চাণক্য নীতি - দ্বিতীযোঽধ্যাযঃ

Chanakya Niti - Dvitiyo'dhyayah

🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
অনৃতং সাহসং মাযা মূর্খত্বমতিলোভিতা ।
অশৌচত্বং নির্দযত্বং স্ত্রীণাং দোষাঃ স্বভাবজাঃ ॥ 01 ॥
ভোজ্যং ভোজনশক্তিশ্চ রতিশক্তির্বরাঙ্গনা ।
বিভবো দানশক্তিশ্চ নাল্পস্য তপসঃ ফলম্ ॥ 02 ॥
যস্য পুত্রো বশীভূতো ভার্যা ছন্দানুগামিনী ।
বিভবে যশ্চ সন্তুষ্টস্তস্য স্বর্গ ইহৈব হি ॥ 03 ॥
তে পুত্রা যে পিতুর্ভক্তাঃ স পিতা যস্তু পোষকঃ ।
তন্মিত্রং যত্র বিশ্বাসঃ সা ভার্যা যত্র নির্বৃতিঃ ॥ 04 ॥
পরোক্ষে কার্যহন্তারং প্রত্যক্ষে প্রিযবাদিনম্ ।
বর্জযেত্তাদৃশং মিত্রং বিষকুম্ভং পযোমুখম্ ॥ 05 ॥
ন বিশ্বসেত্কুমিত্রে চ মিত্রে চাপি ন বিশ্বসেত্ ।
কদাচিত্কুপিতং মিত্রং সর্বং গুহ্যং প্রকাশযেত্ ॥ 06 ॥
মনসা চিন্তিতং কার্যং বাচা নৈব প্রকাশযেত্ ।
মন্ত্রেণ রক্ষযেদ্গূঢং কার্যে চাপি নিযোজযেত্ ॥ 07 ॥
কষ্টং চ খলু মূর্খত্বং কষ্টং চ খলু যৌবনম্ ।
কষ্টাত্কষ্টতরং চৈব পরগেহনিবাসনম্ ॥ 08 ॥
শৈলে শৈলে চ মাণিক্যং মৌক্তিকং ন গজে গজে ।
সাধবো ন হি সর্বত্র চন্দনং ন বনে বনে ॥ 09 ॥
পুত্রাশ্চ বিবিধৈঃ শীলৈর্নিযোজ্যাঃ সততং বুধৈঃ ।
নীতিজ্ঞাঃ শীলসম্পন্না ভবন্তি কুলপূজিতাঃ ॥ 10 ॥
মাতা শত্রুঃ পিতা বৈরী যাভ্যাং বালা ন পাঠিতাঃ ।
সভামধ্যে ন শোভন্তে হংসমধ্যে বকো যথা ॥ 11 ॥
লালনাদ্বহবো দোষাস্তাডনে বহবো গুণাঃ ।
তস্মাত্পুত্রং চ শিষ্যং চ তাডযেন্ন তু লালযেত্ ॥ 12 ॥
শ্লোকেন বা তদর্ধেন তদর্ধার্ধাক্ষরেণ বা ।
অবন্ধ্যং দিবসং কুর্যাদ্দানাধ্যযনকর্মভিঃ ॥ 13 ॥
কান্তাবিযোগঃ স্বজনাপমানং
ঋণস্য শেষং কুনৃপস্য সেবা ।
দারিদ্র্যভাবাদ্বিমুখং চ মিত্রং
বিনাগ্নিনা পঞ্চ দহন্তি কাযম্ ॥ 14 ॥
নদীতীরে চ যে বৃক্ষাঃ পরগেহেষু কামিনী ।
মন্ত্রহীনাশ্চ রাজানঃ শীঘ্রং নশ্যন্ত্যসংশযম্ ॥ 15 ॥
বলং বিদ্যা চ বিপ্রাণাং রাজ্ঞাং সৈন্যং বলং তথা ।
বলং বিত্তং চ বৈশ্যানাং শূদ্রাণাং পারিচর্যকম্ ॥ 16 ॥
নির্ধনং পুরুষং বেশ্যা প্রজা ভগ্নং নৃপং ত্যজেত্ ।
খগা বীতফলং বৃক্ষং ভুক্ত্বা চাভ্যাগতো গৃহম্ ॥ 17 ॥
গৃহীত্বা দক্ষিণাং বিপ্রাস্ত্যজন্তি যজমানকম্ ।
প্রাপ্তবিদ্যা গুরুং শিষ্যা দগ্ধারণ্যং মৃগাস্তথা ॥ 18 ॥
দুরাচারী দুরাদৃষ্টির্দুরাবাসী চ দুর্জনঃ ।
যন্মৈত্রী ক্রিযতে পুম্ভির্নরঃ শীঘ্রং বিনশ্যতি ॥ 19 ॥
সমানে শোভতে প্রীতিঃ রাজ্ঞি সেবা চ শোভতে ।
বাণিজ্যং ব্যবহারেষু দিব্যা স্ত্রী শোভতে গৃহে ॥ 20 ॥
Roman (IAST) Transliteration
anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhitā |
aśaucatvaṃ nirdayatvaṃ strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ || 01 ||
bhojyaṃ bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarāṅganā |
vibhavo dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam || 02 ||
yasya putro vaśībhūto bhāryā chandānugāminī |
vibhave yaśca santuṣṭastasya svarga ihaiva hi || 03 ||
te putrā ye piturbhaktāḥ sa pitā yastu poṣakaḥ |
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sā bhāryā yatra nirvṛtiḥ || 04 ||
parokṣe kāryahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam |
varjayettādṛśaṃ mitraṃ viṣakumbhaṃ payomukham || 05 ||
na viśvasetkumitre ca mitre cāpi na viśvaset |
kadācitkupitaṃ mitraṃ sarvaṃ guhyaṃ prakāśayet || 06 ||
manasā cintitaṃ kāryaṃ vācā naiva prakāśayet |
mantreṇa rakṣayedgūḍhaṃ kārye cāpi niyojayet || 07 ||
kaṣṭaṃ ca khalu mūrkhatvaṃ kaṣṭaṃ ca khalu yauvanam |
