Valmiki Ramayana Bala Kanda Sarga 50 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

यो बालकाण्डको पचासौं सर्गमा राम र लक्ष्मण विश्वामित्रसँगै जनकको यज्ञस्थलमा पुग्छन्। विश्वामित्रले जलयुक्त निर्जन स्थानमा निवास बनाउँछन् र राजा जनकले पुरोहित शतानन्दलाई अगाडि राखी अर्घ्यसहित स्वागत गर्छन्। जनकले विश्वामित्रलाई यज्ञको उपसदनमा आएकोमा धन्य मान्दै बाँकी बाह्र दिनको कुरा गर्छन्। अनि उनले राम र लक्ष्मणलाई देखेर तिनीहरू को हुन्, कसका पुत्र हुन् भनी सोध्छन्। विश्वामित्रले ती दशरथका पुत्र हुन्, सिद्धाश्रममा बसेका, राक्षसवध गरेका, विशाला र अहल्याको दर्शन गरेका र महाधनुषको जिज्ञासा लिएर आएका भनी जनकलाई बताउँछन्।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ पञ्चाशस्सर्गः ।

Shloka 1

ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामस्सौमित्रिणा सह ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ 1 ॥

tataḥ prāguttarāṃ gatvā rāmassaumitriṇā saha |
viśvāmitraṃ puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 1 ||

त्यसपछि रामले सौमित्रि (लक्ष्मण) सहित उत्तर-पूर्वतिर गई, विश्वामित्रलाई अगाडि राखी यज्ञस्थलमा पुगे ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः ।
साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥ 2 ॥

rāmastu muniśārdūlamuvāca sahalakṣmaṇaḥ |
sādhvī yajñasamṛddhirhi janakasya mahātmanaḥ || 2 ||

रामले लक्ष्मणसहित मुनिश्रेष्ठसँग भने — महात्मा जनकको यज्ञको समृद्धि त सुन्दर छ नि ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम् ।
ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम् ॥ 3 ॥

bahūnīha sahasrāṇi nānādeśanivāsinām |
brāhmaṇānāṃ mahābhāga vedādhyayanaśālinām || 3 ||

हे महाभाग, यहाँ विभिन्न देशमा बस्ने, वेदाध्ययनमा लागेका धेरै हजारौं ब्राह्मणहरू छन् ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसङ्कुलाः ।
देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम् ॥ 4 ॥

ṛṣivāṭāśca dṛśyante śakaṭīśatasaṅkulāḥ |
deśo vidhīyatāṃ brahman yatra vatsyāmahe vayam || 4 ||

सयौं शकटले भरिएका ऋषिहरूका वाटिकाहरू देखिन्छन् । हे ब्रह्मन्, हामी बस्ने देश निर्धारण गर्नुहोस् ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।
निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते ॥ 5 ॥

rāmasya vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
niveśamakaroddeśe vivikte salilāyute || 5 ||

रामको वचन सुनेर महामुनि विश्वामित्रले जलयुक्त निर्जन स्थानमा निवास बनाउनुभयो ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा ।
शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम् ॥ 6 ॥

viśvāmitramanuprāptaṃ śrutvā sa nṛpatistadā |
śatānandaṃ puraskṛtya purohitamaninditam || 6 ||

विश्वामित्र आएको सुनेर ती राजाले तत्काल निन्दारहित पुरोहित शतानन्दलाई अगाडि राखी ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः ।
ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम् ॥ 7 ॥

pratyujjagāma sahasā vinayena samanvitaḥ |
ṛtvijo'pi mahātmānastvarghyamādāya satvaram || 7 ||

विनयसहित हतारमा स्वागत गर्न गए । महात्मा ऋत्विजहरूले पनि तुरन्त अर्घ्य लिएर ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मन्न्त्रपुरस्कृतम् ।
प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकस्य महात्मनः ॥ 8 ॥

viśvāmitrāya dharmeṇa dadurmanntrapuraskṛtam |
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakasya mahātmanaḥ || 8 ||

विश्वामित्रलाई धर्मपूर्वक मन्त्रसहित अर्घ्य दिए । महात्मा जनकको त्यो पूजा स्वीकार गरेर ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम् ।
स तांश्चापि मुनीन् पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधसः ॥ 9 ॥

papraccha kuśalaṃ rājño yajñasya ca nirāmayam |
sa tāṃścāpi munīn pṛṣṭvā sopādhyāyapurodhasaḥ || 9 ||

