(ശ്രീദേവീഭാഗവതം, ദ്വാദശ സ്കന്ധം, ദശമോഽധ്യായഃ, , മണിദ്വീപ വര്ണന - 1)
വ്യാസ ഉവാച –
ബ്രഹ്മലോകാദൂര്ധ്വഭാഗേ സര്വലോകോഽസ്തി യഃ ശ്രുതഃ ।
മണിദ്വീപഃ സ ഏവാസ്തി യത്ര ദേവീ വിരാജതേ ॥ 1 ॥
സര്വസ്മാദധികോ യസ്മാത്സര്വലോകസ്തതഃ സ്മൃതഃ ।
പുരാ പരാമ്ബയൈവായം കല്പിതോ മനസേച്ഛയാ ॥ 2 ॥
സര്വാദൌ നിജവാസാര്ഥം പ്രകൃത്യാ മൂലഭൂതയാ ।
കൈലാസാദധികോ ലോകോ വൈകുണ്ഠാദപി ചോത്തമഃ ॥ 3 ॥
ഗോലോകാദപി സര്വസ്മാത്സര്വലോകോഽധികഃ സ്മൃതഃ ।
നൈതത്സമം ത്രിലോക്യാം തു സുന്ദരം വിദ്യതേ ക്വചിത് ॥ 4 ॥
ഛത്രീഭൂതം ത്രിജഗതോ ഭവസന്താപനാശകമ് ।
ഛായാഭൂതം തദേവാസ്തി ബ്രഹ്മാണ്ഡാനാം തു സത്തമ ॥ 5 ॥
ബഹുയോജനവിസ്തീര്ണോ ഗമ്ഭീരസ്താവദേവ ഹി ।
മണിദ്വീപസ്യ പരിതോ വര്തതേ തു സുധോദധിഃ ॥ 6 ॥
മരുത്സങ്ഘട്ടനോത്കീര്ണതരങ്ഗ ശതസങ്കുലഃ ।
രത്നാച്ഛവാലുകായുക്തോ ഝഷശങ്ഖസമാകുലഃ ॥ 7 ॥
വീചിസങ്ഘര്ഷസഞ്ജാതലഹരീകണശീതലഃ ।
നാനാധ്വജസമായുക്താ നാനാപോതഗതാഗതൈഃ ॥ 8 ॥
വിരാജമാനഃ പരിതസ്തീരരത്നദ്രുമോ മഹാന് ।
തദുത്തരമയോധാതുനിര്മിതോ ഗഗനേ തതഃ ॥ 9 ॥
സപ്തയോജനവിസ്തീര്ണഃ പ്രാകാരോ വര്തതേ മഹാന് ।
നാനാശസ്ത്രപ്രഹരണാ നാനായുദ്ധവിശാരദാഃ ॥ 10 ॥
രക്ഷകാ നിവസന്ത്യത്ര മോദമാനാഃ സമന്തതഃ ।
ചതുര്ദ്വാരസമായുക്തോ ദ്വാരപാലശതാന്വിതഃ ॥ 11 ॥
നാനാഗണൈഃ പരിവൃതോ ദേവീഭക്തിയുതൈര്നൃപ ।
ദര്ശനാര്ഥം സമായാന്തി യേ ദേവാ ജഗദീശിതുഃ ॥ 12 ॥
തേഷാം ഗണാ വസന്ത്യത്ര വാഹനാനി ച തത്ര ഹി ।
വിമാനശതസങ്ഘര്ഷഘണ്ടാസ്വനസമാകുലഃ ॥ 13 ॥
ഹയഹേഷാഖുരാഘാതബധിരീകൃതദിമ്മുഖഃ ।
ഗണൈഃ കിലകിലാരാവൈര്വേത്രഹസ്തൈശ്ച താഡിതാഃ ॥ 14 ॥
സേവകാ ദേവസങ്ഗാനാം ഭ്രാജന്തേ തത്ര ഭൂമിപ ।
തസ്മിങ്കോലാഹലേ രാജന്നശബ്ദഃ കേനചിത്ക്വചിത് ॥ 15 ॥
കസ്യചിച്ഛ്രൂയതേഽത്യന്തം നാനാധ്വനിസമാകുലേ ।
പദേ പദേ മിഷ്ടവാരിപരിപൂര്ണസരാന്സി ച ॥ 16 ॥
വാടികാ വിവിധാ രാജന് രത്നദ്രുമവിരാജിതാഃ ।
തദുത്തരം മഹാസാരധാതുനിര്മിതമണ്ഡലഃ ॥ 17 ॥
സാലോഽപരോ മഹാനസ്തി ഗഗനസ്പര്ശി യച്ഛിരഃ ।
തേജസാ സ്യാച്ഛതഗുണഃ പൂര്വസാലാദയം പരഃ ॥ 18 ॥
ഗോപുരദ്വാരസഹിതോ ബഹുവൃക്ഷസമന്വിതഃ ।
യാ വൃക്ഷജാതയഃ സന്തി സര്വാസ്താസ്തത്ര സന്തി ച ॥ 19 ॥
നിരന്തരം പുഷ്പയുതാഃ സദാ ഫലസമന്വിതാഃ ।
നവപല്ലവസംയുക്താഃ പരസൌരഭസങ്കുലാഃ ॥ 20 ॥
പനസാ ബകുലാ ലോധ്രാഃ കര്ണികാരാശ്ച ശിംശപാഃ ।
ദേവദാരുകാഞ്ചനാരാ ആമ്രാശ്ചൈവ സുമേരവഃ ॥ 21 ॥
ലികുചാ ഹിങ്ഗുലാശ്ചൈലാ ലവങ്ഗാഃ കട്ഫലാസ്തഥാ ।
പാടലാ മുചുകുന്ദാശ്ച ഫലിന്യോ ജഘനേഫലാഃ ॥ 22 ॥
താലാസ്തമാലാഃ സാലാശ്ച കങ്കോലാ നാഗഭദ്രകാഃ ।
പുന്നാഗാഃ പീലവഃ സാല്വകാ വൈ കര്പൂരശാഖിനഃ ॥ 23 ॥
അശ്വകര്ണാ ഹസ്തികര്ണാസ്താലപര്ണാശ്ച ദാഡിമാഃ ।
ഗണികാ ബന്ധുജീവാശ്ച ജമ്ബീരാശ്ച കുരണ്ഡകാഃ ॥ 24 ॥
ചാമ്പേയാ ബന്ധുജീവാശ്ച തഥാ വൈ കനകദ്രുമാഃ ।
കാലാഗുരുദ്രുമാശ്ചൈവ തഥാ ചന്ദനപാദപാഃ ॥ 25 ॥
ഖര്ജൂരാ യൂഥികാസ്താലപര്ണ്യശ്ചൈവ തഥേക്ഷവഃ ।
ക്ഷീരവൃക്ഷാശ്ച ഖദിരാശ്ചിഞ്ചാഭല്ലാതകാസ്തഥാ ॥ 26 ॥
രുചകാഃ കുടജാ വൃക്ഷാ ബില്വവൃക്ഷാസ്തഥൈവ ച ।
തുലസീനാം വനാന്യേവം മല്ലികാനാം തഥൈവ ച ॥ 27 ॥
ഇത്യാദിതരുജാതീനാം വനാന്യുപവനാനി ച ।
നാനാവാപീശതൈര്യുക്താന്യേവം സന്തി ധരാധിപ ॥ 28 ॥
കോകിലാരാവസംയുക്താ ഗുന്ജദ്ഭ്രമരഭൂഷിതാഃ ।
നിര്യാസസ്രാവിണഃ സര്വേ സ്നിഗ്ധച്ഛായാസ്തരൂത്തമാഃ ॥ 29 ॥
നാനാഋതുഭവാ വൃക്ഷാ നാനാപക്ഷിസമാകുലാഃ ।
നാനാരസസ്രാവിണീഭിര്നദീഭിരതിശോഭിതാഃ ॥ 30 ॥
പാരാവതശുകവ്രാതസാരികാപക്ഷമാരുതൈഃ ।
ഹംസപക്ഷസമുദ്ഭൂത വാതവ്രാതൈശ്ചലദ്ദ്രുമമ് ॥ 31 ॥
സുഗന്ധഗ്രാഹിപവനപൂരിതം തദ്വനോത്തമമ് ।
സഹിതം ഹരിണീയൂഥൈര്ധാവമാനൈരിതസ്തതഃ ॥ 32 ॥
നൃത്യദ്ബര്ഹികദമ്ബസ്യ കേകാരാവൈഃ സുഖപ്രദൈഃ ।
നാദിതം തദ്വനം ദിവ്യം മധുസ്രാവി സമന്തതഃ ॥ 33 ॥
കാംസ്യസാലാദുത്തരേ തു താമ്രസാലഃ പ്രകീര്തിതഃ ।
ചതുരസ്രസമാകാര ഉന്നത്യാ സപ്തയോജനഃ ॥ 34 ॥
ദ്വയോസ്തു സാലയോര്മധ്യേ സമ്പ്രോക്താ കല്പവാടികാ ।
യേഷാം തരൂണാം പുഷ്പാണി കാഞ്ചനാഭാനി ഭൂമിപ ॥ 35 ॥
പത്രാണി കാഞ്ചനാഭാനി രത്നബീജഫലാനി ച ।
ദശയോജനഗന്ധോ ഹി പ്രസര്പതി സമന്തതഃ ॥ 36 ॥
തദ്വനം രക്ഷിതം രാജന്വസന്തേനര്തുനാനിശമ് ।
പുഷ്പസിംഹാസനാസീനഃ പുഷ്പച്ഛത്രവിരാജിതഃ ॥ 37 ॥
പുഷ്പഭൂഷാഭൂഷിതശ്ച പുഷ്പാസവവിഘൂര്ണിതഃ ।
മധുശ്രീര്മാധവശ്രീശ്ച ദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ॥ 38 ॥
ക്രീഡതഃ സ്മേരവദനേ സുമസ്തബകകന്ദുകൈഃ ।
അതീവ രമ്യം വിപിനം മധുസ്രാവി സമന്തതഃ ॥ 39 ॥
ദശയോജനപര്യന്തം കുസുമാമോദവായുനാ ।
പൂരിതം ദിവ്യഗന്ധര്വൈഃ സാങ്ഗനൈര്ഗാനലോലുപൈഃ ॥ 40 ॥
ശോഭിതം തദ്വനം ദിവ്യം മത്തകോകിലനാദിതമ് ।
വസന്തലക്ഷ്മീസംയുക്തം കാമികാമപ്രവര്ധനമ് ॥ 41 ॥
താമ്രസാലാദുത്തരത്ര സീസസാലഃ പ്രകീര്തിതഃ ।
സമുച്ഛ്രായഃ സ്മൃതോഽപ്യസ്യ സപ്തയോജനസങ്ഖ്യയാ ॥ 42 ॥
സന്താനവാടികാമധ്യേ സാലയോസ്തു ദ്വയോര്നൃപ ।
ദശയോജനഗന്ധസ്തു പ്രസൂനാനാം സമന്തതഃ ॥ 43 ॥
ഹിരണ്യാഭാനി കുസുമാന്യുത്ഫുല്ലാനി നിരന്തരമ് ।
അമൃതദ്രവസംയുക്തഫലാനി മധുരാണി ച ॥ 44 ॥
ഗ്രീഷ്മര്തുര്നായകസ്തസ്യാ വാടികായാ നൃപോത്തമ ।
ശുക്രശ്രീശ്ച ശുചിശ്രീശ്ച ദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ॥ 45 ॥
സന്താപത്രസ്തലോകാസ്തു വൃക്ഷമൂലേഷു സംസ്ഥിതാഃ ।
നാനാസിദ്ധൈഃ പരിവൃതോ നാനാദേവൈഃ സമന്വിതഃ ॥ 46 ॥
വിലാസിനീനാം ബൃന്ദൈസ്തു ചന്ദനദ്രവപങ്കിലൈഃ ।
പുഷ്പമാലാഭൂഷിതൈസ്തു താലവൃന്തകരാമ്ബുജൈഃ ॥ 47 ॥
[പാഠഭേദഃ- പ്രാകാരഃ]
പ്രകാരഃ ശോഭിതോ ഏജച്ഛീതലാമ്ബുനിഷേവിഭിഃ ।
സീസസാലാദുത്തരത്രാപ്യാരകൂടമയഃ ശുഭഃ ॥ 48 ॥
പ്രാകാരോ വര്തതേ രാജന്മുനിയോജനദൈര്ഘ്യവാന് ।
ഹരിചന്ദനവൃക്ഷാണാം വാടീ മധ്യേ തയോഃ സ്മൃതാ ॥ 49 ॥
സാലയോരധിനാഥസ്തു വര്ഷര്തുര്മേഘവാഹനഃ ।
വിദ്യുത്പിങ്ഗലനേത്രശ്ച ജീമൂതകവചഃ സ്മൃതഃ ॥ 50 ॥
വജ്രനിര്ഘോഷമുഖരശ്ചേന്ദ്രധന്വാ സമന്തതഃ ।
സഹസ്രശോ വാരിധാരാ മുഞ്ചന്നാസ്തേ ഗണാവൃതഃ ॥ 51 ॥
നഭഃ ശ്രീശ്ച നഭസ്യശ്രീഃ സ്വരസ്യാ രസ്യമാലിനീ ।
അമ്ബാ ദുലാ നിരത്നിശ്ചാഭ്രമന്തീ മേഘയന്തികാ ॥ 52 ॥
വര്ഷയന്തീ ചിബുണികാ വാരിധാരാ ച സമ്മതാഃ ।
വര്ഷര്തോര്ദ്വാദശ പ്രോക്താഃ ശക്തയോ മദവിഹ്വലാഃ ॥ 53 ॥
നവപല്ലവവൃക്ഷാശ്ച നവീനലതികാന്വിതാഃ ।
ഹരിതാനി തൃണാന്യേവ വേഷ്ടിതാ യൈര്ധരാഽഖിലാ ॥ 54 ॥
നദീനദപ്രവാഹാശ്ച പ്രവഹന്തി ച വേഗതഃ ।
