6.6 - 𑌸𑍁𑌵𑌰𑍍𑌗𑌾𑌯 𑌵𑌾 𑌏𑌤𑌾𑌨𑌿 𑌲𑍋𑌕𑌾𑌯 - 𑌕𑍃𑌷𑍍𑌣 𑌯𑌜𑍁𑌰𑍍𑌵𑍇𑌦 𑌤𑍈𑌤𑍍𑌤𑌿𑌰𑍀𑌯 𑌸𑌂𑌹𑌿𑌤𑌾 𑌪𑌾𑌠𑌃

In the Krishna Yajurveda's Taittiriya Samhita, Sixth Kanda, Sixth Prashna: Exposition of the Soma Mantra Brahmana. Om, salutations to the Supreme Self, salutations to Shri Mahaganapati, salutations to the Gurus. Harih Om. These sacrificial fees are offered for the sake of the heavenly world. Whatever fees there are, he offers them with two (verses) at the Garhapatya fire; the sacrificer is two-footed, for stability. He offers at the Agnidhriya fire; he thereby steps into the intermediate region. He approaches the Sadas; he thereby makes him go to the heavenly world. He offers with two solar verses at the Garhapatya fire; he thereby makes him ascend to yonder world. He offers with a verse containing 'naya' (lead) at the Agnidhriya fire, for approaching the heavenly world. 'Go to heaven, O lord of heaven' — with this he takes up the gold after offering. He takes up after offering; he thereby makes him go to the heavenly world. 'With form I approach your form' — he says; for with form he approaches form. 'May Tutha, the all-knowing, divide your gifts' — he says; for Tutha, the all-knowing, divided the gods' sacrificial fees; thereby he divides them. 'That, O Agni, is your gift' — 'He approaches the Soma-dropping gift' — he says; for his gift approaches the Soma-dropping. 'Lead by the path of Mitra' — he says, for peace. 'Go by the path of truth, O moon, the sacrificial fee' — he says; truth is truth; by truth he divides them. 'Leading by the path of sacrifice, well-going' — he says; for these sacrificial fees go by the path of sacrifice. 'May the Brahmana today succeed' — 'May the sage of the Rishis succeed' — he says; for this Brahmana is a sage of the Rishis who has heard. Therefore he says thus. 'See the heaven, see the intermediate region' — he says; he thereby makes him go to the heavenly world. 'Strive with the Sadasya priests' — he says, for friendship. 'From our gifts go to the gods, O honeyed ones; enter the giver' — he says; 'We here are the givers; may the honeyed ones enter us there' — thus he says. Thus he says. He gives gold; gold is light; he places light before him, for the manifestation of the heavenly world. He gives to the Agnidh; he thereby pleases the seasons beginning with Agni. He gives to the Brahmana, for prosperity. He gives to the Hotri; the Hotri is the self of the sacrifice; by the sacrificial fees he thereby perfects the self of the sacrifice. ^AI

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતામાં છઠ્ઠા કાણ્ડમાં છઠ્ઠો પ્રશ્ન - સોમમંત્રબ્રાહ્મણનું નિરૂપણ. ઓં નમઃ પરમાત્માને, શ્રી મહાગણપતિને નમઃ, શ્રી ગુરુઓને નમઃ. હરિઃ ઓં. સ્વર્ગલોક માટે જ આ દક્ષિણાઓ અર્પાય છે. જે દક્ષિણાઓ બે (ઋચો) દ્વારા ગાર્હપત્યમાં હોમાય છે, તે યજમાનને બે પગવાળો, સ્થિર બનાવે છે. આગ્નીધ્રમાં હોમાય છે, ત્યારે અંતરિક્ષમાં જ પ્રવેશ કરે છે. સદસમાં જાય છે, ત્યારે તેને સ્વર્ગલોકમાં જ પહોંચાડે છે. સૌરી ઋચો દ્વારા ગાર્હપત્યમાં હોમાય છે, ત્યારે તેને તે લોકમાં જ ચઢાવે છે. નવવાળી ઋચાથી આગ્નીધ્રમાં હોમાય છે, સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ માટે. 'દિવં ગચ્છ સુવઃ પતે' એમ કહીને સુવર્ણ હોમીને ઉપાડી લે છે. હોમીને ઉપાડી લે છે, ત્યારે તેને સ્વર્ગલોકમાં જ પહોંચાડે છે. 'રૂપેણ વો રૂપમભ્યૈમિ' એમ કહે છે, કારણ કે તે રૂપથી જ રૂપને પ્રાપ્ત કરે છે. જે સુવર્ણથી (એમ કહે છે). 'તુથો વો વિશ્વવેદા વિ ભજતુ' એમ કહે છે, કારણ કે વિશ્વવેદા દેવો દેવોની દક્ષિણાઓને તે રીતે જ વિભાજિત કરતા હતા; તેનાથી જ તેમને વિભાજિત કરે છે. 'તત્તે અગ્ને રાધઃ' એમ કહે છે. 'ઐતિ સોમચ્યુતમ્' એમ કહે છે, કારણ કે તેની રાધા (દક્ષિણા) સોમચ્યુત છે. 'તન્મિત્રસ્ય પથા નય' એમ કહે છે, શાંતિ માટે. 'ઋતસ્ય પથા પ્રેત ચન્દ્ર દક્ષિણાઃ' એમ કહે છે - સત્યવાન ઋતને; સત્યથી જ તેમને ઋતથી વિભાજિત કરે છે. 'યજ્ઞસ્ય પથા સુવિતા નયન્તીર્' એમ કહે છે, કારણ કે આ દક્ષિણાઓ યજ્ઞના માર્ગે જાય છે. 'બ્રાહ્મણમદ્ય રાદ્ધ્યાસમ્ ઋષિમાર્ષેયમ્' એમ કહે છે - આ બ્રાહ્મણ ઋષિ આર્ષેય છે, જેણે સાંભળ્યું છે; તેથી એમ કહે છે. 'વિ સુવઃ પશ્ય વ્યન્તરિક્ષમ્' એમ કહે છે, તેને સ્વર્ગલોકમાં જ પહોંચાડે છે. 'યતસ્વ સદસ્યૈઃ' એમ કહે છે, મિત્રતા માટે. 'અસ્મદ્દાત્રા દેવત્રા ગચ્છત મધુમતીઃ પ્રદાતારમા વિશત' એમ કહે છે - અમે અહીં પ્રદાતા છીએ; અમને પરલોકમાં મધુમતી (દક્ષિણાઓ) પ્રવેશ કરે. એમ જ કહે છે. સુવર્ણ આપે છે - સુવર્ણ જ્યોતિ છે; જ્યોતિને જ આગળ ધારણ કરે છે, સ્વર્ગલોકના અનુખ્યાન માટે. અગ્નીધને આપે છે - અગ્નિમુખ ઋતુઓને જ પ્રસન્ન કરે છે. બ્રહ્માને આપે છે - પ્રસૂતિ માટે. હોતાને આપે છે - યજ્ઞનો આત્મા એ હોતા છે; યજ્ઞના આત્માને જ દક્ષિણાઓથી સમૃદ્ધ કરે છે. ^AI

