Lord Surya

શ્રી સૂર્ય શતકમ્

Shri Surya Shatakam

✍️ Unknown author 📂 Shatakam 🖋️ Gujarati script 🔢 80 verses 32 views
📄 Download PDF
View: Text in this script too →
🖋️ Script: ગુજરાતી ▾
⚠️ AI-generated translation — the Hindi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.
Summary — Hindi
श्री सूर्य शतकम् सूर्य की किरणों की स्तुति करने वाला पाठ है, जिसमें प्रत्येक पद्य में सूर्य की किरणों का वर्णन और उनसे कल्याण की प्रार्थना की गई है। किरणें उदयाचल से निकलकर कमलों को खोलती हैं, अंधकार का नाश करती हैं और दिशाओं को प्रकाशित करती हैं। वे भक्तों की रक्षा करने वाली, पाप का नाश करने वाली और शुभ फल देने वाली बताई गई हैं। अंतिम पद्य में सूर्य के बाह्य और आभ्यंतर — दो प्रकार के ज्योतिःस्वरूप का उल्लेख है।

AI-generated · not yet verified

The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —
॥ સૂર્યશતકમ્ ॥
મહાકવિશ્રીમયૂરપ્રણીતમ્
॥ શ્રી ગણેશાય નમઃ ॥
Verse 1
જમ્ભારાતીભકુમ્ભોદ્ભવમિવ દધતઃ સાન્દ્રસિન્દૂરરેણું
રક્તાઃ સિક્તા ઇવૌઘૈરુદયગિરિતટીધાતુધારાદ્રવસ્ય । વર્ સક્તૈઃ
આયાન્ત્યા તુલ્યકાલં કમલવનરુચેવારુણા વો વિભૂત્યૈ
ભૂયાસુર્ભાસયન્તો ભુવનમભિનવા ભાનવો ભાનવીયાઃ ॥ 1 ॥
jambhārātībhakumbhodbhavamiva dadhataḥ sāndrasindūrareṇuṃ
raktāḥ siktā ivaughairudayagiritaṭīdhātudhārādravasya | var saktaiḥ
āyāntyā tulyakālaṃ kamalavanarucevāruṇā vo vibhūtyai
bhūyāsurbhāsayanto bhuvanamabhinavā bhānavo bhānavīyāḥ || 1 ||

जो सूर्य की किरणें इंद्र के ऐरावत हाथी के कुम्भ से निकले हुए सान्द्र सिन्दूर की धूलि के समान लाल हैं, उदयाचल की ढलान से बहने वाली धातु-धारा के प्रवाह से सिक्त हुई प्रतीत होती हैं, और जो कमलवन की शोभा के समान उसी समय उदित होकर अरुण वर्ण की हैं, वे नवीन सूर्य-किरणें आपकी विभूति के लिए हों और संसार को प्रकाशित करें। AI

Verse 2
ભક્તિપ્રહ્વાય દાતું મુકુલપુટકુટીકોટરક્રોડલીનાં
લક્ષ્મીમાક્રષ્ટુકામા ઇવ કમલવનોદ્ધાટનં કુર્વતે યે ।
કાલાકારાન્ધકારાનનપતિતજગત્સાધ્વસધ્વંસકલ્યાઃ
કલ્યાણં વઃ ક્રિયાસુઃ કિસલયરુચયસ્તે કરા ભાસ્કરસ્ય ॥ 2 ॥
bhaktiprahvāya dātuṃ mukulapuṭakuṭīkoṭarakroḍalīnāṃ
lakṣmīmākraṣṭukāmā iva kamalavanoddhāṭanaṃ kurvate ye |
kālākārāndhakārānanapatitajagatsādhvasadhvaṃsakalyāḥ
kalyāṇaṃ vaḥ kriyāsuḥ kisalayarucayaste karā bhāskarasya || 2 ||

जो किरणें भक्ति से नम्र भक्त को देने के लिए, मुकुल-पुट की कुटी के भीतर छिपी हुई लक्ष्मी को खींचने की इच्छा से, कमलवन को खोलती हैं, जो काल रूपी अंधकार के मुख में गिरे हुए संसार के भय का नाश करने में समर्थ हैं, वे सूर्य की कोंपल के समान कोमल किरणें आपका कल्याण करें। AI

Verse 3
ગર્ભેષ્વમ્ભોરુહાણાં શિખરિષુ ચ શિતાગ્રેષુ તુલ્યં પતન્તઃ
પ્રારમ્ભે વાસરસ્ય વ્યુપરતિસમયે ચૈકરૂપાસ્તથૈવ ।
નિષ્પર્યાયં પ્રવૃત્તાસ્ત્રિભુવનભવનપ્રાઙ્ગણે પાન્તુ યુષ્મા-
નૂષ્માણં સન્તતાધ્વશ્રમજમિવ ભૃશં બિભ્રતો બ્રધ્નપાદાઃ ॥ 3 ॥
garbheṣvambhoruhāṇāṃ śikhariṣu ca śitāgreṣu tulyaṃ patantaḥ
prārambhe vāsarasya vyuparatisamaye caikarūpāstathaiva |
niṣparyāyaṃ pravṛttāstribhuvanabhavanaprāṅgaṇe pāntu yuṣmā-
nūṣmāṇaṃ santatādhvaśramajamiva bhṛśaṃ bibhrato bradhnapādāḥ || 3 ||

जो किरणें कमलों के गर्भ में, पर्वतों के शिखरों पर और तीक्ष्ण अग्रों पर समान रूप से गिरती हैं, दिन के आरम्भ में और अंत के समय भी एक समान रहती हैं, और तीनों लोकों के घर के आँगन में निरंतर प्रवृत्त रहती हैं, वे सूर्य के पाद-किरणें आपकी रक्षा करें, जो निरंतर मार्ग के श्रम से उत्पन्न उष्णता को अत्यधिक धारण करती हैं। AI

Verse 4
પ્રભ્રશ્યત્યુત્તરીયત્વિષિ તમસિ સમુદ્દીક્ષ્ય વીતાવૃતીન્પ્રા-
ગ્જન્તૂંસ્તન્તૂન્યથા યાનતનુ વિતનુતે તિગ્મરોચિર્મરીચીન્ ।
તે સાન્દ્રીભૂય સદ્યઃ ક્રમવિશદદશાશાદશાલીવિશાલં
શશ્વત્સમ્પાદયન્તોઽમ્બરમમલમલં મઙ્ગલં વો દિશન્તુ ॥ 4 ॥
prabhraśyatyuttarīyatviṣi tamasi samuddīkṣya vītāvṛtīnprā-
gjantūṃstantūnyathā yānatanu vitanute tigmarocirmarīcīn |
te sāndrībhūya sadyaḥ kramaviśadadaśāśādaśālīviśālaṃ
śaśvatsampādayanto'mbaramamalamalaṃ maṅgalaṃ vo diśantu || 4 ||

जैसे तम रूपी उत्तरीय वस्त्र के गिरने पर पूर्व दिशा के अंतों को देखकर तीक्ष्ण किरणें अपनी किरणों को फैलाती हैं, वे किरणें शीघ्र ही सान्द्र होकर क्रम से दसों दिशाओं को विशाल बनाती हुई आकाश को निर्मल करती हैं और आपको मंगल प्रदान करें। AI

Verse 5
ન્યક્કુર્વન્નોષધીશે મુષિતરુચિ શુચેવૌષધીઃ પ્રોષિતાભા
ભાસ્વદ્ગ્રાવોદ્ગતેન પ્રથમમિવ કૃતાભ્યુદ્ગતિઃ પાવકેન ।
પક્ષચ્છેદવ્રણાસૃક્સ્રુત ઇવ દૃષદો દર્શયન્પ્રાતરદ્રે-
રાતામ્રસ્તીવ્રભાનોરનભિમતનુદે સ્તાદ્ગભસ્ત્યુદ્ગમો વઃ ॥ 5 ॥
nyakkurvannoṣadhīśe muṣitaruci śucevauṣadhīḥ proṣitābhā
bhāsvadgrāvodgatena prathamamiva kṛtābhyudgatiḥ pāvakena |
pakṣacchedavraṇāsṛksruta iva dṛṣado darśayanprātaradre-
rātāmrastīvrabhānoranabhimatanude stādgabhastyudgamo vaḥ || 5 ||

जो सूर्य की किरणें चन्द्रमा को तुच्छ करती हुई, औषधियों को चमक से रहित करती हुई, पहले प्रकाशमान शिला से निकले हुए अग्नि के समान उदय होती हुई, पक्षियों के पंख कटने से रक्त बहने के समान लाल, प्रातःकाल की भोर में तीव्र किरणों वाले सूर्य की अप्रियता को दूर करने वाली हों, वे आपकी रक्षा करें। AI

Verse 6
શીર્ણઘ્રાણાઙ્ઘ્રિપાણીન્વ્રણિભિરપઘનૈર્ઘર્ઘરાવ્યક્તઘોષાન્
દીર્ઘાઘ્રાતાનઘૌઘૈ પુનરપિ ઘટયત્યેક ઉલ્લાઘયન્ યઃ ।
ઘર્માંશોસ્તસ્ય વોઽન્તર્દ્વિગુણઘનઘૃણાનિઘ્નનિર્વિઘ્નવૃત્તે-
ર્દત્તાર્ઘાઃ સિદ્ધસઙ્ઘૈર્વિદધતુ ઘૃણયઃ શીઘ્રમંહોવિધાતમ્ ॥ 6 ॥
śīrṇaghrāṇāṅghripāṇīnvraṇibhirapaghanairghargharāvyaktaghoṣān
dīrghāghrātānaghaughai punarapi ghaṭayatyeka ullāghayan yaḥ |
gharmāṃśostasya vo'ntardviguṇaghanaghṛṇānighnanirvighnavṛtte-
rdattārghāḥ siddhasaṅghairvidadhatu ghṛṇayaḥ śīghramaṃhovidhātam || 6 ||

जो सूर्य की किरणें टूटे हुए नाक, पैर और हाथों वाले, घावों से युक्त, गर्घर ध्वनि करने वाले, दीर्घ श्वास लेने वाले प्राणियों को पुनः जोड़कर एक ही स्वस्थ करती हैं, वे सूर्य की किरणें, जो अंदर दुगुनी घनी दया से युक्त और निर्विघ्न हैं, सिद्ध समूहों द्वारा दिए गए अर्घ्य से शीघ्र पाप का नाश करें। AI

Verse 7
બિભ્રાણા વામનત્વં પ્રથમમથ તથૈવાંશવઃ પ્રાંશવો વઃ
ક્રાન્તાકાશાન્તરાલાસ્તદનુ દશદિશઃ પૂરયન્તસ્તતોઽપિ ।
ધ્વાન્તાદાચ્છિદ્ય દેવદ્વિષ ઇવ બલિતો વિશ્વમાશ્વશ્નુવાનાઃ વર્ દેવદ્રુહ
કૃચ્છ્રાણ્યુચ્છ્રાયહેલોપહસિતહરયો હારિદશ્વા હરન્તુ ॥ 7 ॥
bibhrāṇā vāmanatvaṃ prathamamatha tathaivāṃśavaḥ prāṃśavo vaḥ
krāntākāśāntarālāstadanu daśadiśaḥ pūrayantastato'pi |
dhvāntādācchidya devadviṣa iva balito viśvamāśvaśnuvānāḥ var devadruha
kṛcchrāṇyucchrāyahelopahasitaharayo hāridaśvā harantu || 7 ||

जो किरणें पहले वामन रूप धारण करती हैं, फिर विशाल होकर आकाश के मध्य को पार करती हैं, तत्पश्चात दसों दिशाओं को भरती हैं, और फिर अंधकार को चीरकर देवताओं के शत्रुओं के समान बलपूर्वक सम्पूर्ण विश्व को व्याप्त करती हैं, वे हरिदश्व (सूर्य) की किरणें, जो कठिनाइयों को उठाने में हास्यास्पद हैं, आपके कष्टों को हर लें। AI

Verse 8
ઉદ્ગાઢેનારુણિમ્ના વિદધતિ બહુલં યેઽરુણસ્યારુણત્વં
મૂર્ધોદ્ધૂતૌ ખલીનક્ષતરુધિરરુચો યે રથાશ્વાનનેષુ ।
શૈલાનાં શેખરત્વં શ્રિતશિખરિશિખાસ્તન્વતે યે દિશન્તુ વર્ શિખરશિખાઃ
પ્રેઙ્ખન્તઃ ખે ખરાંશોઃ ખચિતદિનમુખાસ્તે મયૂખાઃ સુખં વઃ ॥ 8 ॥
udgāḍhenāruṇimnā vidadhati bahulaṃ ye'ruṇasyāruṇatvaṃ
mūrdhoddhūtau khalīnakṣatarudhiraruco ye rathāśvānaneṣu |
śailānāṃ śekharatvaṃ śritaśikhariśikhāstanvate ye diśantu var śikharaśikhāḥ
preṅkhantaḥ khe kharāṃśoḥ khacitadinamukhāste mayūkhāḥ sukhaṃ vaḥ || 8 ||

जो किरणें गहरी लालिमा से अरुण के अरुणत्व को बहुत बढ़ाती हैं, जो रथ के घोड़ों के मुखों में ऊपर उठे हुए लगाम से घायल हुए रक्त के समान आभा वाली हैं, और जो पर्वतों के शिखर पर स्थित शिखरों की शोभा को धारण करती हैं, वे सूर्य की किरणें आकाश में कंपित होती हुई और दिन के आरंभ को चित्रित करती हुई तुम सबको सुख दें। AI

Verse 9
દત્તાનન્દાઃ પ્રજાનાં સમુચિતસમયાકૃષ્ટસૃષ્ટૈઃ પયોભિઃ વર્ અક્લિષ્ટસૃષ્ટૈઃ
પૂર્વાહ્ણે વિપ્રકીર્ણા દિશિ દિશિ વિરમત્યહ્નિ સંહારભાજઃ ।
દીપ્તાંશોર્દીર્ઘદુઃખપ્રભવભવભયોદન્વદુત્તારનાવો
ગાવો વઃ પાવનાનાં પરમપરિમિતાં પ્રીતિમુત્પાદયન્તુ ॥ 9 ॥
dattānandāḥ prajānāṃ samucitasamayākṛṣṭasṛṣṭaiḥ payobhiḥ var akliṣṭasṛṣṭaiḥ
pūrvāhṇe viprakīrṇā diśi diśi viramatyahni saṃhārabhājaḥ |
dīptāṃśordīrghaduḥkhaprabhavabhavabhayodanvaduttāranāvo
gāvo vaḥ pāvanānāṃ paramaparimitāṃ prītimutpādayantu || 9 ||

जो प्रजा को आनंद देती हैं, जो उचित समय पर सृष्टि के जल से खींची गई हैं, जो पूर्वाह्न में दिशाओं में फैलती हैं और दिन के अंत में संहार को प्राप्त होती हैं, जो तीव्र किरणों वाले सूर्य की दीर्घ दुःख से उत्पन्न भव-भय के समुद्र को पार कराने वाली नाव हैं, वे पवित्र गायें तुम्हारे लिए परम और असीम प्रीति उत्पन्न करें। AI

Verse 10
બન્ધધ્વંસૈકહેતું શિરસિ નતિરસાબદ્ધસન્ધ્યાઞ્જલીનાં
લોકાનાં યે પ્રબોધં વિદધતિ વિપુલામ્ભોજખણ્ડાશયેવ ।
યુષ્માકં તે સ્વચિત્તપ્રથિતપૃથુતરપ્રાર્થનાકલ્પવૃક્ષાઃ વર્ પ્રથિમ
કલ્પન્તાં નિર્વિકલ્પં દિનકરકિરણાઃ કેતવઃ કલ્મષસ્ય ॥ 10 ॥
bandhadhvaṃsaikahetuṃ śirasi natirasābaddhasandhyāñjalīnāṃ
lokānāṃ ye prabodhaṃ vidadhati vipulāmbhojakhaṇḍāśayeva |
yuṣmākaṃ te svacittaprathitapṛthutaraprārthanākalpavṛkṣāḥ var prathima
kalpantāṃ nirvikalpaṃ dinakarakiraṇāḥ ketavaḥ kalmaṣasya || 10 ||

जो बंधनों के नाश का एकमात्र कारण हैं, जो सिर पर झुके हुए लोगों की संध्या-अंजलि से बंधे हुए हैं, और जो विशाल कमल-समूह के समान लोकों को जागृति प्रदान करती हैं, वे तुम्हारे चित्त में प्रसिद्ध विशाल प्रार्थनाओं को पूर्ण करने वाले कल्पवृक्ष-रूप सूर्य की किरणें, जो पाप की ध्वजाएँ हैं, निर्विकल्प रूप से तुम्हारे लिए सफल हों। AI

Verse 11
ધારા રાયો ધનાયાપદિ સપદિ કરાલમ્બભૂતાઃ પ્રપાતે
તત્ત્વાલોકૈકદીપાસ્ત્રિદશપતિપુરપ્રસ્થિતૌ વીથ્ય એવ ।
નિર્વાણોદ્યોગિયોગિપ્રગમનિજતનુદ્વારિ વેત્રાયમાણા-
સ્ત્રાયન્તાં તીવ્રભાનોર્દિવસમુખસુખા રશ્મયઃ કલ્મષાદ્વઃ ॥ 11 ॥
dhārā rāyo dhanāyāpadi sapadi karālambabhūtāḥ prapāte
tattvālokaikadīpāstridaśapatipuraprasthitau vīthya eva |
nirvāṇodyogiyogipragamanijatanudvāri vetrāyamāṇā-
strāyantāṃ tīvrabhānordivasamukhasukhā raśmayaḥ kalmaṣādvaḥ || 11 ||

जो धन की वर्षा करने वाली धाराएँ हैं, जो विपत्ति में तुरंत सहारा बनती हैं, जो पतन के समय तत्व-प्रकाश की एकमात्र दीपिका हैं, जो देवराज इंद्र के नगर की ओर जाने वाले मार्ग हैं, और जो निर्वाण के प्रयास में लगे योगियों के शरीर-द्वार पर द्वारपाल की तरह खड़ी हैं, वे तीव्र किरणों वाले सूर्य की दिन के आरंभ को सुख देने वाली रश्मियाँ तुम्हें पाप से बचाएँ। AI

Verse 12
વર્ તીવ્રભાસઃ વર્ કશ્મલાદ્વઃ
પ્રાચિ પ્રાગાચરન્ત્યોઽનતિચિરમચલે ચારુચૂડામણિત્વં
મુઞ્ચન્ત્યો રોચનામ્ભઃ પ્રચુરમિવ દિશામુચ્ચકૈશ્ચર્ચનાય ।
ચાટૂત્કૈશ્ચક્રનામ્નાં ચતુરમવિચલૈર્લોચનૈરર્ચ્યમાના- વર્ સુચિરં
શ્ચેષ્ટન્તાં ચિન્તિતાનામુચિતમચરમાશ્ચણ્ડરોચીરુચો વઃ ॥ 12 ॥
var tīvrabhāsaḥ var kaśmalādvaḥ
prāci prāgācarantyo'naticiramacale cārucūḍāmaṇitvaṃ
muñcantyo rocanāmbhaḥ pracuramiva diśāmuccakaiścarcanāya |
cāṭūtkaiścakranāmnāṃ caturamavicalairlocanairarcyamānā- var suciraṃ
śceṣṭantāṃ cintitānāmucitamacaramāścaṇḍarocīruco vaḥ || 12 ||

जो तीव्र प्रकाश वाली हैं, जो तुम्हें पाप से बचाएँ, जो पूर्व दिशा में थोड़ी देर के लिए चलती हुई अचल पर्वत पर सुंदर चूड़ामणि का रूप धारण करती हैं, जो दिशाओं को अधिक सजाने के लिए मानो अधिक रोचन-जल छोड़ती हैं, और जो चक्रवाक पक्षियों के समूह द्वारा चतुराई से स्थिर नेत्रों से पूजी जाती हैं, वे चंड रश्मियों वाले सूर्य की किरणें चिरकाल तक चिंतित लोगों के लिए उचित फल दें। AI

Verse 14
એકં જ્યોતિર્દૃશૌ દ્વે ત્રિજગતિ ગદિતાન્યબ્જજાસ્યૈશ્ચતુર્ભિ-
ર્ભૂતાનાં પઞ્ચમં યાન્યલમૃતુષુ તથા ષટ્સુ નાનાવિધાનિ ।
યુષ્માકં તાનિ સપ્તત્રિદશમુનિનુતાન્યષ્ટદિગ્ભાઞ્જિ ભાનો-
ર્યાન્તિ પ્રાહ્ણે નવત્વં દશ દધતુ શિવં દીધિતીનાં શતાનિ ॥ 13 ॥ વર્ દદતુ
આવૃત્તિભ્રાન્તવિશ્વાઃ શ્રમમિવ દધતઃ શોષિણઃ સ્વોષ્મણેવ
ગ્રીષ્મે દાવાગ્નિતપ્તા ઇવ રસમસકૃદ્યે ધરિત્ર્યા ધયન્તિ ।
તે પ્રાવૃષ્યાત્તપાનાતિશયરુજ ઇવોદ્વાન્તતોયા હિમર્તૌ
માર્તણ્ડસ્યાપ્રચણ્ડાશ્ચિરમશુભભિદેઽભીષવો વો ભવન્તુ ॥ 14 ॥
ekaṃ jyotirdṛśau dve trijagati gaditānyabjajāsyaiścaturbhi-
rbhūtānāṃ pañcamaṃ yānyalamṛtuṣu tathā ṣaṭsu nānāvidhāni |
yuṣmākaṃ tāni saptatridaśamuninutānyaṣṭadigbhāñji bhāno-
ryānti prāhṇe navatvaṃ daśa dadhatu śivaṃ dīdhitīnāṃ śatāni || 13 || var dadatu
āvṛttibhrāntaviśvāḥ śramamiva dadhataḥ śoṣiṇaḥ svoṣmaṇeva
grīṣme dāvāgnitaptā iva rasamasakṛdye dharitryā dhayanti |
te prāvṛṣyāttapānātiśayaruja ivodvāntatoyā himartau
mārtaṇḍasyāpracaṇḍāściramaśubhabhide'bhīṣavo vo bhavantu || 14 ||

एक ज्योति, दो नेत्र, तीन लोकों में कहे गए, ब्रह्मा आदि के चार मुखों से, प्राणियों के पाँचवें, ऋतुओं में छह, और नाना प्रकार के सात, देवताओं और मुनियों द्वारा स्तुत, आठ दिशाओं को प्रकाशित करने वाले, सूर्य की वे सौ किरणें प्रातःकाल नवीनता को प्राप्त होती हैं और दस गुणा होकर तुम्हें शिव (कल्याण) प्रदान करें। ग्रीष्म में जो दावाग्नि से तपी हुई पृथ्वी के रस को बार-बार पीती हैं, जो अपनी गर्मी से ही सुखाने वाली हैं और जो विश्व को भ्रम में डालकर श्रम उत्पन्न करती हैं, वे वर्षा ऋतु में अत्यधिक ताप की पीड़ा से मुक्त होकर जल को बहा देती हैं, और शीत ऋतु में सूर्य की प्रचंड किरणें चिरकाल तक अशुभ का नाश करने के लिए तुम्हारी रक्षा करें। AI

Verse 15
તન્વાના દિગ્વધૂનાં સમધિકમધુરાલોકરમ્યામવસ્થા-
મારુઢપ્રૌઢિલેશોત્કલિતકપિલિમાલઙ્કૃતિઃ કેવલૈવ ।
ઉજ્જૃમ્ભામ્ભોજનેત્રદ્યુતિનિ દિનમુખે કિઞ્ચિદુદ્ભિદ્યમાના
શ્મશ્રુશ્રેણીવ ભાસાં દિશતુ દશશતી શર્મ ઘર્મત્વિષો વઃ ॥ 15 ॥
tanvānā digvadhūnāṃ samadhikamadhurālokaramyāmavasthā-
māruḍhaprauḍhileśotkalitakapilimālaṅkṛtiḥ kevalaiva |
ujjṛmbhāmbhojanetradyutini dinamukhe kiñcidudbhidyamānā
śmaśruśreṇīva bhāsāṃ diśatu daśaśatī śarma gharmatviṣo vaḥ || 15 ||

दिशाओं की स्त्रियों के लिए अत्यधिक मधुर प्रकाश से सुंदर अवस्था को धारण करते हुए, प्रौढ़ता के थोड़े से अंश से उत्पन्न कपिलिमा (सुनहरी लालिमा) की अलंकृति से युक्त, केवल वही, उदित होते कमल-नेत्रों की आभा वाले दिन के मुख में कुछ-कुछ प्रकट होती हुई, दाढ़ी की पंक्ति के समान किरणों की सौ शताब्दियाँ आपको सुख दें। (यह सूर्य की प्रातःकालीन किरणों का वर्णन है।) AI

Verse 16
મૌલીન્દોર્મૈષ મોષીદ્દ્યુતિમિતિ વૃષભાઙ્કેન યઃ શઙ્કિનેવ
પ્રત્યગ્રોદ્ઘાટિતામ્ભોરુહકુહરગુહાસુસ્થિતેનેવ ધાત્રા ।
કૃષ્ણેન ધ્વાન્તકૃષ્ણસ્વતનુપરિભવત્રસ્નુનેવ સ્તુતોઽલં
ત્રાણાય સ્તાત્તનીયાનપિ તિમિરરિપોઃ સ ત્વિષામુદ્ગમો વઃ ॥ 16 ॥
maulīndormaiṣa moṣīddyutimiti vṛṣabhāṅkena yaḥ śaṅkineva
pratyagrodghāṭitāmbhoruhakuharaguhāsusthiteneva dhātrā |
kṛṣṇena dhvāntakṛṣṇasvatanuparibhavatrasnuneva stuto'laṃ
trāṇāya stāttanīyānapi timiraripoḥ sa tviṣāmudgamo vaḥ || 16 ||

जो (सूर्य) 'मेरी किरण को चुरा लेगा' इस प्रकार शंका करते हुए से लगने वाले वृषभ-चिह्न (चंद्रमा) से, तथा नव-विकसित कमल-कोष्ठों की गुफाओं में स्थित ब्रह्मा द्वारा, और कृष्ण (विष्णु) द्वारा, जो अपने श्याम शरीर की तुलना में अपने को तिरस्कृत देखकर भयभीत है, ऐसे से, भली-भाँति स्तुत किया गया, अंधकार के शत्रु (सूर्य) की किरणों का वह उदय आपकी रक्षा के लिए हो, जो अत्यंत नीचे स्थित प्राणियों की भी रक्षा करने वाला है। AI

