விவேக சூடாமணி

Viveka Chudamani

✍️ Adi Shankaracharya 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஸர்வவேதாந்தஸித்தாந்தகோசரம் தமகோசரம் ।
கோவிந்தம் பரமாநந்தம் ஸத்குரும் ப்ரணதோऽஸ்ம்யஹம் ॥ 1॥
ஜந்தூநாம் நரஜந்ம துர்லபமதஃ பும்ஸ்த்வம் ததோ விப்ரதா
தஸ்மாத்வைதிகதர்மமார்கபரதா வித்வத்த்வமஸ்மாத்பரம் ।
ஆத்மாநாத்மவிவேசநம் ஸ்வநுபவோ ப்ரஹ்மாத்மநா ஸம்ஸ்திதிஃ
முக்திர்நோ ஶதஜந்மகோடிஸுக்ரு'தைஃ புண்யைர்விநா லப்யதே ॥ 2॥ (பாடபேதஃ - ஶதகோடிஜந்மஸு க்ரு'தைஃ)
துர்லபம் த்ரயமேவைதத்தேவாநுக்ரஹஹேதுகம் ।
மநுஷ்யத்வம் முமுக்ஷுத்வம் மஹாபுருஷஸம்ஶ்ரயஃ ॥ 3॥
லப்த்வா கதஞ்சிந்நரஜந்ம துர்லபம் (பாடபேதஃ - கதஞ்சிந்)
தத்ராபி பும்ஸ்த்வம் ஶ்ருதிபாரதர்ஶநம் ।
யஸ்த்வாத்மமுக்தௌ ந யதேத மூடதீஃ
ஸ ஹ்யாத்மஹா ஸ்வம் விநிஹந்த்யஸத்க்ரஹாத் ॥ 4॥ (பாடபேதஃ - ஆத்மஹா ஸ்வம்)
இதஃ கோ ந்வஸ்தி மூடாத்மா யஸ்து ஸ்வார்தே ப்ரமாத்யதி ।
துர்லபம் மாநுஷம் தேஹம் ப்ராப்ய தத்ராபி பௌருஷம் ॥ 5॥
வதந்து ஶாஸ்த்ராணி யஜந்து தேவாந் (பாடபேதஃ - படந்து)
குர்வந்து கர்மாணி பஜந்து தேவதாஃ ।
ஆத்மைக்யபோதேந விநாபி முக்தி- (பாடபேதஃ - விநா விமுக்திஃ ந)
ர்ந ஸித்யதி ப்ரஹ்மஶதாந்தரேऽபி ॥ 6॥
அம்ரு'தத்த்வஸ்ய நாஶாஸ்தி வித்தேநேத்யேவ ஹி ஶ்ருதிஃ ।
ப்ரவீதி கர்மணோ முக்தேரஹேதுத்வம் ஸ்புடம் யதஃ ॥ 7॥
அதோ விமுக்த்யை ப்ரயதேத வித்வாந்
ஸந்ந்யஸ்தபாஹ்யார்தஸுகஸ்ப்ரு'ஹஃ ஸந் ।
ஸந்தம் மஹாந்தம் ஸமுபேத்ய தேஶிகம்
தேநோபதிஷ்டார்தஸமாஹிதாத்மா ॥ 8॥
உத்தரேதாத்மநாऽऽத்மாநம் மக்நம் ஸம்ஸாரவாரிதௌ ।
யோகாரூடத்வமாஸாத்ய ஸம்யக்தர்ஶநநிஷ்டயா ॥ 9॥
ஸந்ந்யஸ்ய ஸர்வகர்மாணி பவபந்தவிமுக்தயே ।
யத்யதாம் பண்டிதைர்தீரைராத்மாப்யாஸ உபஸ்திதைஃ ॥ 10॥
சித்தஸ்ய ஶுத்தயே கர்ம ந து வஸ்தூபலப்தயே ।
வஸ்துஸித்திர்விசாரேண ந கிஞ்சித்கர்மகோடிபிஃ ॥ 11॥
ஸம்யக்விசாரதஃ ஸித்தா ரஜ்ஜுதத்த்வாவதாரணா ।
ப்ராந்தோதிதமஹாஸர்பபயதுஃகவிநாஶிநீ ॥ 12॥ (பாடபேதஃ - ப்ராந்த்யோ)
அர்தஸ்ய நிஶ்சயோ த்ரு'ஷ்டோ விசாரேண ஹிதோக்திதஃ ।
ந ஸ்நாநேந ந தாநேந ப்ராணாயாமஶதேந வா ॥ 13॥
அதிகாரிணமாஶாஸ்தே பலஸித்திர்விஶேஷதஃ ।
உபாயா தேஶகாலாத்யாஃ ஸந்த்யஸ்மிந்ஸஹகாரிணஃ ॥ 14॥ (பாடபேதஃ - ஸந்த்யஸ்யாம்)
அதோ விசாரஃ கர்தவ்யோ ஜிஜ்ஞாஸோராத்மவஸ்துநஃ ॥
ஸமாஸாத்ய தயாஸிந்தும் குரும் ப்ரஹ்மவிதுத்தமம் ॥ 15॥
மேதாவீ புருஷோ வித்வாநூஹாபோஹவிசக்ஷணஃ ।
அதிகார்யாத்மவித்யாயாமுக்தலக்ஷணலக்ஷிதஃ ॥ 16॥
விவேகிநோ விரக்தஸ்ய ஶமாதிகுணஶாலிநஃ ।
முமுக்ஷோரேவ ஹி ப்ரஹ்மஜிஜ்ஞாஸாயோக்யதா மதா ॥ 17॥
ஸாதநாந்யத்ர சத்வாரி கதிதாநி மநீஷிபிஃ ।
யேஷு ஸத்ஸ்வேவ ஸந்நிஷ்டா யதபாவே ந ஸித்யதி ॥ 18॥
ஆதௌ நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ பரிகண்யதே ।
இஹாமுத்ரபலபோகவிராகஸ்ததநந்தரம் ।
ஶமாதிஷட்கஸம்பத்திர்முமுக்ஷுத்வமிதி ஸ்புடம் ॥ 19॥
ப்ரஹ்ம ஸத்யம் ஜகந்மித்யேத்யேவம்ரூபோ விநிஶ்சயஃ ।
ஸோऽயம் நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ ஸமுதாஹ்ரு'தஃ ॥ 20॥
தத்வைராக்யம் ஜிஹாஸா யா தர்ஶநஶ்ரவணாதிபிஃ । (பாடபேதஃ - ஜுகுப்ஸா யா)
தேஹாதிப்ரஹ்மபர்யந்தே ஹ்யநித்யே போகவஸ்துநி ॥ 21॥ (பாடபேதஃ - போக்யவஸ்துநி)
விரஜ்ய விஷயவ்ராதாத்தோஷத்ரு'ஷ்ட்யா முஹுர்முஹுஃ ।
ஸ்வலக்ஷ்யே நியதாவஸ்தா மநஸஃ ஶம உச்யதே ॥ 22॥
விஷயேப்யஃ பராவர்த்ய ஸ்தாபநம் ஸ்வஸ்வகோலகே ।
உபயேஷாமிந்த்ரியாணாம் ஸ தமஃ பரிகீர்திதஃ ।
பாஹ்யாநாலம்பநம் வ்ரு'த்தேரேஷோபரதிருத்தமா ॥ 23॥
ஸஹநம் ஸர்வதுஃகாநாமப்ரதீகாரபூர்வகம் ।
சிந்தாவிலாபரஹிதம் ஸா திதிக்ஷா நிகத்யதே ॥ 24॥
ஶாஸ்த்ரஸ்ய குருவாக்யஸ்ய ஸத்யபுத்த்யவதாரணம் । (பாடபேதஃ - ஸத்யபுத்த்யாவதாரணா)
ஸா ஶ்ரத்தா கதிதா ஸத்பிர்யயா வஸ்தூபலப்யதே ॥ 25॥
ஸர்வதா ஸ்தாபநம் புத்தேஃ ஶுத்தே ப்ரஹ்மணி ஸர்வதா । (பாடபேதஃ - ஸம்யகாஸ்தாபநம்)
தத்ஸமாதாநமித்யுக்தம் ந து சித்தஸ்ய லாலநம் ॥ 26॥
அஹங்காராதிதேஹாந்தாந் பந்தாநஜ்ஞாநகல்பிதாந் ।
ஸ்வஸ்வரூபாவபோதேந மோக்துமிச்சா முமுக்ஷுதா ॥ 27॥
மந்தமத்யமரூபாபி வைராக்யேண ஶமாதிநா ।
ப்ரஸாதேந குரோஃ ஸேயம் ப்ரவ்ரு'த்தா ஸூயதே பலம் ॥ 28॥
வைராக்யம் ச முமுக்ஷுத்வம் தீவ்ரம் யஸ்ய து வித்யதே ।
தஸ்மிந்நேவார்தவந்தஃ ஸ்யுஃ பலவந்தஃ ஶமாதயஃ ॥ 29॥
ஏதயோர்மந்ததா யத்ர விரக்தத்வமுமுக்ஷயோஃ ।
மரௌ ஸலிலவத்தத்ர ஶமாதேர்பாநமாத்ரதா ॥ 30॥
மோக்ஷகாரணஸாமக்ர்யாம் பக்திரேவ கரீயஸீ ।
ஸ்வஸ்வரூபாநுஸந்தாநம் பக்திரித்யபிதீயதே ॥ 31॥
ஸ்வாத்மதத்த்வாநுஸந்தாநம் பக்திரித்யபரே ஜகுஃ ।
உக்தஸாதநஸம்பந்நஸ்தத்த்வஜிஜ்ஞாஸுராத்மநஃ ।
உபஸீதேத்குரும் ப்ராஜ்ஞம் யஸ்மாத்பந்தவிமோக்ஷணம் ॥ 32॥
ஶ்ரோத்ரியோऽவ்ரு'ஜிநோऽகாமஹதோ யோ ப்ரஹ்மவித்தமஃ ।
ப்ரஹ்மண்யுபரதஃ ஶாந்தோ நிரிந்தந இவாநலஃ ।
அஹேதுகதயாஸிந்துர்பந்துராநமதாம் ஸதாம் ॥ 33॥
தமாராத்ய குரும் பக்த்யா ப்ரஹ்வப்ரஶ்ரயஸேவநைஃ । (பாடபேதஃ - ப்ரஹ்வஃ)
ப்ரஸந்நம் தமநுப்ராப்ய ப்ரு'ச்சேஜ்ஜ்ஞாதவ்யமாத்மநஃ ॥ 34॥
ஸ்வாமிந்நமஸ்தே நதலோகபந்தோ
காருண்யஸிந்தோ பதிதம் பவாப்தௌ ।
மாமுத்தராத்மீயகடாக்ஷத்ரு'ஷ்ட்யா
ரு'ஜ்வ்யாதிகாருண்யஸுதாபிவ்ரு'ஷ்ட்யா ॥ 35॥
துர்வாரஸம்ஸாரதவாக்நிதப்தம்
தோதூயமாநம் துரத்ரு'ஷ்டவாதைஃ ।
பீதம் ப்ரபந்நம் பரிபாஹி ம்ரு'த்யோஃ
ஶரண்யமந்யத்யதஹம் ந ஜாநே ॥ 36॥ (பாடபேதஃ - அந்யம்)
ஶாந்தா மஹாந்தோ நிவஸந்தி ஸந்தோ
வஸந்தவல்லோகஹிதம் சரந்தஃ ।
தீர்ணாஃ ஸ்வயம் பீமபவார்ணவம் ஜநா-
நஹேதுநாந்யாநபி தாரயந்தஃ ॥ 37॥
அயம் ஸ்வபாவஃ ஸ்வத ஏவ யத்பர-
ஶ்ரமாபநோதப்ரவணம் மஹாத்மநாம் ।
ஸுதாம்ஶுரேஷ ஸ்வயமர்ககர்கஶ-
ப்ரபாபிதப்தாமவதி க்ஷிதிம் கில ॥ 38॥
ப்ரஹ்மாநந்தரஸாநுபூதிகலிதைஃ பூதைஃ ஸுஶீதைர்யுதை- (பாடபேதஃ - ஸுஶீதைஃ ஸிதைஃ)
ர்யுஷ்மத்வாக்கலஶோஜ்சிதைஃ ஶ்ருதிஸுகைர்வாக்யாம்ரு'தைஃ ஸேசய ।
ஸந்தப்தம் பவதாபதாவதஹநஜ்வாலாபிரேநம் ப்ரபோ
தந்யாஸ்தே பவதீக்ஷணக்ஷணகதேஃ பாத்ரீக்ரு'தாஃ ஸ்வீக்ரு'தாஃ ॥ 39॥
கதம் தரேயம் பவஸிந்துமேதம்
கா வா கதிர்மே கதமோऽஸ்த்யுபாயஃ ।
ஜாநே ந கிஞ்சித்க்ரு'பயாऽவ மாம் ப்ரபோ
ஸம்ஸாரதுஃகக்ஷதிமாதநுஷ்வ ॥ 40॥
ததா வதந்தம் ஶரணாகதம் ஸ்வம்
ஸம்ஸாரதாவாநலதாபதப்தம் ।
நிரீக்ஷ்ய காருண்யரஸார்த்ரத்ரு'ஷ்ட்யா
தத்யாதபீதிம் ஸஹஸா மஹாத்மா ॥ 41॥
வித்வாந் ஸ தஸ்மா உபஸத்திமீயுஷே
முமுக்ஷவே ஸாது யதோக்தகாரிணே ।
ப்ரஶாந்தசித்தாய ஶமாந்விதாய
தத்த்வோபதேஶம் க்ரு'பயைவ குர்யாத் ॥ 42॥
மா பைஷ்ட வித்வம்ஸ்தவ நாஸ்த்யபாயஃ
ஸம்ஸாரஸிந்தோஸ்தரணேऽஸ்த்யுபாயஃ ।
யேநைவ யாதா யதயோऽஸ்ய பாரம்
தமேவ மார்கம் தவ நிர்திஶாமி ॥ 43॥
அஸ்த்யுபாயோ மஹாந்கஶ்சித்ஸம்ஸாரபயநாஶநஃ ।
தேந தீர்த்வா பவாம்போதிம் பரமாநந்தமாப்ஸ்யஸி ॥ 44॥
வேதாந்தார்தவிசாரேண ஜாயதே ஜ்ஞாநமுத்தமம் ।
தேநாத்யந்திகஸம்ஸாரதுஃகநாஶோ பவத்யநு ॥ 45॥
ஶ்ரத்தாபக்தித்யாநயோகாந்முமுக்ஷோஃ
முக்தேர்ஹேதூந்வக்தி ஸாக்ஷாச்ச்ருதேர்கீஃ ।
யோ வா ஏதேஷ்வேவ திஷ்டத்யமுஷ்ய
மோக்ஷோऽவித்யாகல்பிதாத்தேஹபந்தாத் ॥ 46॥
அஜ்ஞாநயோகாத்பரமாத்மநஸ்தவ
ஹ்யநாத்மபந்தஸ்தத ஏவ ஸம்ஸ்ரு'திஃ ।
தயோர்விவேகோதிதபோதவஹ்நிஃ
அஜ்ஞாநகார்யம் ப்ரதஹேத்ஸமூலம் ॥ 47॥
ஶிஷ்ய உவாச ।
க்ரு'பயா ஶ்ரூயதாம் ஸ்வாமிந்ப்ரஶ்நோऽயம் க்ரியதே மயா ।
யதுத்தரமஹம் ஶ்ருத்வா க்ரு'தார்தஃ ஸ்யாம் பவந்முகாத் ॥ 48॥
கோ நாம பந்தஃ கதமேஷ ஆகதஃ
கதம் ப்ரதிஷ்டாஸ்ய கதம் விமோக்ஷஃ ।
கோऽஸாவநாத்மா பரமஃ க ஆத்மா
தயோர்விவேகஃ கதமேததுச்யதாம் ॥ 49॥
ஶ்ரீகுருவாச ।
தந்யோऽஸி க்ரு'தக்ரு'த்யோऽஸி பாவிதம் தே குலம் த்வயா । (பாடபேதஃ - பாவிதம்)
யதவித்யாபந்தமுக்த்யா ப்ரஹ்மீபவிதுமிச்சஸி ॥ 50॥
ரு'ணமோசநகர்தாரஃ பிதுஃ ஸந்தி ஸுதாதயஃ ।
பந்தமோசநகர்தா து ஸ்வஸ்மாதந்யோ ந கஶ்சந ॥ 51॥
மஸ்தகந்யஸ்தபாராதேர்துஃகமந்யைர்நிவார்யதே ।
க்ஷுதாதிக்ரு'ததுஃகம் து விநா ஸ்வேந ந கேநசித் ॥ 52॥
பத்யமௌஷதஸேவா ச க்ரியதே யேந ரோகிணா ।
ஆரோக்யஸித்திர்த்ரு'ஷ்டாऽஸ்ய நாந்யாநுஷ்டிதகர்மணா ॥ 53॥
வஸ்துஸ்வரூபம் ஸ்புடபோதசக்ஷுஷா
ஸ்வேநைவ வேத்யம் ந து பண்டிதேந ।
சந்த்ரஸ்வரூபம் நிஜசக்ஷுஷைவ
ஜ்ஞாதவ்யமந்யைரவகம்யதே கிம் ॥ 54॥
அவித்யாகாமகர்மாதிபாஶபந்தம் விமோசிதும் ।
கஃ ஶக்நுயாத்விநாऽऽத்மாநம் கல்பகோடிஶதைரபி ॥ 55॥
ந யோகேந ந ஸாங்க்யேந கர்மணா நோ ந வித்யயா ।
ப்ரஹ்மாத்மைகத்வபோதேந மோக்ஷஃ ஸித்யதி நாந்யதா ॥ 56॥
வீணாயா ரூபஸௌந்தர்யம் தந்த்ரீவாதநஸௌஷ்டவம் ।
ப்ரஜாரஞ்ஜநமாத்ரம் தந்ந ஸாம்ராஜ்யாய கல்பதே ॥ 57॥
வாக்வைகரீ ஶப்தசரீ ஶாஸ்த்ரவ்யாக்யாநகௌஶலம் ।
வைதுஷ்யம் விதுஷாம் தத்வத்புக்தயே ந து முக்தயே ॥ 58॥
அவிஜ்ஞாதே பரே தத்த்வே ஶாஸ்த்ராதீதிஸ்து நிஷ்பலா ।
விஜ்ஞாதேऽபி பரே தத்த்வே ஶாஸ்த்ராதீதிஸ்து நிஷ்பலா ॥ 59॥
ஶப்தஜாலம் மஹாரண்யம் சித்தப்ரமணகாரணம் ।
அதஃ ப்ரயத்நாஜ்ஜ்ஞாதவ்யம் தத்த்வஜ்ஞைஸ்தத்த்வமாத்மநஃ ॥ 60॥ தத்த்வஜ்ஞாத்தத்த்வ
அஜ்ஞாநஸர்பதஷ்டஸ்ய ப்ரஹ்மஜ்ஞாநௌஷதம் விநா ।
கிமு வேதைஶ்ச ஶாஸ்த்ரைஶ்ச கிமு மந்த்ரைஃ கிமௌஷதைஃ ॥ 61॥
ந கச்சதி விநா பாநம் வ்யாதிரௌஷதஶப்ததஃ ।
விநாऽபரோக்ஷாநுபவம் ப்ரஹ்மஶப்தைர்ந முச்யதே ॥ 62॥
அக்ரு'த்வா த்ரு'ஶ்யவிலயமஜ்ஞாத்வா தத்த்வமாத்மநஃ ।
ப்ரஹ்மஶப்தைஃ குதோ முக்திருக்திமாத்ரபலைர்ந்ரு'ணாம் ॥ 63॥ (பாடபேதஃ - பாஹ்யஶப்தைஃ)
அக்ரு'த்வா ஶத்ருஸம்ஹாரமகத்வாகிலபூஶ்ரியம் ।
ராஜாஹமிதி ஶப்தாந்நோ ராஜா பவிதுமர்ஹதி ॥ 64॥
ஆப்தோக்திம் கநநம் ததோபரிஶிலாத்யுத்கர்ஷணம் ஸ்வீக்ரு'திம் (பாடபேதஃ - பரிஶிலாபாகர்ஷணம்)
நிக்ஷேபஃ ஸமபேக்ஷதே ந ஹி பஹிஃஶப்தைஸ்து நிர்கச்சதி ।
தத்வத்ப்ரஹ்மவிதோபதேஶமநநத்யாநாதிபிர்லப்யதே
மாயாகார்யதிரோஹிதம் ஸ்வமமலம் தத்த்வம் ந துர்யுக்திபிஃ ॥ 65॥
தஸ்மாத்ஸர்வப்ரயத்நேந பவபந்தவிமுக்தயே ।
ஸ்வைரேவ யத்நஃ கர்தவ்யோ ரோகாதாவிவ பண்டிதைஃ ॥ 66॥ (பாடபேதஃ - ரோகாதேரிவ)
யஸ்த்வயாத்ய க்ரு'தஃ ப்ரஶ்நோ வரீயாஞ்சாஸ்த்ரவிந்மதஃ । (பாடபேதஃ - ஸம்மதஃ)
ஸூத்ரப்ராயோ நிகூடார்தோ ஜ்ஞாதவ்யஶ்ச முமுக்ஷுபிஃ ॥ 67॥
ஶரு'ணுஷ்வாவஹிதோ வித்வந்யந்மயா ஸமுதீர்யதே ।
ததேதச்ச்ரவணாத்ஸத்யோ பவபந்தாத்விமோக்ஷ்யஸே ॥ 68॥
மோக்ஷஸ்ய ஹேதுஃ ப்ரதமோ நிகத்யதே
வைராக்யமத்யந்தமநித்யவஸ்துஷு ।
ததஃ ஶமஶ்சாபி தமஸ்திதிக்ஷா
ந்யாஸஃ ப்ரஸக்தாகிலகர்மணாம் ப்ரு'ஶம் ॥ 69॥
ததஃ ஶ்ருதிஸ்தந்மநநம் ஸதத்த்வ-
த்யாநம் சிரம் நித்யநிரந்தரம் முநேஃ ।
ததோऽவிகல்பம் பரமேத்ய வித்வாந்
இஹைவ நிர்வாணஸுகம் ஸம்ரு'ச்சதி ॥ 70॥
யத்போத்தவ்யம் தவேதாநீமாத்மாநாத்மவிவேசநம் ।
ததுச்யதே மயா ஸம்யக் ஶ்ருத்வாத்மந்யவதாரய ॥ 71॥
மஜ்ஜாஸ்திமேதஃபலரக்தசர்ம-
த்வகாஹ்வயைர்தாதுபிரேபிரந்விதம் ।
பாதோருவக்ஷோபுஜப்ரு'ஷ்டமஸ்தகைஃ
அங்கைருபாங்கைருபயுக்தமேதத் ॥ 72॥
அஹம்மமேதி ப்ரதிதம் ஶரீரம்
மோஹாஸ்பதம் ஸ்தூலமிதீர்யதே புதைஃ ।
நபோநபஸ்வத்தஹநாம்புபூமயஃ
ஸூக்ஷ்மாணி பூதாநி பவந்தி தாநி ॥ 73॥
பரஸ்பராம்ஶைர்மிலிதாநி பூத்வா
ஸ்தூலாநி ச ஸ்தூலஶரீரஹேதவஃ ।
மாத்ராஸ்ததீயா விஷயா பவந்தி
ஶப்தாதயஃ பஞ்ச ஸுகாய போக்துஃ ॥ 74॥
ய ஏஷு மூடா விஷயேஷு பத்தா
ராகோருபாஶேந ஸுதுர்தமேந ।
ஆயாந்தி நிர்யாந்த்யத ஊர்த்வமுச்சைஃ
ஸ்வகர்மதூதேந ஜவேந நீதாஃ ॥ 75॥
ஶப்தாதிபிஃ பஞ்சபிரேவ பஞ்ச
பஞ்சத்வமாபுஃ ஸ்வகுணேந பத்தாஃ ।
குரங்கமாதங்கபதங்கமீந-
ப்ரு'ங்கா நரஃ பஞ்சபிரஞ்சிதஃ கிம் ॥ 76॥
தோஷேண தீவ்ரோ விஷயஃ க்ரு'ஷ்ணஸர்பவிஷாதபி ।
விஷம் நிஹந்தி போக்தாரம் த்ரஷ்டாரம் சக்ஷுஷாப்யயம் ॥ 77॥
விஷயாஶாமஹாபாஶாத்யோ விமுக்தஃ ஸுதுஸ்த்யஜாத் ।
ஸ ஏவ கல்பதே முக்த்யை நாந்யஃ ஷட்ஶாஸ்த்ரவேத்யபி ॥ 78॥
ஆபாதவைராக்யவதோ முமுக்ஷூந்
பவாப்திபாரம் ப்ரதியாதுமுத்யதாந் ।
ஆஶாக்ரஹோ மஜ்ஜயதேऽந்தராலே
நிக்ரு'ஹ்ய கண்டே விநிவர்த்ய வேகாத் ॥ 79॥
விஷயாக்யக்ரஹோ யேந ஸுவிரக்த்யஸிநா ஹதஃ ।
ஸ கச்சதி பவாம்போதேஃ பாரம் ப்ரத்யூஹவர்ஜிதஃ ॥ 80॥
விஷமவிஷயமார்கைர்கச்சதோऽநச்சபுத்தேஃ (பாடபேதஃ - விஷயமார்கே கச்சதோ)
ப்ரதிபதமபியாதோ ம்ரு'த்யுரப்யேஷ வித்தி । (பாடபேதஃ - ப்ரதிபதமபிகாதோ ம்ரு'த்யுரப்யேஷ ஸித்தஃ)
ஹிதஸுஜநகுரூக்த்யா கச்சதஃ ஸ்வஸ்ய யுக்த்யா
ப்ரபவதி பலஸித்திஃ ஸத்யமித்யேவ வித்தி ॥ 81॥
மோக்ஷஸ்ய காங்க்ஷா யதி வை தவாஸ்தி
த்யஜாதிதூராத்விஷயாந்விஷம் யதா ।
பீயூஷவத்தோஷதயாக்ஷமார்ஜவ-
ப்ரஶாந்திதாந்தீர்பஜ நித்யமாதராத் ॥ 82॥
அநுக்ஷணம் யத்பரிஹ்ரு'த்ய க்ரு'த்யம்
அநாத்யவித்யாக்ரு'தபந்தமோக்ஷணம் ।
தேஹஃ பரார்தோऽயமமுஷ்ய போஷணே
யஃ ஸஜ்ஜதே ஸ ஸ்வமநேந ஹந்தி ॥ 83॥
ஶரீரபோஷணார்தீ ஸந் ய ஆத்மாநம் தித்ரு'க்ஷதி । (பாடபேதஃ - தித்ரு'க்ஷதே)
க்ராஹம் தாருதியா த்ரு'த்வா நதீம் தர்தும் ஸ கச்சதி ॥ 84॥ (பாடபேதஃ - ஸ இச்சதி)
மோஹ ஏவ மஹாம்ரு'த்யுர்முமுக்ஷோர்வபுராதிஷு ।
மோஹோ விநிர்ஜிதோ யேந ஸ முக்திபதமர்ஹதி ॥ 85॥
மோஹம் ஜஹி மஹாம்ரு'த்யும் தேஹதாரஸுதாதிஷு ।
யம் ஜித்வா முநயோ யாந்தி தத்விஷ்ணோஃ பரமம் பதம் ॥ 86॥
த்வங்மாம்ஸருதிரஸ்நாயுமேதோமஜ்ஜாஸ்திஸங்குலம் ।
பூர்ணம் மூத்ரபுரீஷாப்யாம் ஸ்தூலம் நிந்த்யமிதம் வபுஃ ॥ 87॥
பஞ்சீக்ரு'தேப்யோ பூதேப்யஃ ஸ்தூலேப்யஃ பூர்வகர்மணா ।
ஸமுத்பந்நமிதம் ஸ்தூலம் போகாயதநமாத்மநஃ ।
அவஸ்தா ஜாகரஸ்தஸ்ய ஸ்தூலார்தாநுபவோ யதஃ ॥ 88॥
பாஹ்யேந்த்ரியைஃ ஸ்தூலபதார்தஸேவாம்
ஸ்ரக்சந்தநஸ்த்ர்யாதிவிசித்ரரூபாம் ।
கரோதி ஜீவஃ ஸ்வயமேததாத்மநா
தஸ்மாத்ப்ரஶஸ்திர்வபுஷோऽஸ்ய ஜாகரே ॥ 89॥
ஸர்வோऽபி பாஹ்யஸம்ஸாரஃ புருஷஸ்ய யதாஶ்ரயஃ ।
வித்தி தேஹமிதம் ஸ்தூலம் க்ரு'ஹவத்க்ரு'ஹமேதிநஃ ॥ 90॥
ஸ்தூலஸ்ய ஸம்பவஜராமரணாநி தர்மாஃ
ஸ்தௌல்யாதயோ பஹுவிதாஃ ஶிஶுதாத்யவஸ்தாஃ ।
வர்ணாஶ்ரமாதிநியமா பஹுதாऽऽமயாஃ ஸ்யுஃ
பூஜாவமாநபஹுமாநமுகா விஶேஷாஃ ॥ 91॥
புத்தீந்த்ரியாணி ஶ்ரவணம் த்வகக்ஷி
க்ராணம் ச ஜிஹ்வா விஷயாவபோதநாத் ।
வாக்பாணிபாதா குதமப்யுபஸ்தஃ (பாடபேதஃ - உபஸ்தம்)
கர்மேந்த்ரியாணி ப்ரவணேந கர்மஸு ॥ 92॥ (பாடபேதஃ - ப்ரவணாநி)
நிகத்யதேऽந்தஃகரணம் மநோதீஃ
அஹங்க்ரு'திஶ்சித்தமிதி ஸ்வவ்ரு'த்திபிஃ ।
மநஸ்து ஸங்கல்பவிகல்பநாதிபிஃ
புத்திஃ பதார்தாத்யவஸாயதர்மதஃ ॥ 93॥
அத்ராபிமாநாதஹமித்யஹங்க்ரு'திஃ ।
ஸ்வார்தாநுஸந்தாநகுணேந சித்தம் ॥ 94॥
ப்ராணாபாநவ்யாநோதாநஸமாநா பவத்யஸௌ ப்ராணஃ ।
ஸ்வயமேவ வ்ரு'த்திபேதாத்விக்ரு'திபேதாத்ஸுவர்ணஸலிலாதிவத் ॥ 95॥ (பாடபேதஃ - விக்ரு'தேர்பேதாத்ஸுவர்ணஸலிலமிவ)
வாகாதி பஞ்ச ஶ்ரவணாதி பஞ்ச
ப்ராணாதி பஞ்சாப்ரமுகாநி பஞ்ச ।
புத்த்யாத்யவித்யாபி ச காமகர்மணீ
புர்யஷ்டகம் ஸூக்ஷ்மஶரீரமாஹுஃ ॥ 96॥
இதம் ஶரீரம் ஶ‍ரு'ணு ஸூக்ஷ்மஸஞ்ஜ்ஞிதம்
லிங்கம் த்வபஞ்சீக்ரு'தபூதஸம்பவம் ।
ஸவாஸநம் கர்மபலாநுபாவகம்
ஸ்வாஜ்ஞாநதோऽநாதிருபாதிராத்மநஃ ॥ 97॥
ஸ்வப்நோ பவத்யஸ்ய விபக்த்யவஸ்தா
ஸ்வமாத்ரஶேஷேண விபாதி யத்ர ।
ஸ்வப்நே து புத்திஃ ஸ்வயமேவ ஜாக்ரத்
காலீநநாநாவிதவாஸநாபிஃ ॥ 98॥
கர்த்ராதிபாவம் ப்ரதிபத்ய ராஜதே
யத்ர ஸ்வயம் பாதி ஹ்யயம் பராத்மா । (பாடபேதஃ - ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிரயம்)
தீமாத்ரகோபாதிரஶேஷஸாக்ஷீ
ந லிப்யதே தத்க்ரு'தகர்மலேஶைஃ । கர்மலேபைஃ
யஸ்மாதஸங்கஸ்தத ஏவ கர்மபிஃ
ந லிப்யதே கிஞ்சிதுபாதிநா க்ரு'தைஃ ॥ 99॥
ஸர்வவ்யாப்ரு'திகரணம் லிங்கமிதம் ஸ்யாச்சிதாத்மநஃ பும்ஸஃ ।
வாஸ்யாதிகமிவ தக்ஷ்ணஸ்தேநைவாத்மா பவத்யஸங்கோऽயம் ॥ 100॥
அந்தத்வமந்தத்வபடுத்வதர்மாஃ
ஸௌகுண்யவைகுண்யவஶாத்தி சக்ஷுஷஃ ।
பாதிர்யமூகத்வமுகாஸ்ததைவ
ஶ்ரோத்ராதிதர்மா ந து வேத்துராத்மநஃ ॥ 101॥
உச்ச்வாஸநிஃஶ்வாஸவிஜ்ரு'ம்பணக்ஷு-
த்ப்ரஸ்யந்தநாத்யுத்க்ரமணாதிகாஃ க்ரியாஃ । (பாடபேதஃ - ப்ரஸ்பந்தநாத்ய்)
ப்ராணாதிகர்மாணி வதந்தி தஜ்ஞாஃ (பாடபேதஃ - தஜ்ஜ்ஞாஃ)
ப்ராணஸ்ய தர்மாவஶநாபிபாஸே ॥ 102॥
அந்தஃகரணமேதேஷு சக்ஷுராதிஷு வர்ஷ்மணி ।
அஹமித்யபிமாநேந திஷ்டத்யாபாஸதேஜஸா ॥ 103॥
அஹங்காரஃ ஸ விஜ்ஞேயஃ கர்தா போக்தாபிமாந்யயம் ।
ஸத்த்வாதிகுணயோகேந சாவஸ்தாத்ரயமஶ்நுதே ॥ 104॥ (பாடபேதஃ - யோகேநாவஸ்தாத்ரிதயம்ஶ்நுதே)
விஷயாணாமாநுகூல்யே ஸுகீ துஃகீ விபர்யயே ।
ஸுகம் துஃகம் ச தத்தர்மஃ ஸதாநந்தஸ்ய நாத்மநஃ ॥ 105॥
ஆத்மார்தத்வேந ஹி ப்ரேயாந்விஷயோ ந ஸ்வதஃ ப்ரியஃ ।
ஸ்வத ஏவ ஹி ஸர்வேஷாமாத்மா ப்ரியதமோ யதஃ ।
தத ஆத்மா ஸதாநந்தோ நாஸ்ய துஃகம் கதாசந ॥ 106॥
யத்ஸுஷுப்தௌ நிர்விஷய ஆத்மாநந்தோऽநுபூயதே ।
ஶ்ருதிஃ ப்ரத்யக்ஷமைதிஹ்யமநுமாநம் ச ஜாக்ரதி ॥ 107॥
அவ்யக்தநாம்நீ பரமேஶஶக்திஃ
அநாத்யவித்யா த்ரிகுணாத்மிகா பரா ।
கார்யாநுமேயா ஸுதியைவ மாயா
யயா ஜகத்ஸர்வமிதம் ப்ரஸூயதே ॥ 108॥
ஸந்நாப்யஸந்நாப்யுபயாத்மிகா நோ
பிந்நாப்யபிந்நாப்யுபயாத்மிகா நோ ।
ஸாங்காப்யநங்கா ஹ்யுபயாத்மிகா நோ (பாடபேதஃ - அநங்காப்யுபயாத்மிகா)
மஹாத்புதாऽநிர்வசநீயரூபா ॥ 109॥
ஶுத்தாத்வயப்ரஹ்மவிபோதநாஶ்யா
ஸர்பப்ரமோ ரஜ்ஜுவிவேகதோ யதா ।
ரஜஸ்தமஃஸத்த்வமிதி ப்ரஸித்தா
குணாஸ்ததீயாஃ ப்ரதிதைஃ ஸ்வகார்யைஃ ॥ 110॥
விக்ஷேபஶக்தீ ரஜஸஃ க்ரியாத்மிகா
யதஃ ப்ரவ்ரு'த்திஃ ப்ரஸ்ரு'தா புராணீ ।
ராகாதயோऽஸ்யாஃ ப்ரபவந்தி நித்யம்
துஃகாதயோ யே மநஸோ விகாராஃ ॥ 111॥
காமஃ க்ரோதோ லோபதம்பாத்யஸூயா (பாடபேதஃ - லோபதம்பாப்யஸூயா)
அஹங்காரேர்ஷ்யாமத்ஸராத்யாஸ்து கோராஃ ।
தர்மா ஏதே ராஜஸாஃ பும்ப்ரவ்ரு'த்தி-
ர்யஸ்மாதேஷா தத்ரஜோ பந்தஹேதுஃ ॥ 112॥ (பாடபேதஃ - யஸ்மாதேதத்தத்ரஜோ)
ஏஷாऽऽவ்ரு'திர்நாம தமோகுணஸ்ய
ஶக்திர்மயா வஸ்த்வவபாஸதேऽந்யதா । ஶக்திர்யயா
ஸைஷா நிதாநம் புருஷஸ்ய ஸம்ஸ்ரு'தேஃ
விக்ஷேபஶக்தேஃ ப்ரவணஸ்ய ஹேதுஃ ॥ 113॥ (பாடபேதஃ - ப்ரஸரஸ்ய)
ப்ரஜ்ஞாவாநபி பண்டிதோऽபி சதுரோऽப்யத்யந்தஸூக்ஷ்மாத்மத்ரு'க்- (பாடபேதஃ - ஸூக்ஷ்மார்தத்ரு'க்)
வ்யாலீடஸ்தமஸா ந வேத்தி பஹுதா ஸம்போதிதோऽபி ஸ்புடம் ।
ப்ராந்த்யாரோபிதமேவ ஸாது கலயத்யாலம்பதே தத்குணாந்
ஹந்தாஸௌ ப்ரபலா துரந்ததமஸஃ ஶக்திர்மஹத்யாவ்ரு'திஃ ॥ 114॥
அபாவநா வா விபரீதபாவநாऽ- (பாடபேதஃ - விபரீதபாவநா)
ஸம்பாவநா விப்ரதிபத்திரஸ்யாஃ ।
ஸம்ஸர்கயுக்தம் ந விமுஞ்சதி த்ருவம்
விக்ஷேபஶக்திஃ க்ஷபயத்யஜஸ்ரம் ॥ 115॥
அஜ்ஞாநமாலஸ்யஜடத்வநித்ரா-
ப்ரமாதமூடத்வமுகாஸ்தமோகுணாஃ ।
ஏதைஃ ப்ரயுக்தோ ந ஹி வேத்தி கிஞ்சித்
நித்ராலுவத்ஸ்தம்பவதேவ திஷ்டதி ॥ 116॥
ஸத்த்வம் விஶுத்தம் ஜலவத்ததாபி
தாப்யாம் மிலித்வா ஸரணாய கல்பதே ।
யத்ராத்மபிம்பஃ ப்ரதிபிம்பிதஃ ஸந்
ப்ரகாஶயத்யர்க இவாகிலம் ஜடம் ॥ 117॥
மிஶ்ரஸ்ய ஸத்த்வஸ்ய பவந்தி தர்மாஃ
த்வமாநிதாத்யா நியமா யமாத்யாஃ ।
ஶ்ரத்தா ச பக்திஶ்ச முமுக்ஷுதா ச
தைவீ ச ஸம்பத்திரஸந்நிவ்ரு'த்திஃ ॥ 118॥
விஶுத்தஸத்த்வஸ்ய குணாஃ ப்ரஸாதஃ
ஸ்வாத்மாநுபூதிஃ பரமா ப்ரஶாந்திஃ ।
த்ரு'ப்திஃ ப்ரஹர்ஷஃ பரமாத்மநிஷ்டா
யயா ஸதாநந்தரஸம் ஸம்ரு'ச்சதி ॥ 119॥
அவ்யக்தமேதத்த்ரிகுணைர்நிருக்தம்
தத்காரணம் நாம ஶரீரமாத்மநஃ ।
ஸுஷுப்திரேதஸ்ய விபக்த்யவஸ்தா
ப்ரலீநஸர்வேந்த்ரியபுத்திவ்ரு'த்திஃ ॥ 120॥
ஸர்வப்ரகாரப்ரமிதிப்ரஶாந்திஃ
பீஜாத்மநாவஸ்திதிரேவ புத்தேஃ ।
ஸுஷுப்திரேதஸ்ய கில ப்ரதீதிஃ (பாடபேதஃ - ஸுஷுப்திரத்ராஸ்ய)
கிஞ்சிந்ந வேத்மீதி ஜகத்ப்ரஸித்தேஃ ॥ 121॥
தேஹேந்த்ரியப்ராணமநோऽஹமாதயஃ
ஸர்வே விகாரா விஷயாஃ ஸுகாதயஃ ।
வ்யோமாதிபூதாந்யகிலம் ச விஶ்வம்
அவ்யக்தபர்யந்தமிதம் ஹ்யநாத்மா ॥ 122॥
மாயா மாயாகார்யம் ஸர்வம் மஹதாதிதேஹபர்யந்தம் ।
அஸதிதமநாத்மதத்த்வம் வித்தி த்வம் மருமரீசிகாகல்பம் ॥ 123॥
அத தே ஸம்ப்ரவக்ஷ்யாமி ஸ்வரூபம் பரமாத்மநஃ ।
யத்விஜ்ஞாய நரோ பந்தாந்முக்தஃ கைவல்யமஶ்நுதே ॥ 124॥
அஸ்தி கஶ்சித்ஸ்வயம் நித்யமஹம்ப்ரத்யயலம்பநஃ ।
அவஸ்தாத்ரயஸாக்ஷீ ஸந்பஞ்சகோஶவிலக்ஷணஃ ॥ 125॥
யோ விஜாநாதி ஸகலம் ஜாக்ரத்ஸ்வப்நஸுஷுப்திஷு ।
புத்திதத்வ்ரு'த்திஸத்பாவமபாவமஹமித்யயம் ॥ 126॥
யஃ பஶ்யதி ஸ்வயம் ஸர்வம் யம் ந பஶ்யதி கஶ்சந । (பாடபேதஃ - கிஞ்சந)
யஶ்சேதயதி புத்த்யாதி ந தத்யம் சேதயத்யயம் ॥ 127॥
யேந விஶ்வமிதம் வ்யாப்தம் யம் ந வ்யாப்நோதி கிஞ்சந ।
ஆபாரூபமிதம் ஸர்வம் யம் பாந்தமநுபாத்யயம் ॥ 128॥
யஸ்ய ஸந்நிதிமாத்ரேண தேஹேந்த்ரியமநோதியஃ ।
விஷயேஷு ஸ்வகீயேஷு வர்தந்தே ப்ரேரிதா இவ ॥ 129॥
அஹங்காராதிதேஹாந்தா விஷயாஶ்ச ஸுகாதயஃ ।
வேத்யந்தே கடவத்யேந நித்யபோதஸ்வரூபிணா ॥ 130॥
ஏஷோऽந்தராத்மா புருஷஃ புராணோ
நிரந்தராகண்டஸுகாநுபூதிஃ ।
ஸதைகரூபஃ ப்ரதிபோதமாத்ரோ
யேநேஷிதா வாகஸவஶ்சரந்தி ॥ 131॥
அத்ரைவ ஸத்த்வாத்மநி தீகுஹாயாம்
அவ்யாக்ரு'தாகாஶ உஶத்ப்ரகாஶஃ । (பாடபேதஃ - உருப்ரகாஶஃ)
ஆகாஶ உச்சை ரவிவத்ப்ரகாஶதே
ஸ்வதேஜஸா விஶ்வமிதம் ப்ரகாஶயந் ॥ 132॥
ஜ்ஞாதா மநோऽஹங்க்ரு'திவிக்ரியாணாம்
தேஹேந்த்ரியப்ராணக்ரு'தக்ரியாணாம் ।
அயோऽக்நிவத்தாநநுவர்தமாநோ
ந சேஷ்டதே நோ விகரோதி கிஞ்சந ॥ 133॥
ந ஜாயதே நோ ம்ரியதே ந வர்ததே
ந க்ஷீயதே நோ விகரோதி நித்யஃ ।