He offers the Samishta Yajus offerings; for the completion of the sacrifice. Whatever in the sacrifice is harsh, whatever is disordered, whatever goes beyond, whatever does not go beyond, whatever he overdoes, whatever he does not do — all that he propitiates by these. He offers nine; nine indeed are the breaths in a man, and the sacrifice is measured by the man; as great as the sacrifice is, so great he propitiates it. He offers six Rik-verses; six indeed are the seasons; the seasons he propitiates. Three Yajus-formulas — three are these worlds; these worlds he propitiates. 'Go, O sacrifice, to the sacrifice; go to the lord of the sacrifice' — so he says; the lord of the sacrifice he makes him reach. 'Go to your own womb' — so he says; to his own womb he makes him go. 'This sacrifice of yours, O lord of the sacrifice, is well praised and well supplied with heroes' — so he says; into the sacrificer he places strength. Vasishta Satyahavya asked the gods' portion: 'How did the Srnjayas, the great sacrificers, sacrifice at the sacrifice?' 'The sacrifice stood firm against the sacrifice, against the lord of the sacrifice' — thus he spoke. 'The Srnjayas indeed fell away from truth' — thus he spoke. 'The sacrifice was established in the sacrifice indeed, for the non-defeat of the sacrificer.' The gods, finders of the path, having found the path, went along the path — so it is said; the sacrifice he establishes in the sacrifice for the non-defeat of the sacrificer. ^AI

સમિષ્ટ યજુષો હોમે છે, યજ્ઞની સમિષ્ટિ માટે. યજ્ઞમાં જે ક્રૂર છે, જે વિલિષ્ટ છે, જે અત્યેતિ (અતિક્રમ) છે, જે નાત્યેતિ (અતિક્રમ નથી) છે, જે અતિકરોતિ (વધારે કરે છે), જે નાપિ કરોતિ (કરતું નથી) — તેને તેમના દ્વારા પ્રસન્ન કરે છે. નવ હોમે છે; પુરુષમાં નવ પ્રાણ છે, પુરુષ દ્વારા યજ્ઞ સંમિત છે; જેટલો યજ્ઞ છે તેટલો તેને પ્રસન્ન કરે છે. છ ઋગ્મય મંત્રો હોમે છે; છ ઋતુઓ છે; ઋતુઓને પ્રસન્ન કરે છે. ત્રણ યજુષો હોમે છે; ત્રણ આ લોકો છે; આ લોકોને પ્રસન્ન કરે છે. 'યજ્ઞ, યજ્ઞને જા; યજ્ઞપતિ, યજ્ઞપતિને જા' એમ કહે છે; યજ્ઞપતિને જ તેની પાસે લઈ જાય છે. 'સ્વાં યોનિં ગચ્છ' એમ કહે છે; તેને તેની પોતાની યોનિમાં લઈ જાય છે. 'એષ તે યજ્ઞો યજ્ઞપતે સહસૂક્તવાક્ સુવીર' એમ કહે છે; યજમાનમાં જ વીર્ય ધારણ કરે છે. વાસિષ્ઠ સાત્યહવ્યે દેવભાગ પૂછ્યો: 'જેમ સૃંજયો બહુયાજીઓએ યજ્ઞ કર્યો, યજ્ઞમાં યજ્ઞ પ્રતિષ્ઠિત થયો, યજ્ઞપતિમાં (પ્રતિષ્ઠિત થયો).' તેણે કહ્યું: 'યજ્ઞપતૌ.' સત્યથી સૃંજયો પરાભવ પામ્યા. તેણે કહ્યું: 'યજ્ઞમાં જ યજ્ઞ પ્રતિષ્ઠાપ્ય હતો, યજમાનના અપરાભાવ માટે.' દેવો ગાતુવિદો, ગાતુ મળ્યા પછી ગાતુમિતિ કહે છે; યજ્ઞમાં જ યજ્ઞને પ્રતિષ્ઠાપિત કરે છે, યજમાનના અપરાભાવ માટે. ^AI

He offers the Avabhriti libations. Whatever sin one commits down to the age of one year, that he atones for by these. He goes down to the waters for the Avabhrita rite. Varuna is visibly present in the waters; thus he visibly propitiates Varuna. "By the path" — verily the sacrifices are followed by the Rakshasas, desiring to harm them. The Prastota follows with a Saman chant; the Saman is verily the slayer of Rakshasas, for the driving away of the Rakshasas. Thrice he approaches the Nishada (concluding) chant; these three worlds are there; from these worlds he verily drives away the Rakshasas. Man by man he approaches the Nishada chant; for man by man is possessed of Rakshasas; for the driving away of the Rakshasas. "For wide indeed has King Varuna made" — thus he says, for the sake of firm establishment. "A hundred, O King, are your physicians, a thousand" — thus he says; verily he makes medicine for him. "Pierced is the noose of Varuna" — thus he says; verily he stands over against the noose of Varuna. He offers libations on the Barhis, for the firm establishment of the offerings; and further, he offers with the Agni-verses. He performs the Prayajas after the Barhis; offspring verily is the Barhis; offspring verily he releases from the noose of Varuna. He performs the two Ajya portions; he does not pass over the two eyes of the sacrifice. He sacrifices to Varuna; verily he releases him from the noose of Varuna. He sacrifices to Agni and Varuna; verily he visibly releases him from the noose of Varuna. He performs the two Anuyajas after the Barhis; offspring verily is the Barhis; offspring verily he releases from the noose of Varuna. Four Prayajas he performs, two Anuyajas; they become six; six verily are the seasons; in the seasons verily he establishes himself. "O Avabhrita, bow down" — thus he says; as declared, verily he propitiates Varuna. "In the ocean is your heart, within the waters" — thus he says; for Varuna is within the ocean. "May the herbs enter into you, and the waters" — thus he says; with the waters and the herbs verily he unites him. "The divine waters, this is your embryo" — thus he says, according to the Yajus. Verily cattle are Soma; if one were to partake of the drops, he would become possessed of cattle; Varuna would seize him. If he were not to partake, he would be without cattle; Varuna would not seize him. Having touched, verily he becomes possessed of cattle; Varuna does not seize him. "Repelled is the noose of Varuna" — thus he says; verily he is released from the noose of Varuna. They go without looking back, for the hiding of Varuna. "May we prosper in your fuel" — thus he says; with the fuel verily they approach, honoring Agni. "You are light; place light in me" — thus he says; verily he places light in himself. ^AI