Verse 18
વિસ્તીર્ણં વ્યોમ દીર્ઘાઃ સપદિ દશ દિશો વ્યસ્તવેલામ્ભસોઽબ્ધીન્
કુર્વદ્ભિર્દૃશ્યનાનાનગનગરનગાભોગપૃથ્વીં ચ પૃથ્વીમ્ ।
પદ્મિન્યુચ્છ્વાસ્યતે યૈરુષસિ જગદપિ ધ્વંસયિત્વા તમિસ્રા-
મુસ્રા વિસ્રંસયન્તુ દ્રુતમનભિમતં તે સહસ્રત્વિષો વઃ ॥ 17 ॥ વર્ વિસ્રાવયન્તુ
અસ્તવ્યસ્તત્વશૂન્યો નિજરુચિરનિશાનશ્વરઃ કર્તુમીશો
વિશ્વં વેશ્મેવ દીપઃ પ્રતિહતતિમિરં યઃ પ્રદેશસ્થિતોઽપિ ।
દિક્કાલાપેક્ષયાસૌ ત્રિભુવનમટતસ્તિગ્મભાનોર્નવાખ્યાં
યાતઃ શાતક્રતવ્યાં દિશિ દિશતુ શિવં સોઽર્ચિષામુદ્ગમો વઃ ॥ 18 ॥
vistīrṇaṃ vyoma dīrghāḥ sapadi daśa diśo vyastavelāmbhaso'bdhīn
kurvadbhirdṛśyanānānaganagaranagābhogapṛthvīṃ ca pṛthvīm |
padminyucchvāsyate yairuṣasi jagadapi dhvaṃsayitvā tamisrā-
musrā visraṃsayantu drutamanabhimataṃ te sahasratviṣo vaḥ || 17 || var visrāvayantu
astavyastatvaśūnyo nijaruciraniśānaśvaraḥ kartumīśo
viśvaṃ veśmeva dīpaḥ pratihatatimiraṃ yaḥ pradeśasthito'pi |
dikkālāpekṣayāsau tribhuvanamaṭatastigmabhānornavākhyāṃ
yātaḥ śātakratavyāṃ diśi diśatu śivaṃ so'rciṣāmudgamo vaḥ || 18 ||

जो विस्तृत आकाश को, दसों दिशाओं को तुरंत लंबा करते हैं, समुद्रों के जल को बिना समय के (असमय) कर देते हैं, और दृश्यमान अनेक नगों, पर्वतों और नगरों के विस्तार वाली पृथ्वी को (विशाल) कर देते हैं, जिनके द्वारा प्रभात के समय कमलिनी विकसित होती है और जगत भी अंधकार को नष्ट करके (प्रकाशित होता है), वे सहस्र किरणों वाले (सूर्य) की किरणें शीघ्र ही आपका अनभिमत (अप्रिय) दूर करें। AI

Verse 19
માગાન્મ્લાનિં મૃણાલી મૃદુરિતિ દયયેવાપ્રવિષ્ટોઽહિલોકં
લોકાલોકસ્ય પાર્શ્વં પ્રતપતિ ન પરં યસ્તદાખ્યાર્થમેવ ।
ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડખણ્ડસ્ફુટનભયપરિત્યક્તદૈર્ઘ્યો દ્યુસીમ્નિ
સ્વેછાવશ્યાવકાશાવધિરવતુ સ વસ્તાપનો રોચિરોઘઃ ॥ 19 ॥
māgānmlāniṃ mṛṇālī mṛduriti dayayevāpraviṣṭo'hilokaṃ
lokālokasya pārśvaṃ pratapati na paraṃ yastadākhyārthameva |
ūrdhvaṃ brahmāṇḍakhaṇḍasphuṭanabhayaparityaktadairghyo dyusīmni
svechāvaśyāvakāśāvadhiravatu sa vastāpano rociroghaḥ || 19 ||

जो अस्त-व्यस्तता से रहित, अपनी रुचि से रात्रि का नाश करने वाला, घर के समान विश्व को प्रकाशित करने में समर्थ, अंधकार को दूर करने वाला, प्रदेश में स्थित होने पर भी दिशा और काल की अपेक्षा से तीनों लोकों में भ्रमण करते हुए तीक्ष्ण किरणों वाले सूर्य की नवीन संज्ञा को प्राप्त हुआ, इंद्र की दिशा (पूर्व) में स्थित वह किरणों का उदय आपको शुभ दे। AI

Verse 20
અશ્યામઃ કાલ એકો ન ભવતિ ભુવનાન્તોઽપિ વીતેઽન્ધકારે વર્ વીતાન્ધકારઃ
સદ્યઃ પ્રાલેયપાદો ન વિલયમચલશ્ચન્દ્રમા અપ્યુપૈતિ ।
બન્ધઃ સિદ્ધાઞ્જલીનાં ન હિ કુમુદવનસ્યાપિ યત્રોજ્જિહાને
તત્પ્રાતઃ પ્રેક્ષણીયં દિશતુ દિનપતેર્ધામ કામાધિકં વઃ ॥ 20 ॥
aśyāmaḥ kāla eko na bhavati bhuvanānto'pi vīte'ndhakāre var vītāndhakāraḥ
sadyaḥ prāleyapādo na vilayamacalaścandramā apyupaiti |
bandhaḥ siddhāñjalīnāṃ na hi kumudavanasyāpi yatrojjihāne
tatprātaḥ prekṣaṇīyaṃ diśatu dinapaterdhāma kāmādhikaṃ vaḥ || 20 ||

जिसके उदित होने पर कमल-नाल मुरझा जाती है, मानो दया से वह सर्प-लोक में प्रवेश नहीं करता; जो लोकालोक पर्वत के पार्श्व को नहीं तपाता, केवल उसके नाम के अर्थ को ही (सत्य करता है); जो ऊपर ब्रह्मांड के खंड के फटने के भय से दीर्घता को त्यागकर द्युलोक की सीमा पर अपनी इच्छा के अनुसार काल्पनिक अवकाश तक सीमित है, वह ताप उत्पन्न करने वाला किरणों का समूह आपकी रक्षा करे। AI

Verse 21
યત્કાન્તિં પઙ્કજાનાં ન હરતિ કુરુતે પ્રત્યુતાધિક્યરમ્યાં વર્ પ્રત્યુતાતીવ રમ્યાં
નો ધત્તે તારકાભાં તિરયતિ નિતરામાશુ યન્નિત્યમેવ । વર્ નાધત્તે
કર્તું નાલં નિમેષં દિવસમપિ પરં યત્તદેકં ત્રિલોક્યા-
શ્ચક્ષુઃ સામાન્યચક્ષુર્વિસદૃશમઘભિદ્ભાસ્વતસ્તાન્મહો વઃ ॥ 21 ॥
yatkāntiṃ paṅkajānāṃ na harati kurute pratyutādhikyaramyāṃ var pratyutātīva ramyāṃ
no dhatte tārakābhāṃ tirayati nitarāmāśu yannityameva | var nādhatte
kartuṃ nālaṃ nimeṣaṃ divasamapi paraṃ yattadekaṃ trilokyā-
ścakṣuḥ sāmānyacakṣurvisadṛśamaghabhidbhāsvatastānmaho vaḥ || 21 ||

जिसके उदित होने पर काल श्याम (अंधकारमय) नहीं रहता, अंधकार के चले जाने पर भूवन का अंत भी नहीं होता, चंद्रमा तुरंत अपनी शीतलता को प्राप्त होता है और अचल (पर्वत) भी लय को प्राप्त नहीं होता, जहाँ सिद्धों के अंजलि-बद्ध हाथों का बंधन नहीं होता और कुमुदवन का भी नहीं, वह दिनपति (सूर्य) का प्रभात-कालीन दर्शनीय तेज आपको कामना से अधिक (शुभ) दे। AI

Verse 22
ક્ષ્માં ક્ષેપીયઃ ક્ષપામ્ભઃશિશિરતરજલસ્પર્શતર્ષાદૃતેવ
દ્રાગાશા નેતુમાશાદ્વિરદકરસરઃપુષ્કરાણીવ બોધમ્ ।
પ્રાતઃ પ્રોલ્લઙ્ઘ્ય વિષ્ણોઃ પદમપિ ઘૃણયેવાતિવેગાદ્દવીય-
સ્યુદ્દામ દ્યોતમાના દહતુ દિનપતેર્દુર્નિમિત્તં દ્યુતિર્વઃ ॥ 22 ॥
kṣmāṃ kṣepīyaḥ kṣapāmbhaḥśiśiratarajalasparśatarṣādṛteva
drāgāśā netumāśādviradakarasaraḥpuṣkarāṇīva bodham |
prātaḥ prollaṅghya viṣṇoḥ padamapi ghṛṇayevātivegāddavīya-
syuddāma dyotamānā dahatu dinapaterdurnimittaṃ dyutirvaḥ || 22 ||

पृथ्वी को अत्यन्त वेग से फेंकने वाला, रात्रि के जल की शीतल जल-स्पर्श से तृषा से रहित, शीघ्र ही दिशाओं को ले जाने वाला, दिशा-रूपी हाथी के हाथ में कमल-समूह के समान ज्ञान को, प्रातःकाल विष्णु के पद का भी अतिक्रमण करके लज्जा से अत्यन्त वेग से दूर प्रकाशमान होता हुआ, दिनपति सूर्य का दुर्निमित्त-रूप प्रकाश आप लोगों को जलाये ॥ 22 ॥ AI

Verse 23
નો કલ્પાપાયવાયોરદયરયદલત્ક્ષ્માધરસ્યાપિ ગમ્યા વર્ શમ્યા
ગાઢોદ્ગીર્ણોજ્જ્વલશ્રીરહનિ ન રહિતા નો તમઃકજ્જલેન ।
પ્રાપ્તોત્પત્તિઃ પતઙ્ગાન્ન પુનરુપગતા મોષમુષ્ણત્વિષો વો
વર્તિઃ સૈવાન્યરૂપા સુખયતુ નિખિલદ્વીપદીપસ્ય દીપ્તિઃ ॥ 23 ॥
no kalpāpāyavāyoradayarayadalatkṣmādharasyāpi gamyā var śamyā
gāḍhodgīrṇojjvalaśrīrahani na rahitā no tamaḥkajjalena |
prāptotpattiḥ pataṅgānna punarupagatā moṣamuṣṇatviṣo vo
vartiḥ saivānyarūpā sukhayatu nikhiladvīpadīpasya dīptiḥ || 23 ||

जो न कल्प के अन्त में वायु के निर्दय वेग से विदीर्ण पर्वतों के भी गम्य है, न शम्याग्राह्य है, जो दिन में गाढ़ रूप से उद्गीर्ण उज्ज्वल श्री वाला है, तमः-कज्जल से रहित नहीं है, जिसकी उत्पत्ति सूर्य से हुई है, जो फिर उष्ण किरणों के मोष को प्राप्त नहीं हुई, वही अन्य रूप वाली निखिल द्वीपों के दीपक की दीप्ति आप लोगों को सुख दे ॥ 23 ॥ AI

Verse 25
નિઃશેષાશાવપૂરપ્રવણગુરુગુણશ્લાઘનીયસ્વરૂપા
પર્યાપ્તં નોદયાદૌ દિનગમસમયોપપ્લવેઽપ્યુન્નતૈવ ।
અત્યન્તં યાનભિજ્ઞા ક્ષણમપિ તમસા સાકમેકત્ર વસ્તું
બ્રધ્નસ્યેદ્ધા રુચિર્વો રુચિરિવ રુચિતસ્યાપ્તયે વસ્તુનોસ્તુ ॥ 24 ॥ વર્ ચિરુરસ્ય, રુચિરસ્ય
વિભ્રાણઃ શક્તિમાશુ પ્રશમિતબલવત્તારકૌર્જિત્યગુર્વીં
કુર્વાણો લીલયાધઃ શિખિનમપિ લસચ્ચન્દ્રકાન્તાવભાસમ્ ।
આદધ્યાદન્ધકારે રતિમતિશયિનીમાવહન્વીક્ષણાનાં વર્ આદેયાદીક્ષણાનાં
બાલો લક્ષ્મીમપારામપર ઇવ ગુહોઽહર્પતેરાતપો વઃ ॥ 25 ॥
niḥśeṣāśāvapūrapravaṇaguruguṇaślāghanīyasvarūpā
paryāptaṃ nodayādau dinagamasamayopaplave'pyunnataiva |
atyantaṃ yānabhijñā kṣaṇamapi tamasā sākamekatra vastuṃ
bradhnasyeddhā rucirvo ruciriva rucitasyāptaye vastunostu || 24 || var cirurasya, rucirasya
vibhrāṇaḥ śaktimāśu praśamitabalavattārakaurjityagurvīṃ
kurvāṇo līlayādhaḥ śikhinamapi lasaccandrakāntāvabhāsam |
ādadhyādandhakāre ratimatiśayinīmāvahanvīkṣaṇānāṃ var ādeyādīkṣaṇānāṃ
bālo lakṣmīmapārāmapara iva guho'harpaterātapo vaḥ || 25 ||

सम्पूर्ण आशाओं को पूर्ण करने में प्रवण, गुरु गुणों से प्रशंसनीय स्वरूप वाली, उदय के समय पर्याप्त, दिन के अन्त के समय भी उन्नत, अत्यन्त अन्धकार के साथ एक क्षण भी रहने में अभिज्ञ, ब्रध्न (सूर्य) को प्रकाशित करने वाली, जो रुचि (कान्ति) चिरुर (चिरन्तन) और रुचिर (सुन्दर) वस्तुओं की प्राप्ति के लिये हो, वह आप लोगों की हो ॥ 24 ॥ शक्ति को धारण करने वाला, शीघ्र ही बलवान तारकों के ओज को शान्त करने वाला, लीला से नीचे अग्नि को भी चन्द्रकान्त-मणि के समान प्रकाशमान करने वाला, अन्धकार में नेत्रों की अत्यधिक रुचि उत्पन्न करने वाला, बालक के समान अपार लक्ष्मी को धारण करने वाला, दूसरे गुह (कार्तिकेय) के समान, दिनपति सूर्य का आतप (किरण-समूह) आप लोगों की हो ॥ 25 ॥ AI

Verse 26
જ્યોત્સ્નાંશાકર્ષપાણ્ડુદ્યુતિ તિમિરમષીશેષકલ્માષમીષ-
જ્જૃમ્ભોદ્ભૂતેન પિઙ્ગં સરસિજરજસા સન્ધ્યયા શોણશોચિઃ ।
પ્રાતઃપ્રારમ્ભકાલે સકલમપિ જગચ્ચિત્રમુન્મીલયન્તી
કાન્તિસ્તીક્ષ્ણત્વિષોઽક્ષ્ણાં મુદમુપનયતાત્તૂલિકેવાતુલાં વઃ ॥ 26 ॥
jyotsnāṃśākarṣapāṇḍudyuti timiramaṣīśeṣakalmāṣamīṣa-
jjṛmbhodbhūtena piṅgaṃ sarasijarajasā sandhyayā śoṇaśociḥ |
prātaḥprārambhakāle sakalamapi jagaccitramunmīlayantī
kāntistīkṣṇatviṣo'kṣṇāṃ mudamupanayatāttūlikevātulāṃ vaḥ || 26 ||

चन्द्रमा की कला के अंश को खींचने वाली, पाण्डु (श्वेत) द्युति वाली, तिमिर-मषी के शेष से कल्माष (काले-सफेद) से ईषत् जृम्भित (प्रस्फुटित) हुए पीले रंग वाले कमल-रज से युक्त सन्ध्या के समय लाल शोचि (कान्ति) वाली, प्रातःकाल के आरम्भ में सम्पूर्ण जगत के चित्र को उन्मीलित करती हुई, तीक्ष्ण किरणों वाले सूर्य की कान्ति तूलिका के समान आप लोगों के नेत्रों को अत्यन्त आनन्द प्रदान करे ॥ 26 ॥ AI

Verse 27
આયાન્તી કિં સુમેરોઃ સરણિરરુણિતા પાદ્મરાગૈઃ પરાગૈ-
રાહોસ્વિત્સ્વસ્ય માહારજનવિરચિતા વૈજયન્તી રથસ્ય ।
માઞ્જિષ્ઠી પ્રષ્ઠવાહાવલિવિધુતશિરશ્ચામરાલી નુ લોકૈ- વર્ ચામરાલીવ
રાશઙ્ક્યાલોકિતૈવં સવિતુરઘનુદે સ્તાત્પ્રભાતપ્રભા વઃ ॥ 27 ॥
āyāntī kiṃ sumeroḥ saraṇiraruṇitā pādmarāgaiḥ parāgai-
rāhosvitsvasya māhārajanaviracitā vaijayantī rathasya |
māñjiṣṭhī praṣṭhavāhāvalividhutaśiraścāmarālī nu lokai- var cāmarālīva
rāśaṅkyālokitaivaṃ savituraghanude stātprabhātaprabhā vaḥ || 27 ||

क्या सुमेरु पर्वत का मार्ग पद्मरागों की पराग से अरुणित होकर आ रहा है, या रथ की स्वयं की माहारजन (लाख) से विरचित वैजयन्ती (ध्वजा) आ रही है, या माञ्जिष्ठ (मंजीठ) रंग वाली प्रष्ठवाह (पीछे के वाहक) की पंक्ति में चलने वाली शिरश्चामर-पंक्ति है, इस प्रकार लोकों द्वारा शङ्का से देखी गई, पापों का नाश करने वाली सूर्य की प्रभात-प्रभा आप लोगों की हो ॥ 27 ॥ AI

Verse 28
ધ્વાન્તધ્વંસં વિધત્તે ન તપતિ રુચિમન્નાતિરૂપં વ્યનક્તિ
ન્યક્ત્વં નીત્વાપિ નક્તં ન વિતરતિતરાં તાવદહ્નસ્ત્વિષં યઃ । વર્ ન્યક્તામહ્નિ
સ પ્રાતર્મા વિરંસીદસકલપટિમા પૂરયન્યુષ્મદાશા-
માશાકાશાવકાશાવતરણતરુણપ્રક્રમોઽર્કપ્રકાશઃ ॥ 28 ॥
dhvāntadhvaṃsaṃ vidhatte na tapati rucimannātirūpaṃ vyanakti
nyaktvaṃ nītvāpi naktaṃ na vitaratitarāṃ tāvadahnastviṣaṃ yaḥ | var nyaktāmahni
sa prātarmā viraṃsīdasakalapaṭimā pūrayanyuṣmadāśā-
māśākāśāvakāśāvataraṇataruṇaprakramo'rkaprakāśaḥ || 28 ||

जो अन्धकार का नाश करता है, न तपता है, न अत्यधिक रूप को प्रकट करता है, रात्रि में न्यक्त्व (अस्त) को प्राप्त होकर भी दिन के प्रकाश को अधिक नहीं देता, वह प्रातःकाल का सूर्य-प्रकाश आप लोगों की आशाओं को पूर्ण करता हुआ, सम्पूर्ण पटिमा (कला) से युक्त, आशा-आकाश में अवतरण करने का नवीन क्रम वाला, हमें निराश न करे ॥ 28 ॥ AI

Verse 29
તીવ્રં નિર્વાણહેતુર્યદપિ ચ વિપુલં યત્પ્રકર્ષેણ ચાણુ
પ્રત્યક્ષં યત્પરોક્ષં યદિહ યદપરં નશ્વરં શાશ્વતં ચ ।
યત્સર્વસ્ય પ્રસિદ્ધં જગતિ કતિપયે યોગિનો યદ્વિદન્તિ
જ્યોતિસ્તદ્દ્વિપ્રકારં સવિતુરવતુ વો બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ ॥ 29 ॥
tīvraṃ nirvāṇaheturyadapi ca vipulaṃ yatprakarṣeṇa cāṇu
pratyakṣaṃ yatparokṣaṃ yadiha yadaparaṃ naśvaraṃ śāśvataṃ ca |
yatsarvasya prasiddhaṃ jagati katipaye yogino yadvidanti
jyotistaddviprakāraṃ savituravatu vo bāhyamābhyantaraṃ ca || 29 ||

जो तीव्र है, निर्वाण का कारण है, जो विपुल भी है और अत्यंत सूक्ष्म भी, जो प्रत्यक्ष है और जो परोक्ष है, जो यहाँ नश्वर है और जो शाश्वत है, जो सबके लिए प्रसिद्ध है, जिसे जगत में कुछ योगी ही जानते हैं — वह सूर्य का दो प्रकार का ज्योतिःस्वरूप आपकी रक्षा करे — बाह्य और आभ्यंतर। AI

Verse 30
રત્નાનાં મણ્ડનાય પ્રભવતિ નિયતોદ્દેશલબ્ધાવકાશં
વહ્નેર્દાર્વાદિ દગ્ધું નિજજડિમતયા કર્તુમાનન્દમિન્દોઃ ।
યચ્ચ ત્રૈલોક્યભૂષાવિધિરઘદહનં હ્લાદિ વૃષ્ટ્યાશુ તદ્વો વર્ યત્તુ
બાહુલ્યોત્પાદ્યકાર્યાધિકતરમવતાદેકમેવાર્કતેજઃ ॥ 30 ॥
ratnānāṃ maṇḍanāya prabhavati niyatoddeśalabdhāvakāśaṃ
vahnerdārvādi dagdhuṃ nijajaḍimatayā kartumānandamindoḥ |
yacca trailokyabhūṣāvidhiraghadahanaṃ hlādi vṛṣṭyāśu tadvo var yattu
bāhulyotpādyakāryādhikataramavatādekamevārkatejaḥ || 30 ||

जो रत्नों के आभूषण के लिए नियत स्थान पाकर प्रकट होता है, जो अग्नि की जड़ता से काष्ठ आदि को जलाता है, जो चंद्रमा की शीतलता से आनंद उत्पन्न करता है, जो तीनों लोकों के भूषण का विधान है, पापों को जलाने वाला है, वर्षा से शीघ्र हर्ष देने वाला है, और जो बाहुल्य से उत्पन्न होकर अधिक कार्य करता है — वह एक ही सूर्य का तेज आपकी रक्षा करे। AI

Verse 31
મીલચ્ચક્ષુર્વિજિહ્મશ્રુતિ જડરસનં નિઘ્નિતઘ્રાણવૃત્તિ
સ્વવ્યાપારાક્ષમત્વક્પરિમુષિતમનઃ શ્વાસમાત્રાવશેષમ્ ।
વિસ્રસ્તાઙ્ગં પતિત્વા સ્વપદપહરતાદશ્રિયં વોઽર્કજન્મા વર્ અપ્રિયં
કાલવ્યાલાવલીઢં જગદગદ ઇવોત્થાપયન્પ્રાક્પ્રતાપઃ ॥ 31 ॥
mīlaccakṣurvijihmaśruti jaḍarasanaṃ nighnitaghrāṇavṛtti
svavyāpārākṣamatvakparimuṣitamanaḥ śvāsamātrāvaśeṣam |
visrastāṅgaṃ patitvā svapadapaharatādaśriyaṃ vo'rkajanmā var apriyaṃ
kālavyālāvalīḍhaṃ jagadagada ivotthāpayanprākpratāpaḥ || 31 ||

जो आँखें मूँद लेता है, कानों को बहरा कर देता है, जिह्वा को जड़ कर देता है, घ्राण की वृत्ति को नष्ट कर देता है, त्वचा को अपने कार्य में अक्षम कर देता है, मन को हर लेता है, केवल श्वास मात्र शेष रह जाता है, अंग शिथिल हो जाते हैं — वह सूर्य से उत्पन्न कालरूपी सर्पों से ग्रस्त जगत को औषधि की तरह उठाता हुआ प्राचीन प्रताप आपके अश्री (दुर्भाग्य) को दूर करे। AI

Verse 32
નિઃશેષં નૈશમમ્ભઃ પ્રસભમપનુદન્નશ્રુલેશાનુકારિ
સ્તોકસ્તોકાપનીતારુણરુચિરચિરાદસ્તદોષાનુષઙ્ગઃ ।
દાતા દૃષ્ટિં પ્રસન્નાં ત્રિભુવનનયનસ્યાશુ યુષ્મદ્વિરુદ્ધં
વધ્યાદ્બ્રધ્નસ્ય સિદ્ધાઞ્જનવિધિરપરઃ પ્રાક્તનોઽર્ચિઃપ્રચારઃ ॥ 32 ॥
niḥśeṣaṃ naiśamambhaḥ prasabhamapanudannaśruleśānukāri
stokastokāpanītāruṇaruciracirādastadoṣānuṣaṅgaḥ |
dātā dṛṣṭiṃ prasannāṃ tribhuvananayanasyāśu yuṣmadviruddhaṃ
vadhyādbradhnasya siddhāñjanavidhiraparaḥ prāktano'rciḥpracāraḥ || 32 ||

रात्रि के समस्त जल को बलपूर्वक हटाता हुआ, आँसुओं की बूँदों के समान, थोड़ा-थोड़ा करके अरुण रुचि को दूर करता हुआ, उस दोष का अनुषंग (संबंध) दूर करता हुआ, तीनों लोकों के नेत्र के समान प्रसन्न दृष्टि देने वाला, शीघ्र ही आपके विरुद्ध वध्य (वध करने योग्य) से, सूर्य के प्राचीन अर्चिःप्रचार से, एक अन्य सिद्धांजन-विधि के समान है। AI