उनले राजाको कुशल र यज्ञको निरामयता सोधे। अनि ती मुनिहरूलाई पनि, उपाध्याय र पुरोहितसहित, सोधे। ^AI

Shloka 10

यथान्यायं ततस्सर्वैस्समागच्छत्प्रहृष्टवत् ।
अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत ॥ 10 ॥

yathānyāyaṃ tatassarvaissamāgacchatprahṛṣṭavat |
atha rājā muniśreṣṭhaṃ kṛtāñjalirabhāṣata || 10 ||

तब सबैसँग न्यायअनुसार प्रसन्न भई भेटे। अनि राजाले अञ्जलि जोडेर मुनिश्रेष्ठसँग भने। ^AI

Shloka 11

आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः ।
जनकस्य वचश्श्रुत्वा निषसाद महामुनिः ॥ 11 ॥

āsane bhagavānāstāṃ sahaibhirmunipuṅgavaiḥ |
janakasya vacaśśrutvā niṣasāda mahāmuniḥ || 11 ||

हे भगवान्, यी मुनिपुङ्गवहरूसहित आसनमा विराजमान हुनुहोस्। जनकको वचन सुनेर महामुनि बस्नुभयो। ^AI

Shloka 12

पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ।
आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान् समन्ततः ॥ 12 ॥

purodhā ṛtvijaścaiva rājā ca saha mantribhiḥ |
āsaneṣu yathānyāyamupaviṣṭān samantataḥ || 12 ||

पुरोहित, ऋत्विज् र राजा मन्त्रीहरूसहित, सबैतिर न्यायअनुसार आसनमा बसेका। ^AI

Shloka 13

दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत् ।
अद्य यज्ञसमृध्दिर्मे सफला दैवतैः कृता ॥ 13 ॥

dṛṣṭvā sa nṛpatistatra viśvāmitramathābravīt |
adya yajñasamṛdhdirme saphalā daivataiḥ kṛtā || 13 ||

ती राजाले त्यहाँ विश्वामित्रलाई देखेर तब भने — आज मेरो यज्ञसमृद्धि देवताहरूद्वारा सफल भएको छ। ^AI

Shloka 14

अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया ।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव ॥ 14 ॥

adya yajñaphalaṃ prāptaṃ bhagavaddarśanānmayā |
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṅgava || 14 ||

हे मुनिपुङ्गव, आज भगवान्को दर्शनबाट मैले यज्ञको फल प्राप्त गरेँ। म धन्य भएँ, अनुगृहीत भएँ। ^AI

Shloka 15

यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह ।
द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिणः ॥ 15 ॥

yajñopasadanaṃ brahman prāpto'si munibhiḥ saha |
dvādaśāhaṃ tu brahmarṣe śeṣamāhurmanīṣiṇaḥ || 15 ||

हे ब्रह्मन्, तपाईं मुनिहरूसहित यज्ञको उपसदनमा आउनुभएको छ। हे ब्रह्मर्षे, बुद्धिमान्हरूले बाँकी बाह्र दिन भन्छन्। ^AI

Shloka 16

ततो भागार्थिनो देवान् द्रष्टुमर्हसि कौशिक ।
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा ॥ 16 ॥

tato bhāgārthino devān draṣṭumarhasi kauśika |
ityuktvā muniśārdūlaṃ prahṛṣṭavadanastadā || 16 ||

हे कौशिक, त्यसैले भागको इच्छा राख्ने देवताहरूलाई देख्नु उचित हुन्छ। यसरी भनेर तब प्रसन्न मुख भई मुनिशार्दूलसँग। ^AI

Shloka 17

पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रणतो नृपः ।
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ॥ 17 ॥

punastaṃ paripapraccha prāñjaliḥ praṇato nṛpaḥ |
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau || 17 ||

तब राजाले पुनः हात जोडेर प्रणाम गर्दै उनलाई सोधे — हे भद्र, तिम्रो कल्याण होस्, यी दुई कुमारहरू देवतासरह पराक्रम भएका छन्। ^AI

Shloka 18

गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ।
पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ ॥ 18 ॥

gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau |
padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau || 18 ||

हात्ती र सिंहको गतिका वीरहरू, बाघ र साँढेसँग तुलनीय, कमलपत्रजस्ता फराकिला आँखा भएका, तरवार, तूणीर र धनु धारण गरेका। ^AI