സരാംസി കലുഷാമ്ബൂനി രാഗിചിത്തസമാനി ച ॥ 55 ॥
വസന്തി ദേവാഃ സിദ്ധാശ്ച യേ ദേവീകര്മകാരിണഃ ।
വാപീകൂപതഡാഗാശ്ച യേ ദേവ്യര്ഥം സമര്പിതാഃ ॥ 56 ॥
തേ ഗണാ നിവസന്ത്യത്ര സവിലാസാശ്ച സാങ്ഗനാഃ ।
ആരകൂടമയാദഗ്രേ സപ്തയോജനദൈര്ഘ്യവാന് ॥ 57 ॥
പഞ്ചലോഹാത്മകഃ സാലോ മധ്യേ മന്ദാരവാടികാ ।
നാനാപുഷ്പലതാകീര്ണാ നാനാപല്ലവശോഭിതാ ॥ 58 ॥
അധിഷ്ഠാതാഽത്ര സമ്പ്രോക്തഃ ശരദൃതുരനാമയഃ ।
ഇഷലക്ഷ്മീരൂര്ജലക്ഷ്മീര്ദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ॥ 59 ॥
നാനാസിദ്ധാ വസന്ത്യത്ര സാങ്ഗനാഃ സപരിച്ഛദാഃ ।
പഞ്ചലോഹമയാദഗ്രേ സപ്തയോജനദൈര്ഘ്യവാന് ॥ 60 ॥
ദീപ്യമാനോ മഹാശൃങ്ഗൈര്വര്തതേ രൌപ്യസാലകഃ ।
പാരിജാതാടവീമധ്യേ പ്രസൂനസ്തബകാന്വിതാ ॥ 61 ॥
ദശയോജനഗന്ധീനി കുസുമാനി സമന്തതഃ ।
മോദയന്തി ഗണാന്സര്വാന്യേ ദേവീകര്മകാരിണഃ ॥ 62 ॥
തത്രാധിനാഥഃ സമ്പ്രോക്തോ ഹേമന്തര്തുര്മഹോജ്ജ്വലഃ ।
സഗണഃ സായുധഃ സര്വാന് രാഗിണോ രഞ്ജയന്നപഃ ॥ 63 ॥
സഹശ്രീശ്ച സഹസ്യശ്രീര്ദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ।
വസന്തി തത്ര സിദ്ധാശ്ച യേ ദേവീവ്രതകാരിണഃ ॥ 64 ॥
രൌപ്യസാലമയാദഗ്രേ സപ്തയോജനദൈര്ഘ്യവാന് ।
സൌവര്ണസാലഃ സമ്പ്രോക്തസ്തപ്തഹാടകകല്പിതഃ ॥ 65 ॥
മധ്യേ കദമ്ബവാടീ തു പുഷ്പപല്ലവശോഭിതാ ।
കദമ്ബമദിരാധാരാഃ പ്രവര്തന്തേ സഹസ്രശഃ ॥ 66 ॥
യാഭിര്നിപീതപീതാഭിര്നിജാനന്ദോഽനുഭൂയതേ ।
തത്രാധിനാഥഃ സമ്പ്രോക്തഃ ശൈശിരര്തുര്മഹോദയഃ ॥ 67 ॥
തപഃശ്രീശ്ച തപസ്യശ്രീര്ദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ।
മോദമാനഃ സഹൈതാഭ്യാം വര്തതേ ശിശിരാകൃതിഃ ॥ 68 ॥
നാനാവിലാസസംയുക്തോ നാനാഗണസമാവൃതഃ ।
നിവസന്തി മഹാസിദ്ധാ യേ ദേവീദാനകാരിണഃ ॥ 69 ॥
നാനാഭോഗസമുത്പന്നമഹാനന്ദസമന്വിതാഃ ।
സാങ്ഗനാഃ പരിവാരൈസ്തു സങ്ഘശഃ പരിവാരിതാഃ ॥ 70 ॥
സ്വര്ണസാലമയാദഗ്രേ മുനിയോജനദൈര്ഘ്യവാന് ।
പുഷ്പരാഗമയഃ സാലഃ കുങ്കുമാരുണവിഗ്രഹഃ ॥ 71 ॥
പുഷ്പരാഗമയീ ഭൂമിര്വനാന്യുപവനാനി ച ।
രത്നവൃക്ഷാലവാലാശ്ച പുഷ്പരാഗമയാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 72 ॥
പ്രാകാരോ യസ്യ രത്നസ്യ തദ്രത്നരചിതാ ദ്രുമാഃ ।
വനഭൂഃ പക്ഷിനശ്ചൈവ രത്നവര്ണജലാനി ച ॥ 73 ॥
മണ്ഡപാ മണ്ഡപസ്തമ്ഭാഃ സരാന്സി കമലാനി ച ।
പ്രാകാരേ തത്ര യദ്യത്സ്യാത്തത്സര്വം തത്സമം ഭവേത് ॥ 74 ॥
പരിഭാഷേയമുദ്ദിഷ്ടാ രത്നസാലാദിഷു പ്രഭോ ।
തേജസാ സ്യാല്ലക്ഷഗുണഃ പൂര്വസാലാത്പരോ നൃപ ॥ 75 ॥
ദിക്പാലാ നിവസന്ത്യത്ര പ്രതിബ്രഹ്മാന്ഡവര്തിനാമ് ।
ദിക്പാലാനാം സമഷ്ട്യാത്മരൂപാഃ സ്ഫൂര്ജദ്വരായുധാഃ ॥ 76 ॥
പൂര്വാശായാം സമുത്തുങ്ഗശൃങ്ഗാ പൂരമരാവതീ ।
നാനോപവനസംയുക്താ മഹേന്ദ്രസ്തത്ര രാജതേ ॥ 77 ॥
സ്വര്ഗശോഭാ ച യാ സ്വര്ഗേ യാവതീ സ്യാത്തതോഽധികാ ।
സമഷ്ടിശതനേത്രസ്യ സഹസ്രഗുണതഃ സ്മൃതാ ॥ 78 ॥
ഐരാവതസമാരൂഢോ വജ്രഹസ്തഃ പ്രതാപവാന് ।
ദേവസേനാപരിവൃതോ രാജതേഽത്ര ശതക്രതുഃ ॥ 79 ॥
ദേവാങ്ഗനാഗണയുതാ ശചീ തത്ര വിരാജതേ ।
വഹ്നികോണേ വഹ്നിപുരീ വഹ്നിപൂഃ സദൃശീ നൃപ ॥ 80 ॥
സ്വാഹാസ്വധാസമായുക്തോ വഹ്നിസ്തത്ര വിരാജതേ ।
നിജവാഹനഭൂഷാഢ്യോ നിജദേവഗണൈര്വൃതഃ ॥ 81 ॥
യാമ്യാശായാം യമപുരീ തത്ര ദണ്ഡധരോ മഹാന് ।
സ്വഭടൈര്വേഷ്ടിതോ രാജന് ചിത്രഗുപ്തപുരോഗമൈഃ ॥ 82 ॥
നിജശക്തിയുതോ ഭാസ്വത്തനയോഽസ്തി യമോ മഹാന് ।
നൈരൃത്യാം ദിശി രാക്ഷസ്യാം രാക്ഷസൈഃ പരിവാരിതഃ ॥ 83 ॥
ഖഡ്ഗധാരീ സ്ഫുരന്നാസ്തേ നിരൃതിര്നിജശക്തിയുക് ।
വാരുണ്യാം വരുണോ രാജാ പാശധാരീ പ്രതാപവാന് ॥ 84 ॥
മഹാഝശസമാരൂഢോ വാരുണീമധുവിഹ്വലഃ ।
നിജശക്തിസമായുക്തോ നിജയാദോഗണാന്വിതഃ ॥ 85 ॥
സമാസ്തേ വാരുണേ ലോകേ വരുണാനീരതാകുലഃ ।
വായുകോണേ വായുലോകോ വായുസ്തത്രാധിതിഷ്ഠതി ॥ 86 ॥
വായുസാധനസംസിദ്ധയോഗിഭിഃ പരിവാരിതഃ ।
ധ്വജഹസ്തോ വിശാലാക്ഷോ മൃഗവാഹനസംസ്ഥിതഃ ॥ 87 ॥
മരുദ്ഗണൈഃ പരിവൃതോ നിജശക്തിസമന്വിതഃ ।
ഉത്തരസ്യാം ദിശി മഹാന്യക്ഷലോകോഽസ്തി ഭൂമിപ ॥ 88 ॥
യക്ഷാധിരാജസ്തത്രാഽഽസ്തേ വൃദ്ധിഋദ്ധ്യാദിശക്തിഭിഃ ।
നവഭിര്നിധിഭിര്യുക്തസ്തുന്ദിലോ ധനനായകഃ ॥ 89 ॥
മണിഭദ്രഃ പൂര്ണഭദ്രോ മണിമാന്മണികന്ധരഃ ।
മണിഭൂഷോ മണിസ്രഗ്വീ മണികാര്മുകധാരകഃ ॥ 90 ॥
ഇത്യാദിയക്ഷസേനാനീസഹിതോ നിജശക്തിയുക് ।
ഈശാനകോണേ സമ്പ്രോക്തോ രുദ്രലോകോ മഹത്തരഃ ॥ 91 ॥
അനര്ഘ്യരത്നഖചിതോ യത്ര രുദ്രോഽധിദൈവതമ് ।
മന്യുമാന്ദീപ്തനയനോ ബദ്ധപൃഷ്ഠമഹേഷുധിഃ ॥ 92 ॥
സ്ഫൂര്ജദ്ധനുര്വാമഹസ്തോഽധിജ്യധന്വഭിരാവൃതഃ ।
സ്വസമാനൈരസങ്ഖ്യാതരുദ്രൈഃ ശൂലവരായുധൈഃ ॥ 93 ॥
വികൃതാസ്യൈഃ കരാലാസ്യൈര്വമദ്വഹ്നിഭിരാസ്യതഃ ।
ദശഹസ്തൈഃ ശതകരൈഃ സഹസ്രഭുജസംയുതൈഃ ॥ 94 ॥
ദശപാദൈര്ദശഗ്രീവൈസ്ത്രിനേത്രൈരുഗ്രമൂര്തിഭിഃ ।
അന്തരിക്ഷചരാ യേ ച യേ ച ഭൂമിചരാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 95 ॥
രുദ്രാധ്യായേ സ്മൃതാ രുദ്രാസ്തൈഃ സര്വൈശ്ച സമാവൃതഃ ।
രുദ്രാണീകോടിസഹിതോ ഭദ്രകാല്യാദിമാതൃഭിഃ ॥ 96 ॥
നാനാശക്തിസമാവിഷ്ടഡാമര്യാദിഗണാവൃതഃ ।
വീരഭദ്രാദിസഹിതോ രുദ്രോ രാജന്വിരാജതേ ॥ 97 ॥
മുണ്ഡമാലാധരോ നാഗവലയോ നാഗകന്ധരഃ ।
വ്യാഘ്രചര്മപരീധാനോ ഗജചര്മോത്തരീയകഃ ॥ 98 ॥
ചിതാഭസ്മാങ്ഗലിപ്താങ്ഗഃ പ്രമഥാദിഗണാവൃതഃ ।
നിനദഡ്ഡമരുധ്വാനൈര്ബധിരീകൃതദിമ്മുഖഃ ॥ 99 ॥
അട്ടഹാസാസ്ഫോടശബ്ദൈഃ സന്ത്രാസിതനഭസ്തലഃ ।
ഭൂതസങ്ഘസമാവിഷ്ടോ ഭൂതാവാസോ മഹേശ്വരഃ ॥ 100 ॥
ഈശാനദിക്പതിഃ സോഽയം നാമ്നാ ചേശാന ഏവ ച ॥ 101 ॥
ഇതി ശ്രീദേവീഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ ദ്വാദശസ്കന്ധേ മണിദ്വീപവര്ണനം നാമ ദശമോഽധ്യായഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
(śrīdevībhāgavataṃ, dvādaśa skandhaṃ, daśamo'dhyāyaḥ, , maṇidvīpa varṇana - 1)
vyāsa uvāca –
brahmalokādūrdhvabhāge sarvaloko'sti yaḥ śrutaḥ |
maṇidvīpaḥ sa evāsti yatra devī virājate || 1 ||
sarvasmādadhiko yasmātsarvalokastataḥ smṛtaḥ |
purā parāmbayaivāyaṃ kalpito manasecchayā || 2 ||
sarvādau nijavāsārthaṃ prakṛtyā mūlabhūtayā |
kailāsādadhiko loko vaikuṇṭhādapi cottamaḥ || 3 ||
golokādapi sarvasmātsarvaloko'dhikaḥ smṛtaḥ |
naitatsamaṃ trilokyāṃ tu sundaraṃ vidyate kvacit || 4 ||