Verse 34
ભૂત્વા જમ્ભસ્ય ભેત્તુઃ કકુભિ પરિભવારમ્ભભૂઃ શુભ્રભાનો- વર્ સ્થિત્વા
ર્બિભ્રાણા બભ્રુભાવં પ્રસભમભિનવામ્ભોજજૃમ્ભાપ્રગલ્ભા ।
ભૂષા ભૂયિષ્ઠશોભા ત્રિભુવનભવનસ્યાસ્ય વૈભાકરી પ્રાગ્-
વિભ્રાન્તા ભ્રાજમાના વિભવતુ વિભવોદ્ભૂતયે સા વિભા વઃ ॥ 33 ॥ વર્ નિર્ભાન્તિ, વિભ્રાન્તિ
સંસક્તં સિક્તમૂલાદભિનવભુવનોદ્યાનકૌતૂહલિન્યા
યામિન્યા કન્યયેવામૃતકરકલશાવર્જિતેનામૃતેન ।
અર્કાલોકઃ ક્રિયાદ્વો મુદમુદયશિરશ્ચક્રવાલાલવાલા-
દુદ્યન્બાલપ્રવાલપ્રતિમરુચિરહઃપાદપપ્રાક્પ્રરોહઃ ॥ 34 ॥
bhūtvā jambhasya bhettuḥ kakubhi paribhavārambhabhūḥ śubhrabhāno- var sthitvā
rbibhrāṇā babhrubhāvaṃ prasabhamabhinavāmbhojajṛmbhāpragalbhā |
bhūṣā bhūyiṣṭhaśobhā tribhuvanabhavanasyāsya vaibhākarī prāg-
vibhrāntā bhrājamānā vibhavatu vibhavodbhūtaye sā vibhā vaḥ || 33 || var nirbhānti, vibhrānti
saṃsaktaṃ siktamūlādabhinavabhuvanodyānakautūhalinyā
yāminyā kanyayevāmṛtakarakalaśāvarjitenāmṛtena |
arkālokaḥ kriyādvo mudamudayaśiraścakravālālavālā-
dudyanbālapravālapratimarucirahaḥpādapaprākprarohaḥ || 34 ||

जो जम्भासुर का भेदन करने वाले (इंद्र) की दिशा में अपमान के आरंभ का स्थान बनकर, शुभ्र किरणों वाले, बभ्रु (सुनहरे) भाव को धारण करते हुए, बलपूर्वक नए कमलों के विकास में समर्थ, तीनों लोकों के भवन के भूषण की अत्यधिक शोभा करने वाली, पहले भ्रमित, अब देदीप्यमान वह विभा (कांति) आपके वैभव की वृद्धि के लिए हो। AI

Verse 35
ભિન્નં ભાસારુણસ્ય ક્વચિદભિનવયા વિદ્રુમાણાં ત્વિષેવ
ત્વઙ્ન્નક્ષત્રરત્નદ્યુતિનિકરકરાલાન્તરાલં ક્વચિચ્ચ ।
નાન્તર્નિઃશેષકૃષ્ણશ્રિયમુદધિમિવ ધ્વાન્તરાશિં પિબન્સ્તા-
દૌર્વઃ પૂર્વોઽપ્યપૂર્વોઽગ્નિરિવ ભવદઘપ્લુષ્ટયેઽર્કાવભાસઃ ॥ 35 ॥
bhinnaṃ bhāsāruṇasya kvacidabhinavayā vidrumāṇāṃ tviṣeva
tvaṅnnakṣatraratnadyutinikarakarālāntarālaṃ kvacicca |
nāntarniḥśeṣakṛṣṇaśriyamudadhimiva dhvāntarāśiṃ pibanstā-
daurvaḥ pūrvo'pyapūrvo'gniriva bhavadaghapluṣṭaye'rkāvabhāsaḥ || 35 ||

नए संसार-उद्यान के कौतूहल से युक्त रात्रि रूपी कन्या के द्वारा अमृत-कलश से प्राप्त अमृत के समान, सूर्य का प्रकाश आपको आनंद दे, जो उदय-शिखर के चक्रवाल (क्षितिज) रूपी क्यारी से उगता हुआ, नए पल्लव के समान सुंदर दिन रूपी वृक्ष का पूर्व अंकुर है। AI

Verse 36
ગન્ધર્વૈર્ગદ્યપદ્યવ્યતિકરિતવચોહૃદ્યમાતોદ્યવાદ્યૈ-
રાદ્યૈર્યો નારદાદ્યૈર્મુનિભિરભિનુતો વેદવેદ્યૈર્વિભિદ્ય ।
વર્ વીતવેદ્યૈર્વિવિદ્ય, વેદવિદ્ભિર્વિભિદ્ય
આસાદ્યાપદ્યતે યં પુનરપિ ચ જગદ્યૌવનં સદ્ય ઉદ્ય-
ન્નુદ્દ્યોતો દ્યોતિતદ્યૌર્દ્યતુ દિવસકૃતોઽસાવવદ્યાનિ વોઽદ્ય ॥ 36 ॥
gandharvairgadyapadyavyatikaritavacohṛdyamātodyavādyai-
rādyairyo nāradādyairmunibhirabhinuto vedavedyairvibhidya |
var vītavedyairvividya, vedavidbhirvibhidya
āsādyāpadyate yaṃ punarapi ca jagadyauvanaṃ sadya udya-
nnuddyoto dyotitadyaurdyatu divasakṛto'sāvavadyāni vo'dya || 36 ||

गन्धर्व गद्य और पद्य के मिश्रित मधुर वचनों तथा मनोहर मातोद्य वाद्यों से जिसकी स्तुति करते हैं, नारद आदि आदि प्राचीन मुनि जिसकी अभिनुति करते हैं, वेदों द्वारा जानने योग्य जिसे वेदवेत्ता विभिन्न रूपों में जानते हैं, और जिसे प्राप्त करके जगत् का यौवन तुरंत उदित होता है — वह दिवसकृत् (सूर्य) आज आपके पापों को दूर करे, जिसका उद्द्योत द्युलोक को प्रकाशित करता है। AI

Verse 37
આવાનૈશ્ચન્દ્રકાન્તૈશ્ચ્યુતતિમિરતયા તાનવાત્તારકાણા- વર્ આવાન્તૈઃ
મેણાઙ્કાલોકલોપાદુપહતમહસામોષધીનાં લયેન ।
આરાદુત્પ્રેક્ષ્યમાણા ક્ષણમુદયતટાન્તર્હિતસ્યાહિમાંશો-
રાભા પ્રાભાતિકી વોઽવતુ ન તુ નિતરાં તાવદાવિર્ભવન્તી ॥ 37 ॥
āvānaiścandrakāntaiścyutatimiratayā tānavāttārakāṇā- var āvāntaiḥ
meṇāṅkālokalopādupahatamahasāmoṣadhīnāṃ layena |
ārādutprekṣyamāṇā kṣaṇamudayataṭāntarhitasyāhimāṃśo-
rābhā prābhātikī vo'vatu na tu nitarāṃ tāvadāvirbhavantī || 37 ||

चन्द्रकान्त मणियों के आवान (प्रकाश) से जिसका तिमिर नष्ट हो जाता है और तारों का तानव होता है, मृगांक (चन्द्रमा) के आलोक के लोप से जिसकी महिमा क्षीण होती है और औषधियों के लय से जो उपहत होती है, उदय पर्वत के तट के भीतर क्षणभर के लिए छिपे हुए चन्द्रमा की जो प्रभातकालीन आभा दूर से देखी जाती है — वह आपकी रक्षा करे, किंतु वह पूर्ण रूप से प्रकट नहीं होती। AI

Verse 38
સાનૌ સા નૌદયે નારુણિતદલપુનર્યૌવનાનાં વનાના- વર્ લસદ્યૌવનાનાં
માલીમાલીઢપૂર્વા પરિહૃતકુહરોપાન્તનિમ્ના તનિમ્ના ।
ભા વોઽભાવોપશાન્તિં દિશતુ દિનપતેર્ભાસમાના સમાના-
રાજી રાજીવરેણોઃ સમસમયમુદેતીવ યસ્યા વયસ્યા ॥ 38 ॥
sānau sā naudaye nāruṇitadalapunaryauvanānāṃ vanānā- var lasadyauvanānāṃ
mālīmālīḍhapūrvā parihṛtakuharopāntanimnā tanimnā |
bhā vo'bhāvopaśāntiṃ diśatu dinapaterbhāsamānā samānā-
rājī rājīvareṇoḥ samasamayamudetīva yasyā vayasyā || 38 ||

उदय पर्वत के शिखर पर जो अरुणित दलों वाले वनों के पुनः यौवन के समान शोभित होती है, जो माली (मालाकार) से पहले आलिंगित होती है, जो गुहा के निकटवर्ती निम्न भागों को छोड़कर तनिम्न (क्षीण) होती है — दिनपति (सूर्य) की वह भासमान आभा आपको अभाव की उपशांति प्रदान करे, जो कमल-रेणु की राजी के समान समान समय पर उदित होती है, वह उसकी सखी है। AI

Verse 39
ઉજ્જૃમ્ભામ્ભોરુહાણાં પ્રભવતિ પયસાં યા શ્રિયે નોષ્ણતાયૈ
પુષ્ણાત્યાલોકમાત્રં ન તુ દિશતિ દૃશાં દૃશ્યમાના વિધાતમ્ ।
પૂર્વાદ્રેરેવ પૂર્વં દિવમનુ ચ પુનઃ પાવની દિઙ્મુખાના- વર્ તતઃ
મેનાંસ્યૈની વિભાસૌ નુદતુ નુતિપદૈકાસ્પદં પ્રાક્તની વઃ ॥ 39 ॥
ujjṛmbhāmbhoruhāṇāṃ prabhavati payasāṃ yā śriye noṣṇatāyai
puṣṇātyālokamātraṃ na tu diśati dṛśāṃ dṛśyamānā vidhātam |
pūrvādrereva pūrvaṃ divamanu ca punaḥ pāvanī diṅmukhānā- var tataḥ
menāṃsyainī vibhāsau nudatu nutipadaikāspadaṃ prāktanī vaḥ || 39 ||

जो कमलों के उज्जृम्भण (विकास) में जलों के लिए श्री (शोभा) करती है, उष्णता के लिए नहीं; जो केवल आलोक मात्र को पुष्ट करती है, किंतु दिखाई देते हुए भी दृष्टियों को दृश्य नहीं देती; जो पूर्वाचल से पहले और फिर द्युलोक के अनुसार पवित्र दिग्मुखों में जाती है — वह प्राच्य (पूर्व दिशा की) विभा आपको नुतिपदों का एकमात्र आश्रय बनाए। AI

Verse 41
વાચાં વાચસ્પતેરપ્યચલભિદુચિતાચાર્યકાણાં પ્રપઞ્ચૈ-
ર્વૈરઞ્ચાનાં તથોચ્ચારિતચતુરૃચાં ચાનનાનાં ચતુર્ણામ્ । વર્ રુચિર
ઉચ્યેતાર્ચાસુ વાચ્યચ્યુતિશુચિચરિતં યસ્ય નોચ્ચૈર્વિવિચ્ય વર્ અર્ચાસ્વવાચ્ય
પ્રાચ્યં વર્ચશ્ચકાસચ્ચિરમુપચિનુતાત્તસ્ય ચણ્ડાર્ચિષો વઃ ॥ 40 ॥ વર્ શ્રિયં
મૂર્ધ્ન્યદ્રેર્ધાતુરાગસ્તરુષુ કિસલયો વિદ્રુમૌઘઃ સમુદ્રે
વર્ – કિસલયાદ્વિદ્રુમૌઘાત્સમુદ્રે
દિઙ્માતઙ્ગોત્તમાઙ્ગેષ્વભિનવનિહિતઃ સાન્દ્રસિન્દૂરરેણુઃ ।
વર્ વિહિતઃ, નિહિતાત્સન્દ્રસિન્દૂરરેણોઃ
સીમ્નિ વ્યોમ્નશ્ચ હેમ્નઃ સુરશિખરિભુવો જાયતે યઃ પ્રકાશઃ
શોણિમ્નાસૌ ખરાંશોરુષસિ દિશતુ વઃ શર્મ શોભૈકદેશઃ ॥ 41 ॥
vācāṃ vācaspaterapyacalabhiducitācāryakāṇāṃ prapañcai-
rvairañcānāṃ tathoccāritacaturṛcāṃ cānanānāṃ caturṇām | var rucira
ucyetārcāsu vācyacyutiśucicaritaṃ yasya noccairvivicya var arcāsvavācya
prācyaṃ varcaścakāsacciramupacinutāttasya caṇḍārciṣo vaḥ || 40 || var śriyaṃ
mūrdhnyadrerdhāturāgastaruṣu kisalayo vidrumaughaḥ samudre
var – kisalayādvidrumaughātsamudre
diṅmātaṅgottamāṅgeṣvabhinavanihitaḥ sāndrasindūrareṇuḥ |
var vihitaḥ, nihitātsandrasindūrareṇoḥ
sīmni vyomnaśca hemnaḥ suraśikharibhuvo jāyate yaḥ prakāśaḥ
śoṇimnāsau kharāṃśoruṣasi diśatu vaḥ śarma śobhaikadeśaḥ || 41 ||

वाचस्पति (बृहस्पति) की वाणी के प्रपंचों से भी, अचलभिद् (इन्द्र) के उचित आचार्यक वचनों से भी, तथा उच्चारित चतुर ऋचाओं वाले चार मुखों से भी जिसका चरित नहीं कहा जा सकता — वह चण्डार्चि (सूर्य) आपके लिए श्रिय को बढ़ाए। पर्वत के शिखर पर धातु का राग, वृक्षों पर किसलय, समुद्र में विद्रुम का समूह, दिग्गजों के श्रेष्ठ मस्तकों पर नवीन स्थापित सान्द्र सिन्दूर रेणु, और आकाश की सीमा पर तथा स्वर्ण के सुरशिखरि (सुमेरु) पर जो प्रकाश उत्पन्न होता है — वह शोणिमा वाला खरांशु (सूर्य) की उषा में शोभा का एक देश आपको शर्म (सुख) प्रदान करे। AI

Verse 43
અસ્તાદ્રીશોત્તમાઙ્ગે શ્રિતશશિનિ તમઃકાલકૂટે નિપીતે
યાતિ વ્યક્તિં પુરસ્તાદરુણકિસલયે પ્રત્યુષઃપારિજાતે ।
ઉદ્યન્ત્યારક્તપીતામ્બરવિશદતરોદ્વીક્ષિતા તીક્ષ્ણભાનો-
વર્ રુચિરતરોદ્વીક્ષિતા વર્ તીવ્રભાસઃ
ર્લક્ષ્મીર્લક્ષ્મીરિવાસ્તુ સ્ફુટકમલપુટાપાશ્રયા શ્રેયસે વઃ ॥ 42 ॥ વર્ પુટોપાશ્રય
નોદન્વાઞ્જન્મભૂમિર્ન તદુદરભુવો બાન્ધવાઃ કૌસ્તુભાદ્યા
યસ્યાઃ પદ્મં ન પાણૌ ન ચ નરકરિપૂરઃસ્થલી વાસવેશ્મ ।
તેજોરૂપાપરૈવ ત્રિષુ ભુવનતલેષ્વાદધાના વ્યવસ્થાં વર્ ત્રિભુવનભવને
સા શ્રીઃ શ્રેયાંસિ દિશ્યાદશિશિરમહસો મણ્ડલાગ્રોદ્ગતા વઃ ॥ 43 ॥
astādrīśottamāṅge śritaśaśini tamaḥkālakūṭe nipīte
yāti vyaktiṃ purastādaruṇakisalaye pratyuṣaḥpārijāte |
udyantyāraktapītāmbaraviśadatarodvīkṣitā tīkṣṇabhāno-
var ruciratarodvīkṣitā var tīvrabhāsaḥ
rlakṣmīrlakṣmīrivāstu sphuṭakamalapuṭāpāśrayā śreyase vaḥ || 42 || var puṭopāśraya
nodanvāñjanmabhūmirna tadudarabhuvo bāndhavāḥ kaustubhādyā
yasyāḥ padmaṃ na pāṇau na ca narakaripūraḥsthalī vāsaveśma |
tejorūpāparaiva triṣu bhuvanataleṣvādadhānā vyavasthāṃ var tribhuvanabhavane
sā śrīḥ śreyāṃsi diśyādaśiśiramahaso maṇḍalāgrodgatā vaḥ || 43 ||

जब अस्ताचल के स्वामी (सूर्य) के शीर्ष पर चन्द्रमा आश्रय लेता है और अन्धकार रूपी कालकूट विष पी लिया जाता है, तब प्रभात की अरुण किरणें पूर्व दिशा में प्रकट होती हैं, जो प्रत्यूष (प्रभात) की पारिजात के समान हैं। उदीयमान सूर्य की लाल-पीली किरणों से विशद रूप से देखी गई तीक्ष्ण किरणों वाले सूर्य की लक्ष्मी, स्फुट कमल-समूह का आश्रय लेकर, लक्ष्मी के समान आपके कल्याण के लिए हो। AI

॥ ઇતિ દ્યુતિવર્ણનમ્ ॥ વર્ તેજોવર્ણનમ્
॥ અથ અશ્વવર્ણનમ્ ॥
Verse 44
રક્ષન્ત્વક્ષુણ્ણહેમોપલપટલમલં લાઘવાદુત્પતન્તઃ
પાતઙ્ગાઃ પઙ્ગ્વવજ્ઞાજિતપવનજવા વાજિનસ્તે જગન્તિ ।
યેષાં વીતાન્યચિહ્નોન્નયમપિ વહતાં માર્ગમાખ્યાતિ મેરા-
વુદ્યન્નુદ્દામદીપ્તિર્દ્યુમણિમણિશિલાવેદિકાજાતવેદાઃ ॥ 44 ॥
rakṣantvakṣuṇṇahemopalapaṭalamalaṃ lāghavādutpatantaḥ
pātaṅgāḥ paṅgvavajñājitapavanajavā vājinaste jaganti |
yeṣāṃ vītānyacihnonnayamapi vahatāṃ mārgamākhyāti merā-
vudyannuddāmadīptirdyumaṇimaṇiśilāvedikājātavedāḥ || 44 ||

वे पक्षी (घोड़े) जो अक्षुण्ण स्वर्ण-शिला-समूह पर लाघव से उड़ते हुए संसारों की रक्षा करें; वे अश्व जो पंगु की अवज्ञा से उत्पन्न वायु के वेग को जीतने वाले हैं। जिनके द्वारा वहित (वहन किए गए) और अचिह्नित उन्नयन (उत्थान) को भी मार्ग कहा जाता है, मेरु पर्वत पर उदीयमान उद्दाम दीप्ति वाले द्युमणि (सूर्य) की मणिशिला-वेदिका से उत्पन्न अग्नि (जातवेदा) के समान। AI

Verse 47
પ્લુષ્ટાઃ પૃષ્ઠેંઽશુપાતૈરતિનિકટતયા દત્તદાહાતિરેકૈ-
રેકાહાક્રાન્તકૃત્સ્નત્રિદિવપથપૃથુશ્વાસશોષાઃ શ્રમેણ ।
તીવ્રોદન્યાસ્ત્વરન્તામહિતવિહતયે સપ્તયઃ સપ્તસપ્તે-
રભ્યાશાકાશગઙ્ગાજલસરલગલાવાઙ્નતાગ્રાનના વઃ ॥ 45 ॥ વર્ ગલવર્જિતાગ્રાનનાઃ
મત્વાન્યાન્પાર્શ્વતોઽશ્વાન્ સ્ફટિકતટદૃષદ્દૃષ્ટદેહા દ્રવન્તી
વ્યસ્તેઽહન્યસ્તસન્ધ્યેયમિતિ મૃદુપદા પદ્મરાગોપલેષુ ।
સાદૃશ્યાદૃશ્યમૂર્તિર્મરકતકટકે ક્લિષ્ટસૂતા સુમેરો-
ર્મૂર્ધન્યાવૃત્તિલબ્ધધ્રુવગતિરવતુ બ્રધ્નવાહાવલિર્વઃ ॥ 46 ॥ વર્ દ્રુત
હેલાલોલં વહન્તી વિષધરદમનસ્યાગ્રજેનાવકૃષ્ટા
સ્વર્વાહિન્યાઃ સુદૂરં જનિતજવજયા સ્યન્દનસ્ય સ્યદેન ।
નિર્વ્યાજં તાયમાને હરિતિમનિ નિજે સ્ફીતફેનાહિતશ્રી- વર્ સ્ફીતફેનાસ્મિતશ્રીઃ
રશ્રેયાંસ્યશ્વપઙ્ક્તિઃ શમયતુ યમુનેવાપરા તાપની વઃ ॥ 47 ॥
pluṣṭāḥ pṛṣṭheṃ'śupātairatinikaṭatayā dattadāhātirekai-
rekāhākrāntakṛtsnatridivapathapṛthuśvāsaśoṣāḥ śrameṇa |
tīvrodanyāstvarantāmahitavihataye saptayaḥ saptasapte-
rabhyāśākāśagaṅgājalasaralagalāvāṅnatāgrānanā vaḥ || 45 || var galavarjitāgrānanāḥ
matvānyānpārśvato'śvān sphaṭikataṭadṛṣaddṛṣṭadehā dravantī
vyaste'hanyastasandhyeyamiti mṛdupadā padmarāgopaleṣu |
sādṛśyādṛśyamūrtirmarakatakaṭake kliṣṭasūtā sumero-
rmūrdhanyāvṛttilabdhadhruvagatiravatu bradhnavāhāvalirvaḥ || 46 || var druta
helālolaṃ vahantī viṣadharadamanasyāgrajenāvakṛṣṭā
svarvāhinyāḥ sudūraṃ janitajavajayā syandanasya syadena |
nirvyājaṃ tāyamāne haritimani nije sphītaphenāhitaśrī- var sphītaphenāsmitaśrīḥ
raśreyāṃsyaśvapaṅktiḥ śamayatu yamunevāparā tāpanī vaḥ || 47 ||

हेलापूर्वक लोल रूप से बहती हुई, विषधर (सर्प) के दमन करने वाले (गरुड़) के अग्रज (अरुण) द्वारा खींची गई, स्वर्वाहिनी (आकाशगंगा) से बहुत दूर, जनित जव (वेग) वाली, रथ के स्यन्दन (बहाव) से, निर्व्याज रूप से फैलती हुई हरितिमा में, अपने स्फीत फेन से शोभा धारण करने वाली, वह अपरा तापनी (यमुना के समान) अश्वपंक्ति आपके पापों को शमन करे। AI

Verse 48
માર્ગોપાન્તે સુમેરોર્નુવતિ કૃતનતૌ નાકધામ્નાં નિકાયે
વીક્ષ્ય વ્રીડાનતાનાં પ્રતિકુહરમુખં કિન્નરીણાં મુખાનિ ।
સૂતેઽસૂયત્યપીષજ્જડગતિ વહતાં કન્ધરાર્ધૈર્વલદ્ભિ- વર્ કન્ધરાગ્રૈઃ
ર્વાહાનાં વ્યસ્યતાદ્વઃ સમમસમહરેર્હેષિતં કલ્મષાણિ ॥ 48 ॥
mārgopānte sumerornuvati kṛtanatau nākadhāmnāṃ nikāye
vīkṣya vrīḍānatānāṃ pratikuharamukhaṃ kinnarīṇāṃ mukhāni |
sūte'sūyatyapīṣajjaḍagati vahatāṃ kandharārdhairvaladbhi- var kandharāgraiḥ
rvāhānāṃ vyasyatādvaḥ samamasamaharerheṣitaṃ kalmaṣāṇi || 48 ||

सुमेरु पर्वत के मार्ग के किनारे, स्वर्गवासियों के समूह में नत होकर, किन्नरियों के लज्जा से झुके हुए मुखों को गुफा के मुख की ओर देखकर, सूर्य के घोड़ों की हिनहिनाहट, जो ईर्ष्या करती हुई भी जल्दी करती है और जो धीमी गति से चलने वालों की गर्दनों के आधे भागों को हिलाती है, आपके पापों को नष्ट करे। AI

Verse 49
ધુન્વન્તો નીરદાલીર્નિજરુચિહરિતાઃ પાર્શ્વયોઃ પક્ષતુલ્યા-
સ્તાલૂત્તાનૈઃ ખલીનૈઃ ખચિતમુખરુચશ્ચ્યોતતા લોહિતેન ।
ઉડ્ડીયેવ વ્રજન્તો વિયતિ ગતિવશાદર્કવાહાઃ ક્રિયાસુઃ
ક્ષેમં હેમાદ્રિહૃદ્યદ્રુમશિખરશિરઃશ્રેણિશાખાશુકા વઃ ॥ 49 ॥
dhunvanto nīradālīrnijaruciharitāḥ pārśvayoḥ pakṣatulyā-
stālūttānaiḥ khalīnaiḥ khacitamukharucaścyotatā lohitena |
uḍḍīyeva vrajanto viyati gativaśādarkavāhāḥ kriyāsuḥ
kṣemaṃ hemādrihṛdyadrumaśikharaśiraḥśreṇiśākhāśukā vaḥ || 49 ||

अपनी किरणों से हरे-भरे बादलों की पंक्तियों को हिलाते हुए, पक्षों के समान पार्श्वों में, तालुओं से ऊपर उठे हुए लगामों से सुशोभित मुखों की आभा वाले और बहते हुए लाल रंग से युक्त, आकाश में उड़ते हुए से जाते हुए सूर्य के घोड़े आपके लिए कल्याण करें, जो हेमाद्रि पर्वत के सुंदर वृक्षों के शिखरों की शाखाओं पर बैठे तोतों के समान हैं। AI

Verse 50
॥ ઇત્યશ્વવર્ણનમ્ ॥
॥ અથ અરુણવર્ણનમ્ ॥
પ્રાતઃ શૈલાગ્રરઙ્ગે રજનિજવનિકાપાયસંલક્ષ્યલક્ષ્મી-
ર્વિક્ષિપ્તાપૂર્વપુષ્પાઞ્જલિમુડુનિકરં સૂત્રધારાયમાણઃ ।
યામેષ્વઙ્કેષ્વિવાહ્નઃ કૃતરુચિષુ ચતુર્ષ્વેવ જાતપ્રતિષ્ઠા- વર્ યાતઃ પ્રતિષ્ઠાં
મવ્યાત્પ્રસ્તાવયન્વો જગદટનમહાનાટિકાં સૂર્યસૂતઃ ॥ 50 ॥
|| ityaśvavarṇanam ||
|| atha aruṇavarṇanam ||
prātaḥ śailāgraraṅge rajanijavanikāpāyasaṃlakṣyalakṣmī-
rvikṣiptāpūrvapuṣpāñjalimuḍunikaraṃ sūtradhārāyamāṇaḥ |
yāmeṣvaṅkeṣvivāhnaḥ kṛtaruciṣu caturṣveva jātapratiṣṭhā- var yātaḥ pratiṣṭhāṃ
mavyātprastāvayanvo jagadaṭanamahānāṭikāṃ sūryasūtaḥ || 50 ||