விலீயமாநேऽபி வபுஷ்யமுஷ்மி-
ந்ந லீயதே கும்ப இவாம்பரம் ஸ்வயம் ॥ 134॥
ப்ரக்ரு'திவிக்ரு'திபிந்நஃ ஶுத்தபோதஸ்வபாவஃ
ஸதஸதிதமஶேஷம் பாஸயந்நிர்விஶேஷஃ ।
விலஸதி பரமாத்மா ஜாக்ரதாதிஷ்வவஸ்தா-
ஸ்வஹமஹமிதி ஸாக்ஷாத்ஸாக்ஷிரூபேண புத்தேஃ ॥ 135॥
நியமிதமநஸாமும் த்வம் ஸ்வமாத்மாநமாத்ம-
ந்யயமஹமிதி ஸாக்ஷாத்வித்தி புத்திப்ரஸாதாத் ।
ஜநிமரணதரங்காபாரஸம்ஸாரஸிந்தும்
ப்ரதர பவ க்ரு'தார்தோ ப்ரஹ்மரூபேண ஸம்ஸ்தஃ ॥ 136॥
அத்ராநாத்மந்யஹமிதி மதிர்பந்த ஏஷோऽஸ்ய பும்ஸஃ
ப்ராப்தோऽஜ்ஞாநாஜ்ஜநநமரணக்லேஶஸம்பாதஹேதுஃ ।
யேநைவாயம் வபுரிதமஸத்ஸத்யமித்யாத்மபுத்த்யா
புஷ்யத்யுக்ஷத்யவதி விஷயைஸ்தந்துபிஃ கோஶக்ரு'த்வத் ॥ 137॥
அதஸ்மிம்ஸ்தத்புத்திஃ ப்ரபவதி விமூடஸ்ய தமஸா
விவேகாபாவாத்வை ஸ்புரதி புஜகே ரஜ்ஜுதிஷணா ।
ததோऽநர்தவ்ராதோ நிபததி ஸமாதாதுரதிகஃ
ததோ யோऽஸத்க்ராஹஃ ஸ ஹி பவதி பந்தஃ ஶரு'ணு ஸகே ॥ 138॥
அகண்டநித்யாத்வயபோதஶக்த்யா
ஸ்புரந்தமாத்மாநமநந்தவைபவம் ।
ஸமாவ்ரு'ணோத்யாவ்ரு'திஶக்திரேஷா
தமோமயீ ராஹுரிவார்கபிம்பம் ॥ 139॥
திரோபூதே ஸ்வாத்மந்யமலதரதேஜோவதி புமாந்
அநாத்மாநம் மோஹாதஹமிதி ஶரீரம் கலயதி ।
ததஃ காமக்ரோதப்ரப்ரு'திபிரமும் பந்தநகுணைஃ (பாடபேதஃ - பந்தககுணைஃ)
பரம் விக்ஷேபாக்யா ரஜஸ உருஶக்திர்வ்யதயதி ॥ 140॥
மஹாமோஹக்ராஹக்ரஸநகலிதாத்மாவகமநோ
தியோ நாநாவஸ்தாம் ஸ்வயமபிநயம்ஸ்தத்குணதயா । (பாடபேதஃ - நாநாவஸ்தாஃ)
அபாரே ஸம்ஸாரே விஷயவிஷபூரே ஜலநிதௌ
நிமஜ்யோந்மஜ்யாயம் ப்ரமதி குமதிஃ குத்ஸிதகதிஃ ॥ 141॥
பாநுப்ரபாஸஞ்ஜநிதாப்ரபங்க்திஃ
பாநும் திரோதாய விஜ்ரு'ம்பதே யதா ।
ஆத்மோதிதாஹங்க்ரு'திராத்மதத்த்வம்
ததா திரோதாய விஜ்ரு'ம்பதே ஸ்வயம் ॥ 142॥
கவலிததிநநாதே துர்திநே ஸாந்த்ரமேகைஃ
வ்யதயதி ஹிமசஞ்சாவாயுருக்ரோ யதைதாந் ।
அவிரததமஸாऽऽத்மந்யாவ்ரு'தே மூடபுத்திம்
க்ஷபயதி பஹுதுஃகைஸ்தீவ்ரவிக்ஷேபஶக்திஃ ॥ 143॥
ஏதாப்யாமேவ ஶக்திப்யாம் பந்தஃ பும்ஸஃ ஸமாகதஃ ।
யாப்யாம் விமோஹிதோ தேஹம் மத்வாऽऽத்மாநம் ப்ரமத்யயம் ॥ 144॥
பீஜம் ஸம்ஸ்ரு'திபூமிஜஸ்ய து தமோ தேஹாத்மதீரங்குரோ
ராகஃ பல்லவமம்பு கர்ம து வபுஃ ஸ்கந்தோऽஸவஃ ஶாகிகாஃ ।
அக்ராணீந்த்ரியஸம்ஹதிஶ்ச விஷயாஃ புஷ்பாணி துஃகம் பலம்
நாநாகர்மஸமுத்பவம் பஹுவிதம் போக்தாத்ர ஜீவஃ ககஃ ॥ 145॥
அஜ்ஞாநமூலோऽயமநாத்மபந்தோ
நைஸர்கிகோऽநாதிரநந்த ஈரிதஃ ।
ஜந்மாப்யயவ்யாதிஜராதிதுஃக-
ப்ரவாஹபாதம் ஜநயத்யமுஷ்ய ॥ 146॥
நாஸ்த்ரைர்ந ஶஸ்த்ரைரநிலேந வஹ்நிநா
சேத்தும் ந ஶக்யோ ந ச கர்மகோடிபிஃ ।
விவேகவிஜ்ஞாநமஹாஸிநா விநா
தாதுஃ ப்ரஸாதேந ஶிதேந மஞ்ஜுநா ॥ 147॥
ஶ்ருதிப்ரமாணைகமதேஃ ஸ்வதர்ம
நிஷ்டா தயைவாத்மவிஶுத்திரஸ்ய ।
விஶுத்தபுத்தேஃ பரமாத்மவேதநம்
தேநைவ ஸம்ஸாரஸமூலநாஶஃ ॥ 148॥
கோஶைரந்நமயாத்யைஃ பஞ்சபிராத்மா ந ஸம்வ்ரு'தோ பாதி ।
நிஜஶக்திஸமுத்பந்நைஃ ஶைவாலபடலைரிவாம்பு வாபீஸ்தம் ॥ 149॥
தச்சைவாலாபநயே ஸம்யக் ஸலிலம் ப்ரதீயதே ஶுத்தம் ।
த்ரு'ஷ்ணாஸந்தாபஹரம் ஸத்யஃ ஸௌக்யப்ரதம் பரம் பும்ஸஃ ॥ 150॥
பஞ்சாநாமபி கோஶாநாமபவாதே விபாத்யயம் ஶுத்தஃ ।
நித்யாநந்தைகரஸஃ ப்ரத்யக்ரூபஃ பரஃ ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிஃ ॥ 151॥
ஆத்மாநாத்மவிவேகஃ கர்தவ்யோ பந்தமுக்தயே விதுஷா ।
தேநைவாநந்தீ பவதி ஸ்வம் விஜ்ஞாய ஸச்சிதாநந்தம் ॥ 152॥
முஞ்ஜாதிஷீகாமிவ த்ரு'ஶ்யவர்காத்
ப்ரத்யஞ்சமாத்மாநமஸங்கமக்ரியம் ।
விவிச்ய தத்ர ப்ரவிலாப்ய ஸர்வம்
ததாத்மநா திஷ்டதி யஃ ஸ முக்தஃ ॥ 153॥
தேஹோऽயமந்நபவநோऽந்நமயஸ்து கோஶ- (பாடபேதஃ - கோஶோ)
ஶ்சாந்நேந ஜீவதி விநஶ்யதி தத்விஹீநஃ । (பாடபேதஃ - ஹ்யந்நேந)
த்வக்சர்மமாம்ஸருதிராஸ்திபுரீஷராஶி-
ர்நாயம் ஸ்வயம் பவிதுமர்ஹதி நித்யஶுத்தஃ ॥ 154॥
பூர்வம் ஜநேரதிம்ரு'தேரபி நாயமஸ்தி (பாடபேதஃ - ஜநேரபிம்ரு'தேரத)
ஜாதக்ஷணஃ க்ஷணகுணோऽநியதஸ்வபாவஃ ।
நைகோ ஜடஶ்ச கடவத்பரித்ரு'ஶ்யமாநஃ
ஸ்வாத்மா கதம் பவதி பாவவிகாரவேத்தா ॥ 155॥
பாணிபாதாதிமாந்தேஹோ நாத்மா வ்யங்கேऽபி ஜீவநாத் ।
தத்தச்சக்தேரநாஶாச்ச ந நியம்யோ நியாமகஃ ॥ 156॥
தேஹதத்தர்மதத்கர்மததவஸ்தாதிஸாக்ஷிணஃ ।
ஸத ஏவ ஸ்வதஃஸித்தம் தத்வைலக்ஷண்யமாத்மநஃ ॥ 157॥
ஶல்யராஶிர்மாம்ஸலிப்தோ மலபூர்ணோऽதிகஶ்மலஃ ।
கதம் பவேதயம் வேத்தா ஸ்வயமேதத்விலக்ஷணஃ ॥ 158॥
த்வங்மாம்ஸமேதோऽஸ்திபுரீஷராஶா-
வஹம்மதிம் மூடஜநஃ கரோதி ।
விலக்ஷணம் வேத்தி விசாரஶீலோ
நிஜஸ்வரூபம் பரமார்தபூதம் ॥ 159॥
தேஹோऽஹமித்யேவ ஜடஸ்ய புத்திஃ
தேஹே ச ஜீவே விதுஷஸ்த்வஹந்தீஃ ।
விவேகவிஜ்ஞாநவதோ மஹாத்மநோ
ப்ரஹ்மாஹமித்யேவ மதிஃ ஸதாத்மநி ॥ 160॥
அத்ராத்மபுத்திம் த்யஜ மூடபுத்தே
த்வங்மாம்ஸமேதோऽஸ்திபுரீஷராஶௌ ।
ஸர்வாத்மநி ப்ரஹ்மணி நிர்விகல்பே
குருஷ்வ ஶாந்திம் பரமாம் பஜஸ்வ ॥ 161॥
தேஹேந்த்ரியாதாவஸதி ப்ரமோதிதாம்
வித்வாநஹந்தாம் ந ஜஹாதி யாவத் ।
தாவந்ந தஸ்யாஸ்தி விமுக்திவார்தா-
ப்யஸ்த்வேஷ வேதாந்தநயாந்ததர்ஶீ ॥ 162॥
சாயாஶரீரே ப்ரதிபிம்பகாத்ரே
யத்ஸ்வப்நதேஹே ஹ்ரு'தி கல்பிதாங்கே ।
யதாத்மபுத்திஸ்தவ நாஸ்தி காசி-
ஜ்ஜீவச்சரீரே ச ததைவ மாऽஸ்து ॥ 163॥
தேஹாத்மதீரேவ ந்ரு'ணாமஸத்தியாம்
ஜந்மாதிதுஃகப்ரபவஸ்ய பீஜம் ।
யதஸ்ததஸ்த்வம் ஜஹி தாம் ப்ரயத்நாத்
த்யக்தே து சித்தே ந புநர்பவாஶா ॥ 164॥
கர்மேந்த்ரியைஃ பஞ்சபிரஞ்சிதோऽயம்
ப்ராணோ பவேத்ப்ராணமயஸ்து கோஶஃ ॥
யேநாத்மவாநந்நமயோऽநுபூர்ணஃ
ப்ரவர்ததேऽஸௌ ஸகலக்ரியாஸு ॥ 165॥
நைவாத்மாபி ப்ராணமயோ வாயுவிகாரோ (பாடபேதஃ - நைவாத்மாயம்)
கந்தாऽऽகந்தா வாயுவதந்தர்பஹிரேஷஃ ।
யஸ்மாத்கிஞ்சித்க்வாபி ந வேத்தீஷ்டமநிஷ்டம்
ஸ்வம் வாந்யம் வா கிஞ்சந நித்யம் பரதந்த்ரஃ ॥ 166॥
ஜ்ஞாநேந்த்ரியாணி ச மநஶ்ச மநோமயஃ ஸ்யாத்
கோஶோ மமாஹமிதி வஸ்துவிகல்பஹேதுஃ ।
ஸஞ்ஜ்ஞாதிபேதகலநாகலிதோ பலீயாம்-
ஸ்தத்பூர்வகோஶமபிபூர்ய விஜ்ரு'ம்பதே யஃ ॥ 167॥ (பாடபேதஃ - அநுபூர்ய)
பஞ்சேந்த்ரியைஃ பஞ்சபிரேவ ஹோத்ரு'பிஃ
ப்ரசீயமாநோ விஷயாஜ்யதாரயா ।
ஜாஜ்வல்யமாநோ பஹுவாஸநேந்தநைஃ
மநோமயாக்நிர்தஹதி ப்ரபஞ்சம் ॥ 168॥ (பாடபேதஃ - மநோமயோऽக்நிர்தஹதி)
ந ஹ்யஸ்த்யவித்யா மநஸோऽதிரிக்தா
மநோ ஹ்யவித்யா பவபந்தஹேதுஃ ।
தஸ்மிந்விநஷ்டே ஸகலம் விநஷ்டம்
விஜ்ரு'ம்பிதேऽஸ்மிந்ஸகலம் விஜ்ரு'ம்பதே ॥ 169॥
ஸ்வப்நேऽர்தஶூந்யே ஸ்ரு'ஜதி ஸ்வஶக்த்யா
போக்த்ராதிவிஶ்வம் மந ஏவ ஸர்வம் ।
ததைவ ஜாக்ரத்யபி நோ விஶேஷஃ
தத்ஸர்வமேதந்மநஸோ விஜ்ரு'ம்பணம் ॥ 170॥
ஸுஷுப்திகாலே மநஸி ப்ரலீநே
நைவாஸ்தி கிஞ்சித்ஸகலப்ரஸித்தேஃ ।
அதோ மநஃகல்பித ஏவ பும்ஸஃ
ஸம்ஸார ஏதஸ்ய ந வஸ்துதோऽஸ்தி ॥ 171॥
வாயுநாऽऽநீயதே மேகஃ புநஸ்தேநைவ நீயதே । (பாடபேதஃ - வாயுநா நீயதே மேகஃ புநஸ்தேநைவ லீயதே)
மநஸா கல்ப்யதே பந்தோ மோக்ஷஸ்தேநைவ கல்ப்யதே ॥ 172॥
தேஹாதிஸர்வவிஷயே பரிகல்ப்ய ராகம்
பத்நாதி தேந புருஷம் பஶுவத்குணேந ।
வைரஸ்யமத்ர விஷவத் ஸுவிதாய பஶ்சாத்
ஏநம் விமோசயதி தந்மந ஏவ பந்தாத் ॥ 173॥
தஸ்மாந்மநஃ காரணமஸ்ய ஜந்தோஃ
பந்தஸ்ய மோக்ஷஸ்ய ச வா விதாநே ।
பந்தஸ்ய ஹேதுர்மலிநம் ரஜோகுணைஃ
மோக்ஷஸ்ய ஶுத்தம் விரஜஸ்தமஸ்கம் ॥ 174॥
விவேகவைராக்யகுணாதிரேகா-
ச்சுத்தத்வமாஸாத்ய மநோ விமுக்த்யை ।
பவத்யதோ புத்திமதோ முமுக்ஷோ-
ஸ்தாப்யாம் த்ரு'டாப்யாம் பவிதவ்யமக்ரே ॥ 175॥
மநோ நாம மஹாவ்யாக்ரோ விஷயாரண்யபூமிஷு ।
சரத்யத்ர ந கச்சந்து ஸாதவோ யே முமுக்ஷவஃ ॥ 176॥
மநஃ ப்ரஸூதே விஷயாநஶேஷாந்
ஸ்தூலாத்மநா ஸூக்ஷ்மதயா ச போக்துஃ ।
ஶரீரவர்ணாஶ்ரமஜாதிபேதாந்
குணக்ரியாஹேதுபலாநி நித்யம் ॥ 177॥
அஸங்கசித்ரூபமமும் விமோஹ்ய
தேஹேந்த்ரியப்ராணகுணைர்நிபத்த்ய ।
அஹம்மமேதி ப்ரமயத்யஜஸ்ரம்
மநஃ ஸ்வக்ரு'த்யேஷு பலோபபுக்திஷு ॥ 178॥
அத்யாஸதோஷாத்புருஷஸ்ய ஸம்ஸ்ரு'திஃ (பாடபேதஃ - அத்யாஸயோகாத்)
அத்யாஸபந்தஸ்த்வமுநைவ கல்பிதஃ ।
ரஜஸ்தமோதோஷவதோऽவிவேகிநோ
ஜந்மாதிதுஃகஸ்ய நிதாநமேதத் ॥ 179॥
அதஃ ப்ராஹுர்மநோऽவித்யாம் பண்டிதாஸ்தத்த்வதர்ஶிநஃ ।
யேநைவ ப்ராம்யதே விஶ்வம் வாயுநேவாப்ரமண்டலம் ॥ 180॥
தந்மநஃஶோதநம் கார்யம் ப்ரயத்நேந முமுக்ஷுணா ।
விஶுத்தே ஸதி சைதஸ்மிந்முக்திஃ கரபலாயதே ॥ 181॥
மோக்ஷைகஸக்த்யா விஷயேஷு ராகம்
நிர்மூல்ய ஸந்ந்யஸ்ய ச ஸர்வகர்ம ।
ஸச்ச்ரத்தயா யஃ ஶ்ரவணாதிநிஷ்டோ
ரஜஃஸ்வபாவம் ஸ துநோதி புத்தேஃ ॥ 182॥
மநோமயோ நாபி பவேத்பராத்மா
ஹ்யாத்யந்தவத்த்வாத்பரிணாமிபாவாத் ।
துஃகாத்மகத்வாத்விஷயத்வஹேதோஃ
த்ரஷ்டா ஹி த்ரு'ஶ்யாத்மதயா ந த்ரு'ஷ்டஃ ॥ 183॥
புத்திர்புத்தீந்த்ரியைஃ ஸார்தம் ஸவ்ரு'த்திஃ கர்த்ரு'லக்ஷணஃ ।
விஜ்ஞாநமயகோஶஃ ஸ்யாத்பும்ஸஃ ஸம்ஸாரகாரணம் ॥ 184॥
அநுவ்ரஜச்சித்ப்ரதிபிம்பஶக்திஃ
விஜ்ஞாநஸஞ்ஜ்ஞஃ ப்ரக்ரு'தேர்விகாரஃ ।
ஜ்ஞாநக்ரியாவாநஹமித்யஜஸ்ரம்
தேஹேந்த்ரியாதிஷ்வபிமந்யதே ப்ரு'ஶம் ॥ 185॥
அநாதிகாலோऽயமஹம்ஸ்வபாவோ
ஜீவஃ ஸமஸ்தவ்யவஹாரவோடா ।
கரோதி கர்மாண்யபி பூர்வவாஸநஃ (பாடபேதஃ - கர்மாண்யநு)
புண்யாந்யபுண்யாநி ச தத்பலாநி ॥ 186॥
புங்க்தே விசித்ராஸ்வபி யோநிஷு வ்ரஜ-
ந்நாயாதி நிர்யாத்யத ஊர்த்வமேஷஃ ।
அஸ்யைவ விஜ்ஞாநமயஸ்ய ஜாக்ரத்-
ஸ்வப்நாத்யவஸ்தாஃ ஸுகதுஃகபோகஃ ॥ 187॥
தேஹாதிநிஷ்டாஶ்ரமதர்மகர்ம-
குணாபிமாநஃ ஸததம் மமேதி ।
விஜ்ஞாநகோஶோऽயமதிப்ரகாஶஃ
ப்ரக்ரு'ஷ்டஸாந்நித்யவஶாத்பராத்மநஃ ।
அதோ பவத்யேஷ உபாதிரஸ்ய
யதாத்மதீஃ ஸம்ஸரதி ப்ரமேண ॥ 188॥
யோऽயம் விஜ்ஞாநமயஃ ப்ராணேஷு ஹ்ரு'தி ஸ்புரத்யயம் ஜ்யோதிஃ । (பாடபேதஃ - ஸ்புரத்ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிஃ)
கூடஸ்தஃ ஸந்நாத்மா கர்தா போக்தா பவத்யுபாதிஸ்தஃ ॥ 189॥
ஸ்வயம் பரிச்சேதமுபேத்ய புத்தேஃ
தாதாத்ம்யதோஷேண பரம் ம்ரு'ஷாத்மநஃ ।
ஸர்வாத்மகஃ ஸந்நபி வீக்ஷதே ஸ்வயம்
ஸ்வதஃ ப்ரு'தக்த்வேந ம்ரு'தோ கடாநிவ ॥ 190॥
உபாதிஸம்பந்தவஶாத்பராத்மா
ஹ்யுபாதிதர்மாநநுபாதி தத்குணஃ । (பாடபேதஃ - ऽப்யுபாதி)
அயோவிகாராநவிகாரிவஹ்நிவத்
ஸதைகரூபோऽபி பரஃ ஸ்வபாவாத் ॥ 191॥
ஶிஷ்ய உவாச ।
ப்ரமேணாப்யந்யதா வாऽஸ்து ஜீவபாவஃ பராத்மநஃ ।
ததுபாதேரநாதித்வாந்நாநாதேர்நாஶ இஷ்யதே ॥ 192॥
அதோऽஸ்ய ஜீவபாவோऽபி நித்யா பவதி ஸம்ஸ்ரு'திஃ ।
ந நிவர்தேத தந்மோக்ஷஃ கதம் மே ஶ்ரீகுரோ வத ॥ 193॥
ஶ்ரீகுருருவாச ।
ஸம்யக்ப்ரு'ஷ்டம் த்வயா வித்வந்ஸாவதாநேந தச்ச்ரு'ணு ।
ப்ராமாணிகீ ந பவதி ப்ராந்த்யா மோஹிதகல்பநா ॥ 194॥
ப்ராந்திம் விநா த்வஸங்கஸ்ய நிஷ்க்ரியஸ்ய நிராக்ரு'தேஃ ।
ந கடேதார்தஸம்பந்தோ நபஸோ நீலதாதிவத் ॥ 195॥
ஸ்வஸ்ய த்ரஷ்டுர்நிர்குணஸ்யாக்ரியஸ்ய
ப்ரத்யக்போதாநந்தரூபஸ்ய புத்தேஃ ।
ப்ராந்த்யா ப்ராப்தோ ஜீவபாவோ ந ஸத்யோ
மோஹாபாயே நாஸ்த்யவஸ்துஸ்வபாவாத் ॥ 196॥
யாவத்ப்ராந்திஸ்தாவதேவாஸ்ய ஸத்தா
மித்யாஜ்ஞாநோஜ்ஜ்ரு'ம்பிதஸ்ய ப்ரமாதாத் ।
ரஜ்ஜ்வாம் ஸர்போ ப்ராந்திகாலீந ஏவ
ப்ராந்தேர்நாஶே நைவ ஸர்போऽபி தத்வத் ॥ 197॥ (பாடபேதஃ - ஸர்போऽஸ்தி)
அநாதித்வமவித்யாயாஃ கார்யஸ்யாபி ததேஷ்யதே ।
உத்பந்நாயாம் து வித்யாயாமாவித்யகமநாத்யபி ॥ 198॥
ப்ரபோதே ஸ்வப்நவத்ஸர்வம் ஸஹமூலம் விநஶ்யதி ।
அநாத்யபீதம் நோ நித்யம் ப்ராகபாவ இவ ஸ்புடம் ॥ 199॥
அநாதேரபி வித்வம்ஸஃ ப்ராகபாவஸ்ய வீக்ஷிதஃ ।
யத்புத்த்யுபாதிஸம்பந்தாத்பரிகல்பிதமாத்மநி ॥ 200॥
ஜீவத்வம் ந ததோऽந்யஸ்து ஸ்வரூபேண விலக்ஷணஃ । (பாடபேதஃ - ததோऽந்யத்து)
ஸம்பந்தஸ்த்வாத்மநோ புத்த்யா மித்யாஜ்ஞாநபுரஃஸரஃ ॥ 201॥ (பாடபேதஃ - ஸம்பந்தஃ ஸ்வாத்மநோ)
விநிவ்ரு'த்திர்பவேத்தஸ்ய ஸம்யக்ஜ்ஞாநேந நாந்யதா ।
ப்ரஹ்மாத்மைகத்வவிஜ்ஞாநம் ஸம்யக்ஜ்ஞாநம் ஶ்ருதேர்மதம் ॥ 202॥
ததாத்மாநாத்மநோஃ ஸம்யக்விவேகேநைவ ஸித்யதி ।
ததோ விவேகஃ கர்தவ்யஃ ப்ரத்யகாத்மஸதாத்மநோஃ ॥ 203॥ (பாடபேதஃ - ப்ரத்யகாத்மாஸதாத்மநோஃ)
ஜலம் பங்கவதத்யந்தம் பங்காபாயே ஜலம் ஸ்புடம் । (பாடபேதஃ - பங்கவதஸ்பஷ்டம்)
யதா பாதி ததாத்மாபி தோஷாபாவே ஸ்புடப்ரபஃ ॥ 204॥
அஸந்நிவ்ரு'த்தௌ து ஸதாத்மநா ஸ்புடம்
ப்ரதீதிரேதஸ்ய பவேத்ப்ரதீசஃ ।
ததோ நிராஸஃ கரணீய ஏவ
ஸதாத்மநஃ ஸாத்வஹமாதிவஸ்துநஃ ॥ 205॥ (பாடபேதஃ - அஸதாத்மநஃ)
அதோ நாயம் பராத்மா ஸ்யாத்விஜ்ஞாநமயஶப்தபாக் ।
விகாரித்வாஜ்ஜடத்வாச்ச பரிச்சிந்நத்வஹேதுதஃ ।
த்ரு'ஶ்யத்வாத்வ்யபிசாரித்வாந்நாநித்யோ நித்ய இஷ்யதே ॥ 206॥
ஆநந்தப்ரதிபிம்பசும்பிததநுர்வ்ரு'த்திஸ்தமோஜ்ரு'ம்பிதா
ஸ்யாதாநந்தமயஃ ப்ரியாதிகுணகஃ ஸ்வேஷ்டார்தலாபோதயஃ ।
புண்யஸ்யாநுபவே விபாதி க்ரு'திநாமாநந்தரூபஃ ஸ்வயம்
ஸர்வோ நந்ததி யத்ர ஸாது தநுப்ரு'ந்மாத்ரஃ ப்ரயத்நம் விநா ॥ 207॥ (பாடபேதஃ - பூத்வா நந்ததி)
ஆநந்தமயகோஶஸ்ய ஸுஷுப்தௌ ஸ்பூர்திருத்கடா ।
ஸ்வப்நஜாகரயோரீஷதிஷ்டஸந்தர்ஶநாதிநா ॥ 208॥
நைவாயமாநந்தமயஃ பராத்மா
ஸோபாதிகத்வாத்ப்ரக்ரு'தேர்விகாராத் ।
கார்யத்வஹேதோஃ ஸுக்ரு'தக்ரியாயா
விகாரஸங்காதஸமாஹிதத்வாத் ॥ 209॥
பஞ்சாநாமபி கோஶாநாம் நிஷேதே யுக்திதஃ ஶ்ருதேஃ । (பாடபேதஃ - யுக்திதஃ க்ரு'தே)
தந்நிஷேதாவதி ஸாக்ஷீ போதரூபோऽவஶிஷ்யதே ॥ 210॥ (பாடபேதஃ - தந்நிஷேதாவதிஃ)
யோऽயமாத்மா ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிஃ பஞ்சகோஶவிலக்ஷணஃ ।
அவஸ்தாத்ரயஸாக்ஷீ ஸந்நிர்விகாரோ நிரஞ்ஜநஃ ।
ஸதாநந்தஃ ஸ விஜ்ஞேயஃ ஸ்வாத்மத்வேந விபஶ்சிதா ॥ 211॥
ஶிஷ்ய உவாச ।
மித்யாத்வேந நிஷித்தேஷு கோஶேஷ்வேதேஷு பஞ்சஸு ।
ஸர்வாபாவம் விநா கிஞ்சிந்ந பஶ்யாம்யத்ர ஹே குரோ ।
விஜ்ஞேயம் கிமு வஸ்த்வஸ்தி ஸ்வாத்மநாऽऽத்மவிபஶ்சிதா ॥ 212॥ (பாடபேதஃ - ஸ்வாத்மநாத்ர விபஶ்சிதா)
ஶ்ரீகுருருவாச ।
ஸத்யமுக்தம் த்வயா வித்வந்நிபுணோऽஸி விசாரணே ।
அஹமாதிவிகாராஸ்தே ததபாவோऽயமப்யநு ॥ 213॥ (பாடபேதஃ - ऽயமப்யத)
ஸர்வே யேநாநுபூயந்தே யஃ ஸ்வயம் நாநுபூயதே ।
தமாத்மாநம் வேதிதாரம் வித்தி புத்த்யா ஸுஸூக்ஷ்மயா ॥ 214॥
தத்ஸாக்ஷிகம் பவேத்தத்தத்யத்யத்யேநாநுபூயதே ।
கஸ்யாப்யநநுபூதார்தே ஸாக்ஷித்வம் நோபயுஜ்யதே ॥ 215॥ (பாடபேதஃ - நோபபத்யதே)
அஸௌ ஸ்வஸாக்ஷிகோ பாவோ யதஃ ஸ்வேநாநுபூயதே ।
அதஃ பரம் ஸ்வயம் ஸாக்ஷாத்ப்ரத்யகாத்மா ந சேதரஃ ॥ 216॥
ஜாக்ரத்ஸ்வப்நஸுஷுப்திஷு ஸ்புடதரம் யோऽஸௌ ஸமுஜ்ஜ்ரு'ம்பதே
ப்ரத்யக்ரூபதயா ஸதாஹமஹமித்யந்தஃ ஸ்புரந்நைகதா । (பாடபேதஃ - ஸ்புரந்நேகதா)
நாநாகாரவிகாரபாகிந இமாந் பஶ்யந்நஹந்தீமுகாந் (பாடபேதஃ - பாஜிந)
நித்யாநந்தசிதாத்மநா ஸ்புரதி தம் வித்தி ஸ்வமேதம் ஹ்ரு'தி ॥ 217॥
கடோதகே பிம்பிதமர்கபிம்ப-
மாலோக்ய மூடோ ரவிமேவ மந்யதே ।
ததா சிதாபாஸமுபாதிஸம்ஸ்தம்
ப்ராந்த்யாஹமித்யேவ ஜடோऽபிமந்யதே ॥ 218॥
கடம் ஜலம் தத்கதமர்கபிம்பம்
விஹாய ஸர்வம் விநிரீக்ஷ்யதேऽர்கஃ । (பாடபேதஃ - திவி வீக்ஷ்யதேऽர்கஃ)
தடஸ்த ஏதத்த்ரிதயாவபாஸகஃ (பாடபேதஃ - தடஸ்திதஃ தத்த்ரி)
ஸ்வயம்ப்ரகாஶோ விதுஷா யதா ததா ॥ 219॥
தேஹம் தியம் சித்ப்ரதிபிம்பமேவம் (பாடபேதஃ - சித்ப்ரதிபிம்பமேதம்)
விஸ்ரு'ஜ்ய புத்தௌ நிஹிதம் குஹாயாம் ।
த்ரஷ்டாரமாத்மாநமகண்டபோதம்
ஸர்வப்ரகாஶம் ஸதஸத்விலக்ஷணம் ॥ 220॥
நித்யம் விபும் ஸர்வகதம் ஸுஸூக்ஷ்மம்
அந்தர்பஹிஃஶூந்யமநந்யமாத்மநஃ ।
விஜ்ஞாய ஸம்யங்நிஜரூபமேதத்
புமாந் விபாப்மா விரஜோ விம்ரு'த்யுஃ ॥ 221॥
விஶோக ஆநந்தகநோ விபஶ்சித்
ஸ்வயம் குதஶ்சிந்ந பிபேதி கஶ்சித் ।
நாந்யோऽஸ்தி பந்தா பவபந்தமுக்தேஃ
விநா ஸ்வதத்த்வாவகமம் முமுக்ஷோஃ ॥ 222॥
ப்ரஹ்மாபிந்நத்வவிஜ்ஞாநம் பவமோக்ஷஸ்ய காரணம் ।
யேநாத்விதீயமாநந்தம் ப்ரஹ்ம ஸம்பத்யதே புதைஃ ॥ 223॥ (பாடபேதஃ - ஸம்பத்யதே புதஃ)
ப்ரஹ்மபூதஸ்து ஸம்ஸ்ரு'த்யை வித்வாந்நாவர்ததே புநஃ ।
விஜ்ஞாதவ்யமதஃ ஸம்யக்ப்ரஹ்மாபிந்நத்வமாத்மநஃ ॥ 224॥
ஸத்யம் ஜ்ஞாநமநந்தம் ப்ரஹ்ம விஶுத்தம் பரம் ஸ்வதஃஸித்தம் ।
நித்யாநந்தைகரஸம் ப்ரத்யகபிந்நம் நிரந்தரம் ஜயதி ॥ 225॥
ஸதிதம் பரமாத்வைதம் ஸ்வஸ்மாதந்யஸ்ய வஸ்துநோऽபாவாத் ।
ந ஹ்யந்யதஸ்தி கிஞ்சித் ஸம்யக் பரமார்ததத்த்வபோததஶாயாம் ॥ 226॥ (பாடபேதஃ - பரதத்த்வபோதஸுதஶாயாம்)
யதிதம் ஸகலம் விஶ்வம் நாநாரூபம் ப்ரதீதமஜ்ஞாநாத் ।
தத்ஸர்வம் ப்ரஹ்மைவ ப்ரத்யஸ்தாஶேஷபாவநாதோஷம் ॥ 227॥
ம்ரு'த்கார்யபூதோऽபி ம்ரு'தோ ந பிந்நஃ
கும்போऽஸ்தி ஸர்வத்ர து ம்ரு'த்ஸ்வரூபாத் ।
ந கும்பரூபம் ப்ரு'தகஸ்தி கும்பஃ
குதோ ம்ரு'ஷா கல்பிதநாமமாத்ரஃ ॥ 228॥
கேநாபி ம்ரு'த்பிந்நதயா ஸ்வரூபம்
கடஸ்ய ஸந்தர்ஶயிதும் ந ஶக்யதே ।
அதோ கடஃ கல்பித ஏவ மோஹா-
ந்ம்ரு'தேவ ஸத்யம் பரமார்தபூதம் ॥ 229॥
ஸத்ப்ரஹ்மகார்யம் ஸகலம் ஸதேவம் (பாடபேதஃ - ஸதைவ)
தந்மாத்ரமேதந்ந ததோऽந்யதஸ்தி । (பாடபேதஃ - ஸந்மாத்ரமேதந்ந)
அஸ்தீதி யோ வக்தி ந தஸ்ய மோஹோ
விநிர்கதோ நித்ரிதவத்ப்ரஜல்பஃ ॥ 230॥
ப்ரஹ்மைவேதம் விஶ்வமித்யேவ வாணீ
ஶ்ரௌதீ ப்ரூதேऽதர்வநிஷ்டா வரிஷ்டா ।
தஸ்மாதேதத்ப்ரஹ்மமாத்ரம் ஹி விஶ்வம்
நாதிஷ்டாநாத்பிந்நதாऽऽரோபிதஸ்ய ॥ 231॥
ஸத்யம் யதி ஸ்யாஜ்ஜகதேததாத்மநோऽ
நந்தத்த்வஹாநிர்நிகமாப்ரமாணதா ।
அஸத்யவாதித்வமபீஶிதுஃ ஸ்யா-
ந்நைதத்த்ரயம் ஸாது ஹிதம் மஹாத்மநாம் ॥ 232॥
ஈஶ்வரோ வஸ்துதத்த்வஜ்ஞோ ந சாஹம் தேஷ்வவஸ்திதஃ ।
ந ச மத்ஸ்தாநி பூதாநீத்யேவமேவ வ்யசீக்ல்ரு'பத் ॥ 233॥ (பாடபேதஃ - வ்யசீகதத்)
யதி ஸத்யம் பவேத்விஶ்வம் ஸுஷுப்தாவுபலப்யதாம் ।
யந்நோபலப்யதே கிஞ்சிததோऽஸத்ஸ்வப்நவந்ம்ரு'ஷா ॥ 234॥
அதஃ ப்ரு'தங்நாஸ்தி ஜகத்பராத்மநஃ
ப்ரு'தக்ப்ரதீதிஸ்து ம்ரு'ஷா குணாதிவத் । குணாஹிவத்
ஆரோபிதஸ்யாஸ்தி கிமர்தவத்தாऽ-
திஷ்டாநமாபாதி ததா ப்ரமேண ॥ 235॥
ப்ராந்தஸ்ய யத்யத்ப்ரமதஃ ப்ரதீதம்
ப்ரஹ்மைவ தத்தத்ரஜதம் ஹி ஶுக்திஃ ।
இதந்தயா ப்ரஹ்ம ஸதைவ ரூப்யதே (பாடபேதஃ - ஸதேவ)
த்வாரோபிதம் ப்ரஹ்மணி நாமமாத்ரம் ॥ 236॥
அதஃ பரம் ப்ரஹ்ம ஸதத்விதீயம்
விஶுத்தவிஜ்ஞாநகநம் நிரஞ்ஜநம் ।
ப்ரஶாந்தமாத்யந்தவிஹீநமக்ரியம்
நிரந்தராநந்தரஸஸ்வரூபம் ॥ 237॥
நிரஸ்தமாயாக்ரு'தஸர்வபேதம்
நித்யம் ஸுகம் நிஷ்கலமப்ரமேயம் । (பாடபேதஃ - நித்யம் த்ருவம்)
அரூபமவ்யக்தமநாக்யமவ்யயம்
ஜ்யோதிஃ ஸ்வயம் கிஞ்சிதிதம் சகாஸ்தி ॥ 238॥
ஜ்ஞாத்ரு'ஜ்ஞேயஜ்ஞாநஶூந்யமநந்தம் நிர்விகல்பகம் ।
கேவலாகண்டசிந்மாத்ரம் பரம் தத்த்வம் விதுர்புதாஃ ॥ 239॥
அஹேயமநுபாதேயம் மநோவாசாமகோசரம் ।
அப்ரமேயமநாத்யந்தம் ப்ரஹ்ம பூர்ணமஹம் மஹஃ ॥ 240॥ (பாடபேதஃ - பூர்ணம் மஹந்மஹஃ)
தத்த்வம்பதாப்யாமபிதீயமாநயோஃ
ப்ரஹ்மாத்மநோஃ ஶோதிதயோர்யதீத்தம் । (பாடபேதஃ - ஶோதிதயோர்யதித்தம்)
ஶ்ருத்யா தயோஸ்தத்த்வமஸீதி ஸம்யக்
ஏகத்வமேவ ப்ரதிபாத்யதே முஹுஃ ॥ 241-
ஏக்யம் தயோர்லக்ஷிதயோர்ந வாச்யயோஃ
நிகத்யதேऽந்யோந்யவிருத்ததர்மிணோஃ ।
கத்யோதபாந்வோரிவ ராஜப்ரு'த்யயோஃ
கூபாம்புராஶ்யோஃ பரமாணுமேர்வோஃ ॥ 242॥
தயோர்விரோதோऽயமுபாதிகல்பிதோ
ந வாஸ்தவஃ கஶ்சிதுபாதிரேஷஃ ।
ஈஶஸ்ய மாயா மஹதாதிகாரணம்
ஜீவஸ்ய கார்யம் ஶரு'ணு பஞ்சகோஶம் ॥ 243॥ (பாடபேதஃ - பஞ்சகோஶாஃ)
ஏதாவுபாதீ பரஜீவயோஸ்தயோஃ
ஸம்யங்நிராஸே ந பரோ ந ஜீவஃ ।
ராஜ்யம் நரேந்த்ரஸ்ய படஸ்ய கேடக்-
ஸ்தயோரபோஹே ந படோ ந ராஜா ॥ 244॥
அதாத ஆதேஶ இதி ஶ்ருதிஃ ஸ்வயம்
நிஷேததி ப்ரஹ்மணி கல்பிதம் த்வயம் ।
ஶ்ருதிப்ரமாணாநுக்ரு'ஹீதபோதா- (பாடபேதஃ - ப்ரமாணாநுக்ரு'ஹீதயுக்த்யா)
த்தயோர்நிராஸஃ கரணீய ஏவ ॥ 245॥
நேதம் நேதம் கல்பிதத்வாந்ந ஸத்யம்
ரஜ்ஜுத்ரு'ஷ்டவ்யாலவத்ஸ்வப்நவச்ச । (பாடபேதஃ - ரஜ்ஜௌ)
இத்தம் த்ரு'ஶ்யம் ஸாதுயுக்த்யா வ்யபோஹ்ய
ஜ்ஞேயஃ பஶ்சாதேகபாவஸ்தயோர்யஃ ॥ 246॥
ததஸ்து தௌ லக்ஷணயா ஸுலக்ஷ்யௌ
தயோரகண்டைகரஸத்வஸித்தயே ।
நாலம் ஜஹத்யா ந ததாऽஜஹத்யா
கிந்தூபயார்தாத்மிகயைவ பாவ்யம் ॥ 247॥ (பாடபேதஃ - பயார்தைகதயைவ)
ஸ தேவதத்தோऽயமிதீஹ சைகதா
விருத்ததர்மாம்ஶமபாஸ்ய கத்யதே ।
யதா ததா தத்த்வமஸீதிவாக்யே
விருத்ததர்மாநுபயத்ர ஹித்வா ॥ 248॥
ஸம்லக்ஷ்ய சிந்மாத்ரதயா ஸதாத்மநோஃ
அகண்டபாவஃ பரிசீயதே புதைஃ ।
ஏவம் மஹாவாக்யஶதேந கத்யதே
ப்ரஹ்மாத்மநோரைக்யமகண்டபாவஃ ॥ 249॥
அஸ்தூலமித்யேததஸந்நிரஸ்ய
ஸித்தம் ஸ்வதோ வ்யோமவதப்ரதர்க்யம் ।
அதோ ம்ரு'ஷாமாத்ரமிதம் ப்ரதீதம்
ஜஹீஹி யத்ஸ்வாத்மதயா க்ரு'ஹீதம் ।
ப்ரஹ்மாஹமித்யேவ விஶுத்தபுத்த்யா
வித்தி ஸ்வமாத்மாநமகண்டபோதம் ॥ 250॥
ம்ரு'த்கார்யம் ஸகலம் கடாதி ஸததம் ம்ரு'ந்மாத்ரமேவாஹிதம் (பாடபேதஃ - ம்ரு'ந்மாத்ரமேவாபிதஃ)
தத்வத்ஸஜ்ஜநிதம் ஸதாத்மகமிதம் ஸந்மாத்ரமேவாகிலம் ।
யஸ்மாந்நாஸ்தி ஸதஃ பரம் கிமபி தத்ஸத்யம் ஸ ஆத்மா ஸ்வயம்
தஸ்மாத்தத்த்வமஸி ப்ரஶாந்தமமலம் ப்ரஹ்மாத்வயம் யத்பரம் ॥ 251॥
நித்ராகல்பிததேஶகாலவிஷயஜ்ஞாத்ராதி ஸர்வம் யதா
மித்யா தத்வதிஹாபி ஜாக்ரதி ஜகத்ஸ்வாஜ்ஞாநகார்யத்வதஃ ।
யஸ்மாதேவமிதம் ஶரீரகரணப்ராணாஹமாத்யப்யஸத்
தஸ்மாத்தத்த்வமஸி ப்ரஶாந்தமமலம் ப்ரஹ்மாத்வயம் யத்பரம் ॥ 252॥
யத்ர ப்ராந்த்யா கல்பிதம் தத்விவேகே (பாடபேதஃ - யத்விவேகே)
தத்தந்மாத்ரம் நைவ தஸ்மாத்விபிந்நம் ।
ஸ்வப்நே நஷ்டம் ஸ்வப்நவிஶ்வம் விசித்ரம்
