതഗതസ്യ ഭുങ്ക്തേ

വയാംസി ചാഗ്നിശ്ച ശരീരധാതൂന് ।

ദ്വാഭ്യാമയം സഹ ഗച്ഛത്യമുത്ര

പുണ്യേന പാപേന ച വേഷ്ട്യമാനഃ ॥ 15॥

ഉത്സൃജ്യ വിനിവര്തന്തേ ജ്ഞാതയഃ സുഹൃദഃ സുതാഃ ।

അഗ്നൌ പ്രാസ്തം തു പുരുഷം കര്മാന്വേതി സ്വയം കൃതമ് ॥ 16॥

അസ്മാല്ലോകാദൂര്ധ്വമമുഷ്യ ചാധോ

മഹത്തമസ്തിഷ്ഠതി ഹ്യന്ധകാരമ് ।

തദ്വൈ മഹാമോഹനമിന്ദ്രിയാണാം

ബുധ്യസ്വ മാ ത്വാം പ്രലഭേത രാജന് ॥ 17॥

ഇദം വചഃ ശക്ഷ്യസി ചേദ്യഥാവന്

നിശമ്യ സര്വം പ്രതിപത്തുമേവമ് ।

യശഃ പരം പ്രാപ്സ്യസി ജീവലോകേ

ഭയം ന ചാമുത്ര ന ചേഹ തേഽസ്തി ॥ 18॥

ആത്മാ നദീ ഭാരത പുണ്യതീര്ഥാ

സത്യോദകാ ധൃതികൂലാ ദമോര്മിഃ ।

തസ്യാം സ്നാതഃ പൂയതേ പുണ്യകര്മാ

പുണ്യോ ഹ്യാത്മാ നിത്യമമ്ഭോഽമ്ഭ ഏവ ॥ 19॥

കാമക്രോധഗ്രാഹവതീം പഞ്ചേന്ദ്രിയ ജലാം നദീമ് ।

കൃത്വാ ധൃതിമയീം നാവം ജന്മ ദുര്ഗാണി സന്തര ॥ 20॥

പ്രജ്ഞാ വൃദ്ധം ധര്മവൃദ്ധം സ്വബന്ധും

വിദ്യാ വൃദ്ധം വയസാ ചാപി വൃദ്ധമ് ।

കാര്യാകാര്യേ പൂജയിത്വാ പ്രസാദ്യ

യഃ സമ്പൃച്ഛേന്ന സ മുഹ്യേത്കദാ ചിത് ॥ 21॥

ധൃത്യാ ശിശ്നോദരം രക്ഷേത്പാണിപാദം ച ചക്ഷുഷാ ।

ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രേ ച മനസാ മനോ വാചം ച കര്മണാ ॥ 22॥

നിത്യോദകീ നിത്യയജ്ഞോപവീതീ

നിത്യസ്വാധ്യായീ പതിതാന്ന വര്ജീ ।

ഋതം ബ്രുവന്ഗുരവേ കര്മ കുര്വന്

ന ബ്രാഹ്മണശ്ച്യവതേ ബ്രഹ്മലോകാത് ॥ 23॥

അധീത്യ വേദാന്പരിസംസ്തീര്യ ചാഗ്നീന്

ഇഷ്ട്വാ യജ്ഞൈഃ പാലയിത്വാ പ്രജാശ് ച ।

ഗോബ്രാഹ്മണാര്ഥേ ശസ്ത്രപൂതാന്തരാത്മാ

ഹതഃ സങ്ഗ്രാമേ ക്ഷത്രിയഃ സ്വര്ഗമേതി ॥ 24॥

വൈശ്യോഽധീത്യ ബ്രാഹ്മണാന്ക്ഷത്രിയാംശ് ച

ധനൈഃ കാലേ സംവിഭജ്യാശ്രിതാംശ് ച ।

ത്രേതാ പൂതം ധൂമമാഘ്രായ പുണ്യം

പ്രേത്യ സ്വര്ഗേ ദേവ സുഖാനി ഭുങ്ക്തേ ॥ 25॥

ബ്രഹ്മക്ഷത്രം വൈശ്യ വര്ണം ച ശൂദ്രഃ

ക്രമേണൈതാന്ന്യായതഃ പൂജയാനഃ ।

തുഷ്ടേഷ്വേതേഷ്വവ്യഥോ ദഗ്ധപാപസ്

ത്യക്ത്വാ ദേഹം സ്വര്ഗസുഖാനി ഭുങ്ക്തേ ॥ 26॥

ചാതുര്വര്ണ്യസ്യൈഷ ധര്മസ്തവോക്തോ

ഹേതും ചാത്ര ബ്രുവതോ മേ നിബോധ ।

ക്ഷാത്രാദ്ധര്മാദ്ധീയതേ പാണ്ഡുപുത്രസ്

തം ത്വം രാജന്രാജധര്മേ നിയുങ്ക്ഷ്വ ॥ 27॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