इस प्रकार घोड़ों का वर्णन। अब अरुण का वर्णन। प्रातःकाल पर्वत के शिखर रूपी रंगमंच पर, रात्रि रूपी परदे के हटने से दिखाई देने वाली लक्ष्मी को, बिखरे हुए नए पुष्पों की अंजलि के समान तारों के समूह को, सूत्रधार के समान प्रस्तुत करते हुए, दिन के चारों यामों रूपी अंकों में अपनी आभा स्थापित करते हुए, जगत के भ्रमण रूपी महानाटक का प्रस्तावना करते हुए, सूर्य का सारथी अरुण आपकी रक्षा करे। AI

Verse 51
આક્રાન્ત્યા વાહ્યમાનં પશુમિવ હરિણા વાહકોઽગ્ર્યો હરીણાં
ભ્રામ્યન્તં પક્ષપાતાજ્જગતિ સમરુચિઃ સર્વકર્મૈકસાક્ષી ।
શત્રું નેત્રશ્રુતીનામવજયતિ વયોજ્યેષ્ઠભાવે સમેઽપિ
સ્થામ્નાં ધામ્નાં નિધિર્યઃ સ ભવદઘનુદે નૂતનઃ સ્તાદનૂરુઃ ॥ 51 ॥
ākrāntyā vāhyamānaṃ paśumiva hariṇā vāhako'gryo harīṇāṃ
bhrāmyantaṃ pakṣapātājjagati samaruciḥ sarvakarmaikasākṣī |
śatruṃ netraśrutīnāmavajayati vayojyeṣṭhabhāve same'pi
sthāmnāṃ dhāmnāṃ nidhiryaḥ sa bhavadaghanude nūtanaḥ stādanūruḥ || 51 ||

जिसे शेर से खींचे जाते पशु के समान, घोड़ों का श्रेष्ठ सारथी, पंखों के गिरने से संसार में भ्रमण करते हुए, समान आभा वाला, सभी कर्मों का एकमात्र साक्षी, नेत्र और कानों के शत्रु को जीतता है, आयु में बड़ा होने पर भी समान बल और तेज वाला, वह नया अनूरु (अरुण) आपके पापों को नष्ट करे। AI

Verse 52
દત્તાર્ઘૈર્દૂરનમ્રૈર્વિયતિ વિનયતો વીક્ષિતઃ સિદ્ધસાર્થૈઃ વર્ સિદ્ધસાધ્યૈઃ
સાનાથ્યં સારથિર્વઃ સ દશશતરુચેઃ સાતિરેકં કરોતુ ।
આપીય પ્રાતરેવ પ્રતતહિમપયઃસ્યન્દિનીરિન્દુભાસો
યઃ કાષ્ઠાદીપનોઽગ્રે જડિત ઇવ ભૃશં સેવતે પૃષ્ઠતોઽર્કમ્ ॥ 52 ॥
dattārghairdūranamrairviyati vinayato vīkṣitaḥ siddhasārthaiḥ var siddhasādhyaiḥ
sānāthyaṃ sārathirvaḥ sa daśaśataruceḥ sātirekaṃ karotu |
āpīya prātareva pratatahimapayaḥsyandinīrindubhāso
yaḥ kāṣṭhādīpano'gre jaḍita iva bhṛśaṃ sevate pṛṣṭhato'rkam || 52 ||

दूर से झुके हुए सिद्धों के समूहों द्वारा आकाश में अर्घ्य देकर विनयपूर्वक देखा गया, वह सारथी आपका अधिक रक्षण करे, जो सहस्र किरणों वाले सूर्य की सेवा अत्यधिक करता है, जो प्रातःकाल ही चंद्रमा की किरणों से बहने वाले निरंतर हिम के जल को पीकर, पहले तो जड़ के समान स्तब्ध होकर सूर्य के पीछे अत्यधिक सेवा करता है। AI

Verse 54
મુઞ્ચન્રશ્મીન્દિનાદૌ દિનગમસમયે સંહરંશ્ચ સ્વતન્ત્ર-
સ્તોત્રપ્રખ્યાતવીર્યોઽવિરતહરિપદાક્રાન્તિબદ્ધાભિયોગઃ । વર્ વિતત
કાલોત્કર્ષાલ્લઘુત્વં પ્રસભમધિપતૌ યોજયન્યો દ્વિજાનાં
સેવાપ્રીતેન પૂષ્ણાત્મસમ ઇવ કૃતસ્ત્રાયતાં સોઽરુણો વઃ ॥ 53 ॥ વર્ સ્વસમ
શાતઃ શ્યામાલતાયાઃ પરશુરિવ તમોઽરણ્યવહ્નેરિવાર્ચિઃ વર્ દાહે દવાભઃ
પ્રાચ્યેવાગ્રે ગ્રહીતું ગ્રહકુમુદવનં પ્રાગુદસ્તોઽગ્રહસ્તઃ ।
વર્ પ્રાચીવાગ્રે, ગ્રહકુમુદરુચિં
ઐક્યં ભિન્દન્દ્યુભૂમ્યોરવધિરિવ વિધાતેવ વિશ્વપ્રબોધે
વાહાનાં વો વિનેતા વ્યપનયતુ વિપન્નામ ધામાધિપસ્ય ॥ 54 ॥
muñcanraśmīndinādau dinagamasamaye saṃharaṃśca svatantra-
stotraprakhyātavīryo'virataharipadākrāntibaddhābhiyogaḥ | var vitata
kālotkarṣāllaghutvaṃ prasabhamadhipatau yojayanyo dvijānāṃ
sevāprītena pūṣṇātmasama iva kṛtastrāyatāṃ so'ruṇo vaḥ || 53 || var svasama
śātaḥ śyāmālatāyāḥ paraśuriva tamo'raṇyavahnerivārciḥ var dāhe davābhaḥ
prācyevāgre grahītuṃ grahakumudavanaṃ prāgudasto'grahastaḥ |
var prācīvāgre, grahakumudaruciṃ
aikyaṃ bhindandyubhūmyoravadhiriva vidhāteva viśvaprabodhe
vāhānāṃ vo vinetā vyapanayatu vipannāma dhāmādhipasya || 54 ||

जो प्रातःकाल में अपनी किरणों को छोड़ता है और दिन के अंत में उन्हें समेट लेता है, जो स्वतंत्र है, जिसका पराक्रम स्तोत्रों में प्रसिद्ध है, जो निरंतर विष्णु के चरणों में पहुँचने के प्रयास में बद्ध है, जो दीर्घ काल के प्रभाव से शीघ्र ही लघुता को प्रबलता से अधिपति में लगा देता है, जो द्विजों की सेवा से प्रसन्न सूर्य द्वारा अपने समान किया गया है, वह अरुण आपकी रक्षा करे। अथवा अपने समान श्याम लता के फरसे के समान अंधकार के वन की अग्नि की ज्वाला के समान, दाह में दवाभ के समान, पूर्व दिशा के समान आगे ग्रहों के कुमुद वन को ग्रहण करने के लिए पूर्व में उदित हुआ अग्रहस्त, अथवा पूर्व दिशा के समान आगे, ग्रहों के कुमुदों की कांति को भेदता हुआ, द्युलोक और भूमि के बीच की सीमा के समान, विधाता के समान विश्व के प्रबोध में, आपके रथ के अश्वों का नेता, विपत्ति में पड़े हुए धामाधिपति के तेज को दूर करे। AI

Verse 56
પૌરસ્ત્યસ્તોયદર્તોઃ પવન ઇવ પતત્પાવકસ્યેવ ધૂમો વર્ પતન્
વિશ્વસ્યેવાદિસર્ગઃ પ્રણવ ઇવ પરં પાવનો વેદરાશેઃ
સન્ધ્યાનૃત્યોત્સવેચ્છોરિવ મદનરિપોર્નન્દિનાન્દીનિનાદઃ
સૌરસ્યાગ્રે સુખં વો વિતરતુ વિનતાનન્દનઃ સ્યન્દનસ્ય ॥ 55 ॥ વર્ સ્યન્દનો વઃ
પર્યાપ્તં તપ્તચામીકરકટકતટે શ્લિષ્ટશીતેતરાંશા-
વાસીદત્સ્યન્દનાશ્વાનુકૃતિમરકતે પદ્મરાગાયમાણઃ । વર્ અશ્વાનુકૃતમરકતે
યઃ સોત્કર્ષાં વિભૂષાં કુરુત ઇવ કુલક્ષ્માભૃદીશસ્ય મેરો-
રેનાંસ્યહ્નાય દૂરં ગમયતુ સ ગુરુઃ કાદ્રવેયદ્વિષો વઃ ॥ 56 ॥
paurastyastoyadartoḥ pavana iva patatpāvakasyeva dhūmo var patan
viśvasyevādisargaḥ praṇava iva paraṃ pāvano vedarāśeḥ
sandhyānṛtyotsavecchoriva madanaripornandināndīninādaḥ
saurasyāgre sukhaṃ vo vitaratu vinatānandanaḥ syandanasya || 55 || var syandano vaḥ
paryāptaṃ taptacāmīkarakaṭakataṭe śliṣṭaśītetarāṃśā-
vāsīdatsyandanāśvānukṛtimarakate padmarāgāyamāṇaḥ | var aśvānukṛtamarakate
yaḥ sotkarṣāṃ vibhūṣāṃ kuruta iva kulakṣmābhṛdīśasya mero-
renāṃsyahnāya dūraṃ gamayatu sa guruḥ kādraveyadviṣo vaḥ || 56 ||

पूर्व दिशा में स्थित मेघों के ऋतु का, गिरते हुए पावक की धूम के समान, गिरता हुआ, विश्व के आदि सर्ग के समान, वेदराशि के परम पावन प्रणव के समान, संध्या के नृत्य उत्सव की इच्छा रखने वाले मदन के शत्रु (शिव) के नंदी की नंदी की ध्वनि के समान, सूर्य के रथ के आगे विनतानंदन (अरुण) आपको सुख प्रदान करे। अथवा आपका रथ तप्त सोने के कटक के तट पर शीत और अन्य से युक्त, स्यंदन के अश्वों की अनुकृति में मरकत में पद्मराग के समान होता हुआ, जो उत्कर्ष विभूषा को करता है, कुलक्ष्माभृत् ईश्वर मेरु के समान, वह गुरु काद्रवेय के शत्रु (गरुड़) आपके रथों को दूर ले जाए। AI

Verse 57
નીત્વાશ્વાન્સપ્ત કક્ષા ઇવ નિયમવશં વેત્રકલ્પપ્રતોદ- વર્ કક્ષ્યા
સ્તૂર્ણં ધ્વાન્તસ્ય રાશાવિતરજન ઇવોત્સારિતે દૂરભાજિ ।
પૂર્વં પ્રષ્ઠો રથસ્ય ક્ષિતિભૃદધિપતીન્દર્શયંસ્ત્રાયતાં વ-
સ્ત્રૈલોક્યાસ્થાનદાનોદ્યતદિવસપતેઃ પ્રાક્પ્રતીહારપાલઃ ॥ 57 ॥
nītvāśvānsapta kakṣā iva niyamavaśaṃ vetrakalpapratoda- var kakṣyā
stūrṇaṃ dhvāntasya rāśāvitarajana ivotsārite dūrabhāji |
pūrvaṃ praṣṭho rathasya kṣitibhṛdadhipatīndarśayaṃstrāyatāṃ va-
strailokyāsthānadānodyatadivasapateḥ prākpratīhārapālaḥ || 57 ||

सात अश्वों को सात कक्षाओं के समान नियम के वश में ले जाकर, वेत्र के समान प्रतोद (अंकुश) से शीघ्र ही अंधकार की राशि में, अन्य जन के समान दूर भगाए गए अंधकार में, पहले रथ के अग्रभाग में, पृथ्वी के राजाओं को दिखाते हुए, तीनों लोकों के स्थान देने में उद्यत दिवसपति (सूर्य) के पूर्व द्वारपाल आपकी रक्षा करें। AI

Verse 58
વજ્રિઞ્જાતં વિકાસીક્ષણકમલવનં ભાસિ નાભાસિ વહ્ને! વર્ નો ભાસિ
તાતં નત્વાશ્વપાર્શ્વાન્નય યમ! મહિષં રાક્ષસા વીક્ષિતાઃ સ્થ ।
સપ્તીન્સિઞ્ચ પ્રચેતઃ! પવન! ભજ જવં વિત્તપાવેદિતસ્ત્વં
વન્દે શર્વેતિ જલ્પન્પ્રતિદિશમધિપાન્પાતુ પૂષ્ણોઽગ્રણીર્વઃ ॥ 58 ॥
vajriñjātaṃ vikāsīkṣaṇakamalavanaṃ bhāsi nābhāsi vahne! var no bhāsi
tātaṃ natvāśvapārśvānnaya yama! mahiṣaṃ rākṣasā vīkṣitāḥ stha |
saptīnsiñca pracetaḥ! pavana! bhaja javaṃ vittapāveditastvaṃ
vande śarveti jalpanpratidiśamadhipānpātu pūṣṇo'graṇīrvaḥ || 58 ||

हे वज्रधारी (इंद्र)! विकसित कमल-वन वाले, हे अग्नि! तुम प्रकाशित हो रहे हो, प्रकाशित नहीं हो रहे हो; हे यम! पिता को नमस्कार करके अश्वों के पार्श्व से महिष को ले जाओ; हे राक्षसों! तुम देखे गए हो; हे वरुण! सप्तियों (अश्वों) को सींचो; हे वायु! वेग को प्राप्त करो; हे कुबेर! तुम जाने गए हो; 'शर्व को नमस्कार' इस प्रकार कहते हुए दिशाओं के अधिपतियों को, सूर्य का अग्रणी (अरुण) आपकी रक्षा करे। AI

Verse 59
પાશાનાશાન્તપાલાદરુણ વરુણતો મા ગ્રહીઃ પ્રગ્રહાર્થં
તૃષ્ણાં કૃષ્ણસ્ય ચક્રે જહિહિ નહિ રથો યાતિ મે નૈકચક્રઃ ।
યોક્તું યુગ્યં કિમુચ્ચૈઃશ્રવસમભિલષસ્યષ્ટમં વૃત્રશત્રો- વર્ ત્વાષ્ટ્રશત્રોઃ
સ્ત્યક્તાન્યાપેક્ષવિશ્વોપકૃતિરિવ રવિઃ શાસ્તિ યં સોઽવતાદ્વઃ ॥ 59 ॥
pāśānāśāntapālādaruṇa varuṇato mā grahīḥ pragrahārthaṃ
tṛṣṇāṃ kṛṣṇasya cakre jahihi nahi ratho yāti me naikacakraḥ |
yoktuṃ yugyaṃ kimuccaiḥśravasamabhilaṣasyaṣṭamaṃ vṛtraśatro- var tvāṣṭraśatroḥ
styaktānyāpekṣaviśvopakṛtiriva raviḥ śāsti yaṃ so'vatādvaḥ || 59 ||

हे अरुण! पाशों से रक्षित पालक (वरुण) से तुम घोड़ों को बाँधने के लिए पाश मत लो। कृष्ण की तृष्णा को त्याग दो; नहीं तो मेरा रथ एक चक्र वाला होने से नहीं चलेगा। हे वृत्रशत्रो! क्या तुम उच्चैःश्रवा को आठवाँ घोड़ा बनाने की इच्छा करते हो? त्वाष्ट्र के शत्रु (सूर्य) का वह रथ, जो त्यागी हुओं की अपेक्षा से विश्व के उपकार की इच्छा रखने वाले सूर्य के समान शासन करता है, तुम्हारी रक्षा करे। AI

Verse 63
નો મૂર્ચ્છાચ્છિન્નવાઞ્છઃ શ્રમવિવશવપુર્નૈવ નાપ્યાસ્યશોષી
પાન્થઃ પથ્યેતરાણિ ક્ષપયતુ ભવતાં ભાસ્વતોઽગ્રેસરઃ સઃ ।
યઃ સંશ્રિત્ય ત્રિલોકીમટતિ પટુતરૈસ્તાપ્યમાનો મયૂખૈ-
રારાદારામલેખામિવ હરિતમણિશ્યામલામશ્વપઙ્ક્તિમ્ ॥ 60 ॥ વર્ હરિતતૃણ
સીદન્તોઽન્તર્નિમજ્જજ્જડખુરમુસલાઃ સૈકતે નાકનદ્યાઃ
સ્કન્દન્તઃ કન્દરાલીઃ કનકશિખરિણો મેખલાસુ સ્ખલન્તઃ ।
દૂરં દૂર્વાસ્થલોત્કા મરકતદૃષદિ સ્થાસ્નવો યન્ન યાતાઃ
પૂષ્ણોઽશ્વાઃ પૂરયંસ્તૈસ્તદવતુ જવનૈર્હુઙ્કૃતેનાગ્રગો વઃ ॥ 61 ॥ વર્ પ્રેરયન્ હુઙ્કૃતૈરગ્રણીઃ
॥ ઇત્યરુણવર્ણનમ્ ॥ વર્ સૂતવર્ણનમ્
॥ અથ રથવર્ણનમ્ ॥
પીનોરઃપ્રેરિતાભ્રૈશ્ચરમખુરપુટાગ્રસ્થિતૈઃ પ્રાતરદ્રા-
વાદીર્ઘાઙ્ગૈરુદસ્તો હરિભિરપગતાસઙ્ગનિઃશબ્દચક્રઃ ।
ઉત્તાનાનૂરુમૂર્ધાવનતિહઠભવદ્વિપ્રતીપપ્રણામઃ
પ્રાહ્ણે શ્રેયો વિધત્તાં સવિતુરવતરન્વ્યોમવીથીં રથો વઃ ॥ 62 ॥ વર્ પ્રેયો
ધ્વાન્તૌઘધ્વંસદીક્ષાવિધિપટુ વહતા પ્રાક્સહસ્રં કરાણા- વર્ વિધિગુરુ દ્રાક્સહસ્રં
મર્યમ્ણા યો ગરિમ્ણઃ પદમતુલમુપાનીયતાધ્યાસનેન ।
સ શ્રાન્તાનાં નિતાન્તં ભરમિવ મરુતામક્ષમાણાં વિસોઢું
સ્કન્ધાત્સ્કન્ધં વ્રજન્વો વૃજિનવિજિતયે ભાસ્વતઃ સ્યન્દનોઽસ્તુ ॥ 63 ॥
no mūrcchācchinnavāñchaḥ śramavivaśavapurnaiva nāpyāsyaśoṣī
pānthaḥ pathyetarāṇi kṣapayatu bhavatāṃ bhāsvato'gresaraḥ saḥ |
yaḥ saṃśritya trilokīmaṭati paṭutaraistāpyamāno mayūkhai-
rārādārāmalekhāmiva haritamaṇiśyāmalāmaśvapaṅktim || 60 || var haritatṛṇa
sīdanto'ntarnimajjajjaḍakhuramusalāḥ saikate nākanadyāḥ
skandantaḥ kandarālīḥ kanakaśikhariṇo mekhalāsu skhalantaḥ |
dūraṃ dūrvāsthalotkā marakatadṛṣadi sthāsnavo yanna yātāḥ
pūṣṇo'śvāḥ pūrayaṃstaistadavatu javanairhuṅkṛtenāgrago vaḥ || 61 || var prerayan huṅkṛtairagraṇīḥ
|| ityaruṇavarṇanam || var sūtavarṇanam
|| atha rathavarṇanam ||
pīnoraḥpreritābhraiścaramakhurapuṭāgrasthitaiḥ prātaradrā-
vādīrghāṅgairudasto haribhirapagatāsaṅganiḥśabdacakraḥ |
uttānānūrumūrdhāvanatihaṭhabhavadvipratīpapraṇāmaḥ
prāhṇe śreyo vidhattāṃ savituravataranvyomavīthīṃ ratho vaḥ || 62 || var preyo
dhvāntaughadhvaṃsadīkṣāvidhipaṭu vahatā prāksahasraṃ karāṇā- var vidhiguru drāksahasraṃ
maryamṇā yo garimṇaḥ padamatulamupānīyatādhyāsanena |
sa śrāntānāṃ nitāntaṃ bharamiva marutāmakṣamāṇāṃ visoḍhuṃ
skandhātskandhaṃ vrajanvo vṛjinavijitaye bhāsvataḥ syandano'stu || 63 ||

जिसकी मूर्च्छा से इच्छा नहीं कटी, जिसका शरीर श्रम से व्याकुल नहीं हुआ और जिसका मुख भी नहीं सूखा—वह पथिक (अरुण) तुम्हारे हितकर भोजन आदि को नष्ट करे। वह सूर्य का अग्रगामी अरुण, जिसका आश्रय लेकर तीनों लोकों में घूमता है और जो तीव्र किरणों से तपता हुआ दूर से उस हरितमणि के समान श्यामल घोड़ों की पंक्ति को वन की रेखा के समान दिखाता है। स्वर्ग की नदी (गंगा) के रेतीले तट पर थककर गिरते हुए, जड़ खुरों के मूसल से धँसते हुए, गुफाओं की पंक्तियों में कूदते हुए, स्वर्ण-शिखरों की मेखलाओं पर फिसलते हुए, दूर दूर्वा-स्थल की ओर उत्सुक, मरकत-मणि पर स्थिर रहने वाले—जो सूर्य के घोड़े वहाँ नहीं गए, उन हुङ्कार करते हुए वेगवान घोड़ों से तुम्हारा अग्रणी अरुण तुम्हारी रक्षा करे। यहाँ अरुण का वर्णन समाप्त। अब रथ का वर्णन। पीन वक्ष से प्रेरित बादलों के समान, पिछले खुरों के अग्रभाग पर स्थित, प्रातःकाल दौड़ते हुए, दीर्घ अंगों वाले घोड़ों से ऊपर उठा हुआ, संग-रहित और निःशब्द चक्र वाला, ऊपर उठी जाँघों और सिर के झुकने से ब्राह्मणों के प्रतिकूल प्रणाम करने वाला—सूर्य का वह रथ आकाश-मार्ग पर उतरकर प्रातःकाल तुम्हारा कल्याण करे। अंधकार-समूह के नाश की दीक्षा में कुशल, पूर्व दिशा में सहस्र किरणों को धारण करने वाला, जिसने सूर्य के अनुपम पद को अपने आसन पर बैठाकर प्राप्त किया, वह सूर्य का रथ, अत्यंत थके हुए और सहन न कर सकने वाले मरुतों का भार उठाने में असमर्थ होकर कंधे से कंधे तक जाता हुआ, तुम्हारे पापों की विजय के लिए हो। AI

Verse 64
યોક્ત્રીભૂતાન્યુગસ્ય ગ્રસિતુમિવ પુરો દન્દશૂકાન્દધાનો
દ્વેધાવ્યસ્તામ્બુવાહાવલિવિહિતબૃહત્પક્ષવિક્ષેપશોભઃ ।
સાવિત્રઃ સ્યન્દનોઽસૌ નિરતિશયરયપ્રીણિતાનૂરુરેનઃ-
ક્ષેપીયો વો ગરુત્માનિવ હરતુ હરીચ્છાવિધેયપ્રચારઃ ॥ 64 ॥
yoktrībhūtānyugasya grasitumiva puro dandaśūkāndadhāno
dvedhāvyastāmbuvāhāvalivihitabṛhatpakṣavikṣepaśobhaḥ |
sāvitraḥ syandano'sau niratiśayarayaprīṇitānūrurenaḥ-
kṣepīyo vo garutmāniva haratu harīcchāvidheyapracāraḥ || 64 ||

जो युग (जुए) के बंधन-रूप होकर, मानो पहले से ही निगलने के लिए दंदशूक (साँपों) को धारण करता है, जिसका दोनों ओर फैला हुआ मेघ-पंक्ति के समान विशाल पंखों के फैलाव से विस्तार है, वह सविता (सूर्य) का रथ, अत्यधिक वेग से प्रसन्न जाँघों वाला और पापों को दूर करने वाला, गरुड़ के समान, घोड़ों की इच्छा के अनुसार चलने वाला होकर तुम्हारे पापों को हर ले। AI

Verse 65
એકાહેનૈવ દીર્ઘાં ત્રિભુવનપદવીં લઙ્ઘયન્ યો લઘિષ્ઠઃ વર્ કૃસ્ત્નાં
પૃષ્ઠે મેરોર્ગરીયાન્ દલિતમણિદૃષત્ત્વિંષિ પિંષઞ્શિરાંસિ ।
સર્વસ્યૈવોપરિષ્ટાદથ ચ પુનરધસ્તાદિવાસ્તાદ્રિમૂર્ન્ધિ
બ્રધ્નસ્યાવ્યાત્સ એવં દુરધિગમપરિસ્પન્દનઃ સ્યન્દનો વઃ ॥ 65 ॥
ekāhenaiva dīrghāṃ tribhuvanapadavīṃ laṅghayan yo laghiṣṭhaḥ var kṛstnāṃ
pṛṣṭhe merorgarīyān dalitamaṇidṛṣattviṃṣi piṃṣañśirāṃsi |
sarvasyaivopariṣṭādatha ca punaradhastādivāstādrimūrndhi
bradhnasyāvyātsa evaṃ duradhigamaparispandanaḥ syandano vaḥ || 65 ||

जो एक ही दिन में तीनों लोकों के मार्ग को लाँघता हुआ अत्यंत लघु (शीघ्रगामी) है, जो मेरु के पृष्ठ पर अत्यंत भारी है, जो चूर्णित मणि-शिलाओं के कणों को पीसता हुआ शिराओं को पीस डालता है, जो सबके ऊपर और फिर नीचे की ओर ब्रध्न (सूर्य) के पर्वत-शिखर पर स्थित है — वह दुर्लभ गति वाला स्यंदन (रथ) आपकी रक्षा करे। AI

Verse 66
ધૂર્ધ્વસ્તાગ્ર્યગ્રહાણિ ધ્વજપટપવનાન્દોલિતેન્દૂનિ દૂરં વર્ દૂરાત્
રાહૌ ગ્રાસાભિલાષાદનુસરતિ પુનર્દત્તચક્રવ્યથાનિ ।
શ્રાન્તાશ્વશ્વાસહેલાધુતવિબુધધુનીનિર્ઝરામ્ભાંસિ ભદ્રં
દેયાસુર્વો દવીયો દિવિ દિવસપતેઃ સ્યન્દનપ્રસ્થિતાનિ ॥ 66 ॥
dhūrdhvastāgryagrahāṇi dhvajapaṭapavanāndolitendūni dūraṃ var dūrāt
rāhau grāsābhilāṣādanusarati punardattacakravyathāni |
śrāntāśvaśvāsahelādhutavibudhadhunīnirjharāmbhāṃsi bhadraṃ
deyāsurvo davīyo divi divasapateḥ syandanaprasthitāni || 66 ||