chatrībhūtaṃ trijagato bhavasantāpanāśakam |
chāyābhūtaṃ tadevāsti brahmāṇḍānāṃ tu sattama || 5 ||
bahuyojanavistīrṇo gambhīrastāvadeva hi |
maṇidvīpasya parito vartate tu sudhodadhiḥ || 6 ||
marutsaṅghaṭṭanotkīrṇataraṅga śatasaṅkulaḥ |
ratnācchavālukāyukto jhaṣaśaṅkhasamākulaḥ || 7 ||
vīcisaṅgharṣasañjātalaharīkaṇaśītalaḥ |
nānādhvajasamāyuktā nānāpotagatāgataiḥ || 8 ||
virājamānaḥ paritastīraratnadrumo mahān |
taduttaramayodhātunirmito gagane tataḥ || 9 ||
saptayojanavistīrṇaḥ prākāro vartate mahān |
nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ || 10 ||
rakṣakā nivasantyatra modamānāḥ samantataḥ |
caturdvārasamāyukto dvārapālaśatānvitaḥ || 11 ||
nānāgaṇaiḥ parivṛto devībhaktiyutairnṛpa |
darśanārthaṃ samāyānti ye devā jagadīśituḥ || 12 ||
teṣāṃ gaṇā vasantyatra vāhanāni ca tatra hi |
vimānaśatasaṅgharṣaghaṇṭāsvanasamākulaḥ || 13 ||
hayaheṣākhurāghātabadhirīkṛtadimmukhaḥ |
gaṇaiḥ kilakilārāvairvetrahastaiśca tāḍitāḥ || 14 ||
sevakā devasaṅgānāṃ bhrājante tatra bhūmipa |
tasmiṅkolāhale rājannaśabdaḥ kenacitkvacit || 15 ||
kasyacicchrūyate'tyantaṃ nānādhvanisamākule |
pade pade miṣṭavāriparipūrṇasarānsi ca || 16 ||
vāṭikā vividhā rājan ratnadrumavirājitāḥ |
taduttaraṃ mahāsāradhātunirmitamaṇḍalaḥ || 17 ||
sālo'paro mahānasti gaganasparśi yacchiraḥ |
tejasā syācchataguṇaḥ pūrvasālādayaṃ paraḥ || 18 ||
gopuradvārasahito bahuvṛkṣasamanvitaḥ |
yā vṛkṣajātayaḥ santi sarvāstāstatra santi ca || 19 ||
nirantaraṃ puṣpayutāḥ sadā phalasamanvitāḥ |
navapallavasaṃyuktāḥ parasaurabhasaṅkulāḥ || 20 ||
panasā bakulā lodhrāḥ karṇikārāśca śiṃśapāḥ |
devadārukāñcanārā āmrāścaiva sumeravaḥ || 21 ||
likucā hiṅgulāścailā lavaṅgāḥ kaṭphalāstathā |
pāṭalā mucukundāśca phalinyo jaghanephalāḥ || 22 ||
tālāstamālāḥ sālāśca kaṅkolā nāgabhadrakāḥ |
punnāgāḥ pīlavaḥ sālvakā vai karpūraśākhinaḥ || 23 ||
aśvakarṇā hastikarṇāstālaparṇāśca dāḍimāḥ |
gaṇikā bandhujīvāśca jambīrāśca kuraṇḍakāḥ || 24 ||
cāmpeyā bandhujīvāśca tathā vai kanakadrumāḥ |
kālāgurudrumāścaiva tathā candanapādapāḥ || 25 ||
kharjūrā yūthikāstālaparṇyaścaiva tathekṣavaḥ |
kṣīravṛkṣāśca khadirāściñcābhallātakāstathā || 26 ||
rucakāḥ kuṭajā vṛkṣā bilvavṛkṣāstathaiva ca |
tulasīnāṃ vanānyevaṃ mallikānāṃ tathaiva ca || 27 ||
ityāditarujātīnāṃ vanānyupavanāni ca |
nānāvāpīśatairyuktānyevaṃ santi dharādhipa || 28 ||
kokilārāvasaṃyuktā gunjadbhramarabhūṣitāḥ |
niryāsasrāviṇaḥ sarve snigdhacchāyāstarūttamāḥ || 29 ||
nānāṛtubhavā vṛkṣā nānāpakṣisamākulāḥ |
nānārasasrāviṇībhirnadībhiratiśobhitāḥ || 30 ||
pārāvataśukavrātasārikāpakṣamārutaiḥ |
haṃsapakṣasamudbhūta vātavrātaiścaladdrumam || 31 ||
sugandhagrāhipavanapūritaṃ tadvanottamam |
sahitaṃ hariṇīyūthairdhāvamānairitastataḥ || 32 ||
nṛtyadbarhikadambasya kekārāvaiḥ sukhapradaiḥ |
nāditaṃ tadvanaṃ divyaṃ madhusrāvi samantataḥ || 33 ||
kāṃsyasālāduttare tu tāmrasālaḥ prakīrtitaḥ |
caturasrasamākāra unnatyā saptayojanaḥ || 34 ||
dvayostu sālayormadhye samproktā kalpavāṭikā |
yeṣāṃ tarūṇāṃ puṣpāṇi kāñcanābhāni bhūmipa || 35 ||
patrāṇi kāñcanābhāni ratnabījaphalāni ca |
daśayojanagandho hi prasarpati samantataḥ || 36 ||
tadvanaṃ rakṣitaṃ rājanvasantenartunāniśam |
puṣpasiṃhāsanāsīnaḥ puṣpacchatravirājitaḥ || 37 ||
puṣpabhūṣābhūṣitaśca puṣpāsavavighūrṇitaḥ |
madhuśrīrmādhavaśrīśca dve bhārye tasya sammate || 38 ||
krīḍataḥ smeravadane sumastabakakandukaiḥ |
atīva ramyaṃ vipinaṃ madhusrāvi samantataḥ || 39 ||
daśayojanaparyantaṃ kusumāmodavāyunā |
pūritaṃ divyagandharvaiḥ sāṅganairgānalolupaiḥ || 40 ||
śobhitaṃ tadvanaṃ divyaṃ mattakokilanāditam |
vasantalakṣmīsaṃyuktaṃ kāmikāmapravardhanam || 41 ||
tāmrasālāduttaratra sīsasālaḥ prakīrtitaḥ |
samucchrāyaḥ smṛto'pyasya saptayojanasaṅkhyayā || 42 ||
santānavāṭikāmadhye sālayostu dvayornṛpa |
daśayojanagandhastu prasūnānāṃ samantataḥ || 43 ||
hiraṇyābhāni kusumānyutphullāni nirantaram |
amṛtadravasaṃyuktaphalāni madhurāṇi ca || 44 ||
grīṣmarturnāyakastasyā vāṭikāyā nṛpottama |
śukraśrīśca śuciśrīśca dve bhārye tasya sammate || 45 ||
santāpatrastalokāstu vṛkṣamūleṣu saṃsthitāḥ |
nānāsiddhaiḥ parivṛto nānādevaiḥ samanvitaḥ || 46 ||
vilāsinīnāṃ bṛndaistu candanadravapaṅkilaiḥ |
puṣpamālābhūṣitaistu tālavṛntakarāmbujaiḥ || 47 ||
[pāṭhabhedaḥ- prākāraḥ]
prakāraḥ śobhito ejacchītalāmbuniṣevibhiḥ |
sīsasālāduttaratrāpyārakūṭamayaḥ śubhaḥ || 48 ||
prākāro vartate rājanmuniyojanadairghyavān |
haricandanavṛkṣāṇāṃ vāṭī madhye tayoḥ smṛtā || 49 ||
sālayoradhināthastu varṣarturmeghavāhanaḥ |
vidyutpiṅgalanetraśca jīmūtakavacaḥ smṛtaḥ || 50 ||
vajranirghoṣamukharaścendradhanvā samantataḥ |
sahasraśo vāridhārā muñcannāste gaṇāvṛtaḥ || 51 ||
nabhaḥ śrīśca nabhasyaśrīḥ svarasyā rasyamālinī |
ambā dulā niratniścābhramantī meghayantikā || 52 ||
varṣayantī cibuṇikā vāridhārā ca sammatāḥ |
varṣartordvādaśa proktāḥ śaktayo madavihvalāḥ || 53 ||
navapallavavṛkṣāśca navīnalatikānvitāḥ |