અવભૃથના યજુષોથી હોમ કરે છે. એક વર્ષથી નીચેના બાળક જેટલું જે પાપ તે કરે છે, તેને તે યજુષોથી દૂર કરે છે. જળમાં અવભૃથ સ્નાન કરવા જાય છે; જળમાં વરુણ સાક્ષાત્ રહે છે, તેથી તે સાક્ષાત્ વરુણને પ્રસન્ન કરે છે. માર્ગે જતાં યજ્ઞને રાક્ષસો હિંસા કરવા ઇચ્છે છે; સામગાનથી પ્રસ્તોતા પાછળ જાય છે; સામગાન રાક્ષસોનો નાશ કરનારું છે, તેથી રાક્ષસોનો નાશ થાય છે. ત્રણ વાર નિધન સ્થાને જાય છે; આ ત્રણ લોકો છે, તેથી આ લોકોમાંથી રાક્ષસોનો નાશ કરે છે. દરેક પુરુષ નિધન સ્થાને જાય છે; કારણ કે દરેક પુરુષ રાક્ષસસંબંધી છે, તેથી રાક્ષસોનો નાશ થાય છે. 'રાજા વરુણે વિશાળ સ્થાન બનાવ્યું છે' એમ કહે છે, સ્થિરતા માટે. 'હે રાજન્, તારા માટે સો વૈદ્યો અને હજાર ઔષધો છે' એમ કહે છે; તેના માટે ઔષધ કરે છે. 'વરુણનો પાશ તને ઘેરી લે છે' એમ કહે છે; વરુણના પાશને તે ઘેરી લે છે. બર્હિસ્ પર હોમ કરે છે, આહુતિઓની સ્થિરતા માટે; અને તેથી અગ્નિવાળું જ હોમ કરે છે. બર્હિસ્ પછી પ્રયાજો યજે છે; પ્રજા જ બર્હિસ્ છે, તેથી પ્રજાને વરુણના પાશમાંથી મુક્ત કરે છે. આજ્યભાગો યજે છે; યજ્ઞની બે આંખો છે, તેથી તેમને છોડતો નથી. વરુણને યજે છે; વરુણના પાશમાંથી જ તેને મુક્ત કરે છે. અગ્નિ અને વરુણને યજે છે; સાક્ષાત્ તેને વરુણના પાશમાંથી મુક્ત કરે છે. બર્હિસ્ પછી અનૂયાજો યજે છે; પ્રજા જ બર્હિસ્ છે, તેથી પ્રજાને વરુણના પાશમાંથી મુક્ત કરે છે. ચાર પ્રયાજો અને બે અનૂયાજો યજે છે, તે છ થાય છે; છ ઋતુઓ છે, તેથી ઋતુઓમાં જ સ્થિર થાય છે. 'અવભૃથનિચંકુણ' એમ કહે છે; જેમ કહ્યું છે તેમ જ વરુણને યજે છે. 'હે વરુણ, તારું હૃદય સમુદ્રમાં છે, જળમાં અંદર છે' એમ કહે છે; કારણ કે વરુણ સમુદ્રમાં અંદર રહે છે. 'તને ઔષધો અને જળ પ્રવેશ કરે' એમ કહે છે; જળ અને ઔષધોથી તેને એકત્ર કરે છે. 'દેવી આપઃ, આ તમારો ગર્ભ છે' એમ કહે છે; યજુષ અનુસાર જ એમ કહે છે. પશુઓ જ... જો સોમ ચંદ્રના બિંદુઓનું ભક્ષણ ન કરે તો પશુમાન્ થાય; વરુણ તેને પકડી લે. જો ભક્ષણ ન કરે તો નિઃપશુ થાય; વરુણ તેને પકડે નહીં. સ્પર્શ કરવાથી જ પશુમાન્ થાય છે; વરુણ તેને પકડતો નથી. 'વરુણનો પાશ પ્રતિયુક્ત (છૂટો) છે' એમ કહે છે; વરુણના પાશમાંથી જ મુક્ત થાય છે. અપ્રતીક્ષમ્ (અણધાર્યા) યાય છે; કારણ કે વરુણનું અંતર્હિત છે. 'અમે તારી સમિધથી સમૃદ્ધ થઈએ' એમ કહે છે; સમિધથી જ અગ્નિને નમસ્કાર કરતા નજીક જાય છે. 'તું તેજ છે, મારામાં તેજ ધારણ કર' એમ કહે છે; તેજને જ આત્મામાં ધારણ કરે છે. ^AI

They dig up the altar with the wooden sword; they measure it out with the axle of a cart; they measure out the sacrificial post. With the threefold thunderbolt, namely the sickle, he carries it away for the rival. If he were to measure within the altar, he would win the world of the gods; if outside the altar, the world of men. He measures at the junction of the two, for the winning of both worlds. He should measure one measured by the upper piece for one desiring the world of the fathers; one measured by the rope for one desiring the world of men; one measured by the ladle for one desiring power; one equal to all for one desiring firm foundation. Those three middle ones he should make equal for one desiring cattle. These indeed follow after the cattle; he becomes possessed of cattle. He should intermingle the others for offspring; by offspring and cattle he intermingles him. For one whom he wishes to die, he should measure a pit-like one for him, broadest on the northern half, then diminishing. This is indeed a pit for him for whom he thus measures; that one swiftly perishes. He should measure the northern half broadest for one desiring heaven, then diminishing; that is a step, as it were. The sacrificer thus makes a bridge for the obtaining of the world of heaven. When he wraps two ropes around one post, therefore one man obtains two wives. When he does not wrap one rope around two posts, therefore one woman does not obtain two husbands. For one whom he wishes that a daughter be born to him, for him he should intermingle at the end; a daughter is born to him. For one whom he wishes that a son be born to him, for him he should twist at the end; a son is born to him. The Asuras brought the gods to the south; the gods drove them away by means of the side-post. That is the side-post-ness of the side-post. The side-post on the south is for the driving away of rivals. All other posts are possessed of cattle, but the side-post is without cattle. Its sacrificer is the cattle. If he did not designate it, the sacrificer would fall into calamity. He should designate it: 'Yonder is your cattle.' For one whom he hates, for him he designates that very one as cattle. If he does not hate, he should say: 'A mouse is your cattle.' He does not injure the domestic animals, nor the wild ones. Prajapati created offspring; he was afflicted by hunger. He saw this elevenfold one; by it he obtained food. Since there are ten posts, and the Virat is of ten syllables, food is the Virat; by the Virat he obtains food. That which is the eleventh is her udder; by it he milks her. This elevenfold one is measured out as a thunderbolt. It is liable to crush the sacrifice in front and behind. What he measures as belonging to the wife, that is for the propping of the sacrifice, for its being well-established. ^AI

સ્ફ્ય (ખૂંચ) વડે વેદિ (યજ્ઞવેદી) ખોદે છે, રથાક્ષ (રથની ધરી) વડે માપે છે, યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) માપે છે. ત્રિવૃત (ત્રણ પ્રકારના) વજ્રને જ સાથે લઈ જઈને શત્રુ માટે ફેંકે છે. આચ્છાદન માટે, જો વેદિની અંદર માપે તો દેવલોકને જીતે, જો વેદિની બહાર માપે તો મનુષ્યલોકને જીતે; તેની સંધિ (વચ્ચે)માં માપે છે, બંને લોકોને જીતવા માટે. ઉપરના ભાગથી માપે તો પિતૃલોકની કામના કરનાર માટે, રશના (દોરડા)થી માપે તો મનુષ્યલોકની કામના કરનાર માટે, ચષાલ (ચાબૂક)થી માપે તો ઇન્દ્રિયની કામના કરનાર માટે, બધા સમાન માપે તો પ્રતિષ્ઠાની કામના કરનાર માટે, જે ત્રણ મધ્યમ છે તે સમાન માપે તો પશુની કામના કરનાર માટે. આ પશુઓનું અનુસરણ કરે છે, પશુમાન જ થાય છે. બીજાને વ્યતિષજ (છૂટા) કરે, પ્રજા અને પશુઓથી તેને વ્યતિષજ કરે છે. જેનું મૃત્યુ થાય તેવી કામના કરે તો તેના માટે ગર્ત (ખાડા) જેવું માપે, ઉત્તરાર્ધ વધારે અને પછી ઓછું થતું જાય; આ ગર્ત છે, જેને આમ માપે તે તરત જ મૃત્યુ પામે છે. દક્ષિણાર્ધ વધારે માપે તો સ્વર્ગની કામના કરનાર માટે, પછી ઓછું થતું જાય; તે આક્રમણ (ચઢાણ) છે, તે રીતે યજમાન સેતુ (પુલ) બનાવે છે, સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ માટે. જ્યારે એક યૂપ પર બે રશના (દોરડા) વીંટાળે છે, તેથી એક પુરુષ બે પત્ની મેળવે છે; જ્યારે એક રશના બે યૂપો પર વીંટાળે નહીં, તેથી એક સ્ત્રી બે પતિ મેળવતી નથી. જેની કામના કરે કે તેને સ્ત્રી સંતાન થાય, તો તેના અંતે વ્યતિષજ કરે, તો તેને સ્ત્રી જ સંતાન થાય છે. જેની કામના કરે કે તેને પુરુષ સંતાન થાય, તો તેના અંતે પ્રવેષ્ટ (વીંટાળો) કરે, તો તેને પુરુષ જ સંતાન થાય છે. અસુરો દેવોને દક્ષિણ તરફ લઈ ગયા, દેવોએ ઉપશય (ઉપાય) વડે જ તેમને દૂર કર્યા; તેથી ઉપશયનું ઉપશયત્વ છે. જે દક્ષિણ તરફ ઉપશય છે તે શત્રુના નાશ માટે છે. બીજા બધા યૂપો પશુમાન છે, પણ ઉપશય તો પશુરહિત જ છે; તેનો પશુ યજમાન છે. જો તે નિર્દેશ ન કરે તો યજમાનને આર્તિ (પીડા) થાય; 'અમુક તેરો પશુ છે' એમ નિર્દેશ કરે. જેનો દ્વેષ કરે તેને તે પશુ નિર્દેશ કરે; જો દ્વેષ ન કરે તો 'ઉંદર તેરો પશુ છે' એમ કહે. તે ગ્રામ્ય પશુઓને હિંસા કરતો નથી, ન આરણ્ય (વન્ય) પશુઓને. પ્રજાપતિએ પ્રજાઓને સૃષ્ટિ કરી; તે અન્નાદ્યથી વ્યાકુળ થયો; તેણે આ એકાદશિની (અગિયાર યૂપોવાળી) દૃષ્ટિ કરી; તે વડે તેણે અન્નાદ્ય પ્રાપ્ત કર્યું. જ્યારે દશ યૂપો થાય છે, દશ અક્ષરોવાળી વિરાટ અન્ન છે, વિરાટ વડે જ અન્નાદ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. જે અગિયારમો છે તે તેનું સ્તન છે, તે તેનું દોહન કરે છે, તે વડે તેમને દોહન કરે છે. આ એકાદશિની વજ્ર છે જે સંમી (સાથે માપવામાં આવે) છે; તે સમર્થ છે કે પૂર્વ તરફથી પ્રત્યઞ્ચ (પશ્ચિમ તરફ) યજ્ઞને સંમર્દિત (કચડી) નાખે. જે પાત્નીવત (પત્નીસહિત) માપે છે તે યજ્ઞના પ્રત્યુત્તંભ (આધાર) માટે અને સંપૂર્ણતા માટે છે. ^AI