जिसके अग्रभाग में श्रेष्ठ ग्रह स्थित हैं, जिसके ध्वज-पट वायु से हिलते हुए चंद्रमाओं को दोलायमान करते हैं, जो दूर से राहु के ग्रास की इच्छा से उसका अनुसरण करता है और फिर उसे चक्र से पीड़ा देता है, जिसके थके हुए अश्वों की श्वास की लीला से देव-गंगा के झरनों का जल कंपित होता है — दिवसपति (सूर्य) का वह रथ आपके लिए कल्याणकारी हो। AI

Verse 67
અક્ષે રક્ષાં નિબધ્ય પ્રતિસરવલયૈર્યોજયન્ત્યો યુગાગ્રં
ધૂઃસ્તમ્ભે દગ્ધધૂપાઃ પ્રહિતસુમનસો ગોચરે કૂબરસ્ય ।
ચર્ચાશ્ચક્રે ચરન્ત્યો મલયજપયસા સિદ્ધવધ્વસ્ત્રિસન્ધ્યં વર્ ચર્ચાં
વન્દન્તે યં દ્યુમાર્ગે સ નુદતુ દુરિતાન્યંશુમત્સ્યન્દનો વઃ ॥ 67 ॥
akṣe rakṣāṃ nibadhya pratisaravalayairyojayantyo yugāgraṃ
dhūḥstambhe dagdhadhūpāḥ prahitasumanaso gocare kūbarasya |
carcāścakre carantyo malayajapayasā siddhavadhvastrisandhyaṃ var carcāṃ
vandante yaṃ dyumārge sa nudatu duritānyaṃśumatsyandano vaḥ || 67 ||

जो अक्ष पर रक्षा बाँधकर प्रतिसर-वलयों से युग के अग्रभाग को जोड़ती हैं, जो धुरा-स्तंभ पर धूप जलाती हैं, जो कूबर के गोचर में पुष्प अर्पित करती हैं, जो मलयज-जल से चर्चा करती हुई घूमती हैं, वे सिद्ध-स्त्रियाँ त्रिसंध्या उसकी चर्चा करती हैं — द्युमार्ग में जिसकी वंदना की जाती है, वह अंशुमान् (सूर्य) का रथ आपके पापों को दूर करे। AI

Verse 69
ઉત્કીર્ણસ્વર્ણરેણુદ્રુતખુરદલિતા પાર્શ્વયોઃ શશ્વદશ્વૈ- વર્ રેણુર્દ્રુત
રશ્રાન્તભ્રાન્તચક્રક્રમનિખિલમિલન્નેમિનિમ્ના ભરેણ ।
મેરોર્મૂર્ધન્યઘં વો વિઘટયતુ રવેરેકવીથી રથસ્ય
સ્વોષ્મોદક્તામ્બુરિક્તપ્રકટિતપુલિનોદ્ધૂસરા સ્વર્ધુનીવ ॥ 68 ॥ વર્ સ્વોષ્મોદસ્તામ્બુ
નન્તું નાકાલયાનામનિશમનુયતાં પદ્ધતિઃ પઙ્ક્તિરેવ વર્ ઉપયતાં
ક્ષોદો નક્ષત્રરાશેરદયરયમિલચ્ચક્રપિષ્ટસ્ય ધૂલિઃ ।
હેષહ્લાદો હરીણાં સુરશિખરિદરીઃ પૂરયન્નેમિનાદો વર્ નાદો
યસ્યાવ્યાત્તીવ્રભાનોઃ સ દિવિ ભુવિ યથા વ્યક્તચિહ્નો રથો વઃ ॥ 69 ॥
utkīrṇasvarṇareṇudrutakhuradalitā pārśvayoḥ śaśvadaśvai- var reṇurdruta
raśrāntabhrāntacakrakramanikhilamilanneminimnā bhareṇa |
merormūrdhanyaghaṃ vo vighaṭayatu raverekavīthī rathasya
svoṣmodaktāmburiktaprakaṭitapulinoddhūsarā svardhunīva || 68 || var svoṣmodastāmbu
nantuṃ nākālayānāmaniśamanuyatāṃ paddhatiḥ paṅktireva var upayatāṃ
kṣodo nakṣatrarāśeradayarayamilaccakrapiṣṭasya dhūliḥ |
heṣahlādo harīṇāṃ suraśikharidarīḥ pūrayanneminādo var nādo
yasyāvyāttīvrabhānoḥ sa divi bhuvi yathā vyaktacihno ratho vaḥ || 69 ||

जिसके अश्वों के खुरों से उत्कीर्ण स्वर्ण-रेणु पार्श्वों में निरंतर उड़ते हैं, जिसके पहियों के घूमने से सब ओर मिलते हुए नेमि के निम्न भाग भार से चूर्णित होते हैं — वह सूर्य का एकमार्गी रथ मेरु के शिखर पर आपके पाप को नष्ट करे, जो अपनी ऊष्मा से उदक (जल) से रिक्त होकर प्रकट हुए पुलिन (तट) से स्वर्धुनी (गंगा) के समान धूसर है। नाकालय (स्वर्ग) के निवासियों की जो पंक्ति निरंतर अनुसरण करती है, वह पंक्ति ही है; नक्षत्र-राशि का जो चूर्ण है, वह अदय गति से मिलते हुए चक्र से पिसा हुआ धूल है; हरी (अश्वों) का हेष-ह्लाद सुर-शिखरि (सुमेरु) की गुफाओं को भरता हुआ नेमि-नाद है — जिसका यह तीव्रभानु (सूर्य) का रथ स्वर्ग और पृथ्वी पर व्यक्त चिह्न वाला है, वह आपकी रक्षा करे। AI

Verse 70
નિઃસ્પન્દાનાં વિમાનાવલિવિતતદિવાં દેવવૃન્દારકાણાં વર્ વલિતદિશા
વૃન્દૈરાનન્દસાન્દ્રોદ્યમમપિ વહતાં વિન્દતાં વન્દિતું નો ।
મન્દાકિન્યામમન્દઃ પુલિનભૃતિ મૃદુર્મન્દરે મન્દિરાભે વર્ મન્દરાભે
મન્દારૈર્મણ્ડિતારં દધદરિ દિનકૃત્સ્યન્દનઃ સ્તાન્મુદે વઃ ॥ 70 ॥
niḥspandānāṃ vimānāvalivitatadivāṃ devavṛndārakāṇāṃ var valitadiśā
vṛndairānandasāndrodyamamapi vahatāṃ vindatāṃ vandituṃ no |
mandākinyāmamandaḥ pulinabhṛti mṛdurmandare mandirābhe var mandarābhe
mandārairmaṇḍitāraṃ dadhadari dinakṛtsyandanaḥ stānmude vaḥ || 70 ||

जो निःस्पंद विमान-पंक्तियों से व्याप्त दिशाओं वाले देव-वृंदों के समूहों द्वारा आनंद-सान्द्र उद्यम से भी हमें वंदित करने को प्राप्त नहीं होते, जो मंदाकिनी (गंगा) के मंद पुलिन (तट) पर मंदिर के समान मंदर पर्वत के समान मंदार पुष्पों से मंडित शत्रु को धारण करता है — वह दिनकृत् (सूर्य) का स्यंदन (रथ) आपके लिए आनंदकारी हो। AI

ચક્રી ચક્રારપઙ્ક્તિં હરિરપિ ચ હરીન્ ધૂર્જટિર્ધૂર્ધ્વજાન્તા-
નક્ષં નક્ષત્રનાથોઽરુણમપિ વરુણઃ કૂબરાગ્રં કુબેરઃ ।
રંહઃ સઙ્ઘઃ સુરાણાં જગદુપકૃતયે નિત્યયુક્તસ્ય યસ્ય
સ્તૌતિ પ્રીતિપ્રસન્નોઽન્વહમહિમરુચેઃ સોઽવતાત્સ્યન્દનો વઃ ॥ 71 ॥ વર્ રુચ
નેત્રાહીનેન મૂલે વિહિતપરિકરઃ સિદ્ધસાધ્યૈર્મરુદ્ભિઃ
પાદોપાન્તે સ્તુતોઽલં બલિહરિરભસાકર્ષણાબદ્ધવેગઃ ।
ભ્રામ્યન્વ્યોમામ્બુરાશાવશિશિરકિરણસ્યન્દનઃ સન્તતં વો
દિશ્યાલ્લક્ષ્મીમપારામતુલિતમહિમેવાપરો મન્દરાદ્રિઃ ॥ 72 ॥ વર્ અતુલ્યાં
cakrī cakrārapaṅktiṃ harirapi ca harīn dhūrjaṭirdhūrdhvajāntā-
nakṣaṃ nakṣatranātho'ruṇamapi varuṇaḥ kūbarāgraṃ kuberaḥ |
raṃhaḥ saṅghaḥ surāṇāṃ jagadupakṛtaye nityayuktasya yasya
stauti prītiprasanno'nvahamahimaruceḥ so'vatātsyandano vaḥ || 71 || var ruca
netrāhīnena mūle vihitaparikaraḥ siddhasādhyairmarudbhiḥ
pādopānte stuto'laṃ baliharirabhasākarṣaṇābaddhavegaḥ |
bhrāmyanvyomāmburāśāvaśiśirakiraṇasyandanaḥ santataṃ vo
diśyāllakṣmīmapārāmatulitamahimevāparo mandarādriḥ || 72 || var atulyāṃ

चक्री (विष्णु) रथ के पहियों की पंक्ति को, हरि (इंद्र) घोड़ों को, धूर्जटि (शिव) धुरी के अग्रभाग को, नक्षत्रनाथ (चंद्रमा) नक्षत्रों को, वरुण अरुण (सारथि) को, कुबेर कूबर के अग्रभाग को, देवताओं का समूह रथ के वेग को—जगत् के उपकार के लिए नित्य युक्त उस प्रीतिप्रसन्न सूर्य के रथ की प्रतिदिन स्तुति करता है; वह रथ आपकी रक्षा करे। AI

॥ ઇતિ રથવર્ણનમ્ ॥
Verse 74
॥ અથ મણ્ડલવર્ણનમ્ ॥
યજ્જ્યાયો બીજમહ્નામપહતતિમિરં ચક્ષુષામઞ્જનં ય- વર્ જ્યાયો યદ્બીજમહ્નામપહૃત
દ્દ્વારં યન્મુક્તિભાજાં યદખિલભુવનજ્યોતિષામેકમોકઃ ।
યદ્વૃષ્ટ્યમ્ભોનિધાનં ધરણિરસસુધાપાનપાત્રં મહદ્ય-
દ્દિશ્યાદીશસ્ય ભાસાં તદધીકલમલં મઙ્ગલં મણ્ડલં વઃ ॥ 73 ॥ વર્ દેવસ્ય
ભાનોઃ તદધિકમમલં મણ્ડલં મઙ્ગલં
વેલાવર્ધિષ્ણુ સિન્ધોઃ પય ઇવ ખમિવાર્ધોદ્ગતાગ્ય્રગ્રહોડુ
સ્તોકોદ્ભિન્નસ્વચિહ્નપ્રસવમિવ મધોરાસ્યમસ્યન્મનાંસિ । વર્ મહાંસિ
પ્રાતઃ પૂષ્ણોઽશુભાનિ પ્રશમયતુ શિરઃશેખરીભૂતમદ્રેઃ
પૌરસ્ત્યસ્યોદ્ગભસ્તિસ્તિમિતતમતમઃખણ્ડનં મણ્ડલં વઃ ॥ 74 ॥
|| atha maṇḍalavarṇanam ||
yajjyāyo bījamahnāmapahatatimiraṃ cakṣuṣāmañjanaṃ ya- var jyāyo yadbījamahnāmapahṛta
ddvāraṃ yanmuktibhājāṃ yadakhilabhuvanajyotiṣāmekamokaḥ |
yadvṛṣṭyambhonidhānaṃ dharaṇirasasudhāpānapātraṃ mahadya-
ddiśyādīśasya bhāsāṃ tadadhīkalamalaṃ maṅgalaṃ maṇḍalaṃ vaḥ || 73 || var devasya
bhānoḥ tadadhikamamalaṃ maṇḍalaṃ maṅgalaṃ
velāvardhiṣṇu sindhoḥ paya iva khamivārdhodgatāgyragrahoḍu
stokodbhinnasvacihnaprasavamiva madhorāsyamasyanmanāṃsi | var mahāṃsi
prātaḥ pūṣṇo'śubhāni praśamayatu śiraḥśekharībhūtamadreḥ
paurastyasyodgabhastistimitatamatamaḥkhaṇḍanaṃ maṇḍalaṃ vaḥ || 74 ||

अथ मण्डलवर्णनम्। जो (मण्डल) दिनों के बीज से श्रेष्ठ है, जो आँखों के अंधकार को हरने वाला अंजन है, जो मुक्ति पाने वालों के लिए द्वार है, जो समस्त लोकों के ज्योतियों का एकमात्र आश्रय है, जो वृष्टि का जल-निधान है, जो पृथ्वी के रस (सुधा) के पान का पात्र है, वह महान्, ईश्वर के भासों का अधिक अमल मंगलमय मण्डल आपका कल्याण करे। भानु (सूर्य) का वह अधिक अमल मण्डल मंगलमय हो। समुद्र के जल की तरह बढ़ने वाला, आकाश की तरह आधे उदित प्रमुख ग्रहों और नक्षत्रों के समूह से उत्पन्न अपने चिह्नों के प्रसव वाला, मधु (वसंत) के मुख की तरह मनों को आकर्षित करने वाला, प्रातःकालीन सूर्य का वह मण्डल जो अशुभों को शांत करे, पर्वत (मेरु) के शिखर पर स्थित, पूर्व दिशा में उदित किरणों वाला, स्थिर घोर तम के खंडन करने वाला मण्डल आपका (कल्याण करे)। AI

Verse 75
પ્રત્યુપ્તસ્તપ્તહેમોજ્જ્વલરુચિરચલઃ પદ્મરાગેણ યેન
જ્યાયઃ કિઞ્જલ્કપુઞ્જો યદલિકુલશિતેરમ્બરેન્દીવરસ્ય ।
કાલવ્યાલસ્ય ચિહ્નં મહિતતમમહોમૂર્ન્ધિ રત્નં મહદ્ય-
દ્દીપ્તાંશોઃ પ્રાતરવ્યાત્તદવિકલજગન્મણ્ડનં મણ્ડલં વઃ ॥ 75 ॥
pratyuptastaptahemojjvalaruciracalaḥ padmarāgeṇa yena
jyāyaḥ kiñjalkapuñjo yadalikulaśiterambarendīvarasya |
kālavyālasya cihnaṃ mahitatamamahomūrndhi ratnaṃ mahadya-
ddīptāṃśoḥ prātaravyāttadavikalajaganmaṇḍanaṃ maṇḍalaṃ vaḥ || 75 ||

जिसमें तप्त स्वर्ण के समान उज्ज्वल चंचल किरणें पद्मराग मणिओं से जड़ी हुई हैं, जो आकाश-कमल के पराग-समूह से श्रेष्ठ है, जो भौंरों की पंक्ति से सेवित है, जो काल-सर्प के चिह्न से अत्यंत महिमावान् है, वह महान् रत्न, प्रातःकालीन सूर्य का वह मण्डल जो सम्पूर्ण जगत् का आभूषण है, आपका (कल्याण करे)। AI

Verse 76
કસ્ત્રાતા તારકાણાં પતતિ તનુરવશ્યાયબિન્દુર્યથેન્દુ-
ર્વિદ્રાણા દૃક્સ્મરારેરુરસિ મુરરિપોઃ કૌસ્તુભો નોદ્ગભસ્તિઃ ।
વહ્નેઃ સાપહ્નવેવ દ્યુતિરુદયગતે યત્ર તન્મણ્ડલં વો
માર્તણ્ડીયં પુનીતાદ્દિવિ ભુવિ ચ તમાંસીવ મૃષ્ણન્મહાંસિ ॥ 76 ॥
kastrātā tārakāṇāṃ patati tanuravaśyāyabinduryathendu-
rvidrāṇā dṛksmarārerurasi muraripoḥ kaustubho nodgabhastiḥ |
vahneḥ sāpahnaveva dyutirudayagate yatra tanmaṇḍalaṃ vo
mārtaṇḍīyaṃ punītāddivi bhuvi ca tamāṃsīva mṛṣṇanmahāṃsi || 76 ||

तारों का रक्षक कौन है? चंद्रमा की तरह ओस की बूंद नहीं गिरती; क्या स्मरारि (शिव) के वक्ष पर, मुररिपु (विष्णु) के कौस्तुभ मणि की तरह, उदित किरणों वाला सूर्य नहीं है? अग्नि की दीप्ति का खंडन करने वाला, उदयगत, वह सूर्य का मण्डल आपको पवित्र करे, जो स्वर्ग और पृथ्वी पर बड़े-बड़े तमों को चूर्ण करता है। AI

Verse 77
યત્પ્રાચ્યાં પ્રાક્ચકાસ્તિ પ્રભવતિ ચ યતઃ પ્રાચ્યસાવુજ્જિહાના-
દિદ્ધં મધ્યે યદહ્નો ભવતિ તતરુચા યેન ચોત્પાદ્યતેઽહઃ ।
યત્પર્યાયેણ લોકાનવતિ ચ જગતાં જીવિતં યચ્ચ તદ્વો
વિશ્વાનુગ્રાહિ વિશ્વં સૃજદપિ ચ રવેર્મણ્ડલં મુક્તયેઽસ્તુ ॥ 77 ॥
yatprācyāṃ prākcakāsti prabhavati ca yataḥ prācyasāvujjihānā-
diddhaṃ madhye yadahno bhavati tatarucā yena cotpādyate'haḥ |
yatparyāyeṇa lokānavati ca jagatāṃ jīvitaṃ yacca tadvo
viśvānugrāhi viśvaṃ sṛjadapi ca ravermaṇḍalaṃ muktaye'stu || 77 ||

जो सूर्य पूर्व दिशा में पहले प्रकाशित होता है, जिससे पूर्व दिशा उदित होती है, जो दिन के मध्य में प्रकाशित होता है, जिसकी किरणों से दिन उत्पन्न होता है, जो अपने पर्याय (क्रम) से लोकों की रक्षा करता है और जो जगतों का जीवन है, वह विश्व का अनुग्रह करने वाला, विश्व को रचने वाला भी सूर्य का मण्डल आपकी मुक्ति के लिए हो। AI

Verse 79
શુષ્યન્ત્યૂઢાનુકારા મકરવસતયો મારવીણાં સ્થલીનાં
યેનોત્તપ્તાઃ સ્ફુટન્તસ્તડિતિ તિલતુલાં યાન્ત્યગેન્દ્રા યુગાન્તે । વર્ ચટિતિ
તચ્ચણ્ડાંશોરકાણ્ડત્રિભુવનદહનાશઙ્કયા ધામ કૃચ્છાત્ વર્ કૃત્સ્નં
સંહૃત્યાલોકમાત્રં પ્રલઘુ વિદધતઃ સ્તાન્મુદે મણ્ડલં વઃ ॥ 78 ॥ વર્ આહૃત્યાલોકમાત્રં પ્રતનુ
ઉદ્યદ્દ્યૂદ્યાનવાપ્યાં બહુલતમતમઃપઙ્કપૂરં વિદાર્ય વર્ બહલ
પ્રોદ્ભિન્નં પત્રપાર્શ્વેષ્વવિરલમરુણચ્છાયયા વિસ્ફુરન્ત્યા ।
કલ્યાણાનિ ક્રિયાદ્વઃ કમલમિવ મહન્મણ્ડલં ચણ્ડભાનો- વર્ ચણ્ડરશ્મેઃ
રન્વીતં તૃપ્તિહેતોરસકૃદલિકુલાકારિણા રાહુણા યત્ ॥ 79 ॥
śuṣyantyūḍhānukārā makaravasatayo māravīṇāṃ sthalīnāṃ
yenottaptāḥ sphuṭantastaḍiti tilatulāṃ yāntyagendrā yugānte | var caṭiti
taccaṇḍāṃśorakāṇḍatribhuvanadahanāśaṅkayā dhāma kṛcchāt var kṛtsnaṃ
saṃhṛtyālokamātraṃ pralaghu vidadhataḥ stānmude maṇḍalaṃ vaḥ || 78 || var āhṛtyālokamātraṃ pratanu
udyaddyūdyānavāpyāṃ bahulatamatamaḥpaṅkapūraṃ vidārya var bahala
prodbhinnaṃ patrapārśveṣvaviralamaruṇacchāyayā visphurantyā |
kalyāṇāni kriyādvaḥ kamalamiva mahanmaṇḍalaṃ caṇḍabhāno- var caṇḍaraśmeḥ
ranvītaṃ tṛptihetorasakṛdalikulākāriṇā rāhuṇā yat || 79 ||

जिसके द्वारा तप्त हुई मगरमच्छों की आकृति वाली मरुभूमियाँ (रेगिस्तान) फटती हैं और युगान्त में बादल तिल के बराबर हो जाते हैं, वह चण्डांशु (तीव्र किरणों वाले सूर्य) का तेज तीनों लोकों को जलाने की आशंका से कठिनाई से सम्पूर्ण प्रकाश को संहृत करके केवल अत्यन्त लघु प्रकाशमात्र कर देता है, वह मण्डल आपको आनन्द दे। AI

Verse 80
ચક્ષુર્દક્ષદ્વિષો યન્ન તુ દહતિ પુરઃ પૂરયત્યેવ કામં વર્ ન દહતિ નિતરાં પુનઃ
નાસ્તં જુષ્ટં મરુદ્ભિર્યદિહ નિયમિનાં યાનપાત્રં ભવાબ્ધૌ ।
યદ્વીતશ્રાન્તિ શશ્વદ્ભ્રમદપિ જગતાં ભ્રાન્તિમભ્રાન્તિ હન્તિ
બ્રધ્નસ્યાખ્યાદ્વિરુદ્ધક્રિયમથ ચ હિતાધાયિ તન્મણ્ડલં વઃ ॥ 80 ॥
cakṣurdakṣadviṣo yanna tu dahati puraḥ pūrayatyeva kāmaṃ var na dahati nitarāṃ punaḥ
nāstaṃ juṣṭaṃ marudbhiryadiha niyamināṃ yānapātraṃ bhavābdhau |
yadvītaśrānti śaśvadbhramadapi jagatāṃ bhrāntimabhrānti hanti
bradhnasyākhyādviruddhakriyamatha ca hitādhāyi tanmaṇḍalaṃ vaḥ || 80 ||

जो दक्ष के शत्रु (शिव) का नेत्र है, जो पहले नहीं जलाता, केवल कामना पूर्ण करता है, फिर अत्यधिक नहीं जलाता, जो मरुद्गणों से सेवित है, जो यहाँ नियमियों (संयमियों) के लिए भवसागर में नौका है, जो सदा घूमता हुआ भी जगतों की श्रान्ति को दूर करता है और भ्रान्ति को अभ्रान्ति (भ्रमरहित) करता है, जो ब्रध्न (सूर्य) के नाम से विरुद्ध क्रिया वाला होकर भी हितकारी है, वह मण्डल आपका (रक्षा करे)। AI

॥ ઇતિ મણ્ડલવર્ણનમ્ ॥
Verse 81
॥ અથ સૂર્યવર્ણનમ્ ।
સિદ્ધૈઃ સિદ્ધાન્તમિશ્રં શ્રિતવિધિ વિબુધૈશ્ચારણૈશ્ચાટુગર્ભં
ગીત્યા ગન્ધર્વમુખ્યૈર્મુહુરહિપતિભિર્યાતુધાનૈર્યતાત્મ ।
સાર્ધં સાધ્યૈર્મુનીન્દ્રૈર્મુદિતમતમનો મોક્ષિભિઃ પક્ષપાતા- વર્ મોક્ષુભિઃ
ત્પ્રાતઃ પ્રારભ્યમાણસ્તુતિરવતુ રવિર્વિશ્વવન્દ્યોદયો વઃ ॥ 81 ॥
|| atha sūryavarṇanam |
siddhaiḥ siddhāntamiśraṃ śritavidhi vibudhaiścāraṇaiścāṭugarbhaṃ
gītyā gandharvamukhyairmuhurahipatibhiryātudhānairyatātma |
sārdhaṃ sādhyairmunīndrairmuditamatamano mokṣibhiḥ pakṣapātā- var mokṣubhiḥ
tprātaḥ prārabhyamāṇastutiravatu ravirviśvavandyodayo vaḥ || 81 ||

अब सूर्य का वर्णन। सिद्धों द्वारा सिद्धान्त-मिश्रित, विधि का आश्रय लेने वाले विबुधों (देवताओं) और चारणों द्वारा चाटु (प्रशंसा) से युक्त, गन्धर्व-मुख्यों द्वारा गीत से, नागों (सर्पों) द्वारा बार-बार, यातुधानों (राक्षसों) द्वारा संयत आत्मा वाले, साध्यों के साथ, मुनि-श्रेष्ठों द्वारा प्रसन्न मन वाले, मोक्षार्थियों द्वारा पक्षपात से रहित, प्रातःकाल से आरम्भ की जाने वाली स्तुति वाला, विश्व-वन्द्य उदय वाला सूर्य आपकी रक्षा करे। AI

Verse 82
ભાસામાસન્નભાવાદધિકતરપટોશ્ચક્રવાલસ્ય તાપા-
ચ્છેદાદચ્છિન્નગચ્છત્તુરગખુરપુટન્યાસનિઃશઙ્કટઙ્કૈઃ । વર્ ન્યસ્ત
નિઃસઙ્ગસ્યન્દનાઙ્ગભ્રમણનિકષણાત્પાતુ વસ્ત્રિપ્રકારં વર્ ત્રિપ્રકારૈઃ
તપ્તાંશુસ્તત્પરીક્ષાપર ઇવ પરિતઃ પર્યટન્હાટકાદ્રિમ્ ॥ 82 ॥
bhāsāmāsannabhāvādadhikatarapaṭoścakravālasya tāpā-
cchedādacchinnagacchatturagakhurapuṭanyāsaniḥśaṅkaṭaṅkaiḥ | var nyasta
niḥsaṅgasyandanāṅgabhramaṇanikaṣaṇātpātu vastriprakāraṃ var triprakāraiḥ
taptāṃśustatparīkṣāpara iva paritaḥ paryaṭanhāṭakādrim || 82 ||