Shloka 19

अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ।
यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ॥ 19 ॥

aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau |
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau || 19 ||

रूपमा अश्विनीकुमारहरूजस्तै, युवावस्थामा प्रवेश गरेका, संयोगवश पृथ्वीमा आइपुगेका, देवलोकबाट झरेका अमरहरूजस्तै। ^AI

Shloka 20

कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ।
वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने ॥ 20 ॥

kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune |
varāyudhadharau vīrau kasya putrau mahāmune || 20 ||

हे मुने, यी पैदल यहाँ कसरी आइपुगे, कुन उद्देश्यले, कसका हुन्? हे महामुने, उत्तम अस्त्र धारण गरेका यी वीरहरू कसका पुत्र हुन्? ^AI

Shloka 21

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ।
परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥ 21 ॥

bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram |
parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ || 21 ||

यस देशलाई चन्द्र र सूर्यले आकाशलाई जस्तै सुशोभित गर्दै, आकार, भावभङ्गी र चेष्टाले एकअर्कासँग समान। ^AI

Shloka 22

काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः ॥ 22 ॥

kākapakṣadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā janakasya mahātmanaḥ || 22 ||

काकपक्ष धारण गरेका यी वीरहरूबारे म तत्त्वतः सुन्न चाहन्छु। महात्मा जनकका ती वचन सुनेर। ^AI

Shloka 23

न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ।
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥ 23 ॥

nyavedayanmahātmānau putrau daśarathasya tau |
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā || 23 ||

उनले ती महात्मा दुईलाई दशरथका पुत्रहरू हुन् भनी जनाए, सिद्धाश्रममा निवास र राक्षसहरूको वध पनि। ^AI

Shloka 24

तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम् ।
अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम् ॥ 24 ॥

taccāgamanamavyagraṃ viśālāyāśca darśanam |
ahalyādarśanaṃ caiva gautamena samāgamam || 24 ||

त्यसैगरी निर्विघ्न आगमन, विशालाको दर्शन, अहल्याको दर्शन र गौतमसँगको भेट पनि। ^AI

Shloka 25

महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा ।
एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने ॥ 25 ॥

mahādhanuṣi jijñāsāṃ kartumāgamanaṃ tathā |
etatsarvaṃ mahātejā janakāya mahātmane || 25 ||

महाधनुषको जिज्ञासा गर्न आउनु, त्यसैगरी यी सबै कुरा महातेजस्वीले महात्मा जनकलाई भन्नुभयो। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ पञ्चाशस्सर्गः ।

ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामस्सौमित्रिणा सह ।

विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ 1 ॥

रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः ।

साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥ 2 ॥

बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम् ।

ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम् ॥ 3 ॥

ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसङ्कुलाः ।

देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम् ॥ 4 ॥

रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।

निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते ॥ 5 ॥

विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा ।

शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम् ॥ 6 ॥

प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः ।

ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम् ॥ 7 ॥

विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मन्न्त्रपुरस्कृतम् ।

प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकस्य महात्मनः ॥ 8 ॥

पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम् ।

स तांश्चापि मुनीन् पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधसः ॥ 9 ॥

यथान्यायं ततस्सर्वैस्समागच्छत्प्रहृष्टवत् ।

अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत ॥ 10 ॥

आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः ।

जनकस्य वचश्श्रुत्वा निषसाद महामुनिः ॥ 11 ॥

पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ।

आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान् समन्ततः ॥ 12 ॥

दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत् ।

अद्य यज्ञसमृध्दिर्मे सफला दैवतैः कृता ॥ 13 ॥

अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया ।

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव ॥ 14 ॥

यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह ।

द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिणः ॥ 15 ॥

ततो भागार्थिनो देवान् द्रष्टुमर्हसि कौशिक ।

इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा ॥ 16 ॥

पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रणतो नृपः ।

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ॥ 17 ॥

गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ।

पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ ॥ 18 ॥

अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ।

यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ॥ 19 ॥

कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ।

वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने ॥ 20 ॥

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ।

परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥ 21 ॥

काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः ॥ 22 ॥

न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ।

सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥ 23 ॥

तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम् ।

अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम् ॥ 24 ॥

महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा ।

एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने ॥ 25 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

1.50 बालकाण्ड - पञ्चाश सर्गः