Prajapati created the creatures; he thought himself to be surpassing (them). He saw this eleven-fold (offering). By that he placed within himself life-breath, sense-power and valour. Verily, he who sacrifices creates creatures as it were; and now he is as it were surpassing. Since this eleven-fold (offering) is made, by it the sacrificer places within himself life-breath, sense-power and valour. He first causes (the offering) to be cooked with the Agneya (cake); he makes it a pair with the Sarasvata (cake); he places the seed with the Saumya (cake); he procreates with the Paushna (cake). The Barhaspatya (cake) is made; Brihaspati is the Brahman of the gods; by the Brahman he procreates creatures for him. The Vaishvadeva (cake) is made; creatures are of the Vishve Devas; he procreates creatures for him. He wins sense-power by the Aindra (cake), the people by the Maruta (cake), strength and might by the Aindragna (cake), for impulsion by the Savitra (cake), for removing (obstacles) by the Varuna (cake). He takes the Aindra (cake) in the middle; in the middle he places sense-power in the sacrificer. Before the Aindra (cake) he takes the Vaishvadeva (cake); food is of the Vishve Devas; he places food before him; therefore food is eaten before. Having taken the Aindra (cake), he takes the Maruta (cake); the Maruts are the people; he binds the people to him. If he should wish, 'May he who is gone down be shut out, and may he who is shut out go down,' he should take the Varuna (cake) in the world of Indra, and the Aindra (cake) in the world of Varuna; verily he who is gone down is shut out, and he who is shut out goes down. If he should wish, 'May my creatures be bewildered,' he should intermingle the beasts; verily he bewilders the creatures. If he should take the Varuna (cake) of the waters when (the sacrifice) is carried forward, Varuna would seize the creatures. He takes (it) facing north on the right side, for the removal of the seizure of the creatures by the waters. ^AI

પ્રજાપતિએ પ્રજાઓને સર્જી. તે પોતાને વધારે પડેલો (અધૂરો) માનવા લાગ્યો. તેણે આ એકાદશિની (અગિયાર યૂપવાળી દીક્ષા) જોઈ. તેના વડે તેણે પોતાના આત્મામાં આયુષ્ય, ઇન્દ્રિય અને વીર્ય ધારણ કર્યું. જે યજ્ઞ કરે છે તે પ્રજાઓની જેમ સર્જન કરે છે; તે હવે વધારે પડેલો જેવો થાય છે. જ્યારે આ એકાદશિની થાય છે ત્યારે યજમાન તેના વડે આયુષ્ય, ઇન્દ્રિય અને વીર્ય પોતાના આત્મામાં ધારણ કરે છે. તે આગ્નેય (અગ્નિદેવતાવાળા) પશુથી આગળ વધારે છે, સારસ્વત (સરસ્વતીદેવતાવાળા) થી મિથુન (યુગ્મ) કરે છે, સોમ્ય (સોમદેવતાવાળા) થી રેત (વીર્ય) ધારણ કરે છે, પૌષ્ણ (પૂષન્દેવતાવાળા) થી પ્રજનન કરે છે. તે બાર્હસ્પત્ય (બૃહસ્પતિદેવતાવાળો) થાય છે; દેવોનું બ્રહ્મ બૃહસ્પતિ છે; બ્રહ્મના વડે તે પોતાને માટે પ્રજાઓને પ્રજનન કરે છે. તે વૈશ્વદેવ (વિશ્વેદેવાદિ દેવતાવાળો) થાય છે; પ્રજાઓ વૈશ્વદેવી છે; તે પોતાને માટે પ્રજાઓને પ્રજનન કરે છે. ઐન્દ્ર (ઇન્દ્રદેવતાવાળા) થી ઇન્દ્રિયને પ્રાપ્ત કરે છે, મારુત (મરુત્દેવતાવાળા) થી વિશ (પ્રજા) ને, ઐન્દ્રાગ્ન (ઇન્દ્રાગ્નિદેવતાવાળા) થી ઓજસ અને બળને, પ્રસવ (ઉત્પત્તિ) માટે સાવિત્ર (સવિતૃદેવતાવાળા) ને, નિર્વરુણત્વ (વરુણથી મુક્તિ) માટે વારુણ (વરુણદેવતાવાળા) ને. મધ્યમાં ઐન્દ્રમ (ઇન્દ્રદેવતાવાળા) ને લે છે; મધ્યમાં જ યજમાનમાં ઇન્દ્રિય ધારણ કરે છે. ઐન્દ્ર (ઇન્દ્રદેવતાવાળા) ની આગળ વૈશ્વદેવ (વિશ્વેદેવાદિ દેવતાવાળા) ને લે છે; વૈશ્વદેવ અન્ન છે; અન્નને આગળ ધારણ કરે છે; તેથી આગળ અન્ન ભક્ષણ કરવામાં આવે છે. ઐન્દ્રમ (ઇન્દ્રદેવતાવાળા) ને લઈને મારુત (મરુત્દેવતાવાળા) ને લે છે; મરુતો વિશ (પ્રજા) છે; તે પોતાને માટે વિશને અનુસરીને બાંધે છે. જો કામના કરે કે 'જે અવગત (નીચે પડેલો) છે તે પણ રુદ્ધ (અટકાવેલો) થાય, અને જે અપરુદ્ધ (અટકાવેલો) છે તે અવગત (નીચે) જાય' તો ઐન્દ્રના લોકમાં વારુણ (વરુણદેવતાવાળા) ને લેવો જોઈએ, અને વારુણના લોકમાં ઐન્દ્રમ (ઇન્દ્રદેવતાવાળા) ને. જે અવગત છે તે અપરુદ્ધ થાય છે, અને જે અપરુદ્ધ છે તે અવગત થાય છે. જો કામના કરે કે 'પ્રજાઓ મૂઢ (મોહિત) થાય' તો પશુઓને વ્યતિષજ (અલગ) કરે; તે પ્રજાઓને મોહિત કરે છે. જો અભિવાહિત (આઘાત પામેલા) હોય તો અપાં વારુણ (જળના વરુણદેવતાવાળા) ને લેવો જોઈએ; વરુણ પ્રજાઓને ગ્રહણ કરે. દક્ષિણ તરફથી ઉત્તર તરફ જતા અપવાહિત (દૂર કરેલા) અપાં (જળના) પ્રજાઓના અવરુણ ગ્રહણ માટે લે છે. ^AI