जो किरणों के निकट होने से अधिक पटु (चतुर) है, जो चक्रवाल (मण्डल) के ताप के कारण, अच्छिन्न गति से चलते हुए घोड़ों के खुरों की न्यास (स्थापना) से निःशंक टंक (अंक) वाला है, जो निःसङ्ग रथ के अंगों के भ्रमण से घिसा गया है, वह तप्तांशु (सूर्य) तीन प्रकार से आपकी रक्षा करे, जैसे स्वर्ण-पर्वत के चारों ओर घूमता हुआ उसकी परीक्षा करने वाला हो। AI

Verse 83
નો શુષ્કં નાકનદ્યા વિકસિતકનકામ્ભોજયા ભ્રાજિતં તુ વર્ કનકામ્ભોરુહા
પ્લુષ્ટા નૈવોપભોગ્યા ભવતિ ભૃશતરં નન્દનોદ્યાનલક્ષ્મીઃ ।
નો શૃઙ્ગાણિ દ્રુતાનિ દ્રુતમમરગિરેઃ કાલધૌતાનિ ધૌતા-
નીદ્ધં ધામ દ્યુમાર્ગે મ્રદયતિ દયયા યત્ર સોઽર્કોઽવતાદ્વઃ ॥ 83 ॥
no śuṣkaṃ nākanadyā vikasitakanakāmbhojayā bhrājitaṃ tu var kanakāmbhoruhā
pluṣṭā naivopabhogyā bhavati bhṛśataraṃ nandanodyānalakṣmīḥ |
no śṛṅgāṇi drutāni drutamamaragireḥ kāladhautāni dhautā-
nīddhaṃ dhāma dyumārge mradayati dayayā yatra so'rko'vatādvaḥ || 83 ||

स्वर्ग की नदी (गंगा) के विकसित स्वर्ण-कमलों से युक्त नन्दन उद्यान की शोभा न शुष्क होती है और न ही जलकर भस्म होने के कारण उपभोग के योग्य नहीं रहती। देवताओं के पर्वत (मेरु) के स्वर्ण के शिखर न पिघलते हैं और न ही तेज से धुलते हैं। जिसके प्रकाश से आकाश-मार्ग में देदीप्यमान तेज शांत होता है, वह सूर्य आपकी रक्षा करे। AI

Verse 84
ધ્વાન્તસ્યૈવાન્તહેતુર્ન ભવતિ મલિનૈકાત્મનઃ પાપ્મનોઽપિ
પ્રાક્પાદોપાન્તભાજાં જનયતિ ન પરં પઙ્કજાનાં પ્રબોધમ્ ।
કર્તા નિઃશ્રેયસાનામપિ ન તુ ખલુ યઃ કેવલં વાસરાણાં
સોઽવ્યાદેકોદ્યમેચ્છાવિહિતબહુબૃહદ્વિશ્વકાર્યોઽર્યમા વઃ ॥ 84 ॥
dhvāntasyaivāntaheturna bhavati malinaikātmanaḥ pāpmano'pi
prākpādopāntabhājāṃ janayati na paraṃ paṅkajānāṃ prabodham |
kartā niḥśreyasānāmapi na tu khalu yaḥ kevalaṃ vāsarāṇāṃ
so'vyādekodyamecchāvihitabahubṛhadviśvakāryo'ryamā vaḥ || 84 ||

वह केवल अंधकार का ही अंत नहीं करता, बल्कि मलिन स्वभाव वाले पाप का भी नाश करता है; वह केवल कमलों को ही प्रबोधित नहीं करता, बल्कि उनके चरणों के निकट रहने वालों को भी जागृत करता है। वह केवल दिनों का ही कर्ता नहीं, बल्कि कल्याणों का भी कर्ता है। एकमात्र उद्यम की इच्छा से अनेक बड़े-बड़े विश्व-कार्य करने वाला वह अर्यमा (सूर्य) आपकी रक्षा करे। AI

Verse 86
લોટઁલ્લોષ્ટાવિચેષ્ટઃ શ્રિતશયનતલો નિઃસહીભૂતદેહઃ
સન્દેહી પ્રાણિતવ્યે સપદિ દશ દિશઃ પ્રેક્ષમાણોઽન્ધકારાઃ ।
નિઃશ્વાસાયાસનિષ્ઠઃ પરમપરવશો જાયતે જીવલોકઃ વર્ ચિરતરવશો
શોકેનેવાન્યલોકાનુદયકૃતિ ગતે યત્ર સોઽર્કોઽવતાદ્વઃ ॥ 85 ॥ વર્ લોકાભ્યુદય
ક્રામઁલ્લોલોઽપિ લોકાઁસ્તદુપકૃતિકૃતાવાશ્રિતઃ સ્થૈર્યકોટિં
નૄણાં દૃષ્ટિં વિજિહ્માં વિદધદપિ કરોત્યન્તરત્યન્તભદ્રામ્ ।
યસ્તાપસ્યાપિ હેતુર્ભવતિ નિયમિનામેકનિર્વાણદાયી
ભૂયાત્સ પ્રાગવસ્થાધિકતરપરિણામોદયોઽર્કઃ શ્રિયે વઃ ॥ 86 ॥
loṭa~lloṣṭāviceṣṭaḥ śritaśayanatalo niḥsahībhūtadehaḥ
sandehī prāṇitavye sapadi daśa diśaḥ prekṣamāṇo'ndhakārāḥ |
niḥśvāsāyāsaniṣṭhaḥ paramaparavaśo jāyate jīvalokaḥ var cirataravaśo
śokenevānyalokānudayakṛti gate yatra so'rko'vatādvaḥ || 85 || var lokābhyudaya
krāma~llolo'pi lokā~stadupakṛtikṛtāvāśritaḥ sthairyakoṭiṃ
nṝṇāṃ dṛṣṭiṃ vijihmāṃ vidadhadapi karotyantaratyantabhadrām |
yastāpasyāpi heturbhavati niyamināmekanirvāṇadāyī
bhūyātsa prāgavasthādhikatarapariṇāmodayo'rkaḥ śriye vaḥ || 86 ||

जिसके अभाव में प्राणी-लोक लोटते हुए, लोष्ट (मिट्टी के ढेले) के समान चेष्टा करता हुआ, शयन-तल का आश्रय लेता हुआ, निःसहाय देह वाला, प्राण-धारण के विषय में संदेहयुक्त, तुरंत दसों दिशाओं को अंधकार से भरी देखता हुआ, निःश्वास और श्रम में स्थित, परम परवश और चिरकाल से शोक के वश में, अन्य लोकों की उदय-क्रिया के नष्ट होने पर, हो जाता है, वह सूर्य आपकी रक्षा करे। लोकों के अभ्युदय के लिए चलता हुआ, लोकों के उपकार में तत्पर, स्थिरता की कोटि का आश्रय, मनुष्यों की टेढ़ी दृष्टि को अत्यंत भीतर तक कल्याणकारी बनाने वाला, ताप का भी हेतु होते हुए नियमियों (संन्यासियों) को एकमात्र निर्वाण देने वाला, पूर्व अवस्था से अधिकतर परिणाम का उदय वाला वह सूर्य आपके लिए श्री (कल्याण) करे। AI

Verse 87
વ્યાપન્નર્તુર્ન કાલો વ્યભિચરતિ ફલં નૌષધીર્વૃષ્ટિરિષ્ટા
નૈષ્ટૈસ્તૃપ્યન્તિ દેવા ન હિ વહતિ મરુન્નિર્મલાભાનિ ભાનિ ।
આશાઃ શાન્તા ન ભિન્દન્ત્યવધિમુદધયો બિભ્રતિ ક્ષ્માભૃતઃ ક્ષ્માં
યસ્મિંસ્ત્રૈલોક્યમેવં ન ચલતિ તપતિ સ્તાત્સ સૂર્યઃ શ્રિયે વઃ ॥ 87 ॥
vyāpannarturna kālo vyabhicarati phalaṃ nauṣadhīrvṛṣṭiriṣṭā
naiṣṭaistṛpyanti devā na hi vahati marunnirmalābhāni bhāni |
āśāḥ śāntā na bhindantyavadhimudadhayo bibhrati kṣmābhṛtaḥ kṣmāṃ
yasmiṃstrailokyamevaṃ na calati tapati stātsa sūryaḥ śriye vaḥ || 87 ||

जिसके कारण ऋतुएँ नष्ट नहीं होतीं, काल मर्यादा का उल्लंघन नहीं करता, औषधियाँ फल देती हैं, वृष्टि इष्ट होती है, देवता इष्ट वस्तुओं से तृप्त होते हैं, वायु निर्मल प्रकाश वाले तेजों को नहीं बहा ले जाती, दिशाएँ शांत रहती हैं, समुद्र मर्यादा का उल्लंघन नहीं करते, पर्वत पृथ्वी को धारण करते हैं, और इस प्रकार तीनों लोक निश्चल रहते हैं, वह सूर्य आपके लिए श्री (कल्याण) करे। AI

Verse 88
કૈલાસે કૃત્તિવાસા વિહરતિ વિરહત્રાસદેહોઢકાન્તઃ
શ્રાન્તઃ શેતે મહાહાવધિજલધિ વિના છદ્મના પદ્મનાભઃ ।
યોગોદ્યોગૈકતાનો ગમયતિ સકલં વાસરં સ્વં સ્વયમ્ભૂ-
ર્ભૂરિત્રૈલોક્યાચિન્તાભૃતિ ભુવનવિભૌ યત્ર ભાસ્વાન્સ વોઽવ્યાત્ ॥ 88 ॥
kailāse kṛttivāsā viharati virahatrāsadehoḍhakāntaḥ
śrāntaḥ śete mahāhāvadhijaladhi vinā chadmanā padmanābhaḥ |
yogodyogaikatāno gamayati sakalaṃ vāsaraṃ svaṃ svayambhū-
rbhūritrailokyācintābhṛti bhuvanavibhau yatra bhāsvānsa vo'vyāt || 88 ||

जिसके अभाव में कैलास पर हाथी की खाल ओढ़ने वाले (शिव) अपनी प्रियतमा के वियोग-भय से व्याकुल देह वाले होकर विचरण करते हैं, महासागर की सीमा में शयन करने वाले पद्मनाभ (विष्णु) बिना छल के थके हुए सो जाते हैं, और स्वयंभू (ब्रह्मा) योग-उद्योग में तत्पर होकर अपना सारा दिन बिताते हैं, वह तीनों लोकों की चिंता धारण करने वाला, भूवनों का स्वामी, प्रकाशमान सूर्य आपकी रक्षा करे। AI

Verse 89
એતદ્યન્મણ્ડલં ખે તપતિ દિનકૃતસ્તા ઋચોઽર્ચીંષિ યાનિ
દ્યોતન્તે તાનિ સામાન્યયમપિ પુરુષો મણ્ડલેઽણુર્યજૂંષિ ।
એવં યં વેદ વેદત્રિતયમયમયં વેદવેદી સમગ્રો
વર્ગઃ સ્વર્ગાપવર્ગપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ સોઽસ્તુ સૂર્યઃ શ્રિયે વઃ ॥ 89 ॥
etadyanmaṇḍalaṃ khe tapati dinakṛtastā ṛco'rcīṃṣi yāni
dyotante tāni sāmānyayamapi puruṣo maṇḍale'ṇuryajūṃṣi |
evaṃ yaṃ veda vedatritayamayamayaṃ vedavedī samagro
vargaḥ svargāpavargaprakṛtiravikṛtiḥ so'stu sūryaḥ śriye vaḥ || 89 ||

आकाश में जो यह मंडल तपता है, वह दिनकर का है; जो उसकी किरणें हैं, वे ऋचाएँ हैं; जो चमकते हैं, वे साम हैं; वह पुरुष मंडल में अणु रूप में यजुः हैं। इस प्रकार जिसे यह समग्र वेदत्रयी (तीनों वेद) जानती है, वह वेदवेत्ता, स्वर्ग और अपवर्ग का स्वरूप, अविकृत (विकाररहित) सूर्य आपके लिए श्री (कल्याण) करे। AI

Verse 90
નાકૌકઃપ્રત્યનીકક્ષતિપટુમહસાં વાસવાગ્રેસરાણાં
સર્વેષાં સાધુ પાતાં જગદિદમદિતેરાત્મજત્વે સમેઽપિ ।
યેનાદિત્યાભિધાનં નિરતિશયગુણૈરાત્મનિ ન્યસ્તમસ્તુ વર્ ગુણેનાત્મનિ
સ્તુત્યસ્ત્રૈલોક્યવન્દ્યૈસ્ત્રિદશમુનિગણૈઃ સોંઽશુમાન્ શ્રેયસે વઃ ॥ 90 ॥
nākaukaḥpratyanīkakṣatipaṭumahasāṃ vāsavāgresarāṇāṃ
sarveṣāṃ sādhu pātāṃ jagadidamaditerātmajatve same'pi |
yenādityābhidhānaṃ niratiśayaguṇairātmani nyastamastu var guṇenātmani
stutyastrailokyavandyaistridaśamunigaṇaiḥ soṃ'śumān śreyase vaḥ || 90 ||

जो देवताओं में अग्रगण्य हैं, जिनका तेज स्वर्ग के निवासियों के प्रतिपक्षियों को नष्ट करने में समर्थ है, उन सबका जगत् के पालन में साधुत्व समान है, यद्यपि वे अदिति के पुत्रत्व में समान हैं। जिसने अपने में अतिशय गुणों के कारण 'आदित्य' नाम स्थापित किया है, वह तीनों लोकों में स्तुति के योग्य, देवताओं और मुनियों के समूहों द्वारा वंदनीय, अंशुमान् सूर्य आपके कल्याण के लिए हो। AI

Verse 91
ભૂમિં ધામ્નોઽભિવૃષ્ટ્યા જગતિ જલમયીં પાવનીં સંસ્મૃતાવ- વર્ ધામ્નોઽથ
પ્યાગ્નેયીં દાહશક્ત્યા મુહુરપિ યજમાનાં યથાપ્રાર્થિતાર્થૈઃ । વર્ યજમાનાત્મિકાં
લીનામાકાશ એવામૃતકરઘટિતાં ધ્વાન્તપક્ષસ્ય પર્વ-
ણ્વેવં સૂર્યોઽષ્ટભેદાં ભવ ઇવ ભવતઃ પાતુ બિભ્રત્સ્વમૂર્તિમ્ ॥ 91 ॥
bhūmiṃ dhāmno'bhivṛṣṭyā jagati jalamayīṃ pāvanīṃ saṃsmṛtāva- var dhāmno'tha
pyāgneyīṃ dāhaśaktyā muhurapi yajamānāṃ yathāprārthitārthaiḥ | var yajamānātmikāṃ
līnāmākāśa evāmṛtakaraghaṭitāṃ dhvāntapakṣasya parva-
ṇvevaṃ sūryo'ṣṭabhedāṃ bhava iva bhavataḥ pātu bibhratsvamūrtim || 91 ||

जो अपने धाम से वृष्टि द्वारा पृथ्वी को जलमयी और पवित्र बनाता है, स्मरण किए जाने पर अग्नि के धाम से अग्निमयी और दाह शक्ति से यजमान के रूप में प्रार्थित अर्थों को पूर्ण करता है, जो यजमान के रूप में लीन है, आकाश में अमृतकर (चंद्रमा) से युक्त है, और ध्वांत पक्ष की पर्व-रात्रि में इस प्रकार आठ भेदों को धारण करता है, वह सूर्य भव (शिव) के समान आपकी रक्षा करे। AI

Verse 92
પ્રાક્કાલોન્નિદ્રપદ્માકરપરિમલનાવિર્ભવત્પાદશોભો
ભક્ત્યા ત્યક્તોરુખેદોદ્ગતિ દિવિ વિનતાસૂનુના નીયમાનઃ ।
સપ્તાશ્વાપ્તાપરાન્તાન્યધિકમધરયન્યો જગન્તિ સ્તુતોઽલં
દેવૈર્દેવઃ સ પાયાદપર ઇવ મુરારાતિરહ્નાં પતિર્વઃ ॥ 92 ॥
prākkālonnidrapadmākaraparimalanāvirbhavatpādaśobho
bhaktyā tyaktorukhedodgati divi vinatāsūnunā nīyamānaḥ |
saptāśvāptāparāntānyadhikamadharayanyo jaganti stuto'laṃ
devairdevaḥ sa pāyādapara iva murārātirahnāṃ patirvaḥ || 92 ||

जो प्रातःकाल में खिले कमलों की सुगंध से प्रकट होने वाले चरण-सौंदर्य वाला है, जिसे भक्ति से बड़े कष्ट का त्याग करके इंद्र (विनतासूनु) स्वर्ग में ले जाता है, जो सात घोड़ों से युक्त होकर अन्य दिशाओं को वश में करता है, देवताओं द्वारा पर्याप्त स्तुति किया जाता है, वह देवता दिनों का स्वामी सूर्य, मुराराति (विष्णु) के समान, आपकी रक्षा करे। AI

Verse 93
યઃ સ્રષ્ટાઽપાં પુરસ્તાદચલવરસમભ્યુન્નતેર્હેતુરેકો
લોકાનાં યસ્ત્રયાણાં સ્થિત ઉપરિ પરં દુર્વિલઙ્ઘ્યેન ધામ્ના । વર્ ચ ત્રયાણાં
સદ્યઃ સિદ્ધ્યૈ પ્રસન્નદ્યુતિશુભચતુરાશામુખઃ સ્તાદ્વિભક્તો વર્ શુચિ
દ્વેધા વેધા ઇવાવિષ્કૃતકમલરુચિઃ સોઽર્ચિષામાકરો વઃ ॥ 93 ॥
yaḥ sraṣṭā'pāṃ purastādacalavarasamabhyunnaterhetureko
lokānāṃ yastrayāṇāṃ sthita upari paraṃ durvilaṅghyena dhāmnā | var ca trayāṇāṃ
sadyaḥ siddhyai prasannadyutiśubhacaturāśāmukhaḥ stādvibhakto var śuci
dvedhā vedhā ivāviṣkṛtakamalaruciḥ so'rciṣāmākaro vaḥ || 93 ||

जो जलों का स्रष्टा है, जो पहले पर्वतों की ऊँचाई का एकमात्र कारण है, जो तीनों लोकों के ऊपर अपने दुर्लंघ्य धाम से स्थित है, जो शीघ्र सिद्धि के लिए प्रसन्न किरणों वाला और शुभ चारों दिशाओं वाला है, जो विभक्त है, शुचि है, द्वेधा विधा (ब्रह्मा) के समान प्रकट कमल-कांति वाला है, वह किरणों का आकर सूर्य आपके लिए हो। AI

Verse 94
સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશા દિશતિ દશ દિશો દર્શયન્પ્રાગ્દૃશો યઃ વર્ દ્રાક્ દૃશો
સાદૃશ્યં દૃશ્યતે નો સદશશતદૃશિ ત્રૈદશે યસ્ય દેશે ।
દીપ્તાંશુર્વઃ સ દિશ્યાદશિવયુગદશાદર્શિતદ્વાદશાત્મા
શં શાસ્ત્યશ્વાંશ્ચ યસ્યાશયવિદતિશયાદ્દન્દશૂકાશનાદ્યઃ ॥ 94 ॥
sādridyūrvīnadīśā diśati daśa diśo darśayanprāgdṛśo yaḥ var drāk dṛśo
sādṛśyaṃ dṛśyate no sadaśaśatadṛśi traidaśe yasya deśe |
dīptāṃśurvaḥ sa diśyādaśivayugadaśādarśitadvādaśātmā
śaṃ śāstyaśvāṃśca yasyāśayavidatiśayāddandaśūkāśanādyaḥ || 94 ||

जो पर्वतों, स्वर्ग, पृथ्वी और नदियों के स्वामी को दिशाओं में भेजता है, जो पूर्व दिशा को दिखाता है, जिसके देश में सहस्रों किरणों वाले (सूर्य) के समान दिखाई नहीं देता, वह दीप्त किरणों वाला सूर्य आपको अशिव (अमंगल) के युगों के दर्शन से बचाए, जो बारह आत्माओं वाला है, जो घोड़ों को शासन करता है, और जिसके आशय को जानने वाला दंदशूक (सर्प) आदि को भक्षण करता है। AI

Verse 96
તીર્થાનિ વ્યર્થકાનિ હૃદનદસરસીનિર્ઝરામ્ભોજિનીનાં
નોદન્વન્તો નુદન્તિ પ્રતિભયમશુભશ્વભ્રપાતાનુબન્ધિ ।
આપો નાકાપગાયા અપિ કલુષમુષો મજ્જતાં નૈવ યત્ર વર્ સ્વર્ગાપગાયાઃ
ત્રાતું યાતેઽન્યલોકાન્ સ દિશતુ દિવસસ્યૈકહેતુર્હિતં વઃ ॥ 95 ॥ વર્ લોકં
એતત્પાતાલપઙ્કપ્લુતમિવ તમસૈવૈકમુદ્ગાઢમાસી-
દપ્રજ્ઞાતાપ્રતર્ક્યં નિરવગતિ તથાલક્ષણં સુપ્તમન્તઃ ।
યાદૃક્સૃષ્ટેઃ પુરસ્તાન્નિશિ નિશિ સકલં જાયતે તાદૃગેવ
ત્રૈલોક્યં યદ્વિયોગાદવતુ રવિરસૌ સર્ગતુલ્યોદયો વઃ ॥ 96 ॥
tīrthāni vyarthakāni hṛdanadasarasīnirjharāmbhojinīnāṃ
nodanvanto nudanti pratibhayamaśubhaśvabhrapātānubandhi |
āpo nākāpagāyā api kaluṣamuṣo majjatāṃ naiva yatra var svargāpagāyāḥ
trātuṃ yāte'nyalokān sa diśatu divasasyaikaheturhitaṃ vaḥ || 95 || var lokaṃ
etatpātālapaṅkaplutamiva tamasaivaikamudgāḍhamāsī-
daprajñātāpratarkyaṃ niravagati tathālakṣaṇaṃ suptamantaḥ |
yādṛksṛṣṭeḥ purastānniśi niśi sakalaṃ jāyate tādṛgeva
trailokyaṃ yadviyogādavatu ravirasau sargatulyodayo vaḥ || 96 ||

तीर्थ व्यर्थ हैं, हृदय रूपी नदी, सरोवर, झरनों और कमलिनियों के जल से भरे हुए भी भयानक अशुभ गड्ढों में गिरने से नहीं बचाते। जहाँ स्वर्ग की गंगा के जल भी पाप को नष्ट करते हैं, वहाँ डूबते हुए प्राणियों की रक्षा के लिए अन्य लोकों में जाने पर, वह दिन का एकमात्र कारण सूर्य आपका हित करे। यह तीनों लोक पाताल के कीचड़ में डूबे हुए से, अंधकार से ही एकमात्र गहरे में लीन, अज्ञात और अतर्क्य, निरवगति (गति से रहित) और लक्षण रहित, भीतर सोए हुए से थे। जैसी सृष्टि से पहले रात्रि-रात्रि में सब कुछ हो जाता है, वैसा ही वह तीनों लोक जिसके वियोग से होता है, वह सूर्य, सृष्टि के समान उदय वाला, आपकी रक्षा करे। AI

Verse 97
દ્વીપે યોઽસ્તાચલોઽસ્મિન્ભવતિ ખલુ સ એવાપરત્રોદયાદ્રિ-
ર્યા યામિન્યુજ્જ્વલેન્દુદ્યુતિરિહ દિવસોઽન્યત્ર તીવ્રાતપઃ સા ।
યદ્વશ્યૌ દેશકાલાવિતિ નિયમયતો નો તુ યં દેશકાલા- વર્ નુ
વવ્યાત્સ સ્વપ્રભુત્વાહિતભુવનહિતો હેતુરહ્નામિનો વઃ ॥ 97 ॥
dvīpe yo'stācalo'sminbhavati khalu sa evāparatrodayādri-
ryā yāminyujjvalendudyutiriha divaso'nyatra tīvrātapaḥ sā |
yadvaśyau deśakālāviti niyamayato no tu yaṃ deśakālā- var nu
vavyātsa svaprabhutvāhitabhuvanahito heturahnāmino vaḥ || 97 ||

जो सूर्य इस द्वीप में अस्ताचल है, वही दूसरी ओर उदयाचल है; जो रात्रि यहाँ चमकते चन्द्रमा की ज्योति है, वह अन्यत्र दिन है और तीव्र आतप है। देश और काल उसके अधीन हैं, यह नियम वही बनाता है, देश-काल उसे नहीं। वह अपनी प्रभुता से भूतल का हित करने वाला दिनों का कारण सूर्य आपका कल्याण करे। AI

Verse 98
વ્યગ્રૈરગ્ર્યગ્રહેન્દુગ્રસનગુરુ ભરૈર્નો સમગ્રૈરુદગ્રૈઃ વર્ ગુરુતરૈઃ
પ્રત્યગ્રૈરીષદુગ્રૈરુદયગિરિગતો ગોગણૈર્ગૌરયન્ ગામ્ ।
ઉદ્ગાઢાર્ચિર્વિલીનામરનગરનગગ્રાવગર્ભામિવાહ્ના-
મગ્રે શ્રેયો વિધત્તે ગ્લપયતુ ગહનં સ ગ્રહગ્રામણીર્વઃ ॥ 98 ॥
vyagrairagryagrahendugrasanaguru bharairno samagrairudagraiḥ var gurutaraiḥ
pratyagrairīṣadugrairudayagirigato gogaṇairgaurayan gām |
udgāḍhārcirvilīnāmaranagaranagagrāvagarbhāmivāhnā-
magre śreyo vidhatte glapayatu gahanaṃ sa grahagrāmaṇīrvaḥ || 98 ||

अग्रणी ग्रहों और चन्द्रमा को निगलने में व्यस्त, भारी और उदग्र, अत्यन्त गुरु, नये और कुछ उग्र गोवृन्दों के साथ उदयगिरि पर स्थित होकर पृथ्वी को प्रकाशित करता हुआ, उद्गाढ किरणों से देवनगर और पर्वतों के गर्भ में विलीन-सा होता हुआ, दिनों के आगे श्रेय प्रदान करता है; वह ग्रहों का स्वामी सूर्य आपके पापों को नष्ट करे। AI