haritāni tṛṇānyeva veṣṭitā yairdharā'khilā || 54 ||
nadīnadapravāhāśca pravahanti ca vegataḥ |
sarāṃsi kaluṣāmbūni rāgicittasamāni ca || 55 ||
vasanti devāḥ siddhāśca ye devīkarmakāriṇaḥ |
vāpīkūpataḍāgāśca ye devyarthaṃ samarpitāḥ || 56 ||
te gaṇā nivasantyatra savilāsāśca sāṅganāḥ |
ārakūṭamayādagre saptayojanadairghyavān || 57 ||
pañcalohātmakaḥ sālo madhye mandāravāṭikā |
nānāpuṣpalatākīrṇā nānāpallavaśobhitā || 58 ||
adhiṣṭhātā'tra samproktaḥ śaradṛturanāmayaḥ |
iṣalakṣmīrūrjalakṣmīrdve bhārye tasya sammate || 59 ||
nānāsiddhā vasantyatra sāṅganāḥ saparicchadāḥ |
pañcalohamayādagre saptayojanadairghyavān || 60 ||
dīpyamāno mahāśṛṅgairvartate raupyasālakaḥ |
pārijātāṭavīmadhye prasūnastabakānvitā || 61 ||
daśayojanagandhīni kusumāni samantataḥ |
modayanti gaṇānsarvānye devīkarmakāriṇaḥ || 62 ||
tatrādhināthaḥ samprokto hemantarturmahojjvalaḥ |
sagaṇaḥ sāyudhaḥ sarvān rāgiṇo rañjayannapaḥ || 63 ||
sahaśrīśca sahasyaśrīrdve bhārye tasya sammate |
vasanti tatra siddhāśca ye devīvratakāriṇaḥ || 64 ||
raupyasālamayādagre saptayojanadairghyavān |
sauvarṇasālaḥ samproktastaptahāṭakakalpitaḥ || 65 ||
madhye kadambavāṭī tu puṣpapallavaśobhitā |
kadambamadirādhārāḥ pravartante sahasraśaḥ || 66 ||
yābhirnipītapītābhirnijānando'nubhūyate |
tatrādhināthaḥ samproktaḥ śaiśirarturmahodayaḥ || 67 ||
tapaḥśrīśca tapasyaśrīrdve bhārye tasya sammate |
modamānaḥ sahaitābhyāṃ vartate śiśirākṛtiḥ || 68 ||
nānāvilāsasaṃyukto nānāgaṇasamāvṛtaḥ |
nivasanti mahāsiddhā ye devīdānakāriṇaḥ || 69 ||
nānābhogasamutpannamahānandasamanvitāḥ |
sāṅganāḥ parivāraistu saṅghaśaḥ parivāritāḥ || 70 ||
svarṇasālamayādagre muniyojanadairghyavān |
puṣparāgamayaḥ sālaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ || 71 ||
puṣparāgamayī bhūmirvanānyupavanāni ca |
ratnavṛkṣālavālāśca puṣparāgamayāḥ smṛtāḥ || 72 ||
prākāro yasya ratnasya tadratnaracitā drumāḥ |
vanabhūḥ pakṣinaścaiva ratnavarṇajalāni ca || 73 ||
maṇḍapā maṇḍapastambhāḥ sarānsi kamalāni ca |
prākāre tatra yadyatsyāttatsarvaṃ tatsamaṃ bhavet || 74 ||
paribhāṣeyamuddiṣṭā ratnasālādiṣu prabho |
tejasā syāllakṣaguṇaḥ pūrvasālātparo nṛpa || 75 ||
dikpālā nivasantyatra pratibrahmānḍavartinām |
dikpālānāṃ samaṣṭyātmarūpāḥ sphūrjadvarāyudhāḥ || 76 ||
pūrvāśāyāṃ samuttuṅgaśṛṅgā pūramarāvatī |
nānopavanasaṃyuktā mahendrastatra rājate || 77 ||
svargaśobhā ca yā svarge yāvatī syāttato'dhikā |
samaṣṭiśatanetrasya sahasraguṇataḥ smṛtā || 78 ||
airāvatasamārūḍho vajrahastaḥ pratāpavān |
devasenāparivṛto rājate'tra śatakratuḥ || 79 ||
devāṅganāgaṇayutā śacī tatra virājate |
vahnikoṇe vahnipurī vahnipūḥ sadṛśī nṛpa || 80 ||
svāhāsvadhāsamāyukto vahnistatra virājate |
nijavāhanabhūṣāḍhyo nijadevagaṇairvṛtaḥ || 81 ||
yāmyāśāyāṃ yamapurī tatra daṇḍadharo mahān |
svabhaṭairveṣṭito rājan citraguptapurogamaiḥ || 82 ||
nijaśaktiyuto bhāsvattanayo'sti yamo mahān |
nairṛtyāṃ diśi rākṣasyāṃ rākṣasaiḥ parivāritaḥ || 83 ||
khaḍgadhārī sphurannāste nirṛtirnijaśaktiyuk |
vāruṇyāṃ varuṇo rājā pāśadhārī pratāpavān || 84 ||
mahājhaśasamārūḍho vāruṇīmadhuvihvalaḥ |
nijaśaktisamāyukto nijayādogaṇānvitaḥ || 85 ||
samāste vāruṇe loke varuṇānīratākulaḥ |
vāyukoṇe vāyuloko vāyustatrādhitiṣṭhati || 86 ||
vāyusādhanasaṃsiddhayogibhiḥ parivāritaḥ |
dhvajahasto viśālākṣo mṛgavāhanasaṃsthitaḥ || 87 ||
marudgaṇaiḥ parivṛto nijaśaktisamanvitaḥ |
uttarasyāṃ diśi mahānyakṣaloko'sti bhūmipa || 88 ||
yakṣādhirājastatrā''ste vṛddhiṛddhyādiśaktibhiḥ |
navabhirnidhibhiryuktastundilo dhananāyakaḥ || 89 ||
maṇibhadraḥ pūrṇabhadro maṇimānmaṇikandharaḥ |
maṇibhūṣo maṇisragvī maṇikārmukadhārakaḥ || 90 ||
ityādiyakṣasenānīsahito nijaśaktiyuk |
īśānakoṇe samprokto rudraloko mahattaraḥ || 91 ||
anarghyaratnakhacito yatra rudro'dhidaivatam |
manyumāndīptanayano baddhapṛṣṭhamaheṣudhiḥ || 92 ||
sphūrjaddhanurvāmahasto'dhijyadhanvabhirāvṛtaḥ |
svasamānairasaṅkhyātarudraiḥ śūlavarāyudhaiḥ || 93 ||
vikṛtāsyaiḥ karālāsyairvamadvahnibhirāsyataḥ |
daśahastaiḥ śatakaraiḥ sahasrabhujasaṃyutaiḥ || 94 ||
daśapādairdaśagrīvaistrinetrairugramūrtibhiḥ |
antarikṣacarā ye ca ye ca bhūmicarāḥ smṛtāḥ || 95 ||
rudrādhyāye smṛtā rudrāstaiḥ sarvaiśca samāvṛtaḥ |
rudrāṇīkoṭisahito bhadrakālyādimātṛbhiḥ || 96 ||
nānāśaktisamāviṣṭaḍāmaryādigaṇāvṛtaḥ |
vīrabhadrādisahito rudro rājanvirājate || 97 ||
muṇḍamālādharo nāgavalayo nāgakandharaḥ |
vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ || 98 ||
citābhasmāṅgaliptāṅgaḥ pramathādigaṇāvṛtaḥ |
ninadaḍḍamarudhvānairbadhirīkṛtadimmukhaḥ || 99 ||
aṭṭahāsāsphoṭaśabdaiḥ santrāsitanabhastalaḥ |
bhūtasaṅghasamāviṣṭo bhūtāvāso maheśvaraḥ || 100 ||
īśānadikpatiḥ so'yaṃ nāmnā ceśāna eva ca || 101 ||
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe dvādaśaskandhe maṇidvīpavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
(श्रीदेवीभागवतं, द्वादश स्कन्धं, दशमोऽध्यायः, , मणिद्वीप वर्णन - 1)
व्यास उवाच –