Indra caused Manu to sacrifice together with his wife; her, when she had been made to surround the fire, he released; by her Manu prospered. When he releases the wife-offering that has been made to surround the fire, the sacrificer prospers with that very prosperity by which Manu prospered. Truly, the sacrifice falls away from the unestablished sacrifice; the sacrificer likewise falls away after the falling sacrifice. When he establishes the wife-offering with ghee, it is for the establishing of the sacrifice; the sacrificer likewise stands firm after the standing sacrifice. What is sacrificed he should cook; what is not sacrificed he should not cook. Then he proceeds with the wife-offering; at the proper place he proceeds. And then at this time his course is that of Tvashtar; Tvashtar truly disperses the forms of the poured seed; that very bull he releases among the wives; he disperses forms for him. ^AI

(વીર્યને યજમાનમાં ધારણ કરાવે છે — લોક ઐન્દ્ર છે — સાડત્રીસ પણ) (અ. ૫) ઇન્દ્રે પોતાની પત્ની સાથે મનુને યજ્ઞ કરાવ્યો; તે (પત્ની) અગ્નિ દ્વારા પરિક્રમા કરાવેલી હોવાથી તેને છોડી દીધી; તેનાથી મનુએ સિદ્ધિ મેળવી. જે અગ્નિ દ્વારા પરિક્રમા કરાવેલી પત્નીવાળા (પાત્નીવત) કર્મને છોડી દે છે, જે સિદ્ધિ મનુએ મેળવી તે જ સિદ્ધિ યજમાન પણ મેળવે છે. યજ્ઞની અપ્રતિષ્ઠિત (અસ્થિર) અવસ્થાથી યજ્ઞ નષ્ટ થાય છે; નષ્ટ થતા યજ્ઞની પાછળ યજમાન પણ નષ્ટ થાય છે. જ્યારે ઘી વડે પાત્નીવત કર્મને સ્થાપિત કરે છે, તે યજ્ઞની પ્રતિષ્ઠા માટે છે; પ્રતિષ્ઠિત થતા યજ્ઞની પાછળ યજમાન પણ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ઇષ્ટ (યજ્ઞ) હોય તો વપા (હવન) થાય છે, અનિષ્ટ હોય તો વંશ (દંડ) થાય છે; પછી પાત્નીવત કર્મથી આગળ વધે છે, તેથી યોગ્ય સ્થાને જ આગળ વધે છે. અને હવે તેનો યામ (યજ્ઞનો એક ભાગ) ત્વાષ્ટ્ર (ત્વષ્ટાનો) થાય છે. ત્વષ્ટા વાસ્તવમાં સિંચાયેલા વીર્યના રૂપોને વિભક્ત કરે છે; તે જ વૃષ (પુરુષ)ને પત્નીઓમાં પણ સિંચે છે, તે તેના માટે રૂપોને વિભક્ત કરે છે. ॥ ૨૫ ॥ ^AI

They indeed strike the Soma when they press it; as it becomes Soma, just as they strike a funeral covering for a dead person, so is that. If one were to offer in the northern half or in the middle, he would give satisfaction to the gods; he offers in the southern half. This is the southern direction of the fathers; thereby he makes the fathers free from debt. They take it to the Udgatris; the Soma is of the Sama deities. Whatever they make as the refrain (chambat) of the Sama, that is its appeasement. They look at the strainer; the Soma is indeed a strainer; they purify themselves. He who would not see himself would be one whose breath has departed; having made a mark, he should look; in that he sees himself. Moreover, he purifies himself. He who would be one whose mind has gone away should look: 'Whatever of my mind has gone away, or whatever of my mind has not gone away, with King Soma we hold that within us.' Thus he places the mind in himself. He does not become one whose mind has gone away. The sacrifice at the third pressing indeed departs from the one who knows not. He offers ghee with the verse to Agni-Vishnu; Agni is all the deities, Vishnu is the sacrifice; he holds both the deities and the sacrifice. He offers the Upamshu for pairing. The Brahmavadins say: 'Mitra enjoys the well-offered of the sacrifice, Varuna the ill-offered; where then is the sacrifice, where the sacrificer?' When he touches the branch of Mitra and Varuna, by Mitra he appeases the well-offered of the sacrifice, by Varuna the ill-offered; the sacrificer does not fall into calamity. Just as they break up a field with a plough, so the Rig and Sama break up the sacrifice. When he touches the branch of Mitra and Varuna, for the sacrifice thus broken up he brings about a remedy for appeasement. The metres of this one who has sacrificed are of the Yatayama type; this is the essence of the metres, namely the branch. When he touches the branch of Mitra and Varuna, he again satisfies the metre and removes its Yatayama nature; moreover he places the essence in the metres. ^AI

અભિષવ કરતી વખતે એ સોમનું હનન કરે છે. જે સોમ્ય (સોમસંબંધી) થાય છે, જેમ મૃત સ્ત્રીને ઢાંકવાની ચીજનું હનન કરે છે, તેવું જ એ થાય છે. જો ઉત્તરાર્ધમાં કે મધ્યમાં હોમ કરે, તો દેવતાઓને સમાન ભાગ ન આપે. દક્ષિણાર્ધમાં હોમ કરે છે; એ પિતૃઓની દિશા છે; દક્ષિણ દિશામાં જ પિતૃઓને નિરવદય (દોષમુક્ત) કરે છે. ઉદ્ગાતાઓ માટે હરે છે (લઈ જાય છે). સોમ્ય (સોમ) સામદેવત્ય છે. જે સામનો છમ્બટ્ (ભંગ) કરે છે, તેની જ શાંતિ થાય છે. પવિત્રને જુએ છે. સોમ્ય પોતાના આત્માને જ પવિત્ર કરે છે. જે પોતાના આત્માને ન જુએ, તે ઇતાસુ (ગતાસુ) થાય. અભિદદિ (દિશા તરફ) કરીને જુએ; તેમાં આત્માને જુએ છે, અને પોતાના આત્માને જ પવિત્ર કરે છે. જે ગતમનસ્ (ચિત્ત ચાલ્યું ગયું હોય તેવો) થાય, તે જુએ: 'મારું મન જે પરાગત (દૂર ગયું) થયું, અથવા જે અપરાગત (અહીં ન આવ્યું) થયું, તે રાજા સોમથી અમે અમારામાં ધારણ કરીએ છીએ' — એમ મનને જ આત્મામાં ધારણ કરે છે. ગતમનસ્ક થતો નથી. તૃતીય સવનમાં યજ્ઞ ખરેખર ઉઠી જાય (ચાલ્યો જાય) છે. અનીજાન (અયજ્ઞ) ને ઈજાન (યજ્ઞ) અભિ (સંબોધીને) — અગ્નાવૈષ્ણવ ઋચાથી ઘૃતનો યાગ કરે છે. અગ્નિ સર્વ દેવતાઓ છે, વિષ્ણુ યજ્ઞ છે; દેવતાઓને અને યજ્ઞને ધારણ કરે છે. ઉપાંશુ યાગ કરે છે મિથુનત્વ માટે. બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે: 'મિત્ર યજ્ઞનું સ્વિષ્ટ (સુષ્ટુ) યુંવતે (જોડે છે), વરુણ દુરિષ્ટ (કુષ્ટ) — તો પછી યજ્ઞ ક્યાં છે? યજમાન ક્યાં છે?' જે મૈત્રાવરુણી વંશાને આલભ (ગ્રહણ) કરે છે, તે મિત્રથી જ યજ્ઞનું સ્વિષ્ટ શમાવે છે, વરુણથી દુરિષ્ટ — આર્તિ (પીડા) ને પામતો નથી યજમાન. જેમ લાંગલ (હળ) થી ઊર્વરા (ખેતર) ને પ્રભિન્ન (ફાડી) કરે છે, તેમ ઋક્ અને સામ યજ્ઞને પ્રભિન્ન કરે છે. જે મૈત્રાવરુણી વંશાને આલભ કરે છે, તે યજ્ઞ માટે જ પ્રભિન્ન થયેલા મત્ય (મન) ને અનુવાસય (અનુસ્યૂત) કરે છે, શાંતિ માટે. એ યજમાનના છંદો યાતયામ (યાતયામાન) થાય છે. એ છંદોનો રસ વંશા છે. જે મૈત્રાવરુણી વંશાને આલભ કરે છે, તે છંદસ્ય (છંદ) ને જ પુનઃ પ્રીણ (તૃપ્ત) કરે છે, યાતયામત્વ માટે; અને છંદોમાં જ રસ ધારણ કરે છે. ^AI