Verse 100
યોનિઃ સામ્નાં વિધાતા મધુરિપુરજિતો ધૂર્જટિઃ શઙ્કરોઽસૌ
મૃત્યુઃ કાલોઽલકાયાઃ પતિરપિ ધનદઃ પાવકો જાતવેદાઃ ।
ઇત્થં સઞ્જ્ઞા ડવિત્થાદિવદમૃતભુજાં યા યદૃચ્છાપ્રવૃત્તા-
સ્તાસામેકોઽભિધેયસ્તદનુગુણગુણૈર્યઃ સ સૂર્યોઽવતાદ્વઃ ॥ 99 ॥ વર્ ગણૈઃ
દેવઃ કિં બાન્ધવઃ સ્યાત્પ્રિયસુહૃદથવાઽઽચાર્ય આહોસ્વિદર્યો વર્ આર્યઃ
રક્ષા ચક્ષુર્નુ દીપો ગુરુરુત જનકો જીવિતં બીજમોજઃ ।
એવં નિર્ણીયતે યઃ ક ઇવ ન જગતાં સર્વથા સર્વદાઽસૌ વર્ સર્વદાઃ
સર્વાકારોપકારી દિશતુ દશશતાભીષુરભ્યર્થિતં વઃ ॥ 100 ॥
yoniḥ sāmnāṃ vidhātā madhuripurajito dhūrjaṭiḥ śaṅkaro'sau
mṛtyuḥ kālo'lakāyāḥ patirapi dhanadaḥ pāvako jātavedāḥ |
itthaṃ sañjñā ḍavitthādivadamṛtabhujāṃ yā yadṛcchāpravṛttā-
stāsāmeko'bhidheyastadanuguṇaguṇairyaḥ sa sūryo'vatādvaḥ || 99 || var gaṇaiḥ
devaḥ kiṃ bāndhavaḥ syātpriyasuhṛdathavā''cārya āhosvidaryo var āryaḥ
rakṣā cakṣurnu dīpo gururuta janako jīvitaṃ bījamojaḥ |
evaṃ nirṇīyate yaḥ ka iva na jagatāṃ sarvathā sarvadā'sau var sarvadāḥ
sarvākāropakārī diśatu daśaśatābhīṣurabhyarthitaṃ vaḥ || 100 ||

सामों की योनि, विधाता, मधुरिपु, अजित, धूर्जटि, शंकर, मृत्यु, काल, अलकापति धनद, जातवेदा पावक — इस प्रकार अमृतभुजों की जो संज्ञाएँ यदृच्छा से प्रवृत्त हैं, उन सबका एक ही अभिधेय है; वह सूर्य अपने अनुगुण गुणों से आपकी रक्षा करे। AI

Verse 101
શ્લોકા લોકસ્ય ભૂત્યૈ શતમિતિ રચિતાઃ શ્રીમયૂરેણ ભક્ત્યા
યુક્તશ્ચૈતાન્પઠેદ્યઃ સકૃદપિ પુરુષઃ સર્વપાપૈર્વિમુક્તઃ ।
આરોગ્યં સત્કવિત્વં મતિમતુલબલં કાન્તિમાયુઃપ્રકર્ષં
વિદ્યામૈશ્વર્યમર્થં સુતમપિ લભતે સોઽત્ર સૂર્યપ્રસાદાત્ ॥ 101 ॥
ślokā lokasya bhūtyai śatamiti racitāḥ śrīmayūreṇa bhaktyā
yuktaścaitānpaṭhedyaḥ sakṛdapi puruṣaḥ sarvapāpairvimuktaḥ |
ārogyaṃ satkavitvaṃ matimatulabalaṃ kāntimāyuḥprakarṣaṃ
vidyāmaiśvaryamarthaṃ sutamapi labhate so'tra sūryaprasādāt || 101 ||

श्रीमयूर ने भक्तिपूर्वक लोक की भूति के लिए सौ श्लोक रचे हैं; जो पुरुष इन्हें एक बार भी पढ़ता है, वह सब पापों से मुक्त हो जाता है। वह इस संसार में सूर्य की कृपा से आरोग्य, सत्कवित्व, अतुलनीय बल वाली मति, कान्ति, आयु की प्रकर्षता, विद्या, ऐश्वर्य, धन और पुत्र भी प्राप्त करता है। AI