ब्रह्मलोकादूर्ध्वभागे सर्वलोकोऽस्ति यः श्रुतः ।
मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते ॥ 1 ॥
सर्वस्मादधिको यस्मात्सर्वलोकस्ततः स्मृतः ।
पुरा पराम्बयैवायं कल्पितो मनसेच्छया ॥ 2 ॥
सर्वादौ निजवासार्थं प्रकृत्या मूलभूतया ।
कैलासादधिको लोको वैकुण्ठादपि चोत्तमः ॥ 3 ॥
गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः ।
नैतत्समं त्रिलोक्यां तु सुन्दरं विद्यते क्वचित् ॥ 4 ॥
छत्रीभूतं त्रिजगतो भवसन्तापनाशकम् ।
छायाभूतं तदेवास्ति ब्रह्माण्डानां तु सत्तम ॥ 5 ॥
बहुयोजनविस्तीर्णो गम्भीरस्तावदेव हि ।
मणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः ॥ 6 ॥
मरुत्सङ्घट्टनोत्कीर्णतरङ्ग शतसङ्कुलः ।
रत्नाच्छवालुकायुक्तो झषशङ्खसमाकुलः ॥ 7 ॥
वीचिसङ्घर्षसञ्जातलहरीकणशीतलः ।
नानाध्वजसमायुक्ता नानापोतगतागतैः ॥ 8 ॥
विराजमानः परितस्तीररत्नद्रुमो महान् ।
तदुत्तरमयोधातुनिर्मितो गगने ततः ॥ 9 ॥
सप्तयोजनविस्तीर्णः प्राकारो वर्तते महान् ।
नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः ॥ 10 ॥
रक्षका निवसन्त्यत्र मोदमानाः समन्ततः ।
चतुर्द्वारसमायुक्तो द्वारपालशतान्वितः ॥ 11 ॥
नानागणैः परिवृतो देवीभक्तियुतैर्नृप ।
दर्शनार्थं समायान्ति ये देवा जगदीशितुः ॥ 12 ॥
तेषां गणा वसन्त्यत्र वाहनानि च तत्र हि ।
विमानशतसङ्घर्षघण्टास्वनसमाकुलः ॥ 13 ॥
हयहेषाखुराघातबधिरीकृतदिम्मुखः ।
गणैः किलकिलारावैर्वेत्रहस्तैश्च ताडिताः ॥ 14 ॥
सेवका देवसङ्गानां भ्राजन्ते तत्र भूमिप ।
तस्मिङ्कोलाहले राजन्नशब्दः केनचित्क्वचित् ॥ 15 ॥
कस्यचिच्छ्रूयतेऽत्यन्तं नानाध्वनिसमाकुले ।
पदे पदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरान्सि च ॥ 16 ॥
वाटिका विविधा राजन् रत्नद्रुमविराजिताः ।
तदुत्तरं महासारधातुनिर्मितमण्डलः ॥ 17 ॥
सालोऽपरो महानस्ति गगनस्पर्शि यच्छिरः ।
तेजसा स्याच्छतगुणः पूर्वसालादयं परः ॥ 18 ॥
गोपुरद्वारसहितो बहुवृक्षसमन्वितः ।
या वृक्षजातयः सन्ति सर्वास्तास्तत्र सन्ति च ॥ 19 ॥
निरन्तरं पुष्पयुताः सदा फलसमन्विताः ।
नवपल्लवसंयुक्ताः परसौरभसङ्कुलाः ॥ 20 ॥
पनसा बकुला लोध्राः कर्णिकाराश्च शिंशपाः ।
देवदारुकाञ्चनारा आम्राश्चैव सुमेरवः ॥ 21 ॥
लिकुचा हिङ्गुलाश्चैला लवङ्गाः कट्फलास्तथा ।
पाटला मुचुकुन्दाश्च फलिन्यो जघनेफलाः ॥ 22 ॥
तालास्तमालाः सालाश्च कङ्कोला नागभद्रकाः ।
पुन्नागाः पीलवः साल्वका वै कर्पूरशाखिनः ॥ 23 ॥
अश्वकर्णा हस्तिकर्णास्तालपर्णाश्च दाडिमाः ।
गणिका बन्धुजीवाश्च जम्बीराश्च कुरण्डकाः ॥ 24 ॥
चाम्पेया बन्धुजीवाश्च तथा वै कनकद्रुमाः ।
कालागुरुद्रुमाश्चैव तथा चन्दनपादपाः ॥ 25 ॥
खर्जूरा यूथिकास्तालपर्ण्यश्चैव तथेक्षवः ।
क्षीरवृक्षाश्च खदिराश्चिञ्चाभल्लातकास्तथा ॥ 26 ॥
रुचकाः कुटजा वृक्षा बिल्ववृक्षास्तथैव च ।
तुलसीनां वनान्येवं मल्लिकानां तथैव च ॥ 27 ॥
इत्यादितरुजातीनां वनान्युपवनानि च ।
नानावापीशतैर्युक्तान्येवं सन्ति धराधिप ॥ 28 ॥
कोकिलारावसंयुक्ता गुन्जद्भ्रमरभूषिताः ।
निर्यासस्राविणः सर्वे स्निग्धच्छायास्तरूत्तमाः ॥ 29 ॥
नानाऋतुभवा वृक्षा नानापक्षिसमाकुलाः ।
नानारसस्राविणीभिर्नदीभिरतिशोभिताः ॥ 30 ॥
पारावतशुकव्रातसारिकापक्षमारुतैः ।
हंसपक्षसमुद्भूत वातव्रातैश्चलद्द्रुमम् ॥ 31 ॥
सुगन्धग्राहिपवनपूरितं तद्वनोत्तमम् ।
सहितं हरिणीयूथैर्धावमानैरितस्ततः ॥ 32 ॥
नृत्यद्बर्हिकदम्बस्य केकारावैः सुखप्रदैः ।
नादितं तद्वनं दिव्यं मधुस्रावि समन्ततः ॥ 33 ॥
कांस्यसालादुत्तरे तु ताम्रसालः प्रकीर्तितः ।
चतुरस्रसमाकार उन्नत्या सप्तयोजनः ॥ 34 ॥
द्वयोस्तु सालयोर्मध्ये सम्प्रोक्ता कल्पवाटिका ।
येषां तरूणां पुष्पाणि काञ्चनाभानि भूमिप ॥ 35 ॥
पत्राणि काञ्चनाभानि रत्नबीजफलानि च ।
दशयोजनगन्धो हि प्रसर्पति समन्ततः ॥ 36 ॥
तद्वनं रक्षितं राजन्वसन्तेनर्तुनानिशम् ।
पुष्पसिंहासनासीनः पुष्पच्छत्रविराजितः ॥ 37 ॥
पुष्पभूषाभूषितश्च पुष्पासवविघूर्णितः ।
मधुश्रीर्माधवश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते ॥ 38 ॥
क्रीडतः स्मेरवदने सुमस्तबककन्दुकैः ।
अतीव रम्यं विपिनं मधुस्रावि समन्ततः ॥ 39 ॥
दशयोजनपर्यन्तं कुसुमामोदवायुना ।
पूरितं दिव्यगन्धर्वैः साङ्गनैर्गानलोलुपैः ॥ 40 ॥
शोभितं तद्वनं दिव्यं मत्तकोकिलनादितम् ।
वसन्तलक्ष्मीसंयुक्तं कामिकामप्रवर्धनम् ॥ 41 ॥
ताम्रसालादुत्तरत्र सीससालः प्रकीर्तितः ।
समुच्छ्रायः स्मृतोऽप्यस्य सप्तयोजनसङ्ख्यया ॥ 42 ॥
सन्तानवाटिकामध्ये सालयोस्तु द्वयोर्नृप ।
दशयोजनगन्धस्तु प्रसूनानां समन्ततः ॥ 43 ॥
हिरण्याभानि कुसुमान्युत्फुल्लानि निरन्तरम् ।
अमृतद्रवसंयुक्तफलानि मधुराणि च ॥ 44 ॥
ग्रीष्मर्तुर्नायकस्तस्या वाटिकाया नृपोत्तम ।
शुक्रश्रीश्च शुचिश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते ॥ 45 ॥
सन्तापत्रस्तलोकास्तु वृक्षमूलेषु संस्थिताः ।
नानासिद्धैः परिवृतो नानादेवैः समन्वितः ॥ 46 ॥
विलासिनीनां बृन्दैस्तु चन्दनद्रवपङ्किलैः ।
पुष्पमालाभूषितैस्तु तालवृन्तकराम्बुजैः ॥ 47 ॥
[पाठभेदः- प्राकारः]
प्रकारः शोभितो एजच्छीतलाम्बुनिषेविभिः ।
सीससालादुत्तरत्राप्यारकूटमयः शुभः ॥ 48 ॥
प्राकारो वर्तते राजन्मुनियोजनदैर्घ्यवान् ।
हरिचन्दनवृक्षाणां वाटी मध्ये तयोः स्मृता ॥ 49 ॥
सालयोरधिनाथस्तु वर्षर्तुर्मेघवाहनः ।
विद्युत्पिङ्गलनेत्रश्च जीमूतकवचः स्मृतः ॥ 50 ॥
वज्रनिर्घोषमुखरश्चेन्द्रधन्वा समन्ततः ।
सहस्रशो वारिधारा मुञ्चन्नास्ते गणावृतः ॥ 51 ॥
नभः श्रीश्च नभस्यश्रीः स्वरस्या रस्यमालिनी ।
अम्बा दुला निरत्निश्चाभ्रमन्ती मेघयन्तिका ॥ 52 ॥
वर्षयन्ती चिबुणिका वारिधारा च सम्मताः ।
वर्षर्तोर्द्वादश प्रोक्ताः शक्तयो मदविह्वलाः ॥ 53 ॥
नवपल्लववृक्षाश्च नवीनलतिकान्विताः ।
हरितानि तृणान्येव वेष्टिता यैर्धराऽखिला ॥ 54 ॥