The gods divided up power and valor; what remained over became the Atigrahyas (extra cups). That is why the Atigrahyas are so called, because they are drawn as extras. Thereby the sacrificer places power and valor in himself: brilliance by the Agneya (cup), power by the Aindra, sacred luster by the Saurya. This is the support of the sacrifice — namely the Atigrahyas. He made the Prishthas (back-cups). If he were not to draw at the Prishthya, the Prishthas would join the sacrifice facing east; if at the Ukthya, they would join it facing west. The Atigrahyas should be drawn at the Vishvajit with all Prishthas, for the sake of the sacrifice's strength. Prajapati assigned the sacrifices to the gods; he laid aside his dear forms, and these became the Atigrahyas. They say of him, 'His sacrifice is spread out' — of one whose Atigrahyas are not drawn. Yet they should be drawn even at the Agnistoma, for the sake of the sacrifice having a body. All the gods were alike and did not attain distinction. The gods saw these cups and drew them: Agni the Agneya, Indra the Aindra, Surya the Saurya. Thereby they attained distinction from the other gods. For one who knows thus, when these cups are drawn, he attains distinction from evil and from his rival. 'These worlds are luminous; they should be made of equal strength,' they say. By the Agneya he places light in this world, by the Aindra in the mid-region — for Indra and Vayu are yoked together — by the Saurya in yonder world. He places light; these worlds become luminous for him. He makes them of equal strength. These cups are the two Babhas, Vishvavayasa; having obtained them, by them these worlds, both the far and the near, are his. For one who knows thus, when these cups are drawn, these worlds, both the far and the near, shine for him. ^AI

દેવોએ ઇન્દ્રિય અને વીર્યનું વિભાજન કર્યું; તેમાંથી જે વધ્યું તે અતિગ્રાહ્ય થયા. અતિગ્રાહ્યોના અતિગ્રાહ્યત્વનું કારણ એ છે કે અતિગ્રાહ્યો ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, તેથી યજમાન ઇન્દ્રિય અને વીર્યને પોતાના આત્મામાં ધારણ કરે છે. અગ્નિદેવતાવાળા (અતિગ્રાહ્ય)થી તેજ, ઇન્દ્રદેવતાવાળાથી ઇન્દ્રિય, સૂર્યદેવતાવાળાથી બ્રહ્મવર્ચસ્ અને ઉપસ્તંભન (આધાર) મળે છે. યજ્ઞના આ અતિગ્રાહ્યો બનાવવામાં આવે છે. જો પૃષ્ઠ્યમાં ગ્રહણ ન કરવામાં આવે તો પૃષ્ઠો યજ્ઞને પૂર્વ તરફ લઈ જાય. જો ઉક્થ્યમાં ગ્રહણ કરવામાં આવે તો અતિગ્રાહ્યો યજ્ઞને પશ્ચિમ તરફ લઈ જાય. વિશ્વજિત્ અને સર્વપૃષ્ઠમાં તે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે, જેથી યજ્ઞને સામર્થ્ય મળે. પ્રજાપતિએ દેવોને યજ્ઞોનું વિભાજન કર્યું; તેણે પોતાની પ્રિય મૂર્તિઓને નીચે મૂકી, તે અતિગ્રાહ્ય થયા. જે યજ્ઞમાં અતિગ્રાહ્યો ગ્રહણ કરવામાં ન આવે તેને લોકો વિતનુ (વિસ્તાર વગરનો) કહે છે. તેથી અગ્નિષ્ટોમમાં પણ તે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે, જેથી યજ્ઞને સતનુત્વ (સારી રચના) મળે. દેવતાઓ બધા સમાન હતા, તેઓ વ્યાવૃત્તિ (ભેદ) પામ્યા નહોતા. દેવોએ આ ગ્રહોને જોયા અને ગ્રહણ કર્યા: અગ્નિએ અગ્નિદેવતાવાળો, ઇન્દ્રે ઇન્દ્રદેવતાવાળો, સૂર્યે સૂર્યદેવતાવાળો. તેથી તેઓ અન્ય દેવતાઓથી વ્યાવૃત્તિ પામ્યા. જે આ પ્રમાણે જાણે છે તેના માટે આ ગ્રહો ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, અને તે પાપ તથા ભ્રાતૃવ્ય (શત્રુ)થી વ્યાવૃત્તિ પામે છે. આ લોકો જ્યોતિષ્માન્ (તેજસ્વી) અને સમાન વીર્યવાળા બનાવવા જોઈએ એમ કહેવાય છે. અગ્નિદેવતાવાળાથી આ લોકમાં જ્યોતિ ધારણ કરે છે, ઇન્દ્રદેવતાવાળાથી અંતરિક્ષમાં (ઇન્દ્ર અને વાયુ સંયુક્ત છે), સૂર્યદેવતાવાળાથી પરલોકમાં જ્યોતિ ધારણ કરે છે. આ લોકો તેના માટે જ્યોતિષ્માન્ થાય છે. તેમને સમાન વીર્યવાળા બનાવે છે. આ ગ્રહો બબા (બે) અને વિશ્વવયસા (સર્વ આહારવાળા) છે, જે પ્રાપ્ત થયા છે. તેમના દ્વારા આ લોકો પરાઞ્ચ (પૂર્વમુખ) અને અર્વાઞ્ચ (અધોમુખ) પ્રકાશે છે. જે આ પ્રમાણે જાણે છે તેના માટે આ ગ્રહો ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, અને તેના માટે આ લોકો પરાઞ્ચ અને અર્વાઞ્ચ પ્રકાશે છે. ^AI

The gods did whatever was done in the sacrifice, and the demons did the same. The gods established the metres and the pressings in the Adabhya (graha). Thereby the gods prevailed and the demons were left behind. For one who knows thus, when the Adabhya is drawn, he prevails by himself and his rival is left behind. Whatever the gods overcame the demons by means of the Adabhya, that was the overcoming power of the Adabhya. He who knows thus overcomes his rival; his rival cannot overcome him. This is the form of Prajapati called 'the one that releases beyond.' When one draws the Adabhya which is connected with the un-pressed (Soma), by that release he is released beyond evil and beyond his rival. He who knows thus — they strike the Soma when they press it; when Soma is struck, the sacrifice is struck, and when the sacrifice is struck, the sacrificer is struck. The Brahmavadins say: 'What does the sacrificer do in the sacrifice by which, while living, he goes to the heavenly world?' This Adabhya is a catching hold of the living one, for he draws it of the un-pressed (Soma); he makes him who is living go to the heavenly world. They split the sacrifice when they establish it in the Adabhya; he also lets the shoots go, for the continuity of the sacrifice. ^AI