ஸ்வஸ்மாத்பிந்நம் கிந்நு த்ரு'ஷ்டம் ப்ரபோதே ॥ 253॥
ஜாதிநீதிகுலகோத்ரதூரகம்
நாமரூபகுணதோஷவர்ஜிதம் ।
தேஶகாலவிஷயாதிவர்தி யத்
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 254॥
யத்பரம் ஸகலவாககோசரம்
கோசரம் விமலபோதசக்ஷுஷஃ ।
ஶுத்தசித்கநமநாதி வஸ்து யத்
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 255॥
ஷட்பிரூர்மிபிரயோகி யோகிஹ்ரு'த்-
பாவிதம் ந கரணைர்விபாவிதம் ।
புத்த்யவேத்யமநவத்யமஸ்தி யத் (பாடபேதஃ - பூதி யத்)
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 256॥
ப்ராந்திகல்பிதஜகத்கலாஶ்ரயம்
ஸ்வாஶ்ரயம் ச ஸதஸத்விலக்ஷணம் ।
நிஷ்கலம் நிருபமாநவத்தி யத் (பாடபேதஃ - நிருபமாநம்ரு'த்திமத்)
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 257॥
ஜந்மவ்ரு'த்திபரிணத்யபக்ஷய-
வ்யாதிநாஶநவிஹீநமவ்யயம் ।
விஶ்வஸ்ரு'ஷ்ட்யவவிகாதகாரணம் (பாடபேதஃ - வநகாதகாரணம்)
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 258॥
அஸ்தபேதமநபாஸ்தலக்ஷணம்
நிஸ்தரங்கஜலராஶிநிஶ்சலம் ।
நித்யமுக்தமவிபக்தமூர்தி யத்
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 259॥
ஏகமேவ ஸதநேககாரணம்
காரணாந்தரநிராஸ்யகாரணம் । (பாடபேதஃ - ஸகாரணம்)
கார்யகாரணவிலக்ஷணம் ஸ்வயம்
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 260॥
நிர்விகல்பகமநல்பமக்ஷரம்
யத்க்ஷராக்ஷரவிலக்ஷணம் பரம் ।
நித்யமவ்யயஸுகம் நிரஞ்ஜநம்
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 261॥
யத்விபாதி ஸதநேகதா ப்ரமா-
ந்நாமரூபகுணவிக்ரியாத்மநா ।
ஹேமவத்ஸ்வயமவிக்ரியம் ஸதா
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 262॥
யச்சகாஸ்த்யநபரம் பராத்பரம்
ப்ரத்யகேகரஸமாத்மலக்ஷணம் ।
ஸத்யசித்ஸுகமநந்தமவ்யயம்
ப்ரஹ்ம தத்த்வமஸி பாவயாத்மநி ॥ 263॥
உக்தமர்தமிமமாத்மநி ஸ்வயம்
பாவயேத்ப்ரதிதயுக்திபிர்தியா । (பாடபேதஃ - பாவய ப்ரதித)
ஸம்ஶயாதிரஹிதம் கராம்புவத்
தேந தத்த்வநிகமோ பவிஷ்யதி ॥ 264॥
ஸம்போதமாத்ரம் பரிஶுத்ததத்த்வம் (பாடபேதஃ - ஸ்வம் போதமாத்ரம்)
விஜ்ஞாய ஸங்கே ந்ரு'பவச்ச ஸைந்யே ।
ததாஶ்ரயஃ ஸ்வாத்மநி ஸர்வதா ஸ்திதோ (பாடபேதஃ - ததாத்மநைவாத்மநி)
விலாபய ப்ரஹ்மணி விஶ்வஜாதம் ॥ 265॥ (பாடபேதஃ - த்ரு'ஶ்யஜாதம்)
புத்தௌ குஹாயாம் ஸதஸத்விலக்ஷணம்
ப்ரஹ்மாஸ்தி ஸத்யம் பரமத்விதீயம் ।
ததாத்மநா யோऽத்ர வஸேத்குஹாயாம்
புநர்ந தஸ்யாங்ககுஹாப்ரவேஶஃ ॥ 266॥
ஜ்ஞாதே வஸ்துந்யபி பலவதீ வாஸநாऽநாதிரேஷா
கர்தா போக்தாப்யஹமிதி த்ரு'டா யாऽஸ்ய ஸம்ஸாரஹேதுஃ ।
ப்ரத்யக்த்ரு'ஷ்ட்யாऽऽத்மநி நிவஸதா ஸாபநேயா ப்ரயத்நா-
ந்முக்திம் ப்ராஹுஸ்ததிஹ முநயோ வாஸநாதாநவம் யத் ॥ 267॥
அஹம் மமேதி யோ பாவோ தேஹாக்ஷாதாவநாத்மநி ।
அத்யாஸோऽயம் நிரஸ்தவ்யோ விதுஷா ஸ்வாத்மநிஷ்டயா ॥ 268॥
ஜ்ஞாத்வா ஸ்வம் ப்ரத்யகாத்மாநம் புத்திதத்வ்ரு'த்திஸாக்ஷிணம் ।
ஸோऽஹமித்யேவ ஸத்வ்ரு'த்த்யாऽநாத்மந்யாத்மமதிம் ஜஹி ॥ 269॥
லோகாநுவர்தநம் த்யக்த்வா த்யக்த்வா தேஹாநுவர்தநம் ।
ஶாஸ்த்ராநுவர்தநம் த்யக்த்வா ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 270॥
லோகவாஸநயா ஜந்தோஃ ஶாஸ்த்ரவாஸநயாபி ச ।
271
தேஹவாஸநயா ஜ்ஞாநம் யதாவந்நைவ ஜாயதே ॥ 271
ஸம்ஸாரகாராக்ரு'ஹமோக்ஷமிச்சோ-
ரயோமயம் பாதநிபந்தஶரு'ங்கலம் । (பாடபேதஃ - நிபத்த)
வதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஃ படு வாஸநாத்ரயம்
யோऽஸ்மாத்விமுக்தஃ ஸமுபைதி முக்திம் ॥ 272॥
ஜலாதிஸம்ஸர்கவஶாத்ப்ரபூத- (பாடபேதஃ - ஜலாதிஸம்பர்கவஶாத்)
துர்கந்ததூதாऽகருதிவ்யவாஸநா ।
ஸங்கர்ஷணேநைவ விபாதி ஸம்ய-
க்விதூயமாநே ஸதி பாஹ்யகந்தே ॥ 273॥
அந்தஃஶ்ரிதாநந்ததுரந்தவாஸநா-
தூலீவிலிப்தா பரமாத்மவாஸநா ।
ப்ரஜ்ஞாதிஸங்கர்ஷணதோ விஶுத்தா
ப்ரதீயதே சந்தநகந்தவத் ஸ்புடம் ॥ 274॥ (பாடபேதஃ - ஸ்புடா)
அநாத்மவாஸநாஜாலைஸ்திரோபூதாத்மவாஸநா ।
நித்யாத்மநிஷ்டயா தேஷாம் நாஶே பாதி ஸ்வயம் ஸ்புடம் ॥ 275॥ (பாடபேதஃ - ஸ்புடா)
யதா யதா ப்ரத்யகவஸ்திதம் மநஃ
ததா ததா முஞ்சதி பாஹ்யவாஸநாம் । (பாடபேதஃ - பாஹ்யவாஸநாஃ)
நிஃஶேஷமோக்ஷே ஸதி வாஸநாநாம்
ஆத்மாநுபூதிஃ ப்ரதிபந்தஶூந்யா ॥ 276॥
ஸ்வாத்மந்யேவ ஸதா ஸ்தித்வா மநோ நஶ்யதி யோகிநஃ । (பாடபேதஃ - ஸ்தித்யா)
வாஸநாநாம் க்ஷயஶ்சாதஃ ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 277॥
தமோ த்வாப்யாம் ரஜஃ ஸத்த்வாத்ஸத்த்வம் ஶுத்தேந நஶ்யதி ।
தஸ்மாத்ஸத்த்வமவஷ்டப்ய ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 278॥
ப்ராரப்தம் புஷ்யதி வபுரிதி நிஶ்சித்ய நிஶ்சலஃ ।
தைர்யமாலம்ப்ய யத்நேந ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 279॥
நாஹம் ஜீவஃ பரம் ப்ரஹ்மேத்யதத்வ்யாவ்ரு'த்திபூர்வகம் ।
வாஸநாவேகதஃ ப்ராப்தஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 280॥
ஶ்ருத்யா யுக்த்யா ஸ்வாநுபூத்யா ஜ்ஞாத்வா ஸார்வாத்ம்யமாத்மநஃ ।
க்வசிதாபாஸதஃ ப்ராப்தஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 281॥
அநாதாநவிஸர்காப்யாமீஷந்நாஸ்தி க்ரியா முநேஃ । (பாடபேதஃ - அந்நாதாநவிஸர்கா)
ததேகநிஷ்டயா நித்யம் ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 282॥
தத்த்வமஸ்யாதிவாக்யோத்தப்ரஹ்மாத்மைகத்வபோததஃ ।
ப்ரஹ்மண்யாத்மத்வதார்ட்யாய ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 283॥
அஹம்பாவஸ்ய தேஹேऽஸ்மிந்நிஃஶேஷவிலயாவதி ।
ஸாவதாநேந யுக்தாத்மா ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 284॥
ப்ரதீதிர்ஜீவஜகதோஃ ஸ்வப்நவத்பாதி யாவதா ।
தாவந்நிரந்தரம் வித்வந்ஸ்வாத்யாஸாபநயம் குரு ॥ 285॥
நித்ராயா லோகவார்தாயாஃ ஶப்தாதேரபி விஸ்ம்ரு'தேஃ ।
க்வசிந்நாவஸரம் தத்த்வா சிந்தயாத்மாநமாத்மநி ॥ 286॥
மாதாபித்ரோர்மலோத்பூதம் மலமாம்ஸமயம் வபுஃ ।
த்யக்த்வா சாண்டாலவத்தூரம் ப்ரஹ்மீபூய க்ரு'தீ பவ ॥ 287॥
கடாகாஶம் மஹாகாஶ இவாத்மாநம் பராத்மநி ।
விலாப்யாகண்டபாவேந தூஷ்ணீ பவ ஸதா முநே ॥ 288॥ (பாடபேதஃ - தூஷ்ணீம்)
ஸ்வப்ரகாஶமதிஷ்டாநம் ஸ்வயம்பூய ஸதாத்மநா ।
ப்ரஹ்மாண்டமபி பிண்டாண்டம் த்யஜ்யதாம் மலபாண்டவத் ॥ 289॥
சிதாத்மநி ஸதாநந்தே தேஹாரூடாமஹந்தியம் ।
நிவேஶ்ய லிங்கமுத்ஸ்ரு'ஜ்ய கேவலோ பவ ஸர்வதா ॥ 290॥
யத்ரைஷ ஜகதாபாஸோ தர்பணாந்தஃ புரம் யதா ।
தத்ப்ரஹ்மாஹமிதி ஜ்ஞாத்வா க்ரு'தக்ரு'த்யோ பவிஷ்யஸி ॥ 291॥
யத்ஸத்யபூதம் நிஜரூபமாத்யம்
சிதத்வயாநந்தமரூபமக்ரியம் ।
ததேத்ய மித்யாவபுருத்ஸ்ரு'ஜேத (பாடபேதஃ - ஸ்ரு'ஜைத)
ஶைலூஷவத்வேஷமுபாத்தமாத்மநஃ ॥ 292॥
ஸர்வாத்மநா த்ரு'ஶ்யமிதம் ம்ரு'ஷைவ
நைவாஹமர்தஃ க்ஷணிகத்வதர்ஶநாத் ।
ஜாநாம்யஹம் ஸர்வமிதி ப்ரதீதிஃ
குதோऽஹமாதேஃ க்ஷணிகஸ்ய ஸித்யேத் ॥ 293॥
அஹம்பதார்தஸ்த்வஹமாதிஸாக்ஷீ
நித்யம் ஸுஷுப்தாவபி பாவதர்ஶநாத் ।
ப்ரூதே ஹ்யஜோ நித்ய இதி ஶ்ருதிஃ ஸ்வயம்
தத்ப்ரத்யகாத்மா ஸதஸத்விலக்ஷணஃ ॥ 294॥
விகாரிணாம் ஸர்வவிகாரவேத்தா
நித்யாவிகாரோ பவிதும் ஸமர்ஹதி । (பாடபேதஃ - நித்யோऽவிகாரோ)
மநோரதஸ்வப்நஸுஷுப்திஷு ஸ்புடம்
புநஃ புநர்த்ரு'ஷ்டமஸத்த்வமேதயோஃ ॥ 295॥
அதோऽபிமாநம் த்யஜ மாம்ஸபிண்டே
பிண்டாபிமாநிந்யபி புத்திகல்பிதே ।
காலத்ரயாபாத்யமகண்டபோதம்
ஜ்ஞாத்வா ஸ்வமாத்மாநமுபைஹி ஶாந்திம் ॥ 296॥
த்யஜாபிமாநம் குலகோத்ரநாம-
ரூபாஶ்ரமேஷ்வார்த்ரஶவாஶ்ரிதேஷு ।
லிங்கஸ்ய தர்மாநபி கர்த்ரு'தாதீம்-
ஸ்த்யக்த்வா பவாகண்டஸுகஸ்வரூபஃ ॥ 297॥
ஸந்த்யந்யே ப்ரதிபந்தாஃ பும்ஸஃ ஸம்ஸாரஹேதவோ த்ரு'ஷ்டாஃ ।
தேஷாமேவம் மூலம் ப்ரதமவிகாரோ பவத்யஹங்காரஃ ॥ 298॥ (பாடபேதஃ - தேஷாமேஷாம்)
யாவத்ஸ்யாத்ஸ்வஸ்ய ஸம்பந்தோऽஹங்காரேண துராத்மநா ।
தாவந்ந லேஶமாத்ராபி முக்திவார்தா விலக்ஷணா ॥ 299॥
அஹங்காரக்ரஹாந்முக்தஃ ஸ்வரூபமுபபத்யதே ।
சந்த்ரவத்விமலஃ பூர்ணஃ ஸதாநந்தஃ ஸ்வயம்ப்ரபஃ ॥ 300॥
யோ வா புரே ஸோऽஹமிதி ப்ரதீதோ (பாடபேதஃ - புரைஷோऽஹமிதி)
புத்த்யா ப்ரக்ல்ரு'ப்தஸ்தமஸாऽதிமூடயா । (பாடபேதஃ - புத்த்யாऽவிவிக்தஸ்தமஸா)
தஸ்யைவ நிஃஶேஷதயா விநாஶே
ப்ரஹ்மாத்மபாவஃ ப்ரதிபந்தஶூந்யஃ ॥ 301॥
ப்ரஹ்மாநந்தநிதிர்மஹாபலவதாऽஹங்காரகோராஹிநா
ஸம்வேஷ்ட்யாத்மநி ரக்ஷ்யதே குணமயைஶ்சண்டேஸ்த்ரிபிர்மஸ்தகைஃ (பாடபேதஃ - சண்டை)
விஜ்ஞாநாக்யமஹாஸிநா ஶ்ருதிமதா விச்சித்ய ஶீர்ஷத்ரயம் (பாடபேதஃ - த்யுதிமதா)
நிர்மூல்யாஹிமிமம் நிதிம் ஸுககரம் தீரோऽநுபோக்துங்க்ஷமஃ ॥ 302॥
யாவத்வா யத்கிஞ்சித்விஷதோஷஸ்பூர்திரஸ்தி சேத்தேஹே ।
கதமாரோக்யாய பவேத்தத்வதஹந்தாபி யோகிநோ முக்த்யை ॥ 303॥
அஹமோऽத்யந்தநிவ்ரு'த்த்யா தத்க்ரு'தநாநாவிகல்பஸம்ஹ்ரு'த்யா ।
ப்ரத்யக்தத்த்வவிவேகாதிதமஹமஸ்மீதி விந்ததே தத்த்வம் ॥ 304॥ (பாடபேதஃ - விவேகாதயம்)
அஹங்காரே கர்தர்யஹமிதி மதிம் முஞ்ச ஸஹஸா (பாடபேதஃ - அஹங்கர்தர்யஸ்மிந்நஹமிதி)
விகாராத்மந்யாத்மப்ரதிபலஜுஷி ஸ்வஸ்திதிமுஷி ।
யதத்யாஸாத்ப்ராப்தா ஜநிம்ரு'திஜராதுஃகபஹுலா
ப்ரதீசஶ்சிந்மூர்தேஸ்தவ ஸுகதநோஃ ஸம்ஸ்ரு'திரியம் ॥ 305॥
ஸதைகரூபஸ்ய சிதாத்மநோ விபோ-
ராநந்தமூர்தேரநவத்யகீர்தேஃ ।
நைவாந்யதா க்வாப்யவிகாரிணஸ்தே
விநாஹமத்யாஸமமுஷ்ய ஸம்ஸ்ரு'திஃ ॥ 306॥
தஸ்மாதஹங்காரமிமம் ஸ்வஶத்ரும்
போக்துர்கலே கண்டகவத்ப்ரதீதம் ।
விச்சித்ய விஜ்ஞாநமஹாஸிநா ஸ்புடம்
புங்க்ஷ்வாத்மஸாம்ராஜ்யஸுகம் யதேஷ்டம் ॥ 307॥
ததோऽஹமாதேர்விநிவர்த்ய வ்ரு'த்திம்
ஸந்த்யக்தராகஃ பரமார்தலாபாத் ।
தூஷ்ணீம் ஸமாஸ்ஸ்வாத்மஸுகாநுபூத்யா
பூர்ணாத்மநா ப்ரஹ்மணி நிர்விகல்பஃ ॥ 308॥
ஸமூலக்ரு'த்தோऽபி மஹாநஹம் புநஃ
வ்யுல்லேகிதஃ ஸ்யாத்யதி சேதஸா க்ஷணம் ।
ஸஞ்ஜீவ்ய விக்ஷேபஶதம் கரோதி
நபஸ்வதா ப்ராவ்ரு'ஷி வாரிதோ யதா ॥ 309॥
நிக்ரு'ஹ்ய ஶத்ரோரஹமோऽவகாஶஃ
க்வசிந்ந தேயோ விஷயாநுசிந்தயா ।
ஸ ஏவ ஸஞ்ஜீவநஹேதுரஸ்ய
ப்ரக்ஷீணஜம்பீரதரோரிவாம்பு ॥ 310॥
தேஹாத்மநா ஸம்ஸ்தித ஏவ காமீ
விலக்ஷணஃ காமயிதா கதம் ஸ்யாத் ।
அதோऽர்தஸந்தாநபரத்வமேவ
பேதப்ரஸக்த்யா பவபந்தஹேதுஃ ॥ 311॥
கார்யப்ரவர்தநாத்பீஜப்ரவ்ரு'த்திஃ பரித்ரு'ஶ்யதே ।
கார்யநாஶாத்பீஜநாஶஸ்தஸ்மாத்கார்யம் நிரோதயேத் ॥ 312॥
வாஸநாவ்ரு'த்திதஃ கார்யம் கார்யவ்ரு'த்த்யா ச வாஸநா ।
வர்ததே ஸர்வதா பும்ஸஃ ஸம்ஸாரோ ந நிவர்ததே ॥ 313॥
ஸம்ஸாரபந்தவிச்சித்த்யை தத் த்வயம் ப்ரதஹேத்யதிஃ ।
வாஸநாவ்ரு'த்திரேதாப்யாம் சிந்தயா க்ரியயா பஹிஃ ॥ 314॥ (பாடபேதஃ - வாஸநா ப்ரேர்யதே ஹ்யந்தஃ)
தாப்யாம் ப்ரவர்தமாநா ஸா ஸூதே ஸம்ஸ்ரு'திமாத்மநஃ ।
த்ரயாணாம் ச க்ஷயோபாயஃ ஸர்வாவஸ்தாஸு ஸர்வதா ॥ 315॥
ஸர்வத்ர ஸர்வதஃ ஸர்வப்ரஹ்மமாத்ராவலோகநைஃ । (பாடபேதஃ - மாத்ராவலோகநம்)
ஸத்பாவவாஸநாதார்ட்யாத்தத்த்ரயம் லயமஶ்நுதே ॥ 316॥
க்ரியாநாஶே பவேச்சிந்தாநாஶோऽஸ்மாத்வாஸநாக்ஷயஃ ।
வாஸநாப்ரக்ஷயோ மோக்ஷஃ ஸா ஜீவந்முக்திரிஷ்யதே ॥ 317॥ (பாடபேதஃ - ஸ)
ஸத்வாஸநாஸ்பூர்திவிஜ்ரு'ம்பணே ஸதி
ஹ்யஸௌ விலீநாப்யஹமாதிவாஸநா । (பாடபேதஃ - விலீநா த்வஹமாதிவாஸநா)
அதிப்ரக்ரு'ஷ்டாப்யருணப்ரபாயாம்
விலீயதே ஸாது யதா தமிஸ்ரா ॥ 318॥
தமஸ்தமஃகார்யமநர்தஜாலம்
ந த்ரு'ஶ்யதே ஸத்யுதிதே திநேஶே ।
ததாऽத்வயாநந்தரஸாநுபூதௌ
நைவாஸ்தி பந்தோ ந ச துஃககந்தஃ ॥ 319॥
த்ரு'ஶ்யம் ப்ரதீதம் ப்ரவிலாபயந்ஸந் (பாடபேதஃ - ப்ரவிலாபயந்ஸ்வயம்)
ஸந்மாத்ரமாநந்தகநம் விபாவயந் ।
ஸமாஹிதஃ ஸந்பஹிரந்தரம் வா
காலம் நயேதாஃ ஸதி கர்மபந்தே ॥ 320॥
ப்ரமாதோ ப்ரஹ்மநிஷ்டாயாம் ந கர்தவ்யஃ கதாசந ।
ப்ரமாதோ ம்ரு'த்யுரித்யாஹ பகவாந்ப்ரஹ்மணஃ ஸுதஃ ॥ 321॥
ந ப்ரமாதாதநர்தோऽந்யோ ஜ்ஞாநிநஃ ஸ்வஸ்வரூபதஃ ।
ததோ மோஹஸ்ததோऽஹந்தீஸ்ததோ பந்தஸ்ததோ வ்யதா ॥ 322॥
விஷயாபிமுகம் த்ரு'ஷ்ட்வா வித்வாம்ஸமபி விஸ்ம்ரு'திஃ ।
விக்ஷேபயதி தீதோஷைர்யோஷா ஜாரமிவ ப்ரியம் ॥ 323॥
யதாபக்ரு'ஷ்டம் ஶைவாலம் க்ஷணமாத்ரம் ந திஷ்டதி ।
ஆவ்ரு'ணோதி ததா மாயா ப்ராஜ்ஞம் வாபி பராங்முகம் ॥ 324॥
லக்ஷ்யச்யுதம் சேத்யதி சித்தமீஷத்
பஹிர்முகம் ஸந்நிபதேத்ததஸ்ததஃ ।
ப்ரமாததஃ ப்ரச்யுதகேலிகந்துகஃ
ஸோபாநபங்க்தௌ பதிதோ யதா ததா ॥ 325॥
விஷயேஷ்வாவிஶச்சேதஃ ஸங்கல்பயதி தத்குணாந் ।
ஸம்யக்ஸங்கல்பநாத்காமஃ காமாத்பும்ஸஃ ப்ரவர்தநம் ॥ 326॥
அதஃ ப்ரமாதாந்ந பரோऽஸ்தி ம்ரு'த்யுஃ
விவேகிநோ ப்ரஹ்மவிதஃ ஸமாதௌ ।
ஸமாஹிதஃ ஸித்திமுபைதி ஸம்யக்
ஸமாஹிதாத்மா பவ ஸாவதாநஃ ॥ 327॥
ததஃ ஸ்வரூபவிப்ரம்ஶோ விப்ரஷ்டஸ்து பதத்யதஃ ।
பதிதஸ்ய விநா நாஶம் புநர்நாரோஹ ஈக்ஷ்யதே ॥ 328॥
ஸங்கல்பம் வர்ஜயேத்தஸ்மாத்ஸர்வாநர்தஸ்ய காரணம் ।
அபத்யாநி ஹி வஸ்தூநி வ்யாதிக்ரஸ்தோ யதோத்ஸ்ரு'ஜே ।
ஜீவதோ யஸ்ய கைவல்யம் விதேஹே ஸ ச கேவலஃ ।
யத்கிஞ்சித் பஶ்யதோ பேதம் பயம் ப்ரூதே யஜுஃஶ்ருதிஃ ॥ 329॥
யதா கதா வாபி விபஶ்சிதேஷ
ப்ரஹ்மண்யநந்தேऽப்யணுமாத்ரபேதம் ।
பஶ்யத்யதாமுஷ்ய பயம் ததைவ
யத்வீக்ஷிதம் பிந்நதயா ப்ரமாதாத் ॥ 330॥ (பாடபேதஃ - யதீக்ஷிதம்)
ஶ்ருதிஸ்ம்ரு'திந்யாயஶதைர்நிஷித்தே
த்ரு'ஶ்யேऽத்ர யஃ ஸ்வாத்மமதிம் கரோதி ।
உபைதி துஃகோபரி துஃகஜாதம்
நிஷித்தகர்தா ஸ மலிம்லுசோ யதா ॥ 331॥
ஸத்யாபிஸந்தாநரதோ விமுக்தோ
மஹத்த்வமாத்மீயமுபைதி நித்யம் ।
மித்யாபிஸந்தாநரதஸ்து நஶ்யேத்
த்ரு'ஷ்டம் ததேதத்யதசௌரசௌரயோஃ ॥ 332॥ (பாடபேதஃ - சோரசோரயோஃ)
யதிரஸதநுஸந்திம் பந்தஹேதும் விஹாய
ஸ்வயமயமஹமஸ்மீத்யாத்மத்ரு'ஷ்ட்யைவ திஷ்டேத்
ஸுகயதி நநு நிஷ்டா ப்ரஹ்மணி ஸ்வாநுபூத்யா
ஹரதி பரமவித்யாகார்யதுஃகம் ப்ரதீதம் ॥ 333॥
பாஹ்யாநுஸந்திஃ பரிவர்தயேத்பலம் (பாடபேதஃ - பாஹ்யாபிஸந்திஃ)
துர்வாஸநாமேவ ததஸ்ததோऽதிகாம் ।
ஜ்ஞாத்வா விவேகைஃ பரிஹ்ரு'த்ய பாஹ்யம்
ஸ்வாத்மாநுஸந்திம் விததீத நித்யம் ॥ 334॥
பாஹ்யே நிருத்தே மநஸஃ ப்ரஸந்நதா
மநஃப்ரஸாதே பரமாத்மதர்ஶநம் ।
தஸ்மிந்ஸுத்ரு'ஷ்டே பவபந்தநாஶோ
பஹிர்நிரோதஃ பதவீ விமுக்தேஃ ॥ 335॥
கஃ பண்டிதஃ ஸந்ஸதஸத்விவேகீ
ஶ்ருதிப்ரமாணஃ பரமார்ததர்ஶீ ।
ஜாநந்ஹி குர்யாதஸதோऽவலம்பம்
ஸ்வபாதஹேதோஃ ஶிஶுவந்முமுக்ஷுஃ ॥ 336॥
தேஹாதிஸம்ஸக்திமதோ ந முக்திஃ
முக்தஸ்ய தேஹாத்யபிமத்யபாவஃ ।
ஸுப்தஸ்ய நோ ஜாகரணம் ந ஜாக்ரதஃ
ஸ்வப்நஸ்தயோர்பிந்நகுணாஶ்ரயத்வாத் ॥ 337॥
அந்தர்பஹிஃ ஸ்வம் ஸ்திரஜங்கமேஷு
ஜ்ஞாத்வாऽऽத்மநாதாரதயா விலோக்ய । (பாடபேதஃ - ஜ்ஞாநாத்மந்)
த்யக்தாகிலோபாதிரகண்டரூபஃ
பூர்ணாத்மநா யஃ ஸ்தித ஏஷ முக்தஃ ॥ 338॥
ஸர்வாத்மநா பந்தவிமுக்திஹேதுஃ
ஸர்வாத்மபாவாந்ந பரோऽஸ்தி கஶ்சித் ।
த்ரு'ஶ்யாக்ரஹே ஸத்யுபபத்யதேऽஸௌ
ஸர்வாத்மபாவோऽஸ்ய ஸதாத்மநிஷ்டயா ॥ 339॥
த்ரு'ஶ்யஸ்யாக்ரஹணம் கதம் நு கடதே தேஹாத்மநா திஷ்டதோ
பாஹ்யார்தாநுபவப்ரஸக்தமநஸஸ்தத்தத்க்ரியாம் குர்வதஃ ।
ஸந்ந்யஸ்தாகிலதர்மகர்மவிஷயைர்நித்யாத்மநிஷ்டாபரைஃ
தத்த்வஜ்ஞைஃ கரணீயமாத்மநி ஸதாநந்தேச்சுபிர்யத்நதஃ ॥ 340॥
ஸர்வாத்மஸித்தயே பிக்ஷோஃ க்ரு'தஶ்ரவணகர்மணஃ । (பாடபேதஃ - ஸார்வாத்ம்ய)
ஸமாதிம் விததாத்யேஷா ஶாந்தோ தாந்த இதி ஶ்ருதிஃ ॥ 341॥
ஆரூடஶக்தேரஹமோ விநாஶஃ
கர்துந்ந ஶக்ய ஸஹஸாபி பண்டிதைஃ । (பாடபேதஃ - கர்தும் ந)
யே நிர்விகல்பாக்யஸமாதிநிஶ்சலாஃ
தாநந்தராऽநந்தபவா ஹி வாஸநாஃ ॥ 342॥
அஹம்புத்த்யைவ மோஹிந்யா யோஜயித்வாऽऽவ்ரு'தேர்பலாத் ।
விக்ஷேபஶக்திஃ புருஷம் விக்ஷேபயதி தத்குணைஃ ॥ 343॥
விக்ஷேபஶக்திவிஜயோ விஷமோ விதாதும்
நிஃஶேஷமாவரணஶக்திநிவ்ரு'த்த்யபாவே ।
த்ரு'க்த்ரு'ஶ்யயோஃ ஸ்புடபயோஜலவத்விபாகே
நஶ்யேத்ததாவரணமாத்மநி ச ஸ்வபாவாத் ।
நிஃஸம்ஶயேந பவதி ப்ரதிபந்தஶூந்யோ
விக்ஷேபணம் ந ஹி ததா யதி சேந்ம்ரு'ஷார்தே ॥ 344॥ (பாடபேதஃ - நிக்ஷேபணம்)
ஸம்யக்விவேகஃ ஸ்புடபோதஜந்யோ
விபஜ்ய த்ரு'க்த்ரு'ஶ்யபதார்ததத்த்வம் ।
சிநத்தி மாயாக்ரு'தமோஹபந்தம்
யஸ்மாத்விமுக்தஸ்து புநர்ந ஸம்ஸ்ரு'திஃ ॥ 345॥ (பாடபேதஃ - விமுக்தஸ்ய)
பராவரைகத்வவிவேகவஹ்நிஃ
தஹத்யவித்யாகஹநம் ஹ்யஶேஷம் ।
கிம் ஸ்யாத்புநஃ ஸம்ஸரணஸ்ய பீஜம்
அத்வைதபாவம் ஸமுபேயுஷோऽஸ்ய ॥ 346॥
ஆவரணஸ்ய நிவ்ரு'த்திர்பவதி ஹி ஸம்யக்பதார்ததர்ஶநதஃ ।
மித்யாஜ்ஞாநவிநாஶஸ்தத்விக்ஷேபஜநிததுஃகநிவ்ரு'த்திஃ ॥ 347॥
ஏதத்த்ரிதயம் த்ரு'ஷ்டம் ஸம்யக்ரஜ்ஜுஸ்வரூபவிஜ்ஞாநாத் ।
தஸ்மாத்வஸ்துஸதத்த்வம் ஜ்ஞாதவ்யம் பந்தமுக்தயே விதுஷா ॥ 348॥
அயோऽக்நியோகாதிவ ஸத்ஸமந்வயாந்
மாத்ராதிரூபேண விஜ்ரு'ம்பதே தீஃ ।
தத்கார்யமேதத்த்விதயம் யதோ ம்ரு'ஷா (பாடபேதஃ - தத்கார்யமேவ த்ரிதயம்)
த்ரு'ஷ்டம் ப்ரமஸ்வப்நமநோரதேஷு ॥ 349॥
ததோ விகாராஃ ப்ரக்ரு'தேரஹம்முகா
தேஹாவஸாநா விஷயாஶ்ச ஸர்வே ।
க்ஷணேऽந்யதாபாவிதயா ஹ்யமீஷா- (பாடபேதஃ - பாவிந ஏஷ ஆத்மா)
மஸத்த்வமாத்மா து கதாபி நாந்யதா ॥ 350॥ (பாடபேதஃ - மஸத்த்வமாத்மா து கதாபி)
நித்யாத்வயாகண்டசிதேகரூபோ
புத்த்யாதிஸாக்ஷீ ஸதஸத்விலக்ஷணஃ ।
அஹம்பதப்ரத்யயலக்ஷிதார்தஃ
ப்ரத்யக் ஸதாநந்தகநஃ பராத்மா ॥ 351॥
இத்தம் விபஶ்சித்ஸதஸத்விபஜ்ய
நிஶ்சித்ய தத்த்வம் நிஜபோதத்ரு'ஷ்ட்யா ।
ஜ்ஞாத்வா ஸ்வமாத்மாநமகண்டபோதம்
தேப்யோ விமுக்தஃ ஸ்வயமேவ ஶாம்யதி ॥ 352॥
அஜ்ஞாநஹ்ரு'தயக்ரந்தேர்நிஃஶேஷவிலயஸ்ததா ।
ஸமாதிநாऽவிகல்பேந யதாऽத்வைதாத்மதர்ஶநம் ॥ 353॥
த்வமஹமிதமிதீயம் கல்பநா புத்திதோஷாத்
ப்ரபவதி பரமாத்மந்யத்வயே நிர்விஶேஷே ।
ப்ரவிலஸதி ஸமாதாவஸ்ய ஸர்வோ விகல்போ
விலயநமுபகச்சேத்வஸ்துதத்த்வாவத்ரு'த்யா ॥ 354॥
ஶாந்தோ தாந்தஃ பரமுபரதஃ க்ஷாந்தியுக்தஃ ஸமாதிம்
குர்வந்நித்யம் கலயதி யதிஃ ஸ்வஸ்ய ஸர்வாத்மபாவம் ।
தேநாவித்யாதிமிரஜநிதாந்ஸாது தக்த்வா விகல்பாந்
ப்ரஹ்மாக்ரு'த்யா நிவஸதி ஸுகம் நிஷ்க்ரியோ நிர்விகல்பஃ ॥ 355॥
ஸமாஹிதா யே ப்ரவிலாப்ய பாஹ்யம்
ஶ்ரோத்ராதி சேதஃ ஸ்வமஹம் சிதாத்மநி ।
த ஏவ முக்தா பவபாஶபந்தைஃ
நாந்யே து பாரோக்ஷ்யகதாபிதாயிநஃ ॥ 356॥
உபாதிபேதாத்ஸ்வயமேவ பித்யதே (பாடபேதஃ - யோகாத்ஸ்வயமேவ)
சோபாத்யபோஹே ஸ்வயமேவ கேவலஃ ।
தஸ்மாதுபாதேர்விலயாய வித்வாந்
வஸேத்ஸதாऽகல்பஸமாதிநிஷ்டயா ॥ 357॥
ஸதி ஸக்தோ நரோ யாதி ஸத்பாவம் ஹ்யேகநிஷ்டயா ।
கீடகோ ப்ரமரம் த்யாயந் ப்ரமரத்வாய கல்பதே ॥ 358॥
க்ரியாந்தராஸக்திமபாஸ்ய கீடகோ
த்யாயந்நலித்வம் ஹ்யலிபாவம்ரு'ச்சதி । (பாடபேதஃ - த்யாயந்யதாலிம்)
ததைவ யோகீ பரமாத்மதத்த்வம்
த்யாத்வா ஸமாயாதி ததேகநிஷ்டயா ॥ 359॥
அதீவ ஸூக்ஷ்மம் பரமாத்மதத்த்வம்
ந ஸ்தூலத்ரு'ஷ்ட்யா ப்ரதிபத்துமர்ஹதி ।
ஸமாதிநாத்யந்தஸுஸூக்ஷ்மவ்ரு'த்த்யா
ஜ்ஞாதவ்யமார்யைரதிஶுத்தபுத்திபிஃ ॥ 360॥
யதா ஸுவர்ணம் புடபாகஶோதிதம்
த்யக்த்வா மலம் ஸ்வாத்மகுணம் ஸம்ரு'ச்சதி ।
ததா மநஃ ஸத்த்வரஜஸ்தமோமலம்
த்யாநேந ஸந்த்யஜ்ய ஸமேதி தத்த்வம் ॥ 361॥
நிரந்தராப்யாஸவஶாத்ததித்தம்
பக்வம் மநோ ப்ரஹ்மணி லீயதே யதா ।
ததா ஸமாதிஃ ஸவிகல்பவர்ஜிதஃ (பாடபேதஃ - ஸ விகல்பவர்ஜிதஃ)
ஸ்வதோऽத்வயாநந்தரஸாநுபாவகஃ ॥ 362॥
ஸமாதிநாऽநேந ஸமஸ்தவாஸநா-
க்ரந்தேர்விநாஶோऽகிலகர்மநாஶஃ ।
அந்தர்பஹிஃ ஸர்வத ஏவ ஸர்வதா
ஸ்வரூபவிஸ்பூர்திரயத்நதஃ ஸ்யாத் ॥ 363॥
ஶ்ருதேஃ ஶதகுணம் வித்யாந்மநநம் மநநாதபி ।
நிதித்யாஸம் லக்ஷகுணமநந்தம் நிர்விகல்பகம் ॥ 364॥
நிர்விகல்பகஸமாதிநா ஸ்புடம்
ப்ரஹ்மதத்த்வமவகம்யதே த்ருவம் ।
நாந்யதா சலதயா மநோகதேஃ
ப்ரத்யயாந்தரவிமிஶ்ரிதம் பவேத் ॥ 365॥
அதஃ ஸமாதத்ஸ்வ யதேந்த்ரியஃ ஸந்
நிரந்தரம் ஶாந்தமநாஃ ப்ரதீசி ।
வித்வம்ஸய த்வாந்தமநாத்யவித்யயா
க்ரு'தம் ஸதேகத்வவிலோகநேந ॥ 366॥
யோகஸ்ய ப்ரதமத்வாரம் வாங்நிரோதோऽபரிக்ரஹஃ । (பாடபேதஃ - ப்ரதமம் த்வாரம்)
நிராஶா ச நிரீஹா ச நித்யமேகாந்தஶீலதா ॥ 367॥
ஏகாந்தஸ்திதிரிந்த்ரியோபரமணே ஹேதுர்தமஶ்சேதஸஃ
ஸம்ரோதே கரணம் ஶமேந விலயம் யாயாதஹம்வாஸநா ।
தேநாநந்தரஸாநுபூதிரசலா ப்ராஹ்மீ ஸதா யோகிநஃ
தஸ்மாச்சித்தநிரோத ஏவ ஸததம் கார்யஃ ப்ரயத்நோ முநேஃ ॥ 368॥ ப்ரயத்நாந்முநேஃ
வாசம் நியச்சாத்மநி தம் நியச்ச
புத்தௌ தியம் யச்ச ச புத்திஸாக்ஷிணி ।
தம் சாபி பூர்ணாத்மநி நிர்விகல்பே
விலாப்ய ஶாந்திம் பரமாம் பஜஸ்வ ॥ 369॥
தேஹப்ராணேந்த்ரியமநோபுத்த்யாதிபிருபாதிபிஃ ।
யைர்யைர்வ்ரு'த்தேஃஸமாயோகஸ்தத்தத்பாவோऽஸ்ய யோகிநஃ ॥ 370॥
தந்நிவ்ரு'த்த்யா முநேஃ ஸம்யக் ஸர்வோபரமணம் ஸுகம் ।
ஸந்த்ரு'ஶ்யதே ஸதாநந்தரஸாநுபவவிப்லவஃ ॥ 371॥
அந்தஸ்த்யாகோ பஹிஸ்த்யாகோ விரக்தஸ்யைவ யுஜ்யதே ।
த்யஜத்யந்தர்பஹிஃஸங்கம் விரக்தஸ்து முமுக்ஷயா ॥ 372॥
பஹிஸ்து விஷயைஃ ஸங்கம் ததாந்தரஹமாதிபிஃ । (பாடபேதஃ - ஸங்கஃ)
விரக்த ஏவ ஶக்நோதி த்யக்தும் ப்ரஹ்மணி நிஷ்டிதஃ ॥ 373॥
வைராக்யபோதௌ புருஷஸ்ய பக்ஷிவத்
பக்ஷௌ விஜாநீஹி விசக்ஷண த்வம் ।
விமுக்திஸௌதாக்ரலதாதிரோஹணம்
தாப்யாம் விநா நாந்யதரேண ஸித்யதி ॥ 374॥
அத்யந்தவைராக்யவதஃ ஸமாதிஃ
ஸமாஹிதஸ்யைவ த்ரு'டப்ரபோதஃ ।
ப்ரபுத்ததத்த்வஸ்ய ஹி பந்தமுக்திஃ
முக்தாத்மநோ நித்யஸுகாநுபூதிஃ ॥ 375॥
வைராக்யாந்ந பரம் ஸுகஸ்ய ஜநகம் பஶ்யாமி வஶ்யாத்மநஃ