ઇતિ શ્રીમયૂરકવિપ્રણીતં સૂર્યશતકં સમાપ્તમ્ ।
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ सूर्यशतकम् ॥
महाकविश्रीमयूरप्रणीतम्
॥ श्री गणेशाय नमः ॥
जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुं
रक्ताः सिक्ता इवौघैरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । वर् सक्तैः
आयान्त्या तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा वो विभूत्यै
भूयासुर्भासयन्तो भुवनमभिनवा भानवो भानवीयाः ॥ 1 ॥
भक्तिप्रह्वाय दातुं मुकुलपुटकुटीकोटरक्रोडलीनां
लक्ष्मीमाक्रष्टुकामा इव कमलवनोद्धाटनं कुर्वते ये ।
कालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः
कल्याणं वः क्रियासुः किसलयरुचयस्ते करा भास्करस्य ॥ 2 ॥
गर्भेष्वम्भोरुहाणां शिखरिषु च शिताग्रेषु तुल्यं पतन्तः
प्रारम्भे वासरस्य व्युपरतिसमये चैकरूपास्तथैव ।
निष्पर्यायं प्रवृत्तास्त्रिभुवनभवनप्राङ्गणे पान्तु युष्मा-
नूष्माणं सन्तताध्वश्रमजमिव भृशं बिभ्रतो ब्रध्नपादाः ॥ 3 ॥
प्रभ्रश्यत्युत्तरीयत्विषि तमसि समुद्दीक्ष्य वीतावृतीन्प्रा-
ग्जन्तूंस्तन्तून्यथा यानतनु वितनुते तिग्मरोचिर्मरीचीन् ।
ते सान्द्रीभूय सद्यः क्रमविशददशाशादशालीविशालं
शश्वत्सम्पादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु ॥ 4 ॥
न्यक्कुर्वन्नोषधीशे मुषितरुचि शुचेवौषधीः प्रोषिताभा
भास्वद्ग्रावोद्गतेन प्रथममिव कृताभ्युद्गतिः पावकेन ।
पक्षच्छेदव्रणासृक्स्रुत इव दृषदो दर्शयन्प्रातरद्रे-
राताम्रस्तीव्रभानोरनभिमतनुदे स्ताद्गभस्त्युद्गमो वः ॥ 5 ॥
शीर्णघ्राणाङ्घ्रिपाणीन्व्रणिभिरपघनैर्घर्घराव्यक्तघोषान्
दीर्घाघ्रातानघौघै पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन् यः ।
घर्मांशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिघ्ननिर्विघ्नवृत्ते-
र्दत्तार्घाः सिद्धसङ्घैर्विदधतु घृणयः शीघ्रमंहोविधातम् ॥ 6 ॥
बिभ्राणा वामनत्वं प्रथममथ तथैवांशवः प्रांशवो वः
क्रान्ताकाशान्तरालास्तदनु दशदिशः पूरयन्तस्ततोऽपि ।
ध्वान्तादाच्छिद्य देवद्विष इव बलितो विश्वमाश्वश्नुवानाः वर् देवद्रुह
कृच्छ्राण्युच्छ्रायहेलोपहसितहरयो हारिदश्वा हरन्तु ॥ 7 ॥
उद्गाढेनारुणिम्ना विदधति बहुलं येऽरुणस्यारुणत्वं
मूर्धोद्धूतौ खलीनक्षतरुधिररुचो ये रथाश्वाननेषु ।
शैलानां शेखरत्वं श्रितशिखरिशिखास्तन्वते ये दिशन्तु वर् शिखरशिखाः
प्रेङ्खन्तः खे खरांशोः खचितदिनमुखास्ते मयूखाः सुखं वः ॥ 8 ॥
दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाकृष्टसृष्टैः पयोभिः वर् अक्लिष्टसृष्टैः
पूर्वाह्णे विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यह्नि संहारभाजः ।
दीप्तांशोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो
गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥ 9 ॥
बन्धध्वंसैकहेतुं शिरसि नतिरसाबद्धसन्ध्याञ्जलीनां
लोकानां ये प्रबोधं विदधति विपुलाम्भोजखण्डाशयेव ।
युष्माकं ते स्वचित्तप्रथितपृथुतरप्रार्थनाकल्पवृक्षाः वर् प्रथिम
कल्पन्तां निर्विकल्पं दिनकरकिरणाः केतवः कल्मषस्य ॥ 10 ॥
धारा रायो धनायापदि सपदि करालम्बभूताः प्रपाते
तत्त्वालोकैकदीपास्त्रिदशपतिपुरप्रस्थितौ वीथ्य एव ।
निर्वाणोद्योगियोगिप्रगमनिजतनुद्वारि वेत्रायमाणा-
स्त्रायन्तां तीव्रभानोर्दिवसमुखसुखा रश्मयः कल्मषाद्वः ॥ 11 ॥
वर् तीव्रभासः वर् कश्मलाद्वः
प्राचि प्रागाचरन्त्योऽनतिचिरमचले चारुचूडामणित्वं
मुञ्चन्त्यो रोचनाम्भः प्रचुरमिव दिशामुच्चकैश्चर्चनाय ।
चाटूत्कैश्चक्रनाम्नां चतुरमविचलैर्लोचनैरर्च्यमाना- वर् सुचिरं
श्चेष्टन्तां चिन्तितानामुचितमचरमाश्चण्डरोचीरुचो वः ॥ 12 ॥
एकं ज्योतिर्दृशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यब्जजास्यैश्चतुर्भि-
र्भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा षट्सु नानाविधानि ।
युष्माकं तानि सप्तत्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाञ्जि भानो-
र्यान्ति प्राह्णे नवत्वं दश दधतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥ 13 ॥ वर् ददतु
आवृत्तिभ्रान्तविश्वाः श्रममिव दधतः शोषिणः स्वोष्मणेव
ग्रीष्मे दावाग्नितप्ता इव रसमसकृद्ये धरित्र्या धयन्ति ।
ते प्रावृष्यात्तपानातिशयरुज इवोद्वान्ततोया हिमर्तौ
मार्तण्डस्याप्रचण्डाश्चिरमशुभभिदेऽभीषवो वो भवन्तु ॥ 14 ॥
तन्वाना दिग्वधूनां समधिकमधुरालोकरम्यामवस्था-
मारुढप्रौढिलेशोत्कलितकपिलिमालङ्कृतिः केवलैव ।
उज्जृम्भाम्भोजनेत्रद्युतिनि दिनमुखे किञ्चिदुद्भिद्यमाना
श्मश्रुश्रेणीव भासां दिशतु दशशती शर्म घर्मत्विषो वः ॥ 15 ॥
मौलीन्दोर्मैष मोषीद्द्युतिमिति वृषभाङ्केन यः शङ्किनेव
प्रत्यग्रोद्घाटिताम्भोरुहकुहरगुहासुस्थितेनेव धात्रा ।
कृष्णेन ध्वान्तकृष्णस्वतनुपरिभवत्रस्नुनेव स्तुतोऽलं
त्राणाय स्तात्तनीयानपि तिमिररिपोः स त्विषामुद्गमो वः ॥ 16 ॥
विस्तीर्णं व्योम दीर्घाः सपदि दश दिशो व्यस्तवेलाम्भसोऽब्धीन्
कुर्वद्भिर्दृश्यनानानगनगरनगाभोगपृथ्वीं च पृथ्वीम् ।
पद्मिन्युच्छ्वास्यते यैरुषसि जगदपि ध्वंसयित्वा तमिस्रा-
मुस्रा विस्रंसयन्तु द्रुतमनभिमतं ते सहस्रत्विषो वः ॥ 17 ॥ वर् विस्रावयन्तु
अस्तव्यस्तत्वशून्यो निजरुचिरनिशानश्वरः कर्तुमीशो
विश्वं वेश्मेव दीपः प्रतिहततिमिरं यः प्रदेशस्थितोऽपि ।
दिक्कालापेक्षयासौ त्रिभुवनमटतस्तिग्मभानोर्नवाख्यां
यातः शातक्रतव्यां दिशि दिशतु शिवं सोऽर्चिषामुद्गमो वः ॥ 18 ॥
मागान्म्लानिं मृणाली मृदुरिति दययेवाप्रविष्टोऽहिलोकं
लोकालोकस्य पार्श्वं प्रतपति न परं यस्तदाख्यार्थमेव ।
ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डस्फुटनभयपरित्यक्तदैर्घ्यो द्युसीम्नि
स्वेछावश्यावकाशावधिरवतु स वस्तापनो रोचिरोघः ॥ 19 ॥
अश्यामः काल एको न भवति भुवनान्तोऽपि वीतेऽन्धकारे वर् वीतान्धकारः
सद्यः प्रालेयपादो न विलयमचलश्चन्द्रमा अप्युपैति ।
बन्धः सिद्धाञ्जलीनां न हि कुमुदवनस्यापि यत्रोज्जिहाने
तत्प्रातः प्रेक्षणीयं दिशतु दिनपतेर्धाम कामाधिकं वः ॥ 20 ॥
यत्कान्तिं पङ्कजानां न हरति कुरुते प्रत्युताधिक्यरम्यां वर् प्रत्युतातीव रम्यां
नो धत्ते तारकाभां तिरयति नितरामाशु यन्नित्यमेव । वर् नाधत्ते
कर्तुं नालं निमेषं दिवसमपि परं यत्तदेकं त्रिलोक्या-
श्चक्षुः सामान्यचक्षुर्विसदृशमघभिद्भास्वतस्तान्महो वः ॥ 21 ॥
क्ष्मां क्षेपीयः क्षपाम्भःशिशिरतरजलस्पर्शतर्षादृतेव
द्रागाशा नेतुमाशाद्विरदकरसरःपुष्कराणीव बोधम् ।
प्रातः प्रोल्लङ्घ्य विष्णोः पदमपि घृणयेवातिवेगाद्दवीय-
स्युद्दाम द्योतमाना दहतु दिनपतेर्दुर्निमित्तं द्युतिर्वः ॥ 22 ॥
नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि गम्या वर् शम्या
गाढोद्गीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन ।
प्राप्तोत्पत्तिः पतङ्गान्न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो
वर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्तिः ॥ 23 ॥
निःशेषाशावपूरप्रवणगुरुगुणश्लाघनीयस्वरूपा
पर्याप्तं नोदयादौ दिनगमसमयोपप्लवेऽप्युन्नतैव ।
अत्यन्तं यानभिज्ञा क्षणमपि तमसा साकमेकत्र वस्तुं
ब्रध्नस्येद्धा रुचिर्वो रुचिरिव रुचितस्याप्तये वस्तुनोस्तु ॥ 24 ॥ वर् चिरुरस्य, रुचिरस्य
विभ्राणः शक्तिमाशु प्रशमितबलवत्तारकौर्जित्यगुर्वीं
कुर्वाणो लीलयाधः शिखिनमपि लसच्चन्द्रकान्तावभासम् ।
आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानां वर् आदेयादीक्षणानां
बालो लक्ष्मीमपारामपर इव गुहोऽहर्पतेरातपो वः ॥ 25 ॥
ज्योत्स्नांशाकर्षपाण्डुद्युति तिमिरमषीशेषकल्माषमीष-
ज्जृम्भोद्भूतेन पिङ्गं सरसिजरजसा सन्ध्यया शोणशोचिः ।
प्रातःप्रारम्भकाले सकलमपि जगच्चित्रमुन्मीलयन्ती
कान्तिस्तीक्ष्णत्विषोऽक्ष्णां मुदमुपनयतात्तूलिकेवातुलां वः ॥ 26 ॥
आयान्ती किं सुमेरोः सरणिररुणिता पाद्मरागैः परागै-
राहोस्वित्स्वस्य माहारजनविरचिता वैजयन्ती रथस्य ।
माञ्जिष्ठी प्रष्ठवाहावलिविधुतशिरश्चामराली नु लोकै- वर् चामरालीव
राशङ्क्यालोकितैवं सवितुरघनुदे स्तात्प्रभातप्रभा वः ॥ 27 ॥
ध्वान्तध्वंसं विधत्ते न तपति रुचिमन्नातिरूपं व्यनक्ति
न्यक्त्वं नीत्वापि नक्तं न वितरतितरां तावदह्नस्त्विषं यः । वर् न्यक्तामह्नि
स प्रातर्मा विरंसीदसकलपटिमा पूरयन्युष्मदाशा-
माशाकाशावकाशावतरणतरुणप्रक्रमोऽर्कप्रकाशः ॥ 28 ॥
तीव्रं निर्वाणहेतुर्यदपि च विपुलं यत्प्रकर्षेण चाणु
प्रत्यक्षं यत्परोक्षं यदिह यदपरं नश्वरं शाश्वतं च ।
यत्सर्वस्य प्रसिद्धं जगति कतिपये योगिनो यद्विदन्ति
ज्योतिस्तद्द्विप्रकारं सवितुरवतु वो बाह्यमाभ्यन्तरं च ॥ 29 ॥
रत्नानां मण्डनाय प्रभवति नियतोद्देशलब्धावकाशं
वह्नेर्दार्वादि दग्धुं निजजडिमतया कर्तुमानन्दमिन्दोः ।
यच्च त्रैलोक्यभूषाविधिरघदहनं ह्लादि वृष्ट्याशु तद्वो वर् यत्तु
बाहुल्योत्पाद्यकार्याधिकतरमवतादेकमेवार्कतेजः ॥ 30 ॥
मीलच्चक्षुर्विजिह्मश्रुति जडरसनं निघ्नितघ्राणवृत्ति
स्वव्यापाराक्षमत्वक्परिमुषितमनः श्वासमात्रावशेषम् ।
विस्रस्ताङ्गं पतित्वा स्वपदपहरतादश्रियं वोऽर्कजन्मा वर् अप्रियं
कालव्यालावलीढं जगदगद इवोत्थापयन्प्राक्प्रतापः ॥ 31 ॥
निःशेषं नैशमम्भः प्रसभमपनुदन्नश्रुलेशानुकारि
स्तोकस्तोकापनीतारुणरुचिरचिरादस्तदोषानुषङ्गः ।
दाता दृष्टिं प्रसन्नां त्रिभुवननयनस्याशु युष्मद्विरुद्धं
वध्याद्ब्रध्नस्य सिद्धाञ्जनविधिरपरः प्राक्तनोऽर्चिःप्रचारः ॥ 32 ॥
भूत्वा जम्भस्य भेत्तुः ककुभि परिभवारम्भभूः शुभ्रभानो- वर् स्थित्वा
र्बिभ्राणा बभ्रुभावं प्रसभमभिनवाम्भोजजृम्भाप्रगल्भा ।
भूषा भूयिष्ठशोभा त्रिभुवनभवनस्यास्य वैभाकरी प्राग्-
विभ्रान्ता भ्राजमाना विभवतु विभवोद्भूतये सा विभा वः ॥ 33 ॥ वर् निर्भान्ति, विभ्रान्ति
संसक्तं सिक्तमूलादभिनवभुवनोद्यानकौतूहलिन्या
यामिन्या कन्ययेवामृतकरकलशावर्जितेनामृतेन ।
अर्कालोकः क्रियाद्वो मुदमुदयशिरश्चक्रवालालवाला-
दुद्यन्बालप्रवालप्रतिमरुचिरहःपादपप्राक्प्ररोहः ॥ 34 ॥
भिन्नं भासारुणस्य क्वचिदभिनवया विद्रुमाणां त्विषेव
त्वङ्न्नक्षत्ररत्नद्युतिनिकरकरालान्तरालं क्वचिच्च ।
नान्तर्निःशेषकृष्णश्रियमुदधिमिव ध्वान्तराशिं पिबन्स्ता-
दौर्वः पूर्वोऽप्यपूर्वोऽग्निरिव भवदघप्लुष्टयेऽर्कावभासः ॥ 35 ॥
गन्धर्वैर्गद्यपद्यव्यतिकरितवचोहृद्यमातोद्यवाद्यै-
राद्यैर्यो नारदाद्यैर्मुनिभिरभिनुतो वेदवेद्यैर्विभिद्य ।
वर् वीतवेद्यैर्विविद्य, वेदविद्भिर्विभिद्य
आसाद्यापद्यते यं पुनरपि च जगद्यौवनं सद्य उद्य-
न्नुद्द्योतो द्योतितद्यौर्द्यतु दिवसकृतोऽसाववद्यानि वोऽद्य ॥ 36 ॥
आवानैश्चन्द्रकान्तैश्च्युततिमिरतया तानवात्तारकाणा- वर् आवान्तैः
मेणाङ्कालोकलोपादुपहतमहसामोषधीनां लयेन ।
आरादुत्प्रेक्ष्यमाणा क्षणमुदयतटान्तर्हितस्याहिमांशो-
राभा प्राभातिकी वोऽवतु न तु नितरां तावदाविर्भवन्ती ॥ 37 ॥
सानौ सा नौदये नारुणितदलपुनर्यौवनानां वनाना- वर् लसद्यौवनानां
मालीमालीढपूर्वा परिहृतकुहरोपान्तनिम्ना तनिम्ना ।
भा वोऽभावोपशान्तिं दिशतु दिनपतेर्भासमाना समाना-
राजी राजीवरेणोः समसमयमुदेतीव यस्या वयस्या ॥ 38 ॥
उज्जृम्भाम्भोरुहाणां प्रभवति पयसां या श्रिये नोष्णतायै
पुष्णात्यालोकमात्रं न तु दिशति दृशां दृश्यमाना विधातम् ।
पूर्वाद्रेरेव पूर्वं दिवमनु च पुनः पावनी दिङ्मुखाना- वर् ततः
मेनांस्यैनी विभासौ नुदतु नुतिपदैकास्पदं प्राक्तनी वः ॥ 39 ॥
वाचां वाचस्पतेरप्यचलभिदुचिताचार्यकाणां प्रपञ्चै-
र्वैरञ्चानां तथोच्चारितचतुरृचां चाननानां चतुर्णाम् । वर् रुचिर
उच्येतार्चासु वाच्यच्युतिशुचिचरितं यस्य नोच्चैर्विविच्य वर् अर्चास्ववाच्य
प्राच्यं वर्चश्चकासच्चिरमुपचिनुतात्तस्य चण्डार्चिषो वः ॥ 40 ॥ वर् श्रियं
मूर्ध्न्यद्रेर्धातुरागस्तरुषु किसलयो विद्रुमौघः समुद्रे
वर् – किसलयाद्विद्रुमौघात्समुद्रे
दिङ्मातङ्गोत्तमाङ्गेष्वभिनवनिहितः सान्द्रसिन्दूररेणुः ।
वर् विहितः, निहितात्सन्द्रसिन्दूररेणोः
सीम्नि व्योम्नश्च हेम्नः सुरशिखरिभुवो जायते यः प्रकाशः
शोणिम्नासौ खरांशोरुषसि दिशतु वः शर्म शोभैकदेशः ॥ 41 ॥
अस्ताद्रीशोत्तमाङ्गे श्रितशशिनि तमःकालकूटे निपीते
याति व्यक्तिं पुरस्तादरुणकिसलये प्रत्युषःपारिजाते ।
उद्यन्त्यारक्तपीताम्बरविशदतरोद्वीक्षिता तीक्ष्णभानो-
वर् रुचिरतरोद्वीक्षिता वर् तीव्रभासः
र्लक्ष्मीर्लक्ष्मीरिवास्तु स्फुटकमलपुटापाश्रया श्रेयसे वः ॥ 42 ॥ वर् पुटोपाश्रय
नोदन्वाञ्जन्मभूमिर्न तदुदरभुवो बान्धवाः कौस्तुभाद्या
यस्याः पद्मं न पाणौ न च नरकरिपूरःस्थली वासवेश्म ।
तेजोरूपापरैव त्रिषु भुवनतलेष्वादधाना व्यवस्थां वर् त्रिभुवनभवने
सा श्रीः श्रेयांसि दिश्यादशिशिरमहसो मण्डलाग्रोद्गता वः ॥ 43 ॥
॥ इति द्युतिवर्णनम् ॥ वर् तेजोवर्णनम्
॥ अथ अश्ववर्णनम् ॥
रक्षन्त्वक्षुण्णहेमोपलपटलमलं लाघवादुत्पतन्तः
पातङ्गाः पङ्ग्ववज्ञाजितपवनजवा वाजिनस्ते जगन्ति ।
येषां वीतान्यचिह्नोन्नयमपि वहतां मार्गमाख्याति मेरा-
वुद्यन्नुद्दामदीप्तिर्द्युमणिमणिशिलावेदिकाजातवेदाः ॥ 44 ॥
प्लुष्टाः पृष्ठेंऽशुपातैरतिनिकटतया दत्तदाहातिरेकै-
रेकाहाक्रान्तकृत्स्नत्रिदिवपथपृथुश्वासशोषाः श्रमेण ।
तीव्रोदन्यास्त्वरन्तामहितविहतये सप्तयः सप्तसप्ते-
रभ्याशाकाशगङ्गाजलसरलगलावाङ्नताग्रानना वः ॥ 45 ॥ वर् गलवर्जिताग्राननाः
मत्वान्यान्पार्श्वतोऽश्वान् स्फटिकतटदृषद्दृष्टदेहा द्रवन्ती
व्यस्तेऽहन्यस्तसन्ध्येयमिति मृदुपदा पद्मरागोपलेषु ।
सादृश्यादृश्यमूर्तिर्मरकतकटके क्लिष्टसूता सुमेरो-
र्मूर्धन्यावृत्तिलब्धध्रुवगतिरवतु ब्रध्नवाहावलिर्वः ॥ 46 ॥ वर् द्रुत
हेलालोलं वहन्ती विषधरदमनस्याग्रजेनावकृष्टा
स्वर्वाहिन्याः सुदूरं जनितजवजया स्यन्दनस्य स्यदेन ।
निर्व्याजं तायमाने हरितिमनि निजे स्फीतफेनाहितश्री- वर् स्फीतफेनास्मितश्रीः
रश्रेयांस्यश्वपङ्क्तिः शमयतु यमुनेवापरा तापनी वः ॥ 47 ॥
मार्गोपान्ते सुमेरोर्नुवति कृतनतौ नाकधाम्नां निकाये
वीक्ष्य व्रीडानतानां प्रतिकुहरमुखं किन्नरीणां मुखानि ।
सूतेऽसूयत्यपीषज्जडगति वहतां कन्धरार्धैर्वलद्भि- वर् कन्धराग्रैः
र्वाहानां व्यस्यताद्वः सममसमहरेर्हेषितं कल्मषाणि ॥ 48 ॥
धुन्वन्तो नीरदालीर्निजरुचिहरिताः पार्श्वयोः पक्षतुल्या-
स्तालूत्तानैः खलीनैः खचितमुखरुचश्च्योतता लोहितेन ।
उड्डीयेव व्रजन्तो वियति गतिवशादर्कवाहाः क्रियासुः
क्षेमं हेमाद्रिहृद्यद्रुमशिखरशिरःश्रेणिशाखाशुका वः ॥ 49 ॥
॥ इत्यश्ववर्णनम् ॥
॥ अथ अरुणवर्णनम् ॥
प्रातः शैलाग्ररङ्गे रजनिजवनिकापायसंलक्ष्यलक्ष्मी-
र्विक्षिप्तापूर्वपुष्पाञ्जलिमुडुनिकरं सूत्रधारायमाणः ।
यामेष्वङ्केष्विवाह्नः कृतरुचिषु चतुर्ष्वेव जातप्रतिष्ठा- वर् यातः प्रतिष्ठां
मव्यात्प्रस्तावयन्वो जगदटनमहानाटिकां सूर्यसूतः ॥ 50 ॥
आक्रान्त्या वाह्यमानं पशुमिव हरिणा वाहकोऽग्र्यो हरीणां
भ्राम्यन्तं पक्षपाताज्जगति समरुचिः सर्वकर्मैकसाक्षी ।
शत्रुं नेत्रश्रुतीनामवजयति वयोज्येष्ठभावे समेऽपि
स्थाम्नां धाम्नां निधिर्यः स भवदघनुदे नूतनः स्तादनूरुः ॥ 51 ॥
दत्तार्घैर्दूरनम्रैर्वियति विनयतो वीक्षितः सिद्धसार्थैः वर् सिद्धसाध्यैः
सानाथ्यं सारथिर्वः स दशशतरुचेः सातिरेकं करोतु ।
आपीय प्रातरेव प्रततहिमपयःस्यन्दिनीरिन्दुभासो
यः काष्ठादीपनोऽग्रे जडित इव भृशं सेवते पृष्ठतोऽर्कम् ॥ 52 ॥
मुञ्चन्रश्मीन्दिनादौ दिनगमसमये संहरंश्च स्वतन्त्र-
स्तोत्रप्रख्यातवीर्योऽविरतहरिपदाक्रान्तिबद्धाभियोगः । वर् वितत
कालोत्कर्षाल्लघुत्वं प्रसभमधिपतौ योजयन्यो द्विजानां
सेवाप्रीतेन पूष्णात्मसम इव कृतस्त्रायतां सोऽरुणो वः ॥ 53 ॥ वर् स्वसम
शातः श्यामालतायाः परशुरिव तमोऽरण्यवह्नेरिवार्चिः वर् दाहे दवाभः
प्राच्येवाग्रे ग्रहीतुं ग्रहकुमुदवनं प्रागुदस्तोऽग्रहस्तः ।
वर् प्राचीवाग्रे, ग्रहकुमुदरुचिं
ऐक्यं भिन्दन्द्युभूम्योरवधिरिव विधातेव विश्वप्रबोधे
वाहानां वो विनेता व्यपनयतु विपन्नाम धामाधिपस्य ॥ 54 ॥
पौरस्त्यस्तोयदर्तोः पवन इव पतत्पावकस्येव धूमो वर् पतन्
विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनो वेदराशेः
सन्ध्यानृत्योत्सवेच्छोरिव मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनादः
सौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ॥ 55 ॥ वर् स्यन्दनो वः
पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे श्लिष्टशीतेतरांशा-
वासीदत्स्यन्दनाश्वानुकृतिमरकते पद्मरागायमाणः । वर् अश्वानुकृतमरकते
यः सोत्कर्षां विभूषां कुरुत इव कुलक्ष्माभृदीशस्य मेरो-
रेनांस्यह्नाय दूरं गमयतु स गुरुः काद्रवेयद्विषो वः ॥ 56 ॥
नीत्वाश्वान्सप्त कक्षा इव नियमवशं वेत्रकल्पप्रतोद- वर् कक्ष्या
स्तूर्णं ध्वान्तस्य राशावितरजन इवोत्सारिते दूरभाजि ।
पूर्वं प्रष्ठो रथस्य क्षितिभृदधिपतीन्दर्शयंस्त्रायतां व-
स्त्रैलोक्यास्थानदानोद्यतदिवसपतेः प्राक्प्रतीहारपालः ॥ 57 ॥
वज्रिञ्जातं विकासीक्षणकमलवनं भासि नाभासि वह्ने! वर् नो भासि
तातं नत्वाश्वपार्श्वान्नय यम! महिषं राक्षसा वीक्षिताः स्थ ।
सप्तीन्सिञ्च प्रचेतः! पवन! भज जवं वित्तपावेदितस्त्वं
वन्दे शर्वेति जल्पन्प्रतिदिशमधिपान्पातु पूष्णोऽग्रणीर्वः ॥ 58 ॥
पाशानाशान्तपालादरुण वरुणतो मा ग्रहीः प्रग्रहार्थं
तृष्णां कृष्णस्य चक्रे जहिहि नहि रथो याति मे नैकचक्रः ।
योक्तुं युग्यं किमुच्चैःश्रवसमभिलषस्यष्टमं वृत्रशत्रो- वर् त्वाष्ट्रशत्रोः
स्त्यक्तान्यापेक्षविश्वोपकृतिरिव रविः शास्ति यं सोऽवताद्वः ॥ 59 ॥
नो मूर्च्छाच्छिन्नवाञ्छः श्रमविवशवपुर्नैव नाप्यास्यशोषी
पान्थः पथ्येतराणि क्षपयतु भवतां भास्वतोऽग्रेसरः सः ।
यः संश्रित्य त्रिलोकीमटति पटुतरैस्ताप्यमानो मयूखै-
रारादारामलेखामिव हरितमणिश्यामलामश्वपङ्क्तिम् ॥ 60 ॥ वर् हरिततृण
सीदन्तोऽन्तर्निमज्जज्जडखुरमुसलाः सैकते नाकनद्याः
स्कन्दन्तः कन्दरालीः कनकशिखरिणो मेखलासु स्खलन्तः ।
दूरं दूर्वास्थलोत्का मरकतदृषदि स्थास्नवो यन्न याताः
पूष्णोऽश्वाः पूरयंस्तैस्तदवतु जवनैर्हुङ्कृतेनाग्रगो वः ॥ 61 ॥ वर् प्रेरयन् हुङ्कृतैरग्रणीः
॥ इत्यरुणवर्णनम् ॥ वर् सूतवर्णनम्
॥ अथ रथवर्णनम् ॥
पीनोरःप्रेरिताभ्रैश्चरमखुरपुटाग्रस्थितैः प्रातरद्रा-
वादीर्घाङ्गैरुदस्तो हरिभिरपगतासङ्गनिःशब्दचक्रः ।
उत्तानानूरुमूर्धावनतिहठभवद्विप्रतीपप्रणामः
प्राह्णे श्रेयो विधत्तां सवितुरवतरन्व्योमवीथीं रथो वः ॥ 62 ॥ वर् प्रेयो
ध्वान्तौघध्वंसदीक्षाविधिपटु वहता प्राक्सहस्रं कराणा- वर् विधिगुरु द्राक्सहस्रं
मर्यम्णा यो गरिम्णः पदमतुलमुपानीयताध्यासनेन ।
स श्रान्तानां नितान्तं भरमिव मरुतामक्षमाणां विसोढुं
स्कन्धात्स्कन्धं व्रजन्वो वृजिनविजितये भास्वतः स्यन्दनोऽस्तु ॥ 63 ॥
योक्त्रीभूतान्युगस्य ग्रसितुमिव पुरो दन्दशूकान्दधानो
द्वेधाव्यस्ताम्बुवाहावलिविहितबृहत्पक्षविक्षेपशोभः ।
सावित्रः स्यन्दनोऽसौ निरतिशयरयप्रीणितानूरुरेनः-
क्षेपीयो वो गरुत्मानिव हरतु हरीच्छाविधेयप्रचारः ॥ 64 ॥
एकाहेनैव दीर्घां त्रिभुवनपदवीं लङ्घयन् यो लघिष्ठः वर् कृस्त्नां
पृष्ठे मेरोर्गरीयान् दलितमणिदृषत्त्विंषि पिंषञ्शिरांसि ।
सर्वस्यैवोपरिष्टादथ च पुनरधस्तादिवास्ताद्रिमूर्न्धि
ब्रध्नस्याव्यात्स एवं दुरधिगमपरिस्पन्दनः स्यन्दनो वः ॥ 65 ॥
धूर्ध्वस्ताग्र्यग्रहाणि ध्वजपटपवनान्दोलितेन्दूनि दूरं वर् दूरात्
राहौ ग्रासाभिलाषादनुसरति पुनर्दत्तचक्रव्यथानि ।
श्रान्ताश्वश्वासहेलाधुतविबुधधुनीनिर्झराम्भांसि भद्रं
देयासुर्वो दवीयो दिवि दिवसपतेः स्यन्दनप्रस्थितानि ॥ 66 ॥
अक्षे रक्षां निबध्य प्रतिसरवलयैर्योजयन्त्यो युगाग्रं
धूःस्तम्भे दग्धधूपाः प्रहितसुमनसो गोचरे कूबरस्य ।
चर्चाश्चक्रे चरन्त्यो मलयजपयसा सिद्धवध्वस्त्रिसन्ध्यं वर् चर्चां
वन्दन्ते यं द्युमार्गे स नुदतु दुरितान्यंशुमत्स्यन्दनो वः ॥ 67 ॥
उत्कीर्णस्वर्णरेणुद्रुतखुरदलिता पार्श्वयोः शश्वदश्वै- वर् रेणुर्द्रुत
रश्रान्तभ्रान्तचक्रक्रमनिखिलमिलन्नेमिनिम्ना भरेण ।
मेरोर्मूर्धन्यघं वो विघटयतु रवेरेकवीथी रथस्य
स्वोष्मोदक्ताम्बुरिक्तप्रकटितपुलिनोद्धूसरा स्वर्धुनीव ॥ 68 ॥ वर् स्वोष्मोदस्ताम्बु
नन्तुं नाकालयानामनिशमनुयतां पद्धतिः पङ्क्तिरेव वर् उपयतां
क्षोदो नक्षत्रराशेरदयरयमिलच्चक्रपिष्टस्य धूलिः ।
हेषह्लादो हरीणां सुरशिखरिदरीः पूरयन्नेमिनादो वर् नादो
यस्याव्यात्तीव्रभानोः स दिवि भुवि यथा व्यक्तचिह्नो रथो वः ॥ 69 ॥
निःस्पन्दानां विमानावलिविततदिवां देववृन्दारकाणां वर् वलितदिशा
वृन्दैरानन्दसान्द्रोद्यममपि वहतां विन्दतां वन्दितुं नो ।
मन्दाकिन्याममन्दः पुलिनभृति मृदुर्मन्दरे मन्दिराभे वर् मन्दराभे
मन्दारैर्मण्डितारं दधदरि दिनकृत्स्यन्दनः स्तान्मुदे वः ॥ 70 ॥
चक्री चक्रारपङ्क्तिं हरिरपि च हरीन् धूर्जटिर्धूर्ध्वजान्ता-
नक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूबराग्रं कुबेरः ।
रंहः सङ्घः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य
स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिमरुचेः सोऽवतात्स्यन्दनो वः ॥ 71 ॥ वर् रुच
नेत्राहीनेन मूले विहितपरिकरः सिद्धसाध्यैर्मरुद्भिः
पादोपान्ते स्तुतोऽलं बलिहरिरभसाकर्षणाबद्धवेगः ।
भ्राम्यन्व्योमाम्बुराशावशिशिरकिरणस्यन्दनः सन्ततं वो
दिश्याल्लक्ष्मीमपारामतुलितमहिमेवापरो मन्दराद्रिः ॥ 72 ॥ वर् अतुल्यां
॥ इति रथवर्णनम् ॥
॥ अथ मण्डलवर्णनम् ॥
यज्ज्यायो बीजमह्नामपहततिमिरं चक्षुषामञ्जनं य- वर् ज्यायो यद्बीजमह्नामपहृत
द्द्वारं यन्मुक्तिभाजां यदखिलभुवनज्योतिषामेकमोकः ।
यद्वृष्ट्यम्भोनिधानं धरणिरससुधापानपात्रं महद्य-
द्दिश्यादीशस्य भासां तदधीकलमलं मङ्गलं मण्डलं वः ॥ 73 ॥ वर् देवस्य
भानोः तदधिकममलं मण्डलं मङ्गलं
वेलावर्धिष्णु सिन्धोः पय इव खमिवार्धोद्गताग्य्रग्रहोडु
स्तोकोद्भिन्नस्वचिह्नप्रसवमिव मधोरास्यमस्यन्मनांसि । वर् महांसि
प्रातः पूष्णोऽशुभानि प्रशमयतु शिरःशेखरीभूतमद्रेः
पौरस्त्यस्योद्गभस्तिस्तिमिततमतमःखण्डनं मण्डलं वः ॥ 74 ॥
प्रत्युप्तस्तप्तहेमोज्ज्वलरुचिरचलः पद्मरागेण येन
ज्यायः किञ्जल्कपुञ्जो यदलिकुलशितेरम्बरेन्दीवरस्य ।
कालव्यालस्य चिह्नं महिततममहोमूर्न्धि रत्नं महद्य-
द्दीप्तांशोः प्रातरव्यात्तदविकलजगन्मण्डनं मण्डलं वः ॥ 75 ॥
कस्त्राता तारकाणां पतति तनुरवश्यायबिन्दुर्यथेन्दु-
र्विद्राणा दृक्स्मरारेरुरसि मुररिपोः कौस्तुभो नोद्गभस्तिः ।
वह्नेः सापह्नवेव द्युतिरुदयगते यत्र तन्मण्डलं वो
मार्तण्डीयं पुनीताद्दिवि भुवि च तमांसीव मृष्णन्महांसि ॥ 76 ॥
यत्प्राच्यां प्राक्चकास्ति प्रभवति च यतः प्राच्यसावुज्जिहाना-
दिद्धं मध्ये यदह्नो भवति ततरुचा येन चोत्पाद्यतेऽहः ।
यत्पर्यायेण लोकानवति च जगतां जीवितं यच्च तद्वो
विश्वानुग्राहि विश्वं सृजदपि च रवेर्मण्डलं मुक्तयेऽस्तु ॥ 77 ॥
शुष्यन्त्यूढानुकारा मकरवसतयो मारवीणां स्थलीनां
येनोत्तप्ताः स्फुटन्तस्तडिति तिलतुलां यान्त्यगेन्द्रा युगान्ते । वर् चटिति
तच्चण्डांशोरकाण्डत्रिभुवनदहनाशङ्कया धाम कृच्छात् वर् कृत्स्नं
संहृत्यालोकमात्रं प्रलघु विदधतः स्तान्मुदे मण्डलं वः ॥ 78 ॥ वर् आहृत्यालोकमात्रं प्रतनु
उद्यद्द्यूद्यानवाप्यां बहुलतमतमःपङ्कपूरं विदार्य वर् बहल
प्रोद्भिन्नं पत्रपार्श्वेष्वविरलमरुणच्छायया विस्फुरन्त्या ।
कल्याणानि क्रियाद्वः कमलमिव महन्मण्डलं चण्डभानो- वर् चण्डरश्मेः
रन्वीतं तृप्तिहेतोरसकृदलिकुलाकारिणा राहुणा यत् ॥ 79 ॥
चक्षुर्दक्षद्विषो यन्न तु दहति पुरः पूरयत्येव कामं वर् न दहति नितरां पुनः
नास्तं जुष्टं मरुद्भिर्यदिह नियमिनां यानपात्रं भवाब्धौ ।
यद्वीतश्रान्ति शश्वद्भ्रमदपि जगतां भ्रान्तिमभ्रान्ति हन्ति
ब्रध्नस्याख्याद्विरुद्धक्रियमथ च हिताधायि तन्मण्डलं वः ॥ 80 ॥
॥ इति मण्डलवर्णनम् ॥
॥ अथ सूर्यवर्णनम् ।
सिद्धैः सिद्धान्तमिश्रं श्रितविधि विबुधैश्चारणैश्चाटुगर्भं
गीत्या गन्धर्वमुख्यैर्मुहुरहिपतिभिर्यातुधानैर्यतात्म ।
सार्धं साध्यैर्मुनीन्द्रैर्मुदितमतमनो मोक्षिभिः पक्षपाता- वर् मोक्षुभिः
त्प्रातः प्रारभ्यमाणस्तुतिरवतु रविर्विश्ववन्द्योदयो वः ॥ 81 ॥
भासामासन्नभावादधिकतरपटोश्चक्रवालस्य तापा-
च्छेदादच्छिन्नगच्छत्तुरगखुरपुटन्यासनिःशङ्कटङ्कैः । वर् न्यस्त
निःसङ्गस्यन्दनाङ्गभ्रमणनिकषणात्पातु वस्त्रिप्रकारं वर् त्रिप्रकारैः
तप्तांशुस्तत्परीक्षापर इव परितः पर्यटन्हाटकाद्रिम् ॥ 82 ॥
नो शुष्कं नाकनद्या विकसितकनकाम्भोजया भ्राजितं तु वर् कनकाम्भोरुहा
प्लुष्टा नैवोपभोग्या भवति भृशतरं नन्दनोद्यानलक्ष्मीः ।
नो शृङ्गाणि द्रुतानि द्रुतममरगिरेः कालधौतानि धौता-
नीद्धं धाम द्युमार्गे म्रदयति दयया यत्र सोऽर्कोऽवताद्वः ॥ 83 ॥
ध्वान्तस्यैवान्तहेतुर्न भवति मलिनैकात्मनः पाप्मनोऽपि
प्राक्पादोपान्तभाजां जनयति न परं पङ्कजानां प्रबोधम् ।
कर्ता निःश्रेयसानामपि न तु खलु यः केवलं वासराणां
सोऽव्यादेकोद्यमेच्छाविहितबहुबृहद्विश्वकार्योऽर्यमा वः ॥ 84 ॥
लोटँल्लोष्टाविचेष्टः श्रितशयनतलो निःसहीभूतदेहः
सन्देही प्राणितव्ये सपदि दश दिशः प्रेक्षमाणोऽन्धकाराः ।
निःश्वासायासनिष्ठः परमपरवशो जायते जीवलोकः वर् चिरतरवशो
शोकेनेवान्यलोकानुदयकृति गते यत्र सोऽर्कोऽवताद्वः ॥ 85 ॥ वर् लोकाभ्युदय
क्रामँल्लोलोऽपि लोकाँस्तदुपकृतिकृतावाश्रितः स्थैर्यकोटिं
नॄणां दृष्टिं विजिह्मां विदधदपि करोत्यन्तरत्यन्तभद्राम् ।
यस्तापस्यापि हेतुर्भवति नियमिनामेकनिर्वाणदायी
भूयात्स प्रागवस्थाधिकतरपरिणामोदयोऽर्कः श्रिये वः ॥ 86 ॥
व्यापन्नर्तुर्न कालो व्यभिचरति फलं नौषधीर्वृष्टिरिष्टा
नैष्टैस्तृप्यन्ति देवा न हि वहति मरुन्निर्मलाभानि भानि ।
आशाः शान्ता न भिन्दन्त्यवधिमुदधयो बिभ्रति क्ष्माभृतः क्ष्मां
यस्मिंस्त्रैलोक्यमेवं न चलति तपति स्तात्स सूर्यः श्रिये वः ॥ 87 ॥
कैलासे कृत्तिवासा विहरति विरहत्रासदेहोढकान्तः
श्रान्तः शेते महाहावधिजलधि विना छद्मना पद्मनाभः ।
योगोद्योगैकतानो गमयति सकलं वासरं स्वं स्वयम्भू-
र्भूरित्रैलोक्याचिन्ताभृति भुवनविभौ यत्र भास्वान्स वोऽव्यात् ॥ 88 ॥
एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽर्चींषि यानि
द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूंषि ।
एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो
वर्गः स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः ॥ 89 ॥
नाकौकःप्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां वासवाग्रेसराणां
सर्वेषां साधु पातां जगदिदमदितेरात्मजत्वे समेऽपि ।
येनादित्याभिधानं निरतिशयगुणैरात्मनि न्यस्तमस्तु वर् गुणेनात्मनि
स्तुत्यस्त्रैलोक्यवन्द्यैस्त्रिदशमुनिगणैः सोंऽशुमान् श्रेयसे वः ॥ 90 ॥
भूमिं धाम्नोऽभिवृष्ट्या जगति जलमयीं पावनीं संस्मृताव- वर् धाम्नोऽथ
प्याग्नेयीं दाहशक्त्या मुहुरपि यजमानां यथाप्रार्थितार्थैः । वर् यजमानात्मिकां
लीनामाकाश एवामृतकरघटितां ध्वान्तपक्षस्य पर्व-
ण्वेवं सूर्योऽष्टभेदां भव इव भवतः पातु बिभ्रत्स्वमूर्तिम् ॥ 91 ॥
प्राक्कालोन्निद्रपद्माकरपरिमलनाविर्भवत्पादशोभो
भक्त्या त्यक्तोरुखेदोद्गति दिवि विनतासूनुना नीयमानः ।
सप्ताश्वाप्तापरान्तान्यधिकमधरयन्यो जगन्ति स्तुतोऽलं
देवैर्देवः स पायादपर इव मुरारातिरह्नां पतिर्वः ॥ 92 ॥
यः स्रष्टाऽपां पुरस्तादचलवरसमभ्युन्नतेर्हेतुरेको
लोकानां यस्त्रयाणां स्थित उपरि परं दुर्विलङ्घ्येन धाम्ना । वर् च त्रयाणां
सद्यः सिद्ध्यै प्रसन्नद्युतिशुभचतुराशामुखः स्ताद्विभक्तो वर् शुचि
द्वेधा वेधा इवाविष्कृतकमलरुचिः सोऽर्चिषामाकरो वः ॥ 93 ॥
साद्रिद्यूर्वीनदीशा दिशति दश दिशो दर्शयन्प्राग्दृशो यः वर् द्राक् दृशो
सादृश्यं दृश्यते नो सदशशतदृशि त्रैदशे यस्य देशे ।
दीप्तांशुर्वः स दिश्यादशिवयुगदशादर्शितद्वादशात्मा
शं शास्त्यश्वांश्च यस्याशयविदतिशयाद्दन्दशूकाशनाद्यः ॥ 94 ॥
तीर्थानि व्यर्थकानि हृदनदसरसीनिर्झराम्भोजिनीनां
नोदन्वन्तो नुदन्ति प्रतिभयमशुभश्वभ्रपातानुबन्धि ।
आपो नाकापगाया अपि कलुषमुषो मज्जतां नैव यत्र वर् स्वर्गापगायाः
त्रातुं यातेऽन्यलोकान् स दिशतु दिवसस्यैकहेतुर्हितं वः ॥ 95 ॥ वर् लोकं
एतत्पातालपङ्कप्लुतमिव तमसैवैकमुद्गाढमासी-
दप्रज्ञाताप्रतर्क्यं निरवगति तथालक्षणं सुप्तमन्तः ।
यादृक्सृष्टेः पुरस्तान्निशि निशि सकलं जायते तादृगेव
त्रैलोक्यं यद्वियोगादवतु रविरसौ सर्गतुल्योदयो वः ॥ 96 ॥
द्वीपे योऽस्ताचलोऽस्मिन्भवति खलु स एवापरत्रोदयाद्रि-
र्या यामिन्युज्ज्वलेन्दुद्युतिरिह दिवसोऽन्यत्र तीव्रातपः सा ।
यद्वश्यौ देशकालाविति नियमयतो नो तु यं देशकाला- वर् नु
वव्यात्स स्वप्रभुत्वाहितभुवनहितो हेतुरह्नामिनो वः ॥ 97 ॥
व्यग्रैरग्र्यग्रहेन्दुग्रसनगुरु भरैर्नो समग्रैरुदग्रैः वर् गुरुतरैः
प्रत्यग्रैरीषदुग्रैरुदयगिरिगतो गोगणैर्गौरयन् गाम् ।
उद्गाढार्चिर्विलीनामरनगरनगग्रावगर्भामिवाह्ना-
मग्रे श्रेयो विधत्ते ग्लपयतु गहनं स ग्रहग्रामणीर्वः ॥ 98 ॥
योनिः साम्नां विधाता मधुरिपुरजितो धूर्जटिः शङ्करोऽसौ
मृत्युः कालोऽलकायाः पतिरपि धनदः पावको जातवेदाः ।
इत्थं सञ्ज्ञा डवित्थादिवदमृतभुजां या यदृच्छाप्रवृत्ता-
स्तासामेकोऽभिधेयस्तदनुगुणगुणैर्यः स सूर्योऽवताद्वः ॥ 99 ॥ वर् गणैः
देवः किं बान्धवः स्यात्प्रियसुहृदथवाऽऽचार्य आहोस्विदर्यो वर् आर्यः
रक्षा चक्षुर्नु दीपो गुरुरुत जनको जीवितं बीजमोजः ।
एवं निर्णीयते यः क इव न जगतां सर्वथा सर्वदाऽसौ वर् सर्वदाः
सर्वाकारोपकारी दिशतु दशशताभीषुरभ्यर्थितं वः ॥ 100 ॥
श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति रचिताः श्रीमयूरेण भक्त्या
युक्तश्चैतान्पठेद्यः सकृदपि पुरुषः सर्वपापैर्विमुक्तः ।
आरोग्यं सत्कवित्वं मतिमतुलबलं कान्तिमायुःप्रकर्षं
विद्यामैश्वर्यमर्थं सुतमपि लभते सोऽत्र सूर्यप्रसादात् ॥ 101 ॥
इति श्रीमयूरकविप्रणीतं सूर्यशतकं समाप्तम् ।
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.
🕉 InfoLyter.in