नदीनदप्रवाहाश्च प्रवहन्ति च वेगतः ।
सरांसि कलुषाम्बूनि रागिचित्तसमानि च ॥ 55 ॥
वसन्ति देवाः सिद्धाश्च ये देवीकर्मकारिणः ।
वापीकूपतडागाश्च ये देव्यर्थं समर्पिताः ॥ 56 ॥
ते गणा निवसन्त्यत्र सविलासाश्च साङ्गनाः ।
आरकूटमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् ॥ 57 ॥
पञ्चलोहात्मकः सालो मध्ये मन्दारवाटिका ।
नानापुष्पलताकीर्णा नानापल्लवशोभिता ॥ 58 ॥
अधिष्ठाताऽत्र सम्प्रोक्तः शरदृतुरनामयः ।
इषलक्ष्मीरूर्जलक्ष्मीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते ॥ 59 ॥
नानासिद्धा वसन्त्यत्र साङ्गनाः सपरिच्छदाः ।
पञ्चलोहमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् ॥ 60 ॥
दीप्यमानो महाशृङ्गैर्वर्तते रौप्यसालकः ।
पारिजाताटवीमध्ये प्रसूनस्तबकान्विता ॥ 61 ॥
दशयोजनगन्धीनि कुसुमानि समन्ततः ।
मोदयन्ति गणान्सर्वान्ये देवीकर्मकारिणः ॥ 62 ॥
तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तो हेमन्तर्तुर्महोज्ज्वलः ।
सगणः सायुधः सर्वान् रागिणो रञ्जयन्नपः ॥ 63 ॥
सहश्रीश्च सहस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते ।
वसन्ति तत्र सिद्धाश्च ये देवीव्रतकारिणः ॥ 64 ॥
रौप्यसालमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् ।
सौवर्णसालः सम्प्रोक्तस्तप्तहाटककल्पितः ॥ 65 ॥
मध्ये कदम्बवाटी तु पुष्पपल्लवशोभिता ।
कदम्बमदिराधाराः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ॥ 66 ॥
याभिर्निपीतपीताभिर्निजानन्दोऽनुभूयते ।
तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तः शैशिरर्तुर्महोदयः ॥ 67 ॥
तपःश्रीश्च तपस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते ।
मोदमानः सहैताभ्यां वर्तते शिशिराकृतिः ॥ 68 ॥
नानाविलाससंयुक्तो नानागणसमावृतः ।
निवसन्ति महासिद्धा ये देवीदानकारिणः ॥ 69 ॥
नानाभोगसमुत्पन्नमहानन्दसमन्विताः ।
साङ्गनाः परिवारैस्तु सङ्घशः परिवारिताः ॥ 70 ॥
स्वर्णसालमयादग्रे मुनियोजनदैर्घ्यवान् ।
पुष्परागमयः सालः कुङ्कुमारुणविग्रहः ॥ 71 ॥
पुष्परागमयी भूमिर्वनान्युपवनानि च ।
रत्नवृक्षालवालाश्च पुष्परागमयाः स्मृताः ॥ 72 ॥
प्राकारो यस्य रत्नस्य तद्रत्नरचिता द्रुमाः ।
वनभूः पक्षिनश्चैव रत्नवर्णजलानि च ॥ 73 ॥
मण्डपा मण्डपस्तम्भाः सरान्सि कमलानि च ।
प्राकारे तत्र यद्यत्स्यात्तत्सर्वं तत्समं भवेत् ॥ 74 ॥
परिभाषेयमुद्दिष्टा रत्नसालादिषु प्रभो ।
तेजसा स्याल्लक्षगुणः पूर्वसालात्परो नृप ॥ 75 ॥
दिक्पाला निवसन्त्यत्र प्रतिब्रह्मान्डवर्तिनाम् ।
दिक्पालानां समष्ट्यात्मरूपाः स्फूर्जद्वरायुधाः ॥ 76 ॥
पूर्वाशायां समुत्तुङ्गशृङ्गा पूरमरावती ।
नानोपवनसंयुक्ता महेन्द्रस्तत्र राजते ॥ 77 ॥
स्वर्गशोभा च या स्वर्गे यावती स्यात्ततोऽधिका ।
समष्टिशतनेत्रस्य सहस्रगुणतः स्मृता ॥ 78 ॥
ऐरावतसमारूढो वज्रहस्तः प्रतापवान् ।
देवसेनापरिवृतो राजतेऽत्र शतक्रतुः ॥ 79 ॥
देवाङ्गनागणयुता शची तत्र विराजते ।
वह्निकोणे वह्निपुरी वह्निपूः सदृशी नृप ॥ 80 ॥
स्वाहास्वधासमायुक्तो वह्निस्तत्र विराजते ।
निजवाहनभूषाढ्यो निजदेवगणैर्वृतः ॥ 81 ॥
याम्याशायां यमपुरी तत्र दण्डधरो महान् ।
स्वभटैर्वेष्टितो राजन् चित्रगुप्तपुरोगमैः ॥ 82 ॥
निजशक्तियुतो भास्वत्तनयोऽस्ति यमो महान् ।
नैरृत्यां दिशि राक्षस्यां राक्षसैः परिवारितः ॥ 83 ॥
खड्गधारी स्फुरन्नास्ते निरृतिर्निजशक्तियुक् ।
वारुण्यां वरुणो राजा पाशधारी प्रतापवान् ॥ 84 ॥
महाझशसमारूढो वारुणीमधुविह्वलः ।
निजशक्तिसमायुक्तो निजयादोगणान्वितः ॥ 85 ॥
समास्ते वारुणे लोके वरुणानीरताकुलः ।
वायुकोणे वायुलोको वायुस्तत्राधितिष्ठति ॥ 86 ॥
वायुसाधनसंसिद्धयोगिभिः परिवारितः ।
ध्वजहस्तो विशालाक्षो मृगवाहनसंस्थितः ॥ 87 ॥
मरुद्गणैः परिवृतो निजशक्तिसमन्वितः ।
उत्तरस्यां दिशि महान्यक्षलोकोऽस्ति भूमिप ॥ 88 ॥
यक्षाधिराजस्तत्राऽऽस्ते वृद्धिऋद्ध्यादिशक्तिभिः ।
नवभिर्निधिभिर्युक्तस्तुन्दिलो धननायकः ॥ 89 ॥
मणिभद्रः पूर्णभद्रो मणिमान्मणिकन्धरः ।
मणिभूषो मणिस्रग्वी मणिकार्मुकधारकः ॥ 90 ॥
इत्यादियक्षसेनानीसहितो निजशक्तियुक् ।
ईशानकोणे सम्प्रोक्तो रुद्रलोको महत्तरः ॥ 91 ॥
अनर्घ्यरत्नखचितो यत्र रुद्रोऽधिदैवतम् ।
मन्युमान्दीप्तनयनो बद्धपृष्ठमहेषुधिः ॥ 92 ॥
स्फूर्जद्धनुर्वामहस्तोऽधिज्यधन्वभिरावृतः ।
स्वसमानैरसङ्ख्यातरुद्रैः शूलवरायुधैः ॥ 93 ॥
विकृतास्यैः करालास्यैर्वमद्वह्निभिरास्यतः ।
दशहस्तैः शतकरैः सहस्रभुजसंयुतैः ॥ 94 ॥
दशपादैर्दशग्रीवैस्त्रिनेत्रैरुग्रमूर्तिभिः ।
अन्तरिक्षचरा ये च ये च भूमिचराः स्मृताः ॥ 95 ॥
रुद्राध्याये स्मृता रुद्रास्तैः सर्वैश्च समावृतः ।
रुद्राणीकोटिसहितो भद्रकाल्यादिमातृभिः ॥ 96 ॥
नानाशक्तिसमाविष्टडामर्यादिगणावृतः ।
वीरभद्रादिसहितो रुद्रो राजन्विराजते ॥ 97 ॥
मुण्डमालाधरो नागवलयो नागकन्धरः ।
व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः ॥ 98 ॥
चिताभस्माङ्गलिप्ताङ्गः प्रमथादिगणावृतः ।
निनदड्डमरुध्वानैर्बधिरीकृतदिम्मुखः ॥ 99 ॥
अट्टहासास्फोटशब्दैः सन्त्रासितनभस्तलः ।
भूतसङ्घसमाविष्टो भूतावासो महेश्वरः ॥ 100 ॥
ईशानदिक्पतिः सोऽयं नाम्ना चेशान एव च ॥ 101 ॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वादशस्कन्धे मणिद्वीपवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥
(śrīdevībhāgavataṃ, dvādaśa skandhaṃ, daśamo'dhyāyaḥ, , maṇidvīpa varṇana - 1)
vyāsa uvāca –
brahmalokādūrdhvabhāge sarvaloko'sti yaḥ śrutaḥ |
maṇidvīpaḥ sa evāsti yatra devī virājate || 1 ||
sarvasmādadhiko yasmātsarvalokastataḥ smṛtaḥ |
purā parāmbayaivāyaṃ kalpito manasecchayā || 2 ||
sarvādau nijavāsārthaṃ prakṛtyā mūlabhūtayā |
kailāsādadhiko loko vaikuṇṭhādapi cottamaḥ || 3 ||