દેવોએ યજ્ઞમાં જે કર્યું તે અસુરોએ પણ કર્યું. તે દેવોએ અદાભ્ય ગ્રહમાં છંદો અને સવનોને સ્થાપિત કર્યા, તેથી દેવો થયા અને અસુરો પરાજિત થયા. જે આમ જાણે છે તેના માટે અદાભ્ય ગ્રહ ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, તે પોતે જ દેવો જેવો થાય છે અને તેનો ભ્રાતૃવ્ય (શત્રુ) પરાજિત થાય છે. દેવોએ અસુરોને અદાભ્ય ગ્રહથી જે રીતે જીત્યા, તે જ અદાભ્યનું અદાભ્યત્વ છે. જે આમ જાણે છે તે ભ્રાતૃવ્યને જીતે છે અને તેનો ભ્રાતૃવ્ય તેને જીતી શકતો નથી. આ અદાભ્ય ગ્રહ પ્રજાપતિના 'અતિમોક્ષિણી' નામની તનુ છે; ઉપનદ્ધ (બાંધેલા) સોમના સ્થાને તેને ગ્રહણ કરવાથી મુક્તિ દ્વારા પાપ અને ભ્રાતૃવ્યથી મુક્ત થાય છે. જે આમ જાણે છે તે મુક્ત થાય છે. સોમને અભિષુત (નિચોવ) કરતી વખતે તેને મારે છે; સોમ માર્યા જતાં યજ્ઞ માર્યો જાય છે અને યજ્ઞમાં યજમાન માર્યો જાય છે. બ્રહ્મવાદી કહે છે: 'યજ્ઞમાં યજમાન શું કરે છે જેથી જીવતો સ્વર્ગલોકમાં જાય છે?' આ અદાભ્ય ગ્રહ અનભિષુત (ન નિચોવેલા) સોમનો ગ્રહણ કરે છે, તે જીવગ્રહ છે; તે જીવતા યજમાનને સ્વર્ગલોકમાં પહોંચાડે છે. અદાભ્યમાં સંસ્થાપન કરતી વખતે યજ્ઞનું વિચ્છેદન થાય છે, તેથી અંશુઓને છૂટા મૂકે છે, જેથી યજ્ઞની સંતતિ થાય. ^AI

The gods took the Prabahu (fore-offering) cups. Prajapati saw this single shoot (amshu) and took it; by that he prospered. For one who knows this, when the amshu is taken, he prospers. He takes it from what has been pressed once, for once only did he prosper by it. He takes it with the mind, for Prajapati is, as it were, the mind; for the obtaining of Prajapati. He takes it with an Udumbara vessel, for the Udumbara is strength; he thereby secures strength. It has four corners; he thereby stands firm in the quarters. Whoever knows the resting-place of the shoot becomes one who has a resting-place. 'Vamadevya' is the Saman; that is its resting-place. Chanting it in his mind he takes it; he becomes one who has a resting-place. If the Adhvaryu, while taking the shoot, were not to succeed, he would not succeed for both the Adhvaryu and the sacrificer. If he were to succeed, he would succeed for both. He takes it without a support; that is his success. He passes it over gold, for gold is immortality; life-breath is life; by life he kindles immortality. It is a hundred-measure (vessel); a man lives a hundred years and has a hundred powers; he thereby stands firm in life and in power. ^AI

દેવોએ પ્રબાહુગ્રહ નામના ગ્રહો ગ્રહણ કર્યા નહિ. તે પ્રજાપતિએ આ અંશુ જોયો, તેને ગ્રહણ કર્યો. તેનાથી તે સફળ થયા. જે આમ જાણે છે તેના માટે અંશુ ગ્રહણ કરવામાં આવે તો તે સફળ થાય છે. એક જ વાર સોમનું સેવન થયેલા અંશુનું ગ્રહણ કરે છે, કારણ કે તે એક જ વાર તેનાથી સફળ થયા હતા. મનથી ગ્રહણ કરે છે, કારણ કે પ્રજાપતિ મન જેવા છે. પ્રજાપતિની પ્રાપ્તિ માટે ઔદુંબર (ગૂલર)ના પાત્રથી ગ્રહણ કરે છે. ઉદુંબર અન્ન છે, તેથી તે અન્નને પ્રાપ્ત કરે છે. તે ચાર ખૂણાવાળું હોય છે, તેથી દિશાઓમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. જે અંશુનું આયતન (સ્થાન) જાણે છે તે આયતનવાન થાય છે. 'વામદેવ્ય' એ સામ છે, તે જ તેનું આયતન છે. મનથી તે સામ ગાતાં ગાતાં ગ્રહણ કરે છે, તેથી તે આયતનવાન થાય છે. જો અધ્વર્યુ અંશુ ગ્રહણ કરતી વખતે સફળ ન થાય, તો તે બંને — અધ્વર્યુ અને યજમાન — નિષ્ફળ થાય. જો તે સફળ થાય, તો બંને સફળ થાય. તેથી અનવાન (અન્નવાળા) પાત્રથી ગ્રહણ કરે છે; તે જ તેની સફળતા છે. સોનાને સ્પર્શ કરે છે, કારણ કે સોનું અમૃત છે, આયુષ્ય છે, પ્રાણ છે; આયુષ્યથી તે અમૃતને સ્પર્શ કરે છે. તે સો માન (વજન) નું હોય છે; પુરુષ સો વર્ષનું આયુષ્ય અને સો ઇન્દ્રિયોવાળો હોય છે; તેથી તે આયુષ્યમાં અને ઇન્દ્રિયમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ^AI

Prajapati assigned the sacrifices to the gods. He thought himself to be left over. He gathered up the sixteenfold power and strength of the sacrifices into himself. Thus they became sixteenfold. There is no sacrifice named 'Shodashi'; that which has a sixteenfold Stotra and a sixteenfold Shastra — by that it is the Shodashi, and thus the Shodashins have their Shodashitva. When the Shodashi is taken, the sacrificer places power and strength in himself. The world of heaven did not become available to the gods. They saw this Shodashi and took it; then the world of heaven became available to them. When the Shodashi is taken, it is for the conquering of the world of heaven. Indra was the youngest of the gods. He approached Prajapati; he gave him this Shodashi; he took it; then he became the foremost and surpassed the deities. For one who knows thus, when the Shodashi is taken, he surpasses his equals and becomes foremost. It is taken at the morning pressing. The Shodashi is the thunderbolt; the morning pressing is the thunderbolt. From that very womb he sets it down. At each pressing it is taken; from pressing to pressing he brings it forth. At the third pressing one desirous of cattle should take it. The Shodashi is the thunderbolt; cattle are the third pressing. By the thunderbolt he wins cattle for him from the third pressing. One should not take it at the Ukthya. Offspring and cattle are the Ukthyas. If one should take it at the Ukthya, he would burn up his offspring and cattle. At the Atiratra one desirous of cattle should take it. The Shodashi is the thunderbolt; having won cattle for him by the thunderbolt, he pacifies them above the night. Even at the Agnistoma one should take it for a Kshatriya. A Kshatriya sacrifices with a twofold desire. On the same day he takes the thunderbolt for him; that thunderbolt, being his, kindles his prosperity and also burns him up. The Stotra becomes twenty-onefold, for stability. It is recited with the Harivant. He attains the dear abode of Indra. The metres of the gods were the lesser, those of the Asuras the greater. The gods by the lesser metre surpassed the greater metre. Then they won the world of the Asuras. When by the lesser metre one surpasses the greater metre, he wins the world of his enemy. They leave six syllables over. Six are the seasons; he pleases the seasons. They arrange the first four. Four-footed indeed are the cattle; he wins the cattle. The two latter are two-footed; he wins the two-footed. They complete it with the Anushtubh. Speech is the Anushtubh; therefore speech is the highest of the breaths. When the sun has risen, he begins the Stotra of the Shodashi. In this world Indra slew Vritra. Directly he hurls the thunderbolt at his enemy. A reddish-brown horse is the sacrificial fee. This is the form of the thunderbolt, for prosperity. ^AI