தச்சேச்சுத்ததராத்மபோதஸஹிதம் ஸ்வாராஜ்யஸாம்ராஜ்யதுக் ।
ஏதத்த்வாரமஜஸ்ரமுக்தியுவதேர்யஸ்மாத்த்வமஸ்மாத்பரம்
ஸர்வத்ராஸ்ப்ரு'ஹயா ஸதாத்மநி ஸதா ப்ரஜ்ஞாம் குரு ஶ்ரேயஸே ॥ 376॥
ஆஶாம் சிந்த்தி விஷோபமேஷு விஷயேஷ்வேஷைவ ம்ரு'த்யோஃ க்ரு'தி- (பாடபேதஃ - ம்ரு'த்யோஃ ஸ்ரு'தி)
ஸ்த்யக்த்வா ஜாதிகுலாஶ்ரமேஷ்வபிமதிம் முஞ்சாதிதூராத்க்ரியாஃ ।
தேஹாதாவஸதி த்யஜாத்மதிஷணாம் ப்ரஜ்ஞாம் குருஷ்வாத்மநி
த்வம் த்ரஷ்டாஸ்யமநோऽஸி நிர்த்வயபரம் ப்ரஹ்மாஸி யத்வஸ்துதஃ ॥ 377॥ (பாடபேதஃ - த்ரஷ்டாஸ்யமலோ)
லக்ஷ்யே ப்ரஹ்மணி மாநஸம் த்ரு'டதரம் ஸம்ஸ்தாப்ய பாஹ்யேந்த்ரியம்
ஸ்வஸ்தாநே விநிவேஶ்ய நிஶ்சலதநுஶ்சோபேக்ஷ்ய தேஹஸ்திதிம் ।
ப்ரஹ்மாத்மைக்யமுபேத்ய தந்மயதயா சாகண்டவ்ரு'த்த்யாऽநிஶம்
ப்ரஹ்மாநந்தரஸம் பிபாத்மநி முதா ஶூந்யைஃ கிமந்யைர்ப்ரு'ஶம் ॥ 378॥ (பாடபேதஃ - கிமந்யைர்ப்ரமைஃ)
அநாத்மசிந்தநம் த்யக்த்வா கஶ்மலம் துஃககாரணம் ।
சிந்தயாத்மாநமாநந்தரூபம் யந்முக்திகாரணம் ॥ 379॥
ஏஷ ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிரஶேஷஸாக்ஷீ
விஜ்ஞாநகோஶோ விலஸத்யஜஸ்ரம் । விஜ்ஞாநகோஶே
லக்ஷ்யம் விதாயைநமஸத்விலக்ஷண-
மகண்டவ்ரு'த்த்யாऽऽத்மதயாऽநுபாவய ॥ 380॥
ஏதமச்சிந்நயா வ்ரு'த்த்யா ப்ரத்யயாந்தரஶூந்யயா ।
உல்லேகயந்விஜாநீயாத்ஸ்வஸ்வரூபதயா ஸ்புடம் ॥ 381॥
அத்ராத்மத்வம் த்ரு'டீகுர்வந்நஹமாதிஷு ஸந்த்யஜந் ।
உதாஸீநதயா தேஷு திஷ்டேத்ஸ்புடகடாதிவத் ॥ 382॥ (பாடபேதஃ - திஷ்டேத்கடபடாதிவத்)
விஶுத்தமந்தஃகரணம் ஸ்வரூபே
நிவேஶ்ய ஸாக்ஷிண்யவபோதமாத்ரே ।
ஶநைஃ ஶநைர்நிஶ்சலதாமுபாநயந்
பூர்ணம் ஸ்வமேவாநுவிலோகயேத்ததஃ ॥ 383॥ (பாடபேதஃ - பூர்ணத்வமேவாநு)
தேஹேந்த்ரியப்ராணமநோऽஹமாதிபிஃ
ஸ்வாஜ்ஞாநக்ல்ரு'ப்தைரகிலைருபாதிபிஃ ।
விமுக்தமாத்மாநமகண்டரூபம்
பூர்ணம் மஹாகாஶமிவாவலோகயேத் ॥ 384॥
கடகலஶகுஸூலஸூசிமுக்யைஃ
ககநமுபாதிஶதைர்விமுக்தமேகம் ।
பவதி ந விவிதம் ததைவ ஶுத்தம்
பரமஹமாதிவிமுக்தமேகமேவ ॥ 385॥
ப்ரஹ்மாதிஸ்தம்பபர்யந்தா ம்ரு'ஷாமாத்ரா உபாதயஃ । (பாடபேதஃ - ப்ரஹ்மாத்யாஃ ஸ்தம்ப)
ததஃ பூர்ணம் ஸ்வமாத்மாநம் பஶ்யேதேகாத்மநா ஸ்திதம் ॥ 386॥
யத்ர ப்ராந்த்யா கல்பிதம் தத்விவேகே (பாடபேதஃ - யத்விவேகே)
தத்தந்மாத்ரம் நைவ தஸ்மாத்விபிந்நம் ।
ப்ராந்தேர்நாஶே பாதி த்ரு'ஷ்டாஹிதத்த்வம் (பாடபேதஃ - ப்ராந்தித்ரு'ஷ்டா)
ரஜ்ஜுஸ்தத்வத்விஶ்வமாத்மஸ்வரூபம் ॥ 387॥
ஸ்வயம் ப்ரஹ்மா ஸ்வயம் விஷ்ணுஃ ஸ்வயமிந்த்ரஃ ஸ்வயம் ஶிவஃ ।
ஸ்வயம் விஶ்வமிதம் ஸர்வம் ஸ்வஸ்மாதந்யந்ந கிஞ்சந ॥ 388॥
அந்தஃ ஸ்வயம் சாபி பஹிஃ ஸ்வயம் ச
ஸ்வயம் புரஸ்தாத் ஸ்வயமேவ பஶ்சாத் ।
ஸ்வயம் ஹ்யாவாச்யாம் ஸ்வயமப்யுதீச்யாம் (பாடபேதஃ - ஹ்யவாச்யாம்)
ததோபரிஷ்டாத்ஸ்வயமப்யதஸ்தாத் ॥ 389॥
தரங்கபேநப்ரமபுத்புதாதி
ஸர்வம் ஸ்வரூபேண ஜலம் யதா ததா ।
சிதேவ தேஹாத்யஹமந்தமேதத்
ஸர்வம் சிதேவைகரஸம் விஶுத்தம் ॥ 390॥
ஸதேவேதம் ஸர்வம் ஜகதவகதம் வாங்மநஸயோஃ
ஸதோऽந்யந்நாஸ்த்யேவ ப்ரக்ரு'திபரஸீம்நி ஸ்திதவதஃ ।
ப்ரு'தக் கிம் ம்ரு'த்ஸ்நாயாஃ கலஶகடகும்பாத்யவகதம்
வதத்யேஷ ப்ராந்தஸ்த்வமஹமிதி மாயாமதிரயா ॥ 391॥
க்ரியாஸமபிஹாரேண யத்ர நாந்யதிதி ஶ்ருதிஃ ।
ப்ரவீதி த்வைதராஹித்யம் மித்யாத்யாஸநிவ்ரு'த்தயே ॥ 392॥
ஆகாஶவந்நிர்மலநிர்விகல்பம் (பாடபேதஃ - நிர்விகல்ப)
நிஃஸீமநிஃஸ்பந்தநநிர்விகாரம் ।
அந்தர்பஹிஃஶூந்யமநந்யமத்வயம்
ஸ்வயம் பரம் ப்ரஹ்ம கிமஸ்தி போத்யம் ॥ 393॥
வக்தவ்யம் கிமு வித்யதேऽத்ர பஹுதா ப்ரஹ்மைவ ஜீவஃ ஸ்வயம்
ப்ரஹ்மைதஜ்ஜகதாததம் நு ஸகலம் ப்ரஹ்மாத்விதீயம் ஶ்ருதிஃ । (பாடபேதஃ - ஜகதாபராணு ஸகலம்)
ப்ரஹ்மைவாஹமிதி ப்ரபுத்தமதயஃ ஸந்த்யக்தபாஹ்யாஃ ஸ்புடம்
ப்ரஹ்மீபூய வஸந்தி ஸந்ததசிதாநந்தாத்மநைதத்த்ருவம் ॥ 394॥ (பாடபேதஃ - ஆநந்தாத்மநைவ த்ருவம்)
ஜஹி மலமயகோஶேऽஹந்தியோத்தாபிதாஶாம்
ப்ரஸபமநிலகல்பே லிங்கதேஹேऽபி பஶ்சாத் ।
நிகமகதிதகீர்திம் நித்யமாநந்தமூர்திம்
ஸ்வயமிதி பரிசீய ப்ரஹ்மரூபேண திஷ்ட ॥ 395॥
ஶவாகாரம் யாவத்பஜதி மநுஜஸ்தாவதஶுசிஃ
பரேப்யஃ ஸ்யாத்க்லேஶோ ஜநநமரணவ்யாதிநிலயஃ । (பாடபேதஃ - வ்யாதிநிரயாஃ)
யதாத்மாநம் ஶுத்தம் கலயதி ஶிவாகாரமசலம்
ததா தேப்யோ முக்தோ பவதி ஹி ததாஹ ஶ்ருதிரபி ॥ 396॥
ஸ்வாத்மந்யாரோபிதாஶேஷாபாஸவஸ்துநிராஸதஃ ।
ஸ்வயமேவ பரம் ப்ரஹ்ம பூர்ணமத்வயமக்ரியம் ॥ 397॥
ஸமாஹிதாயாம் ஸதி சித்தவ்ரு'த்தௌ
பராத்மநி ப்ரஹ்மணி நிர்விகல்பே ।
ந த்ரு'ஶ்யதே கஶ்சிதயம் விகல்பஃ
ப்ரஜல்பமாத்ரஃ பரிஶிஷ்யதே யதஃ ॥ 398॥ (பாடபேதஃ - ததஃ)
அஸத்கல்போ விகல்போऽயம் விஶ்வமித்யேகவஸ்துநி ।
நிர்விகாரே நிராகாரே நிர்விஶேஷே பிதா குதஃ ॥ 399॥
த்ரஷ்டுதர்ஶநத்ரு'ஶ்யாதிபாவஶூந்யைகவஸ்துநி । (பாடபேதஃ - த்ரஷ்ட்ரு'தர்ஶந)
நிர்விகாரே நிராகாரே நிர்விஶேஷே பிதா குதஃ ॥ 400॥
கல்பார்ணவ இவாத்யந்தபரிபூர்ணைகவஸ்துநி ।
நிர்விகாரே நிராகாரே நிர்விஶேஷே பிதா குதஃ ॥ 401॥
தேஜஸீவ தமோ யத்ர ப்ரலீநம் ப்ராந்திகாரணம் । (பாடபேதஃ - யத்ர விலீநம்)
அத்விதீயே பரே தத்த்வே நிர்விஶேஷே பிதா குதஃ ॥ 402॥
ஏகாத்மகே பரே தத்த்வே பேதவார்தா கதம் வஸேத் । (பாடபேதஃ - கதம் பவேத்)
ஸுஷுப்தௌ ஸுகமாத்ராயாம் பேதஃ கேநாவலோகிதஃ ॥ 403॥
ந ஹ்யஸ்தி விஶ்வம் பரதத்த்வபோதாத்
ஸதாத்மநி ப்ரஹ்மணி நிர்விகல்பே ।
காலத்ரயே நாப்யஹிரீக்ஷிதோ குணே
ந ஹ்யம்புபிந்துர்ம்ரு'கத்ரு'ஷ்ணிகாயாம் ॥ 404॥
மாயாமாத்ரமிதம் த்வைதமத்வைதம் பரமார்ததஃ ।
இதி ப்ரூதே ஶ்ருதிஃ ஸாக்ஷாத்ஸுஷுப்தாவநுபூயதே ॥ 405॥
அநந்யத்வமதிஷ்டாநாதாரோப்யஸ்ய நிரீக்ஷிதம் ।
பண்டிதை ரஜ்ஜுஸர்பாதௌ விகல்போ ப்ராந்திஜீவநஃ ॥ 406॥
சித்தமூலோ விகல்போऽயம் சித்தாபாவே ந கஶ்சந ।
அதஶ்சித்தம் ஸமாதேஹி ப்ரத்யக்ரூபே பராத்மநி ॥ 407॥
கிமபி ஸததபோதம் கேவலாநந்தரூபம்
நிருபமமதிவேலம் நித்யமுக்தம் நிரீஹம் ।
நிரவதிககநாபம் நிஷ்கலம் நிர்விகல்பம்
ஹ்ரு'தி கலயதி வித்வாந் ப்ரஹ்ம பூர்ணம் ஸமாதௌ ॥ 408॥
ப்ரக்ரு'திவிக்ரு'திஶூந்யம் பாவநாதீதபாவம்
ஸமரஸமஸமாநம் மாநஸம்பந்ததூரம் ।
நிகமவசநஸித்தம் நித்யமஸ்மத்ப்ரஸித்தம்
ஹ்ரு'தி கலயதி வித்வாந் ப்ரஹ்ம பூர்ணம் ஸமாதௌ ॥ 409॥
அஜரமமரமஸ்தாபாவவஸ்துஸ்வரூபம் (பாடபேதஃ - பாஸவஸ்து)
ஸ்திமிதஸலிலராஶிப்ரக்யமாக்யாவிஹீநம் ।
ஶமிதகுணவிகாரம் ஶாஶ்வதம் ஶாந்தமேகம்
ஹ்ரு'தி கலயதி வித்வாந் ப்ரஹ்ம பூர்ணம் ஸமாதௌ ॥ 410॥
ஸமாஹிதாந்தஃகரணஃ ஸ்வரூபே
விலோகயாத்மாநமகண்டவைபவம் ।
விச்சிந்த்தி பந்தம் பவகந்தகந்திதம் (பாடபேதஃ - கந்தகந்திலம்)
யத்நேந பும்ஸ்த்வம் ஸபலீகுருஷ்வ ॥ 411-
ஸர்வோபாதிவிநிர்முக்தம் ஸச்சிதாநந்தமத்வயம் ।
பாவயாத்மாநமாத்மஸ்தம் ந பூயஃ கல்பஸேऽத்வநே ॥ 412॥
சாயேவ பும்ஸஃ பரித்ரு'ஶ்யமாந-
மாபாஸரூபேண பலாநுபூத்யா ।
ஶரீரமாராச்சவவந்நிரஸ்தம்
புநர்ந ஸந்தத்த இதம் மஹாத்மா ॥ 413॥
ஸததவிமலபோதாநந்தரூபம் ஸமேத்ய (பாடபேதஃ - ஸ்வமேத்ய)
த்யஜ ஜடமலரூபோபாதிமேதம் ஸுதூரே ।
அத புநரபி நைஷ ஸ்மர்யதாம் வாந்தவஸ்து (பாடபேதஃ - புநரபி நைவ)
ஸ்மரணவிஷயபூதம் கல்பதே குத்ஸநாய ॥ 414॥
ஸமூலமேதத்பரிதாஹ்ய வஹ்நௌ (பாடபேதஃ - பரிதஹ்ய)
ஸதாத்மநி ப்ரஹ்மணி நிர்விகல்பே ।
ததஃ ஸ்வயம் நித்யவிஶுத்தபோதா-
நந்தாத்மநா திஷ்டதி வித்வரிஷ்டஃ ॥ 415॥
ப்ராரப்தஸூத்ரக்ரதிதம் ஶரீரம்
ப்ரயாது வா திஷ்டது கோரிவ ஸ்ரக் ।
ந தத்புநஃ பஶ்யதி தத்த்வவேத்தா-
ऽऽநந்தாத்மநி ப்ரஹ்மணி லீநவ்ரு'த்திஃ ॥ 416॥
அகண்டாநந்தமாத்மாநம் விஜ்ஞாய ஸ்வஸ்வரூபதஃ ।
கிமிச்சந் கஸ்ய வா ஹேதோர்தேஹம் புஷ்ணாதி தத்த்வவித் ॥ 417॥
ஸம்ஸித்தஸ்ய பலம் த்வேதஜ்ஜீவந்முக்தஸ்ய யோகிநஃ ।
பஹிரந்தஃ ஸதாநந்தரஸாஸ்வாதநமாத்மநி ॥ 418॥
வைராக்யஸ்ய பலம் போதோ போதஸ்யோபரதிஃ பலம் ।
ஸ்வாநந்தாநுபவாச்சாந்திரேஷைவோபரதேஃ பலம் ॥ 419॥
யத்யுத்தரோத்தராபாவஃ பூர்வபூர்வந்து நிஷ்பலம் ।
நிவ்ரு'த்திஃ பரமா த்ரு'ப்திராநந்தோऽநுபமஃ ஸ்வதஃ ॥ 420॥
த்ரு'ஷ்டதுஃகேஷ்வநுத்வேகோ வித்யாயாஃ ப்ரஸ்துதம் பலம் ।
யத்க்ரு'தம் ப்ராந்திவேலாயாம் நாநா கர்ம ஜுகுப்ஸிதம் ।
பஶ்சாந்நரோ விவேகேந தத்கதம் கர்துமர்ஹதி ॥ 421॥
வித்யாபலம் ஸ்யாதஸதோ நிவ்ரு'த்திஃ
ப்ரவ்ரு'த்திரஜ்ஞாநபலம் ததீக்ஷிதம் ।
தஜ்ஜ்ஞாஜ்ஞயோர்யந்ம்ரு'கத்ரு'ஷ்ணிகாதௌ
நோசேத்விதாம் த்ரு'ஷ்டபலம் கிமஸ்மாத் ॥ 422॥ (பாடபேதஃ - நோசேத்விதோ)
அஜ்ஞாநஹ்ரு'தயக்ரந்தேர்விநாஶோ யத்யஶேஷதஃ ।
அநிச்சோர்விஷயஃ கிம் நு ப்ரவ்ரு'த்தேஃ காரணம் ஸ்வதஃ ॥ 423॥ (பாடபேதஃ - விதுஷஃ கிம்)
வாஸநாநுதயோ போக்யே வைராக்யஸ்ய ததாவதிஃ ।
அஹம்பாவோதயாபாவோ போதஸ்ய பரமாவதிஃ ।
லீநவ்ரு'த்தைரநுத்பத்திர்மர்யாதோபரதேஸ்து ஸா ॥ 424॥ (பாடபேதஃ - வ்ரு'த்தேர)
ப்ரஹ்மாகாரதயா ஸதா ஸ்திததயா நிர்முக்தபாஹ்யார்ததீ-
ரந்யாவேதிதபோக்யபோககலநோ நித்ராலுவத்பாலவத் ।
ஸ்வப்நாலோகிதலோகவஜ்ஜகதிதம் பஶ்யந்க்வசில்லப்ததீ-
ராஸ்தே கஶ்சிதநந்தபுண்யபலபுக்தந்யஃ ஸ மாந்யோ புவி ॥ 425॥
ஸ்திதப்ரஜ்ஞோ யதிரயம் யஃ ஸதாநந்தமஶ்நுதே ।
ப்ரஹ்மண்யேவ விலீநாத்மா நிர்விகாரோ விநிஷ்க்ரியஃ ॥ 426॥
ப்ரஹ்மாத்மநோஃ ஶோதிதயோரேகபாவாவகாஹிநீ ।
நிர்விகல்பா ச சிந்மாத்ரா வ்ரு'த்திஃ ப்ரஜ்ஞேதி கத்யதே ।
ஸுஸ்திதாऽஸௌ பவேத்யஸ்ய ஸ்திதப்ரஜ்ஞஃ ஸ உச்யதே ॥ 427॥
யஸ்ய ஸ்திதா பவேத்ப்ரஜ்ஞா யஸ்யாநந்தோ நிரந்தரஃ ।
ப்ரபஞ்சோ விஸ்ம்ரு'தப்ராயஃ ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே ॥ 428॥
லீநதீரபி ஜாகர்தி ஜாக்ரத்தர்மவிவர்ஜிதஃ ।
போதோ நிர்வாஸநோ யஸ்ய ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே ॥ 429॥
ஶாந்தஸம்ஸாரகலநஃ கலாவாநபி நிஷ்கலஃ ।
யஸ்ய சித்தம் விநிஶ்சிந்தம் ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே ॥ 430॥ (பாடபேதஃ - யஃ ஸசித்தோऽபி நிஶ்சித்தஃ)
வர்தமாநேऽபி தேஹேऽஸ்மிஞ்சாயாவதநுவர்திநி ।
அஹந்தாமமதாऽபாவோ ஜீவந்முக்தஸ்ய லக்ஷணம் ॥ 431॥
அதீதாநநுஸந்தாநம் பவிஷ்யதவிசாரணம் ।
ஔதாஸீந்யமபி ப்ராப்தம் ஜீவந்முக்தஸ்ய லக்ஷணம் ॥ 432॥ (பாடபேதஃ - ப்ராப்தே)
குணதோஷவிஶிஷ்டேऽஸ்மிந்ஸ்வபாவேந விலக்ஷணே ।
ஸர்வத்ர ஸமதர்ஶித்வம் ஜீவந்முக்தஸ்ய லக்ஷணம் ॥ 433॥
இஷ்டாநிஷ்டார்தஸம்ப்ராப்தௌ ஸமதர்ஶிதயாऽऽத்மநி ।
உபயத்ராவிகாரித்வம் ஜீவந்முக்தஸ்ய லக்ஷணம் ॥ 434॥
ப்ரஹ்மாநந்தரஸாஸ்வாதாஸக்தசித்ததயா யதேஃ ।
அந்தர்பஹிரவிஜ்ஞாநம் ஜீவந்முக்தஸ்ய லக்ஷணம் ॥ 435॥
தேஹேந்த்ரியாதௌ கர்தவ்யே மமாஹம்பாவவர்ஜிதஃ ।
ஔதாஸீந்யேந யஸ்திஷ்டேத்ஸ ஜீவந்முக்தலக்ஷணஃ ॥ 436॥ (பாடபேதஃ - ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே)
விஜ்ஞாத ஆத்மநோ யஸ்ய ப்ரஹ்மபாவஃ ஶ்ருதேர்பலாத் ।
பவபந்தவிநிர்முக்தஃ ஸ ஜீவந்முக்தலக்ஷணஃ ॥ 437॥ (பாடபேதஃ - ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே)
தேஹேந்த்ரியேஷ்வஹம்பாவ இதம்பாவஸ்ததந்யகே ।
யஸ்ய நோ பவதஃ க்வாபி ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே ॥ 438॥
ஜீவேஶோபயஸம்ஸாரரூபதுர்வாஸநோஜ்சிதா ।
ஸா ஸர்வதா பவேத்யஸ்ய ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே ॥
ந ப்ரத்யக்ப்ரஹ்மணோர்பேதம் கதாபி ப்ரஹ்மஸர்கயோஃ ।
ப்ரஜ்ஞயா யோ விஜாநிதி ஸ ஜீவந்முக்தலக்ஷணஃ ॥ 439॥ (பாடபேதஃ - ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே)
ஸாதுபிஃ பூஜ்யமாநேऽஸ்மிந்பீட்யமாநேऽபி துர்ஜநைஃ ।
ஸமபாவோ பவேத்யஸ்ய ஸ ஜீவந்முக்தலக்ஷணஃ ॥ 440॥ (பாடபேதஃ - ஸ ஜீவந்முக்த இஷ்யதே)
யத்ர ப்ரவிஷ்டா விஷயாஃ பரேரிதா
நதீப்ரவாஹா இவ வாரிராஶௌ ।
லிநந்தி ஸந்மாத்ரதயா ந விக்ரியாம்
உத்பாதயந்த்யேஷ யதிர்விமுக்தஃ ॥ 441॥
விஜ்ஞாதப்ரஹ்மதத்த்வஸ்ய யதாபூர்வம் ந ஸம்ஸ்ரு'திஃ ।
அஸ்தி சேந்ந ஸ விஜ்ஞாதப்ரஹ்மபாவோ பஹிர்முகஃ ॥ 442॥
ப்ராசீநவாஸநாவேகாதஸௌ ஸம்ஸரதீதி சேத் ।
ந ஸதேகத்வவிஜ்ஞாநாந்மந்தீ பவதி வாஸநா ॥ 443॥
அத்யந்தகாமுகஸ்யாபி வ்ரு'த்திஃ குண்டதி மாதரி ।
ததைவ ப்ரஹ்மணி ஜ்ஞாதே பூர்ணாநந்தே மநீஷிணஃ ॥ 444॥
நிதித்யாஸநஶீலஸ்ய பாஹ்யப்ரத்யய ஈக்ஷ்யதே ।
ப்ரவீதி ஶ்ருதிரேதஸ்ய ப்ராரப்தம் பலதர்ஶநாத் ॥ 445॥
ஸுகாத்யநுபவோ யாவத்தாவத்ப்ராரப்தமிஷ்யதே ।
பலோதயஃ க்ரியாபூர்வோ நிஷ்க்ரியோ ந ஹி குத்ரசித் ॥ 446॥
அஹம் ப்ரஹ்மேதி விஜ்ஞாநாத்கல்பகோடிஶதார்ஜிதம் ।
ஸஞ்சிதம் விலயம் யாதி ப்ரபோதாத்ஸ்வப்நகர்மவத் ॥ 447॥
யத்க்ரு'தம் ஸ்வப்நவேலாயாம் புண்யம் வா பாபமுல்பணம் ।
ஸுப்தோத்திதஸ்ய கிந்தத்ஸ்யாத்ஸ்வர்காய நரகாய வா ॥ 448॥
ஸ்வமஸங்கமுதாஸீநம் பரிஜ்ஞாய நபோ யதா ।
ந ஶ்லிஷ்யதி ச யத்கிஞ்சித்கதாசித்பாவிகர்மபிஃ ॥ 449॥ (பாடபேதஃ - ஶ்லிஷ்யதே யதிஃ கிஞ்சித்)
ந நபோ கடயோகேந ஸுராகந்தேந லிப்யதே ।
ததாத்மோபாதியோகேந தத்தர்மைர்நைவ லிப்யதே ॥ 450॥
ஜ்ஞாநோதயாத்புராரப்தம் கர்மஜ்ஞாநாந்ந நஶ்யதி ।
அதத்வா ஸ்வபலம் லக்ஷ்யமுத்திஶ்யோத்ஸ்ரு'ஷ்டபாணவத் ॥ 451॥
வ்யாக்ரபுத்த்யா விநிர்முக்தோ பாணஃ பஶ்சாத்து கோமதௌ ।
ந திஷ்டதி சிநத்யேவ லக்ஷ்யம் வேகேந நிர்பரம் ॥ 452॥
ப்ராரப்தம் பலவத்தரம் கலு விதாம் போகேந தஸ்ய க்ஷயஃ
ஸம்யக்ஜ்ஞாநஹுதாஶநேந விலயஃ ப்ராக்ஸஞ்சிதாகாமிநாம் ।
ப்ரஹ்மாத்மைக்யமவேக்ஷ்ய தந்மயதயா யே ஸர்வதா ஸம்ஸ்திதாஃ
தேஷாம் தத்த்ரிதயம் நஹி க்வசிதபி ப்ரஹ்மைவ தே நிர்குணம் ॥ 453॥
உபாதிதாதாத்ம்யவிஹீநகேவல-
ப்ரஹ்மாத்மநைவாத்மநி திஷ்டதோ முநேஃ ।
ப்ராரப்தஸத்பாவகதா ந யுக்தா
ஸ்வப்நார்தஸம்பந்தகதேவ ஜாக்ரதஃ ॥ 454॥
ந ஹி ப்ரபுத்தஃ ப்ரதிபாஸதேஹே
தேஹோபயோகிந்யபி ச ப்ரபஞ்சே ।
கரோத்யஹந்தாம் மமதாமிதந்தாம்
கிந்து ஸ்வயம் திஷ்டதி ஜாகரேண ॥ 455॥
ந தஸ்ய மித்யார்தஸமர்தநேச்சா
ந ஸங்க்ரஹஸ்தஜ்ஜகதோऽபி த்ரு'ஷ்டஃ ।
தத்ராநுவ்ரு'த்திர்யதி சேந்ம்ரு'ஷார்தே
ந நித்ரயா முக்த இதீஷ்யதே த்ருவம் ॥ 456॥
தத்வத்பரே ப்ரஹ்மணி வர்தமாநஃ
ஸதாத்மநா திஷ்டதி நாந்யதீக்ஷதே ।
ஸ்ம்ரு'திர்யதா ஸ்வப்நவிலோகிதார்தே
ததா விதஃ ப்ராஶநமோசநாதௌ ॥ 457॥
கர்மணா நிர்மிதோ தேஹஃ ப்ராரப்தம் தஸ்ய கல்ப்யதாம் ।
நாநாதேராத்மநோ யுக்தம் நைவாத்மா கர்மநிர்மிதஃ ॥ 458॥
அஜோ நித்யஃ ஶாஶ்வத இதி ப்ரூதே ஶ்ருதிரமோகவாக் । (பாடபேதஃ - அஜோ நித்ய இதி ப்ரூதே ஶ்ருதிரேஷா த்வமோகவாக்)
ததாத்மநா திஷ்டதோऽஸ்ய குதஃ ப்ராரப்தகல்பநா ॥ 459॥
ப்ராரப்தம் ஸித்யதி ததா யதா தேஹாத்மநா ஸ்திதிஃ ।
தேஹாத்மபாவோ நைவேஷ்டஃ ப்ராரப்தம் த்யஜ்யதாமதஃ ॥ 460॥
ஶரீரஸ்யாபி ப்ராரப்தகல்பநா ப்ராந்திரேவ ஹி ।
அத்யஸ்தஸ்ய குதஃ ஸத்த்வமஸத்யஸ்ய குதோ ஜநிஃ । (பாடபேதஃ - ஸத்த்வமஸத்த்வஸ்ய)
அஜாதஸ்ய குதோ நாஶஃ ப்ராரப்தமஸதஃ குதஃ ॥ 461॥
ஜ்ஞாநேநாஜ்ஞாநகார்யஸ்ய ஸமூலஸ்ய லயோ யதி ।
திஷ்டத்யயம் கதம் தேஹ இதி ஶங்காவதோ ஜடாந் ॥ 462॥
ஸமாதாதும் பாஹ்யத்ரு'ஷ்ட்யா ப்ராரப்தம் வததி ஶ்ருதிஃ ।
ந து தேஹாதிஸத்யத்வபோதநாய விபஶ்சிதாம் ।
யதஃ ஶ்ருதேரபிப்ராயஃ பரமார்தைககோசரஃ ॥ 463॥
பரிபூர்ணமநாத்யந்தமப்ரமேயமவிக்ரியம் ।
ஏகமேவாத்வயம் ப்ரஹ்ம நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந ॥ 464॥
ஸத்கநம் சித்கநம் நித்யமாநந்தகநமக்ரியம் ।
ஏகமேவாத்வயம் ப்ரஹ்ம நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந ॥ 465॥
ப்ரத்யகேகரஸம் பூர்ணமநந்தம் ஸர்வதோமுகம் ।
ஏகமேவாத்வயம் ப்ரஹ்ம நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந ॥ 466॥
அஹேயமநுபாதேயமநாதேயமநாஶ்ரயம் । மநாதேயமநா
ஏகமேவாத்வயம் ப்ரஹ்ம நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந ॥ 467॥
நிர்குணம் நிஷ்கலம் ஸூக்ஷ்மம் நிர்விகல்பம் நிரஞ்ஜநம் ।
ஏகமேவாத்வயம் ப்ரஹ்ம நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந ॥ 468॥
அநிரூப்ய ஸ்வரூபம் யந்மநோவாசாமகோசரம் ।
ஏகமேவாத்வயம் ப்ரஹ்ம நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந ॥ 469॥
ஸத்ஸம்ரு'த்தம் ஸ்வதஃஸித்தம் ஶுத்தம் புத்தமநீத்ரு'ஶம் ।
ஏகமேவாத்வயம் ப்ரஹ்ம நேஹ நாநாஸ்தி கிஞ்சந ॥ 470॥
நிரஸ்தராகா விநிரஸ்தபோகாஃ (பாடபேதஃ - நிரபாஸ்தபோகாஃ)
ஶாந்தாஃ ஸுதாந்தா யதயோ மஹாந்தஃ ।
விஜ்ஞாய தத்த்வம் பரமேததந்தே
ப்ராப்தாஃ பராம் நிர்வ்ரு'திமாத்மயோகாத் ॥ 471॥
பவாநபீதம் பரதத்த்வமாத்மநஃ
ஸ்வரூபமாநந்தகநம் விசார்ய । (பாடபேதஃ - நிசாய்ய)
விதூய மோஹம் ஸ்வமநஃப்ரகல்பிதம்
முக்தஃ க்ரு'தார்தோ பவது ப்ரபுத்தஃ ॥ 472॥
ஸமாதிநா ஸாதுவிநிஶ்சலாத்மநா (பாடபேதஃ - ஸுநிஶ்சலாத்மநா)
பஶ்யாத்மதத்த்வம் ஸ்புடபோதசக்ஷுஷா ।
நிஃஸம்ஶயம் ஸம்யகவேக்ஷிதஶ்சே-
ச்ச்ருதஃ பதார்தோ ந புநர்விகல்ப்யதே ॥ 473॥ (பாடபேதஃ - புநர்விகல்பதே)
ஸ்வஸ்யாவித்யாபந்தஸம்பந்தமோக்ஷா-
த்ஸத்யஜ்ஞாநாநந்தரூபாத்மலப்தௌ ।
ஶாஸ்த்ரம் யுக்திர்தேஶிகோக்திஃ ப்ரமாணம்
சாந்தஃஸித்தா ஸ்வாநுபூதிஃ ப்ரமாணம் ॥ 474॥
பந்தோ மோக்ஷஶ்ச த்ரு'ப்திஶ்ச சிந்தாऽऽரோக்யக்ஷுதாதயஃ ।
ஸ்வேநைவ வேத்யா யஜ்ஜ்ஞாநம் பரேஷாமாநுமாநிகம் ॥ 475॥
தடஸ்திதா போதயந்தி குரவஃ ஶ்ருதயோ யதா ।
ப்ரஜ்ஞயைவ தரேத்வித்வாநீஶ்வராநுக்ரு'ஹீதயா ॥ 476॥
ஸ்வாநுபூத்யா ஸ்வயம் ஜ்ஞாத்வா ஸ்வமாத்மாநமகண்டிதம் ।
ஸம்ஸித்தஃ ஸம்முகம் திஷ்டேந்நிர்விகல்பாத்மநாऽऽத்மநி ॥ 477॥ (பாடபேதஃ - ஸுஸுகம் திஷ்டேந்)
வேதாந்தஸித்தாந்தநிருக்திரேஷா
ப்ரஹ்மைவ ஜீவஃ ஸகலம் ஜகச்ச ।
அகண்டரூபஸ்திதிரேவ மோக்ஷோ
ப்ரஹ்மாத்விதீயே ஶ்ருதயஃ ப்ரமாணம் ॥ 478॥ (பாடபேதஃ - ப்ரஹ்மாத்விதீயம்)
இதி குருவசநாச்ச்ருதிப்ரமாணாத்
பரமவகம்ய ஸதத்த்வமாத்மயுக்த்யா ।
ப்ரஶமிதகரணஃ ஸமாஹிதாத்மா
க்வசிதசலாக்ரு'திராத்மநிஷ்டதோऽபூத் ॥ 479॥ (பாடபேதஃ - ஆத்மநிஷ்டிதோ)
கிஞ்சித்காலம் ஸமாதாய பரே ப்ரஹ்மணி மாநஸம் । (பாடபேதஃ - கஞ்சித்காலம்)
உத்தாய பரமாநந்தாதிதம் வசநமப்ரவீத் ॥ 480॥ (பாடபேதஃ - வ்யுத்தாய)
புத்திர்விநஷ்டா கலிதா ப்ரவ்ரு'த்திஃ
ப்ரஹ்மாத்மநோரேகதயாऽதிகத்யா ।
இதம் ந ஜாநேऽப்யநிதம் ந ஜாநே
கிம் வா கியத்வா ஸுகமஸ்த்யபாரம் ॥ 481॥ (பாடபேதஃ - ஸுகமஸ்ய பாரம்)
வாசா வக்துமஶக்யமேவ மநஸா மந்தும் ந வா ஶக்யதே
ஸ்வாநந்தாம்ரு'தபூரபூரிதபரப்ரஹ்மாம்புதேர்வைபவம் ।
அம்போராஶிவிஶீர்ணவார்ஷிகஶிலாபாவம் பஜந்மே மநோ
யஸ்யாம்ஶாம்ஶலவே விலீநமதுநாऽऽநந்தாத்மநா நிர்வ்ரு'தம் ॥ 482॥
க்வ கதம் கேந வா நீதம் குத்ர லீநமிதம் ஜகத் ।
அதுநைவ மயா த்ரு'ஷ்டம் நாஸ்தி கிம் மஹதத்புதம் ॥ 483॥
கிம் ஹேயம் கிமுபாதேயம் கிமந்யத்கிம் விலக்ஷணம் ।
அகண்டாநந்தபீயூஷபூர்ணே ப்ரஹ்மமஹார்ணவே ॥ 484॥
ந கிஞ்சிதத்ர பஶ்யாமி ந ஶரு'ணோமி ந வேத்ம்யஹம் ।
ஸ்வாத்மநைவ ஸதாநந்தரூபேணாஸ்மி விலக்ஷணஃ ॥ 485॥
நமோ நமஸ்தே குரவே மஹாத்மநே
விமுக்தஸங்காய ஸதுத்தமாய ।
நித்யாத்வயாநந்தரஸஸ்வரூபிணே
பூம்நே ஸதாऽபாரதயாம்புதாம்நே ॥ 486॥
யத்கடாக்ஷஶஶிஸாந்த்ரசந்த்ரிகா-
பாததூதபவதாபஜஶ்ரமஃ ।
ப்ராப்தவாநஹமகண்டவைபவா-
நந்தமாத்மபதமக்ஷயம் க்ஷணாத் ॥ 487॥
தந்யோऽஹம் க்ரு'தக்ரு'த்யோऽஹம் விமுக்தோऽஹம் பவக்ரஹாத் ।
நித்யாநந்தஸ்வரூபோऽஹம் பூர்ணோऽஹம் த்வதநுக்ரஹாத் ॥ 488॥
அஸங்கோऽஹமநங்கோऽஹமலிங்கோऽஹமபங்குரஃ ।
ப்ரஶாந்தோऽஹமநந்தோऽஹமமலோऽஹம் சிரந்தநஃ ॥ 489॥ (பாடபேதஃ - ऽஹமதாந்தோऽஹம்)
அகர்தாஹமபோக்தாஹமவிகாரோऽஹமக்ரியஃ ।
ஶுத்தபோதஸ்வரூபோऽஹம் கேவலோऽஹம் ஸதாஶிவஃ ॥ 490॥
த்ரஷ்டுஃ ஶ்ரோதுர்வக்துஃ கர்துர்போக்துர்விபிந்ந ஏவாஹம் ।
நித்யநிரந்தரநிஷ்க்ரியநிஃஸீமாஸங்கபூர்ணபோதாத்மா ॥ 491॥
நாஹமிதம் நாஹமதோऽப்யுபயோரவபாஸகம் பரம் ஶுத்தம் ।
பாஹ்யாப்யந்தரஶூந்யம் பூர்ணம் ப்ரஹ்மாத்விதீயமேவாஹம் ॥ 492॥
நிருபமமநாதிதத்த்வம் த்வமஹமிதமத இதி கல்பநாதூரம் ।
நித்யாநந்தைகரஸம் ஸத்யம் ப்ரஹ்மாத்விதீயமேவாஹம் ॥ 493॥
நாராயணோऽஹம் நரகாந்தகோऽஹம்
புராந்தகோऽஹம் புருஷோऽஹமீஶஃ ।
அகண்டபோதோऽஹமஶேஷஸாக்ஷீ
நிரீஶ்வரோऽஹம் நிரஹம் ச நிர்மமஃ ॥ 494॥
ஸர்வேஷு பூதேஷ்வஹமேவ ஸம்ஸ்திதோ
ஜ்ஞாநாத்மநாऽந்தர்பஹிராஶ்ரயஃ ஸந் ।
போக்தா ச போக்யம் ஸ்வயமேவ ஸர்வம்
யத்யத்ப்ரு'தக்த்ரு'ஷ்டமிதந்தயா புரா ॥ 495॥
மய்யகண்டஸுகாம்போதௌ பஹுதா விஶ்வவீசயஃ ।
உத்பத்யந்தே விலீயந்தே மாயாமாருதவிப்ரமாத் ॥ 496॥
ஸ்துலாதிபாவா மயி கல்பிதா ப்ரமா-
தாரோபிதாநுஸ்புரணேந லோகைஃ ।
காலே யதா கல்பகவத்ஸராய-
ணர்த்வாதயோ நிஷ்கலநிர்விகல்பே ॥ 497॥
ஆரோபிதம் நாஶ்ரயதூஷகம் பவேத்
கதாபி மூடைரதிதோஷதூஷிதைஃ । மூடைர்மதி
நார்த்ரீகரோத்யூஷரபூமிபாகம்
மரீசிகாவாரி மஹாப்ரவாஹஃ ॥ 498॥
ஆகாஶவல்லேபவிதூரகோऽஹம் (பாடபேதஃ - ஆகாஶவத் கல்பவி)
ஆதித்யவத்பாஸ்யவிலக்ஷணோऽஹம் ।
அஹார்யவந்நித்யவிநிஶ்சலோऽஹம்
அம்போதிவத்பாரவிவர்ஜிதோऽஹம் ॥ 499॥
ந மே தேஹேந ஸம்பந்தோ மேகேநேவ விஹாயஸஃ ।
அதஃ குதோ மே தத்தர்மா ஜாக்ரத்ஸ்வப்நஸுஷுப்தயஃ ॥ 500॥
உபாதிராயாதி ஸ ஏவ கச்சதி
ஸ ஏவ கர்மாணி கரோதி புங்க்தே ।
ஸ ஏவ ஜீர்யந் ம்ரியதே ஸதாஹம் (பாடபேதஃ - ஏவ ஜீவந்)
குலாத்ரிவந்நிஶ்சல ஏவ ஸம்ஸ்திதஃ ॥ 501॥