golokādapi sarvasmātsarvaloko'dhikaḥ smṛtaḥ |
naitatsamaṃ trilokyāṃ tu sundaraṃ vidyate kvacit || 4 ||
chatrībhūtaṃ trijagato bhavasantāpanāśakam |
chāyābhūtaṃ tadevāsti brahmāṇḍānāṃ tu sattama || 5 ||
bahuyojanavistīrṇo gambhīrastāvadeva hi |
maṇidvīpasya parito vartate tu sudhodadhiḥ || 6 ||
marutsaṅghaṭṭanotkīrṇataraṅga śatasaṅkulaḥ |
ratnācchavālukāyukto jhaṣaśaṅkhasamākulaḥ || 7 ||
vīcisaṅgharṣasañjātalaharīkaṇaśītalaḥ |
nānādhvajasamāyuktā nānāpotagatāgataiḥ || 8 ||
virājamānaḥ paritastīraratnadrumo mahān |
taduttaramayodhātunirmito gagane tataḥ || 9 ||
saptayojanavistīrṇaḥ prākāro vartate mahān |
nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ || 10 ||
rakṣakā nivasantyatra modamānāḥ samantataḥ |
caturdvārasamāyukto dvārapālaśatānvitaḥ || 11 ||
nānāgaṇaiḥ parivṛto devībhaktiyutairnṛpa |
darśanārthaṃ samāyānti ye devā jagadīśituḥ || 12 ||
teṣāṃ gaṇā vasantyatra vāhanāni ca tatra hi |
vimānaśatasaṅgharṣaghaṇṭāsvanasamākulaḥ || 13 ||
hayaheṣākhurāghātabadhirīkṛtadimmukhaḥ |
gaṇaiḥ kilakilārāvairvetrahastaiśca tāḍitāḥ || 14 ||
sevakā devasaṅgānāṃ bhrājante tatra bhūmipa |
tasmiṅkolāhale rājannaśabdaḥ kenacitkvacit || 15 ||
kasyacicchrūyate'tyantaṃ nānādhvanisamākule |
pade pade miṣṭavāriparipūrṇasarānsi ca || 16 ||
vāṭikā vividhā rājan ratnadrumavirājitāḥ |
taduttaraṃ mahāsāradhātunirmitamaṇḍalaḥ || 17 ||
sālo'paro mahānasti gaganasparśi yacchiraḥ |
tejasā syācchataguṇaḥ pūrvasālādayaṃ paraḥ || 18 ||
gopuradvārasahito bahuvṛkṣasamanvitaḥ |
yā vṛkṣajātayaḥ santi sarvāstāstatra santi ca || 19 ||
nirantaraṃ puṣpayutāḥ sadā phalasamanvitāḥ |
navapallavasaṃyuktāḥ parasaurabhasaṅkulāḥ || 20 ||
panasā bakulā lodhrāḥ karṇikārāśca śiṃśapāḥ |
devadārukāñcanārā āmrāścaiva sumeravaḥ || 21 ||
likucā hiṅgulāścailā lavaṅgāḥ kaṭphalāstathā |
pāṭalā mucukundāśca phalinyo jaghanephalāḥ || 22 ||
tālāstamālāḥ sālāśca kaṅkolā nāgabhadrakāḥ |
punnāgāḥ pīlavaḥ sālvakā vai karpūraśākhinaḥ || 23 ||
aśvakarṇā hastikarṇāstālaparṇāśca dāḍimāḥ |
gaṇikā bandhujīvāśca jambīrāśca kuraṇḍakāḥ || 24 ||
cāmpeyā bandhujīvāśca tathā vai kanakadrumāḥ |
kālāgurudrumāścaiva tathā candanapādapāḥ || 25 ||
kharjūrā yūthikāstālaparṇyaścaiva tathekṣavaḥ |
kṣīravṛkṣāśca khadirāściñcābhallātakāstathā || 26 ||
rucakāḥ kuṭajā vṛkṣā bilvavṛkṣāstathaiva ca |
tulasīnāṃ vanānyevaṃ mallikānāṃ tathaiva ca || 27 ||
ityāditarujātīnāṃ vanānyupavanāni ca |
nānāvāpīśatairyuktānyevaṃ santi dharādhipa || 28 ||
kokilārāvasaṃyuktā gunjadbhramarabhūṣitāḥ |
niryāsasrāviṇaḥ sarve snigdhacchāyāstarūttamāḥ || 29 ||
nānāṛtubhavā vṛkṣā nānāpakṣisamākulāḥ |
nānārasasrāviṇībhirnadībhiratiśobhitāḥ || 30 ||
pārāvataśukavrātasārikāpakṣamārutaiḥ |
haṃsapakṣasamudbhūta vātavrātaiścaladdrumam || 31 ||
sugandhagrāhipavanapūritaṃ tadvanottamam |
sahitaṃ hariṇīyūthairdhāvamānairitastataḥ || 32 ||
nṛtyadbarhikadambasya kekārāvaiḥ sukhapradaiḥ |
nāditaṃ tadvanaṃ divyaṃ madhusrāvi samantataḥ || 33 ||
kāṃsyasālāduttare tu tāmrasālaḥ prakīrtitaḥ |
caturasrasamākāra unnatyā saptayojanaḥ || 34 ||
dvayostu sālayormadhye samproktā kalpavāṭikā |
yeṣāṃ tarūṇāṃ puṣpāṇi kāñcanābhāni bhūmipa || 35 ||
patrāṇi kāñcanābhāni ratnabījaphalāni ca |
daśayojanagandho hi prasarpati samantataḥ || 36 ||
tadvanaṃ rakṣitaṃ rājanvasantenartunāniśam |
puṣpasiṃhāsanāsīnaḥ puṣpacchatravirājitaḥ || 37 ||
puṣpabhūṣābhūṣitaśca puṣpāsavavighūrṇitaḥ |
madhuśrīrmādhavaśrīśca dve bhārye tasya sammate || 38 ||
krīḍataḥ smeravadane sumastabakakandukaiḥ |
atīva ramyaṃ vipinaṃ madhusrāvi samantataḥ || 39 ||
daśayojanaparyantaṃ kusumāmodavāyunā |
pūritaṃ divyagandharvaiḥ sāṅganairgānalolupaiḥ || 40 ||
śobhitaṃ tadvanaṃ divyaṃ mattakokilanāditam |
vasantalakṣmīsaṃyuktaṃ kāmikāmapravardhanam || 41 ||
tāmrasālāduttaratra sīsasālaḥ prakīrtitaḥ |
samucchrāyaḥ smṛto'pyasya saptayojanasaṅkhyayā || 42 ||
santānavāṭikāmadhye sālayostu dvayornṛpa |
daśayojanagandhastu prasūnānāṃ samantataḥ || 43 ||
hiraṇyābhāni kusumānyutphullāni nirantaram |
amṛtadravasaṃyuktaphalāni madhurāṇi ca || 44 ||
grīṣmarturnāyakastasyā vāṭikāyā nṛpottama |
śukraśrīśca śuciśrīśca dve bhārye tasya sammate || 45 ||
santāpatrastalokāstu vṛkṣamūleṣu saṃsthitāḥ |
nānāsiddhaiḥ parivṛto nānādevaiḥ samanvitaḥ || 46 ||
vilāsinīnāṃ bṛndaistu candanadravapaṅkilaiḥ |
puṣpamālābhūṣitaistu tālavṛntakarāmbujaiḥ || 47 ||
[pāṭhabhedaḥ- prākāraḥ]
prakāraḥ śobhito ejacchītalāmbuniṣevibhiḥ |
sīsasālāduttaratrāpyārakūṭamayaḥ śubhaḥ || 48 ||
prākāro vartate rājanmuniyojanadairghyavān |
haricandanavṛkṣāṇāṃ vāṭī madhye tayoḥ smṛtā || 49 ||
sālayoradhināthastu varṣarturmeghavāhanaḥ |
vidyutpiṅgalanetraśca jīmūtakavacaḥ smṛtaḥ || 50 ||
vajranirghoṣamukharaścendradhanvā samantataḥ |
sahasraśo vāridhārā muñcannāste gaṇāvṛtaḥ || 51 ||
nabhaḥ śrīśca nabhasyaśrīḥ svarasyā rasyamālinī |
ambā dulā niratniścābhramantī meghayantikā || 52 ||
varṣayantī cibuṇikā vāridhārā ca sammatāḥ |
