গুরুরগ্নির্দ্বিজাতীনাং বর্ণানাং ব্রাহ্মণো গুরুঃ ।
পতিরেব গুরুঃ স্ত্রীণাং সর্বস্যাভ্যাগতো গুরুঃ ॥ 01 ॥
যথা চতুর্ভিঃ কনকং পরীক্ষ্যতে
নিঘর্ষণচ্ছেদনতাপতাডনৈঃ ।
তথা চতুর্ভিঃ পুরুষঃ পরীক্ষ্যতে
ত্যাগেন শীলেন গুণেন কর্মণা ॥ 02 ॥
তাবদ্ভযেষু ভেতব্যং যাবদ্ভযমনাগতম্ ।
আগতং তু ভযং বীক্ষ্য প্রহর্তব্যমশঙ্কযা ॥ 03 ॥
একোদরসমুদ্ভূতা একনক্ষত্রজাতকাঃ ।
ন ভবন্তি সমাঃ শীলে যথা বদরকণ্টকাঃ ॥ 04 ॥
নিঃস্পৃহো নাধিকারী স্যান্ নাকামো মণ্ডনপ্রিযঃ ।
নাবিদগ্ধঃ প্রিযং ব্রূযাত্স্পষ্টবক্তা ন বঞ্চকঃ ॥ 05 ॥
মূর্খাণাং পণ্ডিতা দ্বেষ্যা অধনানাং মহাধনাঃ ।
পরাঙ্গনা কুলস্ত্রীণাং সুভগানাং চ দুর্ভগাঃ ॥ 06 ॥
আলস্যোপগতা বিদ্যা পরহস্তগতং ধনম্ ।
অল্পবীজং হতং ক্ষেত্রং হতং সৈন্যমনাযকম্ ॥ 07 ॥
অভ্যাসাদ্ধার্যতে বিদ্যা কুলং শীলেন ধার্যতে ।
গুণেন জ্ঞাযতে ত্বার্যঃ কোপো নেত্রেণ গম্যতে ॥ 08 ॥
বিত্তেন রক্ষ্যতে ধর্মো বিদ্যা যোগেন রক্ষ্যতে ।
মৃদুনা রক্ষ্যতে ভূপঃ সত্স্ত্রিযা রক্ষ্যতে গৃহম্ ॥ 09 ॥
অন্যথা বেদশাস্ত্রাণি জ্ঞানপাণ্ডিত্যমন্যথা ।
অন্যথা তত্পদং শান্তং লোকাঃ ক্লিশ্যন্তি চাহ্ন্যথা ॥ 10 ॥
দারিদ্র্যনাশনং দানং শীলং দুর্গতিনাশনম্ ।
অজ্ঞাননাশিনী প্রজ্ঞা ভাবনা ভযনাশিনী ॥ 11 ॥
নাস্তি কামসমো ব্যাধির্নাস্তি মোহসমো রিপুঃ ।
নাস্তি কোপসমো বহ্নির্নাস্তি জ্ঞানাত্পরং সুখম্ ॥ 12 ॥
জন্মমৃত্যূ হি যাত্যেকো ভুনক্ত্যেকঃ শুভাশুভম্ ।
নরকেষু পতত্যেক একো যাতি পরাং গতিম্ ॥ 13 ॥
তৃণং ব্রহ্মবিদঃ স্বর্গস্তৃণং শূরস্য জীবিতম্ ।
জিতাশস্য তৃণং নারী নিঃস্পৃহস্য তৃণং জগত্ ॥ 14 ॥
বিদ্যা মিত্রং প্রবাসে চ ভার্যা মিত্রং গৃহেষু চ ।
ব্যাধিতস্যৌষধং মিত্রং ধর্মো মিত্রং মৃতস্য চ ॥ 15 ॥
বৃথা বৃষ্টিঃ সমুদ্রেষু বৃথা তৃপ্তস্য ভোজনম্ ।
বৃথা দানং সমর্থস্য বৃথা দীপো দিবাপি চ ॥ 16 ॥
নাস্তি মেঘসমং তোযং নাস্তি চাত্মসমং বলম্ ।
নাস্তি চক্ষুঃসমং তেজো নাস্তি ধান্যসমং প্রিযম্ ॥ 17 ॥
অধনা ধনমিচ্ছন্তি বাচং চৈব চতুষ্পদাঃ ।
মানবাঃ স্বর্গমিচ্ছন্তি মোক্ষমিচ্ছন্তি দেবতাঃ ॥ 18 ॥
সত্যেন ধার্যতে পৃথ্বী সত্যেন তপতে রবিঃ ।
সত্যেন বাতি বাযুশ্চ সর্বং সত্যে প্রতিষ্ঠিতম্ ॥ 19 ॥
চলা লক্ষ্মীশ্চলাঃ প্রাণাশ্চলে জীবিতমন্দিরে ।
চলাচলে চ সংসারে ধর্ম একো হি নিশ্চলঃ ॥ 20 ॥
নরাণাং নাপিতো ধূর্তঃ পক্ষিণাং চৈব বাযসঃ ।
চতুষ্পাদং শঋগালস্তু স্ত্রীণাং ধূর্তা চ মালিনী ॥ 21 ॥
জনিতা চোপনেতা চ যস্তু বিদ্যাং প্রযচ্ছতি ।
অন্নদাতা ভযত্রাতা পঞ্চৈতে পিতরঃ স্মৃতাঃ ॥ 22 ॥
রাজপত্নী গুরোঃ পত্নী মিত্রপত্নী তথৈব চ ।
পত্নীমাতা স্বমাতা চ পঞ্চৈতা মাতরঃ স্মৃতাঃ ॥ 23 ॥
Roman (IAST) Transliteration
gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ |
patireva guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ || 01 ||
yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate
nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ |
tathā caturbhiḥ puruṣaḥ parīkṣyate
tyāgena śīlena guṇena karmaṇā || 02 ||