kaṣṭātkaṣṭataraṃ caiva paragehanivāsanam || 08 ||
śaile śaile ca māṇikyaṃ mauktikaṃ na gaje gaje |
sādhavo na hi sarvatra candanaṃ na vane vane || 09 ||
putrāśca vividhaiḥ śīlairniyojyāḥ satataṃ budhaiḥ |
nītijñāḥ śīlasampannā bhavanti kulapūjitāḥ || 10 ||
mātā śatruḥ pitā vairī yābhyāṃ bālā na pāṭhitāḥ |
sabhāmadhye na śobhante haṃsamadhye bako yathā || 11 ||
lālanādbahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ |
tasmātputraṃ ca śiṣyaṃ ca tāḍayenna tu lālayet || 12 ||
ślokena vā tadardhena tadardhārdhākṣareṇa vā |
abandhyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmabhiḥ || 13 ||
kāntāviyogaḥ svajanāpamānaṃ
ṛṇasya śeṣaṃ kunṛpasya sevā |
dāridryabhāvādvimukhaṃ ca mitraṃ
vināgninā pañca dahanti kāyam || 14 ||
nadītīre ca ye vṛkṣāḥ parageheṣu kāminī |
mantrahīnāśca rājānaḥ śīghraṃ naśyantyasaṃśayam || 15 ||
balaṃ vidyā ca viprāṇāṃ rājñāṃ sainyaṃ balaṃ tathā |
balaṃ vittaṃ ca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ pāricaryakam || 16 ||
nirdhanaṃ puruṣaṃ veśyā prajā bhagnaṃ nṛpaṃ tyajet |
khagā vītaphalaṃ vṛkṣaṃ bhuktvā cābhyāgato gṛham || 17 ||
gṛhītvā dakṣiṇāṃ viprāstyajanti yajamānakam |
prāptavidyā guruṃ śiṣyā dagdhāraṇyaṃ mṛgāstathā || 18 ||
durācārī durādṛṣṭirdurāvāsī ca durjanaḥ |
yanmaitrī kriyate pumbhirnaraḥ śīghraṃ vinaśyati || 19 ||
samāne śobhate prītiḥ rājñi sevā ca śobhate |
vāṇijyaṃ vyavahāreṣu divyā strī śobhate gṛhe || 20 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभिता ।
अशौचत्वं निर्दयत्वं स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः ॥ 01 ॥
भोज्यं भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वराङ्गना ।
विभवो दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ॥ 02 ॥
यस्य पुत्रो वशीभूतो भार्या छन्दानुगामिनी ।
विभवे यश्च सन्तुष्टस्तस्य स्वर्ग इहैव हि ॥ 03 ॥
ते पुत्रा ये पितुर्भक्ताः स पिता यस्तु पोषकः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः सा भार्या यत्र निर्वृतिः ॥ 04 ॥
परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ 05 ॥
न विश्वसेत्कुमित्रे च मित्रे चापि न विश्वसेत् ।
कदाचित्कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ 06 ॥
मनसा चिन्तितं कार्यं वाचा नैव प्रकाशयेत् ।
मन्त्रेण रक्षयेद्गूढं कार्ये चापि नियोजयेत् ॥ 07 ॥
कष्टं च खलु मूर्खत्वं कष्टं च खलु यौवनम् ।
कष्टात्कष्टतरं चैव परगेहनिवासनम् ॥ 08 ॥
शैले शैले च माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे ।
साधवो न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने ॥ 09 ॥
पुत्राश्च विविधैः शीलैर्नियोज्याः सततं बुधैः ।
नीतिज्ञाः शीलसम्पन्ना भवन्ति कुलपूजिताः ॥ 10 ॥
माता शत्रुः पिता वैरी याभ्यां बाला न पाठिताः ।
सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बको यथा ॥ 11 ॥
लालनाद्बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः ।
तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ 12 ॥
श्लोकेन वा तदर्धेन तदर्धार्धाक्षरेण वा ।
अबन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मभिः ॥ 13 ॥
कान्तावियोगः स्वजनापमानं
ऋणस्य शेषं कुनृपस्य सेवा ।
दारिद्र्यभावाद्विमुखं च मित्रं
विनाग्निना पञ्च दहन्ति कायम् ॥ 14 ॥