varṣartordvādaśa proktāḥ śaktayo madavihvalāḥ || 53 ||
navapallavavṛkṣāśca navīnalatikānvitāḥ |
haritāni tṛṇānyeva veṣṭitā yairdharā'khilā || 54 ||
nadīnadapravāhāśca pravahanti ca vegataḥ |
sarāṃsi kaluṣāmbūni rāgicittasamāni ca || 55 ||
vasanti devāḥ siddhāśca ye devīkarmakāriṇaḥ |
vāpīkūpataḍāgāśca ye devyarthaṃ samarpitāḥ || 56 ||
te gaṇā nivasantyatra savilāsāśca sāṅganāḥ |
ārakūṭamayādagre saptayojanadairghyavān || 57 ||
pañcalohātmakaḥ sālo madhye mandāravāṭikā |
nānāpuṣpalatākīrṇā nānāpallavaśobhitā || 58 ||
adhiṣṭhātā'tra samproktaḥ śaradṛturanāmayaḥ |
iṣalakṣmīrūrjalakṣmīrdve bhārye tasya sammate || 59 ||
nānāsiddhā vasantyatra sāṅganāḥ saparicchadāḥ |
pañcalohamayādagre saptayojanadairghyavān || 60 ||
dīpyamāno mahāśṛṅgairvartate raupyasālakaḥ |
pārijātāṭavīmadhye prasūnastabakānvitā || 61 ||
daśayojanagandhīni kusumāni samantataḥ |
modayanti gaṇānsarvānye devīkarmakāriṇaḥ || 62 ||
tatrādhināthaḥ samprokto hemantarturmahojjvalaḥ |
sagaṇaḥ sāyudhaḥ sarvān rāgiṇo rañjayannapaḥ || 63 ||
sahaśrīśca sahasyaśrīrdve bhārye tasya sammate |
vasanti tatra siddhāśca ye devīvratakāriṇaḥ || 64 ||
raupyasālamayādagre saptayojanadairghyavān |
sauvarṇasālaḥ samproktastaptahāṭakakalpitaḥ || 65 ||
madhye kadambavāṭī tu puṣpapallavaśobhitā |
kadambamadirādhārāḥ pravartante sahasraśaḥ || 66 ||
yābhirnipītapītābhirnijānando'nubhūyate |
tatrādhināthaḥ samproktaḥ śaiśirarturmahodayaḥ || 67 ||
tapaḥśrīśca tapasyaśrīrdve bhārye tasya sammate |
modamānaḥ sahaitābhyāṃ vartate śiśirākṛtiḥ || 68 ||
nānāvilāsasaṃyukto nānāgaṇasamāvṛtaḥ |
nivasanti mahāsiddhā ye devīdānakāriṇaḥ || 69 ||
nānābhogasamutpannamahānandasamanvitāḥ |
sāṅganāḥ parivāraistu saṅghaśaḥ parivāritāḥ || 70 ||
svarṇasālamayādagre muniyojanadairghyavān |
puṣparāgamayaḥ sālaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ || 71 ||
puṣparāgamayī bhūmirvanānyupavanāni ca |
ratnavṛkṣālavālāśca puṣparāgamayāḥ smṛtāḥ || 72 ||
prākāro yasya ratnasya tadratnaracitā drumāḥ |
vanabhūḥ pakṣinaścaiva ratnavarṇajalāni ca || 73 ||
maṇḍapā maṇḍapastambhāḥ sarānsi kamalāni ca |
prākāre tatra yadyatsyāttatsarvaṃ tatsamaṃ bhavet || 74 ||
paribhāṣeyamuddiṣṭā ratnasālādiṣu prabho |
tejasā syāllakṣaguṇaḥ pūrvasālātparo nṛpa || 75 ||
dikpālā nivasantyatra pratibrahmānḍavartinām |
dikpālānāṃ samaṣṭyātmarūpāḥ sphūrjadvarāyudhāḥ || 76 ||
pūrvāśāyāṃ samuttuṅgaśṛṅgā pūramarāvatī |
nānopavanasaṃyuktā mahendrastatra rājate || 77 ||
svargaśobhā ca yā svarge yāvatī syāttato'dhikā |
samaṣṭiśatanetrasya sahasraguṇataḥ smṛtā || 78 ||
airāvatasamārūḍho vajrahastaḥ pratāpavān |
devasenāparivṛto rājate'tra śatakratuḥ || 79 ||
devāṅganāgaṇayutā śacī tatra virājate |
vahnikoṇe vahnipurī vahnipūḥ sadṛśī nṛpa || 80 ||
svāhāsvadhāsamāyukto vahnistatra virājate |
nijavāhanabhūṣāḍhyo nijadevagaṇairvṛtaḥ || 81 ||
yāmyāśāyāṃ yamapurī tatra daṇḍadharo mahān |
svabhaṭairveṣṭito rājan citraguptapurogamaiḥ || 82 ||
nijaśaktiyuto bhāsvattanayo'sti yamo mahān |
nairṛtyāṃ diśi rākṣasyāṃ rākṣasaiḥ parivāritaḥ || 83 ||
khaḍgadhārī sphurannāste nirṛtirnijaśaktiyuk |
vāruṇyāṃ varuṇo rājā pāśadhārī pratāpavān || 84 ||
mahājhaśasamārūḍho vāruṇīmadhuvihvalaḥ |
nijaśaktisamāyukto nijayādogaṇānvitaḥ || 85 ||
samāste vāruṇe loke varuṇānīratākulaḥ |
vāyukoṇe vāyuloko vāyustatrādhitiṣṭhati || 86 ||
vāyusādhanasaṃsiddhayogibhiḥ parivāritaḥ |
dhvajahasto viśālākṣo mṛgavāhanasaṃsthitaḥ || 87 ||
marudgaṇaiḥ parivṛto nijaśaktisamanvitaḥ |
uttarasyāṃ diśi mahānyakṣaloko'sti bhūmipa || 88 ||
yakṣādhirājastatrā''ste vṛddhiṛddhyādiśaktibhiḥ |
navabhirnidhibhiryuktastundilo dhananāyakaḥ || 89 ||
maṇibhadraḥ pūrṇabhadro maṇimānmaṇikandharaḥ |
maṇibhūṣo maṇisragvī maṇikārmukadhārakaḥ || 90 ||
ityādiyakṣasenānīsahito nijaśaktiyuk |
īśānakoṇe samprokto rudraloko mahattaraḥ || 91 ||
anarghyaratnakhacito yatra rudro'dhidaivatam |
manyumāndīptanayano baddhapṛṣṭhamaheṣudhiḥ || 92 ||
sphūrjaddhanurvāmahasto'dhijyadhanvabhirāvṛtaḥ |
svasamānairasaṅkhyātarudraiḥ śūlavarāyudhaiḥ || 93 ||
vikṛtāsyaiḥ karālāsyairvamadvahnibhirāsyataḥ |
daśahastaiḥ śatakaraiḥ sahasrabhujasaṃyutaiḥ || 94 ||
daśapādairdaśagrīvaistrinetrairugramūrtibhiḥ |
antarikṣacarā ye ca ye ca bhūmicarāḥ smṛtāḥ || 95 ||
rudrādhyāye smṛtā rudrāstaiḥ sarvaiśca samāvṛtaḥ |
rudrāṇīkoṭisahito bhadrakālyādimātṛbhiḥ || 96 ||
nānāśaktisamāviṣṭaḍāmaryādigaṇāvṛtaḥ |
vīrabhadrādisahito rudro rājanvirājate || 97 ||
muṇḍamālādharo nāgavalayo nāgakandharaḥ |
vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ || 98 ||
citābhasmāṅgaliptāṅgaḥ pramathādigaṇāvṛtaḥ |
ninadaḍḍamarudhvānairbadhirīkṛtadimmukhaḥ || 99 ||
aṭṭahāsāsphoṭaśabdaiḥ santrāsitanabhastalaḥ |
bhūtasaṅghasamāviṣṭo bhūtāvāso maheśvaraḥ || 100 ||
īśānadikpatiḥ so'yaṃ nāmnā ceśāna eva ca || 101 ||
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe dvādaśaskandhe maṇidvīpavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.