પ્રજાપતિએ દેવોને યજ્ઞોનો વિધાન કર્યો. તે પોતાને શેષ રહેલો માનવા લાગ્યો. તેણે યજ્ઞોને ષોડશ (સોળ) ભાગમાં વિભક્ત કરીને ઇન્દ્રિય અને વીર્યને પોતાના આત્મામાં સમાવી લીધાં. તેથી તે ષોડશી થયો. ખરેખર ષોડશી નામનો કોઈ યજ્ઞ નથી. જે ષોડશ સ્તોત્ર અને ષોડશ શસ્ત્ર છે, તેનાથી તે ષોડશી થાય છે. તે જ પ્રમાણે ષોડશી યાગ કરનારાઓની ષોડશિત્વતા છે. જેમ ષોડશી ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, તેમ તે ઇન્દ્રિય અને વીર્યને યજમાન પોતાના આત્મામાં ધારણ કરે છે. દેવોને સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત થયો ન હતો. તેઓએ આ ષોડશીને જોયો અને તેને ગ્રહણ કર્યો. ત્યારે જ તેમને સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત થયો. જેમ ષોડશી ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, તેમ સ્વર્ગલોકને જીતવા માટે. ઇન્દ્ર દેવોમાં સૌથી નાનો (કનિષ્ઠ) હતો. તેણે પ્રજાપતિની પાસે જઈને પ્રાર્થના કરી. પ્રજાપતિએ તેને આ ષોડશી આપ્યો. તેણે તેને ગ્રહણ કર્યો. ત્યારે જ તે દેવતાઓમાં અગ્રણી થયો. જે વિદ્વાનને આ પ્રમાણે જાણ હોય તેની ષોડશી ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, તે સમાન લોકોમાં અગ્રણી થાય છે. પ્રાતઃસવનમાં ષોડશી ગ્રહણ કરે છે. ષોડશી વજ્ર છે. વજ્ર પ્રાતઃસવન છે. તેથી તેને પોતાના જ યોનિમાંથી (ઉત્પત્તિસ્થાનમાંથી) નીચે ગ્રહણ કરે છે. દરેક સવનમાં તેને ગ્રહણ કરે છે. સવન-સવનથી તેને ઉત્પન્ન કરે છે. તૃતીયસવનમાં પશુકામી માટે ષોડશી ગ્રહણ કરવો જોઈએ. ષોડશી વજ્ર છે અને પશુઓ તૃતીયસવન છે. વજ્રથી તે તૃતીયસવનથી પશુઓને પોતાને માટે જીતી લે છે. ઉક્થ્યમાં ષોડશી ગ્રહણ ન કરવો જોઈએ. પ્રજા અને પશુઓ ઉક્થ્ય છે. જો ઉક્થ્યમાં ગ્રહણ કરે, તો પ્રજા અને પશુઓને બાળી નાખે. અતિરાત્રમાં પશુકામી માટે ષોડશી ગ્રહણ કરવો જોઈએ. ષોડશી વજ્ર છે. વજ્રથી તે પશુઓને જીતીને રાત્રિને ઉપરથી શાંત કરે છે. અગ્નિષ્ટોમમાં પણ ક્ષત્રિય માટે ષોડશી ગ્રહણ કરવો જોઈએ. ક્ષત્રિય વિશેષ કામનાવાળો યજ્ઞ કરે છે. તે દિવસમાં જ તેને માટે વજ્ર ગ્રહણ કરે છે. તે વજ્ર તેને ભૂતિ માટે પ્રજ્વલિત કરે છે અને નષ્ટ પણ કરે છે. એકવિંશ સ્તોત્ર થાય છે, સ્થિરતા માટે. હરિવચ્ શસ્ત્ર શસ્ય કરવામાં આવે છે. તે ઇન્દ્રનું પ્રિય ધામ છે, તેને પ્રાપ્ત કરે છે. દેવોમાં છંદો નાના હતા અને અસુરોમાં મોટા હતા. તે દેવોએ નાના છંદથી મોટા છંદને અભિવ્યંગ કર્યો. ત્યારે જ તેઓએ અસુરોનો લોક જીતી લીધો. જે નાના છંદથી મોટા છંદને અભિવ્યંગ કરે છે, તે ભ્રાતૃવ્ય (શત્રુ) નો લોક જીતી લે છે. છ અક્ષરો અતિરેક કરે છે. છ ઋતુઓ છે, ઋતુઓને જ પ્રસન્ન કરે છે. ચાર પૂર્વના અક્ષરો ગોઠવે છે, ચતુષ્પદ પશુઓને જ જીતી લે છે. બે ઉત્તરના અક્ષરો, દ્વિપદને જ જીતી લે છે. અનુષ્ટુભને સંપૂર્ણ કરે છે. વાક્ અનુષ્ટુભ છે. તેથી પ્રાણોમાં વાક્ શ્રેષ્ઠ છે. સૂર્ય સમયાવિષિત (મધ્યાહ્ન) થાય ત્યારે ષોડશીનું સ્તોત્ર ઉપાકરણ કરે છે. આ લોકમાં જ ઇન્દ્રે વૃત્રનો વધ કર્યો હતો. તે સાક્ષાત્ વજ્રને ભ્રાતૃવ્ય (શત્રુ) માટે પ્રહાર કરે છે. અરુણપિશંગ (લાલ-પીળા રંગનો) અશ્વ દક્ષિણા છે. તે વજ્રનું રૂપ છે, સમૃદ્ધિ માટે. ^AI

(The world — of the knowing one the Shodashi is taken — when the Ukthya — the abode — they arrange — and thirty-seven) (Section 11) (For the heavenly world — the sacrificial gifts — the Samishtayajus formulas — the Shyavabhritha formulas — with the sphya — Prajapati the Ekadashini — Indra with his consort — they strike — the gods indeed [obtained] power and strength — the gods indeed [obtained] the inviolable — the gods indeed [obtained] the Prabahu — Prajapati from the gods — he, remaining over — sixteenfold and elevenfold) (11) (For the heavenly world — he offers the creatures — with the Soma-offering — one should take — one should take facing away — creatures and cattle — thirty-four) (43) ^AI

(લોક - વિદ્વાનનો ષોડશી ગ્રહણ કરવામાં આવે છે - ઉક્થ્યમાં - ધામ - ગોઠવે છે - સાડત્રીસ) (અધ્યાય ૧૧) (સ્વર્ગ માટે - જે દક્ષિણા - સમિષ્ટ યજુસ્ - અવભૃથ યજુસ્ - સ્ફ્ય દ્વારા - પ્રજાપતિ અગિયાર - ઇન્દ્ર પત્ની સાથે - મારે છે - દેવોએ ઇન્દ્રિય અને વીર્ય - દેવોએ અદાભ્ય - દેવોએ પ્રબાહુક - પ્રજાપતિ દેવો માટે - તે રિરિચાન - સોળ અગિયાર) (૧૧) (સ્વર્ગ માટે - યજ્ઞ કરે છે પ્રજાઓ - સોમ સંબંધી - ગ્રહણ કરવું - પ્રત્યંચ - ગ્રહણ કરવું પ્રજા અને પશુઓ - તેત્રીસ) (૪૩) ^AI

(The Prachinavamsha — and the four-cornered altar — by the sacrifice — Indra — for the heavenly world — six) (6) Hari Om. Thus ends the Sixth Prashna of the Sixth Kanda in the Krishna Yajurveda Taittiriya Samhita. ^AI

(પ્રાચીનવંશ - જે ચાત્વાલ - યજ્ઞ દ્વારા - ઇન્દ્ર - સ્વર્ગ માટે - છ) (૬) ॥ હરિઃ ઓમ્ ॥ ॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતામાં છઠ્ઠા કાણ્ડમાં છઠ્ઠો પ્રશ્ન સમાપ્ત થયો ॥ ^AI