नदीतीरे च ये वृक्षाः परगेहेषु कामिनी ।
मन्त्रहीनाश्च राजानः शीघ्रं नश्यन्त्यसंशयम् ॥ 15 ॥
बलं विद्या च विप्राणां राज्ञां सैन्यं बलं तथा ।
बलं वित्तं च वैश्यानां शूद्राणां पारिचर्यकम् ॥ 16 ॥
निर्धनं पुरुषं वेश्या प्रजा भग्नं नृपं त्यजेत् ।
खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चाभ्यागतो गृहम् ॥ 17 ॥
गृहीत्वा दक्षिणां विप्रास्त्यजन्ति यजमानकम् ।
प्राप्तविद्या गुरुं शिष्या दग्धारण्यं मृगास्तथा ॥ 18 ॥
दुराचारी दुरादृष्टिर्दुरावासी च दुर्जनः ।
यन्मैत्री क्रियते पुम्भिर्नरः शीघ्रं विनश्यति ॥ 19 ॥
समाने शोभते प्रीतिः राज्ञि सेवा च शोभते ।
वाणिज्यं व्यवहारेषु दिव्या स्त्री शोभते गृहे ॥ 20 ॥
anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhitā |
aśaucatvaṃ nirdayatvaṃ strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ || 01 ||
bhojyaṃ bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarāṅganā |
vibhavo dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam || 02 ||
yasya putro vaśībhūto bhāryā chandānugāminī |
vibhave yaśca santuṣṭastasya svarga ihaiva hi || 03 ||
te putrā ye piturbhaktāḥ sa pitā yastu poṣakaḥ |
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sā bhāryā yatra nirvṛtiḥ || 04 ||
parokṣe kāryahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam |
varjayettādṛśaṃ mitraṃ viṣakumbhaṃ payomukham || 05 ||
na viśvasetkumitre ca mitre cāpi na viśvaset |
kadācitkupitaṃ mitraṃ sarvaṃ guhyaṃ prakāśayet || 06 ||
manasā cintitaṃ kāryaṃ vācā naiva prakāśayet |
mantreṇa rakṣayedgūḍhaṃ kārye cāpi niyojayet || 07 ||
kaṣṭaṃ ca khalu mūrkhatvaṃ kaṣṭaṃ ca khalu yauvanam |
kaṣṭātkaṣṭataraṃ caiva paragehanivāsanam || 08 ||
śaile śaile ca māṇikyaṃ mauktikaṃ na gaje gaje |
sādhavo na hi sarvatra candanaṃ na vane vane || 09 ||
putrāśca vividhaiḥ śīlairniyojyāḥ satataṃ budhaiḥ |
nītijñāḥ śīlasampannā bhavanti kulapūjitāḥ || 10 ||
mātā śatruḥ pitā vairī yābhyāṃ bālā na pāṭhitāḥ |
sabhāmadhye na śobhante haṃsamadhye bako yathā || 11 ||
lālanādbahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ |
tasmātputraṃ ca śiṣyaṃ ca tāḍayenna tu lālayet || 12 ||
ślokena vā tadardhena tadardhārdhākṣareṇa vā |
abandhyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmabhiḥ || 13 ||
kāntāviyogaḥ svajanāpamānaṃ
ṛṇasya śeṣaṃ kunṛpasya sevā |
dāridryabhāvādvimukhaṃ ca mitraṃ
vināgninā pañca dahanti kāyam || 14 ||
nadītīre ca ye vṛkṣāḥ parageheṣu kāminī |
mantrahīnāśca rājānaḥ śīghraṃ naśyantyasaṃśayam || 15 ||
balaṃ vidyā ca viprāṇāṃ rājñāṃ sainyaṃ balaṃ tathā |
balaṃ vittaṃ ca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ pāricaryakam || 16 ||
nirdhanaṃ puruṣaṃ veśyā prajā bhagnaṃ nṛpaṃ tyajet |
khagā vītaphalaṃ vṛkṣaṃ bhuktvā cābhyāgato gṛham || 17 ||
gṛhītvā dakṣiṇāṃ viprāstyajanti yajamānakam |
prāptavidyā guruṃ śiṣyā dagdhāraṇyaṃ mṛgāstathā || 18 ||
durācārī durādṛṣṭirdurāvāsī ca durjanaḥ |
yanmaitrī kriyate pumbhirnaraḥ śīghraṃ vinaśyati || 19 ||
samāne śobhate prītiḥ rājñi sevā ca śobhate |
vāṇijyaṃ vyavahāreṣu divyā strī śobhate gṛhe || 20 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in