tāvadbhayeṣu bhetavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |
āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣya prahartavyamaśaṅkayā || 03 ||
ekodarasamudbhūtā ekanakṣatrajātakāḥ |
na bhavanti samāḥ śīle yathā badarakaṇṭakāḥ || 04 ||
niḥspṛho nādhikārī syān nākāmo maṇḍanapriyaḥ |
nāvidagdhaḥ priyaṃ brūyātspaṣṭavaktā na vañcakaḥ || 05 ||
mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā adhanānāṃ mahādhanāḥ |
parāṅganā kulastrīṇāṃ subhagānāṃ ca durbhagāḥ || 06 ||
ālasyopagatā vidyā parahastagataṃ dhanam |
alpabījaṃ hataṃ kṣetraṃ hataṃ sainyamanāyakam || 07 ||
abhyāsāddhāryate vidyā kulaṃ śīlena dhāryate |
guṇena jñāyate tvāryaḥ kopo netreṇa gamyate || 08 ||
vittena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |
mṛdunā rakṣyate bhūpaḥ satstriyā rakṣyate gṛham || 09 ||
anyathā vedaśāstrāṇi jñānapāṇḍityamanyathā |
anyathā tatpadaṃ śāntaṃ lokāḥ kliśyanti cāhnyathā || 10 ||
dāridryanāśanaṃ dānaṃ śīlaṃ durgatināśanam |
ajñānanāśinī prajñā bhāvanā bhayanāśinī || 11 ||
nāsti kāmasamo vyādhirnāsti mohasamo ripuḥ |
nāsti kopasamo vahnirnāsti jñānātparaṃ sukham || 12 ||
janmamṛtyū hi yātyeko bhunaktyekaḥ śubhāśubham |
narakeṣu patatyeka eko yāti parāṃ gatim || 13 ||
tṛṇaṃ brahmavidaḥ svargastṛṇaṃ śūrasya jīvitam |
jitāśasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat || 14 ||
vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca |
vyādhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca || 15 ||
vṛthā vṛṣṭiḥ samudreṣu vṛthā tṛptasya bhojanam |
vṛthā dānaṃ samarthasya vṛthā dīpo divāpi ca || 16 ||
nāsti meghasamaṃ toyaṃ nāsti cātmasamaṃ balam |
nāsti cakṣuḥsamaṃ tejo nāsti dhānyasamaṃ priyam || 17 ||
adhanā dhanamicchanti vācaṃ caiva catuṣpadāḥ |
mānavāḥ svargamicchanti mokṣamicchanti devatāḥ || 18 ||
satyena dhāryate pṛthvī satyena tapate raviḥ |
satyena vāti vāyuśca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 19 ||
calā lakṣmīścalāḥ prāṇāścale jīvitamandire |
calācale ca saṃsāre dharma eko hi niścalaḥ || 20 ||
narāṇāṃ nāpito dhūrtaḥ pakṣiṇāṃ caiva vāyasaḥ |
catuṣpādaṃ śaṛgālastu strīṇāṃ dhūrtā ca mālinī || 21 ||
janitā copanetā ca yastu vidyāṃ prayacchati |
annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ || 22 ||
rājapatnī guroḥ patnī mitrapatnī tathaiva ca |
patnīmātā svamātā ca pañcaitā mātaraḥ smṛtāḥ || 23 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।
पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ 01 ॥
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते
निघर्षणच्छेदनतापताडनैः ।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते
त्यागेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥ 02 ॥
तावद्भयेषु भेतव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं वीक्ष्य प्रहर्तव्यमशङ्कया ॥ 03 ॥
एकोदरसमुद्भूता एकनक्षत्रजातकाः ।
न भवन्ति समाः शीले यथा बदरकण्टकाः ॥ 04 ॥
निःस्पृहो नाधिकारी स्यान् नाकामो मण्डनप्रियः ।
नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात्स्पष्टवक्ता न वञ्चकः ॥ 05 ॥
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या अधनानां महाधनाः ।
पराङ्गना कुलस्त्रीणां सुभगानां च दुर्भगाः ॥ 06 ॥
आलस्योपगता विद्या परहस्तगतं धनम् ।
अल्पबीजं हतं क्षेत्रं हतं सैन्यमनायकम् ॥ 07 ॥
अभ्यासाद्धार्यते विद्या कुलं शीलेन धार्यते ।
गुणेन ज्ञायते त्वार्यः कोपो नेत्रेण गम्यते ॥ 08 ॥
वित्तेन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृदुना रक्ष्यते भूपः सत्स्त्रिया रक्ष्यते गृहम् ॥ 09 ॥
अन्यथा वेदशास्त्राणि ज्ञानपाण्डित्यमन्यथा ।
अन्यथा तत्पदं शान्तं लोकाः क्लिश्यन्ति चाह्न्यथा ॥ 10 ॥
दारिद्र्यनाशनं दानं शीलं दुर्गतिनाशनम् ।
अज्ञाननाशिनी प्रज्ञा भावना भयनाशिनी ॥ 11 ॥
नास्ति कामसमो व्याधिर्नास्ति मोहसमो रिपुः ।
नास्ति कोपसमो वह्निर्नास्ति ज्ञानात्परं सुखम् ॥ 12 ॥
जन्ममृत्यू हि यात्येको भुनक्त्येकः शुभाशुभम् ।
नरकेषु पतत्येक एको याति परां गतिम् ॥ 13 ॥
तृणं ब्रह्मविदः स्वर्गस्तृणं शूरस्य जीवितम् ।
जिताशस्य तृणं नारी निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥ 14 ॥
विद्या मित्रं प्रवासे च भार्या मित्रं गृहेषु च ।
व्याधितस्यौषधं मित्रं धर्मो मित्रं मृतस्य च ॥ 15 ॥
वृथा वृष्टिः समुद्रेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् ।
वृथा दानं समर्थस्य वृथा दीपो दिवापि च ॥ 16 ॥
नास्ति मेघसमं तोयं नास्ति चात्मसमं बलम् ।
नास्ति चक्षुःसमं तेजो नास्ति धान्यसमं प्रियम् ॥ 17 ॥
अधना धनमिच्छन्ति वाचं चैव चतुष्पदाः ।
मानवाः स्वर्गमिच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवताः ॥ 18 ॥
सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः ।
सत्येन वाति वायुश्च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ 19 ॥
चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चले जीवितमन्दिरे ।
चलाचले च संसारे धर्म एको हि निश्चलः ॥ 20 ॥
नराणां नापितो धूर्तः पक्षिणां चैव वायसः ।
चतुष्पादं शऋगालस्तु स्त्रीणां धूर्ता च मालिनी ॥ 21 ॥
जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति ।
अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥ 22 ॥
राजपत्नी गुरोः पत्नी मित्रपत्नी तथैव च ।
पत्नीमाता स्वमाता च पञ्चैता मातरः स्मृताः ॥ 23 ॥
gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ |
patireva guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ || 01 ||
yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate
nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ |
tathā caturbhiḥ puruṣaḥ parīkṣyate
tyāgena śīlena guṇena karmaṇā || 02 ||
tāvadbhayeṣu bhetavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |
āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣya prahartavyamaśaṅkayā || 03 ||
ekodarasamudbhūtā ekanakṣatrajātakāḥ |
na bhavanti samāḥ śīle yathā badarakaṇṭakāḥ || 04 ||
niḥspṛho nādhikārī syān nākāmo maṇḍanapriyaḥ |
nāvidagdhaḥ priyaṃ brūyātspaṣṭavaktā na vañcakaḥ || 05 ||
mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā adhanānāṃ mahādhanāḥ |
parāṅganā kulastrīṇāṃ subhagānāṃ ca durbhagāḥ || 06 ||
ālasyopagatā vidyā parahastagataṃ dhanam |
alpabījaṃ hataṃ kṣetraṃ hataṃ sainyamanāyakam || 07 ||
abhyāsāddhāryate vidyā kulaṃ śīlena dhāryate |
guṇena jñāyate tvāryaḥ kopo netreṇa gamyate || 08 ||
vittena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |
mṛdunā rakṣyate bhūpaḥ satstriyā rakṣyate gṛham || 09 ||
anyathā vedaśāstrāṇi jñānapāṇḍityamanyathā |
anyathā tatpadaṃ śāntaṃ lokāḥ kliśyanti cāhnyathā || 10 ||
dāridryanāśanaṃ dānaṃ śīlaṃ durgatināśanam |
ajñānanāśinī prajñā bhāvanā bhayanāśinī || 11 ||
nāsti kāmasamo vyādhirnāsti mohasamo ripuḥ |
nāsti kopasamo vahnirnāsti jñānātparaṃ sukham || 12 ||
janmamṛtyū hi yātyeko bhunaktyekaḥ śubhāśubham |
narakeṣu patatyeka eko yāti parāṃ gatim || 13 ||
tṛṇaṃ brahmavidaḥ svargastṛṇaṃ śūrasya jīvitam |
jitāśasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat || 14 ||
vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca |
vyādhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca || 15 ||
vṛthā vṛṣṭiḥ samudreṣu vṛthā tṛptasya bhojanam |
vṛthā dānaṃ samarthasya vṛthā dīpo divāpi ca || 16 ||
nāsti meghasamaṃ toyaṃ nāsti cātmasamaṃ balam |
nāsti cakṣuḥsamaṃ tejo nāsti dhānyasamaṃ priyam || 17 ||
adhanā dhanamicchanti vācaṃ caiva catuṣpadāḥ |
mānavāḥ svargamicchanti mokṣamicchanti devatāḥ || 18 ||
satyena dhāryate pṛthvī satyena tapate raviḥ |
satyena vāti vāyuśca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 19 ||
calā lakṣmīścalāḥ prāṇāścale jīvitamandire |
calācale ca saṃsāre dharma eko hi niścalaḥ || 20 ||
narāṇāṃ nāpito dhūrtaḥ pakṣiṇāṃ caiva vāyasaḥ |
catuṣpādaṃ śaṛgālastu strīṇāṃ dhūrtā ca mālinī || 21 ||
janitā copanetā ca yastu vidyāṃ prayacchati |
annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ || 22 ||
rājapatnī guroḥ patnī mitrapatnī tathaiva ca |
patnīmātā svamātā ca pañcaitā mātaraḥ smṛtāḥ || 23 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.