ഏവമേതദ്യഥാ മാം ത്വമനുശാസതി നിത്യദാ ।

മമാപി ച മതിഃ സൌമ്യ ഭവത്യേവം യഥാത്ഥ മാമ് ॥ 28॥

സാ തു ബുദ്ദിഃ കൃതാപ്യേവം പാണ്ഡവാന്രപ്തി മേ സദാ ।

ദുര്യോധനം സമാസാദ്യ പുനര്വിപരിവര്തതേ ॥ 29॥

ന ദിഷ്ടമഭ്യതിക്രാന്തും ശക്യം മര്ത്യേന കേന ചിത് ।

ദിഷ്ടമേവ കൃതം മന്യേ പൌരുഷം തു നിരര്ഥകമ് ॥ 30॥

॥ ഇതി ശ്രീമാഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി വിദുരവാക്യേ ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥ 40॥

ഇതി വിദുര നീതി സമാപ്താ ॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

yo'bhyarthitaḥ sadbhirasajjamānaḥ

karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā |

kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santamalaṃ

prasannā hi sukhāya santaḥ || 1||

mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ

yaḥ santyajatyanupākruṣṭa eva |

sukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete

jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya || 2||

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam |

guroścālīka nirbandhaḥ samāni brahmahatyayā || 3||

asūyaika padaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥ |

aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ || 4||

sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham |

sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet || 5||

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |

nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā || 6||

āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ

krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā |

apālanaṃ hanti paśūṃśca rājann

ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram || 7||

ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ

madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca |

vṛddho jñātiravasanno vayasya

etāni te santu gṛhe sadaiva || 8||

ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī |

viṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā || 9||

gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt |

deva brāhmaṇa pūjārthamatithīnāṃ ca bhārata || 10||

idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi

puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam |

na jātu kāmānna bhayānna lobhād

dharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ || 11||

nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye

nityo jīvo dhāturasya tvanityaḥ |

tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye

santuṣya tvaṃ toṣa paro hi lābhaḥ || 12||

mahābalānpaśya manānubhāvān

praśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇām |

rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogān

gatānnarendrānvaśamantakasya || 13||

mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā

utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti |

taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś

citāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti || 14||

anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte

vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn |

dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra

puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ || 15||

utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ |

agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam || 16||

asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho

mahattamastiṣṭhati hyandhakāram |

tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ

budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan || 17||

idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāvan

niśamya sarvaṃ pratipattumevam |

yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke

bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti || 18||

ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā

satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ |

tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā

puṇyo hyātmā nityamambho'mbha eva || 19||

kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīm |

kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi santara || 20||

prajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ

vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham |

kāryākārye pūjayitvā prasādya

yaḥ sampṛcchenna sa muhyetkadā cit || 21||

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |

cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā || 22||

nityodakī nityayajñopavītī

nityasvādhyāyī patitānna varjī |

ṛtaṃ bruvangurave karma kurvan

na brāhmaṇaścyavate brahmalokāt || 23||

adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnīn

iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca |

gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā

hataḥ saṅgrāme kṣatriyaḥ svargameti || 24||

vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃś ca

dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca |

tretā pūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ

pretya svarge deva sukhāni bhuṅkte || 25||

brahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ

krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ |

tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpas

tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte || 26||

cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto

hetuṃ cātra bruvato me nibodha |

kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputras

taṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva || 27||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

evametadyathā māṃ tvamanuśāsati nityadā |

mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām || 28||

sā tu buddiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānrapti me sadā |

duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate || 29||

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit |

diṣṭameva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam || 30||

|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40||

iti vidura nīti samāptā ||