ந மே ப்ரவ்ரு'த்திர்ந ச மே நிவ்ரு'த்திஃ
ஸதைகரூபஸ்ய நிரம்ஶகஸ்ய ।
ஏகாத்மகோ யோ நிவிடோ நிரந்தரோ (பாடபேதஃ - நிபிடோ)
வ்யோமேவ பூர்ணஃ ஸ கதம் நு சேஷ்டதே ॥ 502॥
புண்யாநி பாபாநி நிரிந்த்ரியஸ்ய
நிஶ்சேதஸோ நிர்விக்ரு'தேர்நிராக்ரு'தேஃ ।
குதோ மமாகண்டஸுகாநுபூதேஃ
ப்ரூதே ஹ்யநந்வாகதமித்யபி ஶ்ருதிஃ ॥ 503॥
சாயயா ஸ்ப்ரு'ஷ்டமுஷ்ணம் வா ஶீதம் வா ஸுஷ்டு துஃஷ்டு வா ।
ந ஸ்ப்ரு'ஶத்யேவ யத்கிஞ்சித்புருஷம் தத்விலக்ஷணம் ॥ 504॥
ந ஸாக்ஷிணம் ஸாக்ஷ்யதர்மாஃ ஸம்ஸ்ப்ரு'ஶந்தி விலக்ஷணம் ।
அவிகாரமுதாஸீநம் க்ரு'ஹதர்மாஃ ப்ரதீபவத் ।
தேஹேந்த்ரியமநோதர்மா நைவாத்மாநம் ஸ்ப்ரு'ஶந்த்யஹோ ॥ 505॥ ஏக்ஷ்த்ர
ரவேர்யதா கர்மணி ஸாக்ஷிபாவோ
வஹ்நேர்யதா தாஹநியாமகத்வம் । (பாடபேதஃ - வாऽயஸி தாஹகத்வம்)
ரஜ்ஜோர்யதாऽऽரோபிதவஸ்துஸங்கஃ
ததைவ கூடஸ்தசிதாத்மநோ மே ॥ 506॥
கர்தாபி வா காரயிதாபி நாஹம்
போக்தாபி வா போஜயிதாபி நாஹம் ।
த்ரஷ்டாபி வா தர்ஶயிதாபி நாஹம்
ஸோऽஹம் ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிரநீத்ரு'காத்மா ॥ 507॥
சலத்யுபாதௌ ப்ரதிபிம்பலௌல்ய-
மௌபாதிகம் மூடதியோ நயந்தி ।
ஸ்வபிம்பபூதம் ரவிவத்விநிஷ்க்ரியம்
கர்தாஸ்மி போக்தாஸ்மி ஹதோऽஸ்மி ஹேதி ॥ 508॥
ஜலே வாபி ஸ்தலே வாபி லுடத்வேஷ ஜடாத்மகஃ ।
நாஹம் விலிப்யே தத்தர்மைர்கடதர்மைர்நபோ யதா ॥ 509॥
கர்த்ரு'த்வபோக்த்ரு'த்வகலத்வமத்ததா-
ஜடத்வபத்தத்வவிமுக்ததாதயஃ ।
புத்தேர்விகல்பா ந து ஸந்தி வஸ்துதஃ
ஸ்வஸ்மிந்பரே ப்ரஹ்மணி கேவலேऽத்வயே ॥ 510॥
ஸந்து விகாராஃ ப்ரக்ரு'தேர்தஶதா ஶததா ஸஹஸ்ரதா வாபி ।
கிம் மேऽஸங்கசிதஸ்தைர்ந கநஃ க்வசிதம்பரம் ஸ்ப்ரு'ஶதி ॥ 511॥ (பாடபேதஃ - தைஃ கிம் மேऽஸங்கசிதேர்ந ஹ்யம்புதடம்பரோऽம்பரம்)
அவ்யக்தாதிஸ்தூலபர்யந்தமேதத்
விஶ்வம் யத்ராபாஸமாத்ரம் ப்ரதீதம் ।
வ்யோமப்ரக்யம் ஸூக்ஷ்மமாத்யந்தஹீநம்
ப்ரஹ்மாத்வைதம் யத்ததேவாஹமஸ்மி ॥ 512॥
ஸர்வாதாரம் ஸர்வவஸ்துப்ரகாஶம்
ஸர்வாகாரம் ஸர்வகம் ஸர்வஶூந்யம் ।
நித்யம் ஶுத்தம் நிஶ்சலம் நிர்விகல்பம் (பாடபேதஃ - நிஷ்கலம்)
ப்ரஹ்மாத்வைதம் யத்ததேவாஹமஸ்மி ॥ 513॥
யத்ப்ரத்யஸ்தாஶேஷமாயாவிஶேஷம்
ப்ரத்யக்ரூபம் ப்ரத்யயாகம்யமாநம் ।
ஸத்யஜ்ஞாநாநந்தமாநந்தரூபம்
ப்ரஹ்மாத்வைதம் யத்ததேவாஹமஸ்மி ॥ 514॥
நிஷ்க்ரியோऽஸ்ம்யவிகாரோऽஸ்மி
நிஷ்கலோऽஸ்மி நிராக்ரு'திஃ ।
நிர்விகல்போऽஸ்மி நித்யோऽஸ்மி
நிராலம்போऽஸ்மி நிர்த்வயஃ ॥ 515॥
ஸர்வாத்மகோऽஹம் ஸர்வோऽஹம் ஸர்வாதீதோऽஹமத்வயஃ ।
கேவலாகண்டபோதோऽஹமாநந்தோऽஹம் நிரந்தரஃ ॥ 516॥
ஸ்வாராஜ்யஸாம்ராஜ்யவிபூதிரேஷா
பவத்க்ரு'பாஶ்ரீமஹிமப்ரஸாதாத் ।
ப்ராப்தா மயா ஶ்ரீகுரவே மஹாத்மநே
நமோ நமஸ்தேऽஸ்து புநர்நமோऽஸ்து ॥ 517॥
மஹாஸ்வப்நே மாயாக்ரு'தஜநிஜராம்ரு'த்யுகஹநே
ப்ரமந்தம் க்லிஶ்யந்தம் பஹுலதரதாபைரநுதிநம் । (பாடபேதஃ - ரநுகலம்)
அஹங்காரவ்யாக்ரவ்யதிதமிமமத்யந்தக்ரு'பயா
ப்ரபோத்ய ப்ரஸ்வாபாத்பரமவிதவாந்மாமஸி குரோ ॥ 518॥
நமஸ்தஸ்மை ஸதைகஸ்மை கஸ்மைசிந்மஹஸே நமஃ । (பாடபேதஃ - ஸதேகஸ்மை நமஶ்சிந்மஹஸே முஹுஃ)
யதேதத்விஶ்வரூபேண ராஜதே குருராஜ தே ॥ 519॥
இதி நதமவலோக்ய ஶிஷ்யவர்யம்
ஸமதிகதாத்மஸுகம் ப்ரபுத்ததத்த்வம் ।
ப்ரமுதிதஹ்ரு'தயம் ஸ தேஶிகேந்த்ரஃ (பாடபேதஃ - ஹ்ரு'தயஃ)
புநரிதமாஹ வசஃ பரம் மஹாத்மா ॥ 520॥
ப்ரஹ்மப்ரத்யயஸந்ததிர்ஜகததோ ப்ரஹ்மைவ தத்ஸர்வதஃ (பாடபேதஃ - ஸத்ஸர்வதஃ)
பஶ்யாத்யாத்மத்ரு'ஶா ப்ரஶாந்தமநஸா ஸர்வாஸ்வவஸ்தாஸ்வபி ।
ரூபாதந்யதவேக்ஷிதம் கிமபிதஶ்சக்ஷுஷ்மதாம் த்ரு'ஶ்யதே (பாடபேதஃ - வித்யதே)
தத்வத்ப்ரஹ்மவிதஃ ஸதஃ கிமபரம் புத்தேர்விஹாராஸ்பதம் ॥ 521॥
கஸ்தாம் பராநந்தரஸாநுபூதி-
ம்ரு'த்ஸ்ரு'ஜ்ய ஶூந்யேஷு ரமேத வித்வாந் । (பாடபேதஃ - முத்ஸ்ரு'ஜ்ய
சந்த்ரே மஹாஹ்லாதிநி தீப்யமாநே)
சித்ரேந்துமாலோகயிதும் க இச்சேத் ॥ 522॥
அஸத்பதார்தாநுபவேந கிஞ்சிந்
ந ஹ்யஸ்தி த்ரு'ப்திர்ந ச துஃகஹாநிஃ ।
ததத்வயாநந்தரஸாநுபூத்யா
த்ரு'ப்தஃ ஸுகம் திஷ்ட ஸதாத்மநிஷ்டயா ॥ 523॥
ஸ்வமேவ ஸர்வதா பஶ்யந்மந்யமாநஃ ஸ்வமத்வயம் । (பாடபேதஃ - ஸர்வதஃ)
ஸ்வாநந்தமநுபுஞ்ஜாநஃ காலம் நய மஹாமதே ॥ 524॥
அகண்டபோதாத்மநி நிர்விகல்பே
விகல்பநம் வ்யோம்நி புரப்ரகல்பநம் ।
ததத்வயாநந்தமயாத்மநா ஸதா
ஶாந்திம் பராமேத்ய பஜஸ்வ மௌநம் ॥ 525॥
தூஷ்ணீமவஸ்தா பரமோபஶாந்திஃ
புத்தேரஸத்கல்பவிகல்பஹேதோஃ ।
ப்ரஹ்மாத்மநோ ப்ரஹ்மவிதோ மஹாத்மநோ
யத்ராத்வயாநந்தஸுகம் நிரந்தரம் ॥ 526॥
நாஸ்தி நிர்வாஸநாந்மௌநாத்பரம் ஸுகக்ரு'துத்தமம் ।
விஜ்ஞாதாத்மஸ்வரூபஸ்ய ஸ்வாநந்தரஸபாயிநஃ ॥ 527॥
கச்சம்ஸ்திஷ்டந்நுபவிஶஞ்சயாநோ வாऽந்யதாபி வா ।
யதேச்சயா வஸேத்வித்வாநாத்மாராமஃ ஸதா முநிஃ ॥ 528॥
ந தேஶகாலாஸநதிக்யமாதி-
லக்ஷ்யாத்யபேக்ஷாऽப்ரதிபத்தவ்ரு'த்தேஃ । (பாடபேதஃ - ப்ரதிபத்த
ஸம்ஸித்ததத்த்வஸ்ய மஹாத்மநோऽஸ்தி)
ஸ்வவேதநே கா நியமாத்யவஸ்தா ॥ 529॥
கடோऽயமிதி விஜ்ஞாதும் நியமஃ கோऽந்வவேக்ஷதே । (பாடபேதஃ - அபேக்ஷ்யதே)
விநா ப்ரமாணஸுஷ்டுத்வம் யஸ்மிந்ஸதி பதார்ததீஃ ॥ 530॥
அயமாத்மா நித்யஸித்தஃ ப்ரமாணே ஸதி பாஸதே ।
ந தேஶம் நாபி வா காலம் ந ஶுத்திம் வாப்யபேக்ஷதே ॥ 531॥
தேவதத்தோऽஹமித்யேதத்விஜ்ஞாநம் நிரபேக்ஷகம் ।
தத்வத்ப்ரஹ்மவிதோऽப்யஸ்ய ப்ரஹ்மாஹமிதி வேதநம் ॥ 532॥
பாநுநேவ ஜகத்ஸர்வம் பாஸதே யஸ்ய தேஜஸா ।
அநாத்மகமஸத்துச்சம் கிம் நு தஸ்யாவபாஸகம் ॥ 533॥
வேதஶாஸ்த்ரபுராணாநி பூதாநி ஸகலாந்யபி ।
யேநார்தவந்தி தம் கிந்நு விஜ்ஞாதாரம் ப்ரகாஶயேத் ॥ 534॥
ஏஷ ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிரநந்தஶக்திஃ
ஆத்மாऽப்ரமேயஃ ஸகலாநுபூதிஃ ।
யமேவ விஜ்ஞாய விமுக்தபந்தோ
ஜயத்யயம் ப்ரஹ்மவிதுத்தமோத்தமஃ ॥ 535॥
ந கித்யதே நோ விஷயைஃ ப்ரமோததே
ந ஸஜ்ஜதே நாபி விரஜ்யதே ச ।
ஸ்வஸ்மிந்ஸதா க்ரீடதி நந்ததி ஸ்வயம்
நிரந்தராநந்தரஸேந த்ரு'ப்தஃ ॥ 536॥
க்ஷுதாம் தேஹவ்யதாம் த்யக்த்வா பாலஃ க்ரீடதி வஸ்துநிஃ । (பாடபேதஃ - வஸ்துநி)
ததைவ வித்வாந் ரமதே நிர்மமோ நிரஹம் ஸுகீ ॥ 537॥
சிந்தாஶூந்யமதைந்யபைக்ஷமஶநம் பாநம் ஸரித்வாரிஷு
ஸ்வாதந்த்ர்யேண நிரங்குஶா ஸ்திதிரபீர்நித்ரா ஶ்மஶாநே வநே ।
வஸ்த்ரம் க்ஷாலநஶோஷணாதிரஹிதம் திக்வாஸ்து ஶய்யா மஹீ
ஸஞ்சாரோ நிகமாந்தவீதிஷு விதாம் க்ரீடா பரே ப்ரஹ்மணி ॥ 538॥
விமாநமாலம்ப்ய ஶரீரமேதத்
புநக்த்யஶேஷாந்விஷயாநுபஸ்திதாந் ।
பரேச்சயா பாலவதாத்மவேத்தா
யோऽவ்யக்தலிங்கோऽநநுஷக்தபாஹ்யஃ ॥ 539॥
திகம்பரோ வாபி ச ஸாம்பரோ வா
த்வகம்பரோ வாபி சிதம்பரஸ்தஃ ।
உந்மத்தவத்வாபி ச பாலவத்வா
பிஶாசவத்வாபி சரத்யவந்யாம் ॥ 540॥
காமாந்நிஷ்காமரூபீ ஸம்ஶ்சரத்யேகசரோ முநிஃ । (பாடபேதஃ - காமாந்நீ காமரூபீ)
ஸ்வாத்மநைவ ஸதா துஷ்டஃ ஸ்வயம் ஸர்வாத்மநா ஸ்திதஃ ॥ 541॥
க்வசிந்மூடோ வித்வாந் க்வசிதபி மஹாராஜவிபவஃ
க்வசித்ப்ராந்தஃ ஸௌம்யஃ க்வசிதஜகராசாரகலிதஃ ।
க்வசித்பாத்ரீபூதஃ க்வசிதவமதஃ க்வாப்யவிதிதஃ
சரத்யேவம் ப்ராஜ்ஞஃ ஸததபரமாநந்தஸுகிதஃ ॥ 542॥
நிர்தநோऽபி ஸதா துஷ்டோऽப்யஸஹாயோ மஹாபலஃ ।
நித்யத்ரு'ப்தோऽப்யபுஞ்ஜாநோऽப்யஸமஃ ஸமதர்ஶநஃ ॥ 543॥
அபி குர்வந்நகுர்வாணஶ்சாபோக்தா பலபோக்யபி ।
ஶரீர்யப்யஶரீர்யேஷ பரிச்சிந்நோऽபி ஸர்வகஃ ॥ 544॥
அஶரீரம் ஸதா ஸந்தமிமம் ப்ரஹ்மவிதம் க்வசித் ।
ப்ரியாப்ரியே ந ஸ்ப்ரு'ஶதஸ்ததைவ ச ஶுபாஶுபே ॥ 545॥
ஸ்தூலாதிஸம்பந்தவதோऽபிமாநிநஃ
ஸுகம் ச துஃகம் ச ஶுபாஶுபே ச ।
வித்வஸ்தபந்தஸ்ய ஸதாத்மநோ முநேஃ
குதஃ ஶுபம் வாऽப்யஶுபம் பலம் வா ॥ 546॥
தமஸா க்ரஸ்தவத்பாநாதக்ரஸ்தோऽபி ரவிர்ஜநைஃ ।
க்ரஸ்த இத்யுச்யதே ப்ராந்த்யாம் ஹ்யஜ்ஞாத்வா வஸ்துலக்ஷணம் ॥ 547॥ (பாடபேதஃ - ப்ராந்த்யா)
தத்வத்தேஹாதிபந்தேப்யோ விமுக்தம் ப்ரஹ்மவித்தமம் ।
பஶ்யந்தி தேஹிவந்மூடாஃ ஶரீராபாஸதர்ஶநாத் ॥ 548॥
அஹிர்நிர்ல்வயநீம் வாயம் முக்த்வா தேஹம் து திஷ்டதி । (பாடபேதஃ - அஹிநி)
இதஸ்ததஶ்சால்யமாநோ யத்கிஞ்சித்ப்ராணவாயுநா ॥ 549॥
ஸ்த்ரோதஸா நீயதே தாரு யதா நிம்நோந்நதஸ்தலம் ।
தைவேந நீயதே தேஹோ யதாகாலோபபுக்திஷு ॥ 550॥
ப்ராரப்தகர்மபரிகல்பிதவாஸநாபிஃ
ஸம்ஸாரிவச்சரதி புக்திஷு முக்ததேஹஃ ।
ஸித்தஃ ஸ்வயம் வஸதி ஸாக்ஷிவதத்ர தூஷ்ணீம்
சக்ரஸ்ய மூலமிவ கல்பவிகல்பஶூந்யஃ ॥ 551॥
நைவேந்த்ரியாணி விஷயேஷு நியுங்க்த ஏஷ
நைவாபயுங்க்த உபதர்ஶநலக்ஷணஸ்தஃ ।
நைவ க்ரியாபலமபீஷதவேக்ஷதே ஸ (பாடபேதஃ - அபீஷதபேக்ஷதே ஸஃ)
ஸ்வாநந்தஸாந்த்ரரஸபாநஸுமத்தசித்தஃ ॥ 552॥
லக்ஷ்யாலக்ஷ்யகதிம் த்யக்த்வா யஸ்திஷ்டேத்கேவலாத்மநா ।
ஶிவ ஏவ ஸ்வயம் ஸாக்ஷாதயம் ப்ரஹ்மவிதுத்தமஃ ॥ 553॥
ஜீவந்நேவ ஸதா முக்தஃ க்ரு'தார்தோ ப்ரஹ்மவித்தமஃ ।
உபாதிநாஶாத்ப்ரஹ்மைவ ஸந் ப்ரஹ்மாப்யேதி நிர்த்வயம் ॥ 554॥
ஶைலூஷோ வேஷஸத்பாவாபாவயோஶ்ச யதா புமாந் ।
ததைவ ப்ரஹ்மவிச்ச்ரேஷ்டஃ ஸதா ப்ரஹ்மைவ நாபரஃ ॥ 555॥
யத்ர க்வாபி விஶீர்ணம் ஸத்பர்ணமிவ தரோர்வபுஃ பததாத் । (பாடபேதஃ - விஶீர்ணம் பர்ணமிவ)
ப்ரஹ்மீபூதஸ்ய யதேஃ ப்ராகேவ தச்சிதக்நிநா தக்தம் ॥ 556॥
ஸதாத்மநி ப்ரஹ்மணி திஷ்டதோ முநேஃ
பூர்ணாऽத்வயாநந்தமயாத்மநா ஸதா ।
ந தேஶகாலாத்யுசிதப்ரதீக்ஷா
த்வங்மாம்ஸவிட்பிண்டவிஸர்ஜநாய ॥ 557॥
தேஹஸ்ய மோக்ஷோ நோ மோக்ஷோ ந தண்டஸ்ய கமண்டலோஃ ।
அவித்யாஹ்ரு'தயக்ரந்திமோக்ஷோ மோக்ஷோ யதஸ்ததஃ ॥ 558॥
குல்யாயாமத நத்யாம் வா ஶிவக்ஷேத்ரேऽபி சத்வரே ।
பர்ணம் பததி சேத்தேந தரோஃ கிம் நு ஶுபாஶுபம் ॥ 559॥
பத்ரஸ்ய புஷ்பஸ்ய பலஸ்ய நாஶவத்-
தேஹேந்த்ரியப்ராணதியாம் விநாஶஃ ।
நைவாத்மநஃ ஸ்வஸ்ய ஸதாத்மகஸ்யா-
நந்தாக்ரு'தேர்வ்ரு'க்ஷவதஸ்தி சைஷஃ ॥ 560॥ (பாடபேதஃ - வதாஸ்த ஏஷஃ)
ப்ரஜ்ஞாநகந இத்யாத்மலக்ஷணம் ஸத்யஸூசகம் ।
அநூத்யௌபாதிகஸ்யைவ கதயந்தி விநாஶநம் ॥ 561॥
அவிநாஶீ வா அரேऽயமாத்மேதி ஶ்ருதிராத்மநஃ ।
ப்ரப்ரவீத்யவிநாஶித்வம் விநஶ்யத்ஸு விகாரிஷு ॥ 562॥
பாஷாணவ்ரு'க்ஷத்ரு'ணதாந்யகடங்கராத்யா (பாடபேதஃ - கடாம்பராத்யா)
தக்தா பவந்தி ஹி ம்ரு'தேவ யதா ததைவ ।
தேஹேந்த்ரியாஸுமந ஆதி ஸமஸ்தத்ரு'ஶ்யம்
ஜ்ஞாநாக்நிதக்தமுபயாதி பராத்மபாவம் ॥ 563॥
விலக்ஷணம் யதா த்வாந்தம் லீயதே பாநுதேஜஸி ।
ததைவ ஸகலம் த்ரு'ஶ்யம் ப்ரஹ்மணி ப்ரவிலீயதே ॥ 564॥
கடே நஷ்டே யதா வ்யோம வ்யோமைவ பவதி ஸ்புடம் ।
ததைவோபாதிவிலயே ப்ரஹ்மைவ ப்ரஹ்மவித்ஸ்வயம் ॥ 565॥
க்ஷீரம் க்ஷீரே யதா க்ஷிப்தம் தைலம் தைலே ஜலம் ஜலே ।
ஸம்யுக்தமேகதாம் யாதி ததாऽऽத்மந்யாத்மவிந்முநிஃ ॥ 566॥
ஏவம் விதேஹகைவல்யம் ஸந்மாத்ரத்வமகண்டிதம் ।
ப்ரஹ்மபாவம் ப்ரபத்யைஷ யதிர்நாவர்ததே புநஃ ॥ 567॥
ஸதாத்மைகத்வவிஜ்ஞாநதக்தாவித்யாதிவர்ஷ்மணஃ ।
அமுஷ்ய ப்ரஹ்மபூதத்வாத் ப்ரஹ்மணஃ குத உத்பவஃ ॥ 568॥
மாயாக்ல்ரு'ப்தௌ பந்தமோக்ஷௌ ந ஸ்தஃ ஸ்வாத்மநி வஸ்துதஃ ।
யதா ரஜ்ஜௌ நிஷ்க்ரியாயாம் ஸர்பாபாஸவிநிர்கமௌ ॥ 569॥
ஆவ்ரு'தேஃ ஸதஸத்த்வாப்யாம் வக்தவ்யே பந்தமோக்ஷணே ।
நாவ்ரு'திர்ப்ரஹ்மணஃ காசிதந்யாபாவாதநாவ்ரு'தம் ।
யத்யஸ்த்யத்வைதஹாநிஃ ஸ்யாத் த்வைதம் நோ ஸஹதே ஶ்ருதிஃ ॥ 570॥
பந்தஞ்ச மோக்ஷஞ்ச ம்ரு'ஷைவ மூடா
புத்தேர்குணம் வஸ்துநி கல்பயந்தி ।
த்ரு'காவ்ரு'திம் மேகக்ரு'தாம் யதா ரவௌ
யதோऽத்வயாऽஸங்கசிதேததக்ஷரம் ॥ 571॥ (பாடபேதஃ - சிதேகமக்ஷரம்)
அஸ்தீதி ப்ரத்யயோ யஶ்ச யஶ்ச நாஸ்தீதி வஸ்துநி ।
புத்தேரேவ குணாவேதௌ ந து நித்யஸ்ய வஸ்துநஃ ॥ 572॥
அதஸ்தௌ மாயயா க்ல்ரு'ப்தௌ பந்தமோக்ஷௌ ந சாத்மநி ।
நிஷ்கலே நிஷ்க்ரியே ஶாந்தே நிரவத்யே நிரஞ்ஜநே ।
அத்விதீயே பரே தத்த்வே வ்யோமவத்கல்பநா குதஃ ॥ 573॥
ந நிரோதோ ந சோத்பத்திர்ந பத்தோ ந ச ஸாதகஃ ।
ந முமுக்ஷுர்ந வை முக்த இத்யேஷா பரமார்ததா ॥ 574॥
ஸகலநிகமசூடாஸ்வாந்தஸித்தாந்தரூபம்
பரமிதமதிகுஹ்யம் தர்ஶிதம் தே மயாத்ய ।
அபகதகலிதோஷம் காமநிர்முக்தபுத்திம் (பாடபேதஃ - புத்திஃ)
ஸ்வஸுதவதஸக்ரு'த்த்வாம் பாவயித்வா முமுக்ஷும் ॥ 575॥
இதி ஶ்ருத்வா குரோர்வாக்யம் ப்ரஶ்ரயேண க்ரு'தாநதிஃ ।
ஸ தேந ஸமநுஜ்ஞாதோ யயௌ நிர்முக்தபந்தநஃ ॥ 576॥
குருரேவ ஸதாநந்தஸிந்தௌ நிர்மக்நமாநஸஃ । (பாடபேதஃ - குருரேஷ)
பாவயந்வஸுதாம் ஸர்வாம் விசசார நிரந்தரஃ ॥ 577॥
இத்யாசார்யஸ்ய ஶிஷ்யஸ்ய ஸம்வாதேநாத்மலக்ஷணம் ।
நிரூபிதம் முமுக்ஷூணாம் ஸுகபோதோபபத்தயே ॥ 578॥
ஹிதமிதமுபதேஶமாத்ரியந்தாம்
விஹிதநிரஸ்தஸமஸ்தசித்ததோஷாஃ ।
பவஸுகவிரதாஃ ப்ரஶாந்தசித்தாஃ (பாடபேதஃ - ஸுகவிமுகாஃ)
ஶ்ருதிரஸிகா யதயோ முமுக்ஷவோ யே ॥ 579॥
ஸம்ஸாராத்வநி தாபபாநுகிரணப்ரோத்பூததாஹவ்யதா-
கிந்நாநாம் ஜலகாங்க்ஷயா மருபுவி ப்ராந்த்யா பரிப்ராம்யதாம் ।
அத்யாஸந்நஸுதாம்புதிம் ஸுககரம் ப்ரஹ்மாத்வயம் தர்ஶய-
த்யேஷா ஶங்கரபாரதீ விஜயதே நிர்வாணஸந்தாயிநீ ॥ 580॥
॥ இதி ஶங்கராசார்யவிரசிதம் விவேகசூடாமணிஃ ॥
॥ ௐ தத்ஸத் ॥
Roman (IAST) Transliteration
sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |
govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |
ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||
labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |
yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||
vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |
ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||
amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||
uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |
yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |
vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |
na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |
mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |
yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||
brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |
so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||
ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||
etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |
marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |
uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||
śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |
brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||
svāminnamaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)
śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ |
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |
santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |
jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam |
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |
yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ
tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |
yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |
tayorvivekoditabodhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||
śiṣya uvāca |
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||
ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |
ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||
śrīguruvāca |
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |
ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |
kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||
na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |
prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |
vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |
vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||
śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu |
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |
tato'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |
pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena |
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||
śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |
āśāgraho majjayate'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||
viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||
mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |
dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām |
karoti jīvaḥ svayametadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||
sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |
varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)
nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |
manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |
svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |
svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||
idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |
svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |
vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-
tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||
antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||
ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā |
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā |
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |
rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)
ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-
ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)
eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |
bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||
abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)
sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |
etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit
nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||
avyaktametattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitireva buddheḥ |
suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)
kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||
dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |
vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||
atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||
asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |
avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |
vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||
eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||
jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |
ayo'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |
vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ
prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |
tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam |
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)
apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |
ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||
kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |
aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||
etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||
ajñānamūlo'yamanātmabandho
naisargiko'nādirananta īritaḥ |
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||
nāstrairna śastrairanilena vahninā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |
viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||
kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||
pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)
ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||
pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||
deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||
chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |
yathātmabuddhistava nāsti kāci-
jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||
karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||
yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ
pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)
gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |
yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |
sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-
statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)
pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā |
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyā manaso'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||
svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |
tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |
ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||
vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||
vivekavairāgyaguṇātirekā-
cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukṣo-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |
rajastamodoṣavato'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||
ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||
anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||
anādikālo'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |
karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||
bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |
vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||
upādhisambandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)
ayovikārānavikārivahnivat
sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||
śiṣya uvāca |
bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||
ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||
śrīgururuvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |
na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||
yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |
yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||
jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)
sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt |
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||
pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)
yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||
śiṣya uvāca |
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |
sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)
śrīgururuvāca |
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |
ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |
tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)
nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||
ghaṭodake bimbitamarkabimba-
mālokya mūḍho ravimeva manyate |
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)
svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||
viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |
nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |
na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||
mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-
nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)
tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī
śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'
nantattvahānirnigamāpramāṇatā |
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |
na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat
āropitasyāsti kimarthavattā'-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |
idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |
praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam || 237||
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-
ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |
khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||
tayorvirodho'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-
stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |
śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |
nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |
brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |
yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam |
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam |
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||
ekameva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||
yadvibhāti sadanekadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasamātmalakṣaṇam |
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||
sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |
tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||
jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |
pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |
adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |
so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271
saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-
rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)
durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |
saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-
gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||
antaḥśritānantadurantavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā |
prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||
ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam |
tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||
ahampadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||
ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |
liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |
teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |
tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||
yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||
brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā
saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||
yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |
kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)
ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||
sadaikarūpasya cidātmano vibho-
rānandamūrteranavadyakīrteḥ |
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||
tato'hamādervinivartya vṛttiṃ
santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||
samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |
sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||
nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ
kvacinna deyo viṣayānucintayā |
sa eva sañjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |
ato'rthasandhānaparatvameva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||
kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe |
tathā'dvayānandarasānubhūtau
naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||
na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |
tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |
vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |
samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||
ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau |
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||
saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |
apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |
yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe
dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||
satyābhisandhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam |
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)
durvāsanāmeva tatastato'dhikām |
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam |
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |
jānanhi kuryādasato'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |
dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau
sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||
ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)
parāvaraikatvavivekavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||
ayo'gniyogādiva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||
tato vikārāḥ prakṛterahammukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve |
kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |
ahampadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |
samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||
upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)
copādhyapohe svayameva kevalaḥ |
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |
samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)
svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||
samādhinā'nena samastavāsanā-
granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||
ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |
yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |
sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||
āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||
eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |
śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)
dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekameva || 385||
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayameva paścāt |
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||
taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |
cideva dehādyahamantametat
sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspandananirvikāram |
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |
svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe |
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||
kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||
samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |
kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |
paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |
tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)
ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |
ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |
līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-
rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |
susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)
vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |
ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)
guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||
dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |
audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||
jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau |
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |
suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |
na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |
na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginyapi ca prapañce |
karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |
nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |
yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||
nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||
samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-
cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)
svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-
tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)
vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |
akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā |
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)
kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanorekatayā'dhigatyā |
idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)
vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||
na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya |
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |
nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |
praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |
śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||
nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||
nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ
purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |
akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī
nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito
jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |
bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati
nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||
ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |
ahāryavannityaviniścalo'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |
ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya |
ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |
na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |
dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)
rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||
calatyupādhau pratibimbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |
nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |
kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantametat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||
niṣkriyo'smyavikāro'smi
niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||
sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |
kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)
ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya
candre mahāhlādini dīpyamāne)
citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||
asatpadārthānubhavena kiñcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ |
brahmātmano brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |
yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)
svavedane kā niyamādyavasthā || 529||
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |
na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||
eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ
ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |
yameva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca |
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||
vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |
parecchayā bālavadātmavettā
yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||
digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||
kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |
nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||
sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)
itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||
avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)
dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |
saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||
bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||
gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||
|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||
|| oṃ tatsat ||
Sanskrit — Devanagari (original)
सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् ।
गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ 1॥
जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता
तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।
आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः
मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥ 2॥ (पाठभेदः - शतकोटिजन्मसु कृतैः)
दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।
मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ॥ 3॥
लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं (पाठभेदः - कथञ्चिन्)
तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।
यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः
स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥ 4॥ (पाठभेदः - आत्महा स्वं)
इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।
दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ 5॥
वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् (पाठभेदः - पठन्तु)
कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः ।
आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्ति- (पाठभेदः - विना विमुक्तिः न)
र्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥ 6॥
अमृतत्त्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।
ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ॥ 7॥
अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान्
सन्न्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् ।
सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं
तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ 8॥
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं मग्नं संसारवारिधौ ।
योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥ 9॥
सन्न्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये ।
यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ 10॥
चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये ।
वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः ॥ 11॥
सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा ।
भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी ॥ 12॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्यो)
अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः ।
न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ 13॥
अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः ।
उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ॥ 14॥ (पाठभेदः - सन्त्यस्यां)
अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ॥
समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ 15॥
मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः ।
अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥ 16॥
विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः ।
मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ 17॥
साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः ।
येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥ 18॥
आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।
इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ।
शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ॥ 19॥
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ।
सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः ॥ 20॥
तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः । (पाठभेदः - जुगुप्सा या)
देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि ॥ 21॥ (पाठभेदः - भोग्यवस्तुनि)
विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ।
स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते ॥ 22॥
विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ।
उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः ।
बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा ॥ 23॥
सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् ।
चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ॥ 24॥
शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् । (पाठभेदः - सत्यबुद्ध्यावधारणा)
सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ 25॥
सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा । (पाठभेदः - सम्यगास्थापनं)
तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ॥ 26॥
अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् ।
स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ 27॥
मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना ।
प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥ 28॥
वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।
तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ 29॥
एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः ।
मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ 30॥
मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी ।
स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ 31॥
स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः ।
उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ।
उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् ॥ 32॥
श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ।
ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः ।
अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम् ॥ 33॥
तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः । (पाठभेदः - प्रह्वः)
प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ॥ 34॥
स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो
कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ ।
मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या
ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ॥ 35॥
दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं
दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः ।
भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः
शरण्यमन्यद्यदहं न जाने ॥ 36॥ (पाठभेदः - अन्यं)
शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो
वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः ।
तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना-
नहेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ 37॥
अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर-
श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् ।
सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कश-
प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ 38॥
ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैर्युतै- (पाठभेदः - सुशीतैः सितैः)
र्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय ।
सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो
धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥ 39॥
कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं
का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः ।
जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो
संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ॥ 40॥
तथा वदन्तं शरणागतं स्वं
संसारदावानलतापतप्तम् ।
निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या
दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ॥ 41॥
विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे
मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे ।
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय
तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ 42॥
मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः
संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः ।
येनैव याता यतयोऽस्य पारं
तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ॥ 43॥
अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः ।
तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ॥ 44॥
वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् ।
तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु ॥ 45॥
श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोः
मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः ।
यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य
मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ 46॥
अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव
ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः ।
तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः
अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ॥ 47॥
शिष्य उवाच ।
कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया ।
यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ॥ 48॥
को नाम बन्धः कथमेष आगतः
कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः ।
कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा
तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ 49॥
श्रीगुरुवाच ।
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया । (पाठभेदः - पावितं)
यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥ 50॥
ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः ।
बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ॥ 51॥
मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते ।
क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ॥ 52॥
पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ।
आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ॥ 53॥
वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा
स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन ।
चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव
ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ 54॥
अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् ।
कः शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशतैरपि ॥ 55॥
न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया ।
ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥ 56॥
वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् ।
प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ 57॥
वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् ।
वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥ 58॥
अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।
विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ॥ 59॥
शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।
अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः ॥ 60॥ तत्त्वज्ञात्तत्त्व
अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना ।
किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ॥ 61॥
न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।
विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥ 62॥
अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः ।
ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ 63॥ (पाठभेदः - बाह्यशब्दैः)
अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् ।
राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ॥ 64॥
आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं (पाठभेदः - परिशिलापाकर्षणं)
निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिःशब्दैस्तु निर्गच्छति ।
तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते
मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ॥ 65॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये ।
स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः ॥ 66॥ (पाठभेदः - रोगादेरिव)
यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः । (पाठभेदः - सम्मतः)
सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ 67॥
शऋणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते ।
तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥ 68॥
मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते
वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ।
ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा
न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥ 69॥
ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्व-
ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ।
ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान्
इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ॥ 70॥
यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् ।
तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ 71॥
मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्म-
त्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् ।
पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः
अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ॥ 72॥
अहम्ममेति प्रथितं शरीरं
मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः ।
नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः
सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ॥ 73॥
परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा
स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः ।
मात्रास्तदीया विषया भवन्ति
शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥ 74॥
य एषु मूढा विषयेषु बद्धा
रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन ।
आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः
स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ 75॥
शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च
पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।
कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन-
भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ 76॥
दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि ।
विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ 77॥
विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् ।
स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि ॥ 78॥
आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून्
भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् ।
आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले
निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ 79॥
विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः ।
स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ 80॥
विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः (पाठभेदः - विषयमार्गे गच्छतो)
प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि । (पाठभेदः - प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येष सिद्धः)
हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या
प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ 81॥
मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति
त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा ।
पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जव-
प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ 82॥
अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं
अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् ।
देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे
यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ॥ 83॥
शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति । (पाठभेदः - दिदृक्षते)
ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति ॥ 84॥ (पाठभेदः - स इच्छति)
मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु ।
मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥ 85॥
मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु ।
यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ 86॥
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् ।
पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ॥ 87॥
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा ।
समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः ।
अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ 88॥
बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां
स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् ।
करोति जीवः स्वयमेतदात्मना
तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ 89॥
सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः ।
विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ॥ 90॥
स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः
स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः ।
वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः
पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ 91॥
बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि
घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् ।
वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः (पाठभेदः - उपस्थं)
कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ॥ 92॥ (पाठभेदः - प्रवणानि)
निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः
अहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः ।
मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः
बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ 93॥
अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः ।
स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम् ॥ 94॥
प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः ।
स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत् ॥ 95॥ (पाठभेदः - विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव)
वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च
प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च ।
बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी
पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ 96॥
इदं शरीरं श‍ऋणु सूक्ष्मसञ्ज्ञितं
लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।
सवासनं कर्मफलानुभावकं
स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ 97॥
स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था
स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।
स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत्
कालीननानाविधवासनाभिः ॥ 98॥
कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते
यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा । (पाठभेदः - स्वयञ्ज्योतिरयं)
धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी
न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः । कर्मलेपैः
यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः
न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः ॥ 99॥
सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः ।
वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ॥ 100॥
अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः
सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः ।
बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव
श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ 101॥
उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षु-
त्प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । (पाठभेदः - प्रस्पन्दनाद्य्)
प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः (पाठभेदः - तज्ज्ञाः)
प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ॥ 102॥
अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि ।
अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ॥ 103॥
अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।
सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ॥ 104॥ (पाठभेदः - योगेनावस्थात्रितयम्श्नुते)
विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।
सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ 105॥
आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः ।
स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ।
तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन ॥ 106॥
यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ॥ 107॥
अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः
अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा ।
कार्यानुमेया सुधियैव माया
यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ॥ 108॥
सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो
भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।
साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो (पाठभेदः - अनङ्गाप्युभयात्मिका)
महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥ 109॥
शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या
सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा ।
रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा
गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥ 110॥
विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।
रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं
दुःखादयो ये मनसो विकाराः ॥ 111॥
कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया (पाठभेदः - लोभदम्भाभ्यसूया)
अहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः ।
धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्ति-
र्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः ॥ 112॥ (पाठभेदः - यस्मादेतत्तद्रजो)
एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य
शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा । शक्तिर्यया
सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः
विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः ॥ 113॥ (पाठभेदः - प्रसरस्य)
प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्- (पाठभेदः - सूक्ष्मार्थदृग्)
व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् ।
भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान्
हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ 114॥
अभावना वा विपरीतभावनाऽ- (पाठभेदः - विपरीतभावना)
सम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः ।
संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं
विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ॥ 115॥
अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा-
प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः ।
एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चित्
निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ॥ 116॥
सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि
ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते ।
यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन्
प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥ 117॥
मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः
त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः ।
श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च
दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ 118॥
विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः
स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः ।
तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा
यया सदानन्दरसं समृच्छति ॥ 119॥
अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं
तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः ।
सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था
प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः ॥ 120॥
सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः
बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः ।
सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः (पाठभेदः - सुषुप्तिरत्रास्य)
किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः ॥ 121॥
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः
सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः ।
व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वं
अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ॥ 122॥
माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् ।
असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम् ॥ 123॥
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः ।
यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ 124॥
अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहम्प्रत्ययलम्बनः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ॥ 125॥
यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।
बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ 126॥
यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन । (पाठभेदः - किञ्चन)
यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम् ॥ 127॥
येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन ।
आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम् ॥ 128॥
यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः ।
विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ॥ 129॥
अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः ।
वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ 130॥
एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो
निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः ।
सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो
येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ 131॥
अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां
अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः । (पाठभेदः - उरुप्रकाशः)
आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते
स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ॥ 132॥
ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां
देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् ।
अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो
न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन ॥ 133॥
न जायते नो म्रियते न वर्धते
न क्षीयते नो विकरोति नित्यः ।
विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मि-
न्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ॥ 134॥
प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः
सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः ।
विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था-
स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ॥ 135॥
नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्म-
न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् ।
जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं
प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ 136॥
अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः
प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः ।
येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या
पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ॥ 137॥
अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा
विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ।
ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः
ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शऋणु सखे ॥ 138॥
अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या
स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् ।
समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा
तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ॥ 139॥
तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान्
अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ।
ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः (पाठभेदः - बन्धकगुणैः)
परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ॥ 140॥
महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो
धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । (पाठभेदः - नानावस्थाः)
अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ
निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥ 141॥
भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिः
भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा ।
आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं
तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥ 142॥
कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः
व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् ।
अविरततमसाऽऽत्मन्यावृते मूढबुद्धिं
क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः ॥ 143॥
एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः ।
याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽऽत्मानं भ्रमत्ययम् ॥ 144॥
बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो
रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः ।
अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं
नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ॥ 145॥
अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो
नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः ।
जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख-
प्रवाहपातं जनयत्यमुष्य ॥ 146॥
नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना
छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः ।
विवेकविज्ञानमहासिना विना
धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना ॥ 147॥
श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म
निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य ।
विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं
तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ 148॥
कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति ।
निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ 149॥
तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् ।
तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ 150॥
पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः ।
नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः ॥ 151॥
आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा ।
तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥ 152॥
मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात्
प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् ।
विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं
तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ 153॥
देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोश- (पाठभेदः - कोशो)
श्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । (पाठभेदः - ह्यन्नेन)
त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशि-
र्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ॥ 154॥
पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति (पाठभेदः - जनेरपिमृतेरथ)
जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः ।
नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः
स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ 155॥
पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् ।
तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥ 156॥
देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः ।
सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ॥ 157॥
शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः ।
कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ 158॥
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशा-
वहम्मतिं मूढजनः करोति ।
विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो
निजस्वरूपं परमार्थभूतम् ॥ 159॥
देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः
देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः ।
विवेकविज्ञानवतो महात्मनो
ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ 160॥
अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ ।
सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे
कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व ॥ 161॥
देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां
विद्वानहन्तां न जहाति यावत् ।
तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता-
प्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ 162॥
छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे
यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे ।
यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचि-
ज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु ॥ 163॥
देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां
जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् ।
यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात्
त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ 164॥
कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं
प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ॥
येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः
प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ 165॥
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो (पाठभेदः - नैवात्मायं)
गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।
यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं
स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः ॥ 166॥
ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात्
कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।
सञ्ज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां-
स्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः ॥ 167॥ (पाठभेदः - अनुपूर्य)
पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः
प्रचीयमानो विषयाज्यधारया ।
जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः
मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम् ॥ 168॥ (पाठभेदः - मनोमयोऽग्निर्दहति)
न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता
मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः ।
तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं
विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ॥ 169॥
स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या
भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् ।
तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः
तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ॥ 170॥
सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने
नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः ।
अतो मनःकल्पित एव पुंसः
संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ॥ 171॥
वायुनाऽऽनीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते । (पाठभेदः - वायुना नीयते मेघः पुनस्तेनैव लीयते)
मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ 172॥
देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं
बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन ।
वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चाद्
एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ॥ 173॥
तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः
बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने ।
बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः
मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ 174॥
विवेकवैराग्यगुणातिरेका-
च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।
भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो-
स्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ॥ 175॥
मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु ।
चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ 176॥
मनः प्रसूते विषयानशेषान्
स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः ।
शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान्
गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ 177॥
असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य
देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य ।
अहम्ममेति भ्रमयत्यजस्रं
मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥ 178॥
अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः (पाठभेदः - अध्यासयोगात्)
अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः ।
रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो
जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ 179॥
अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।
येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ॥ 180॥
तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।
विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ॥ 181॥
मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं
निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म ।
सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो
रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः ॥ 182॥
मनोमयो नापि भवेत्परात्मा
ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् ।
दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः
द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ 183॥
बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः ।
विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ 184॥
अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः
विज्ञानसञ्ज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।
ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं
देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ 185॥
अनादिकालोऽयमहंस्वभावो
जीवः समस्तव्यवहारवोढा ।
करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः (पाठभेदः - कर्माण्यनु)
पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ 186॥
भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रज-
न्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः ।
अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्-
स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ॥ 187॥
देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म-
गुणाभिमानः सततं ममेति ।
विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः
प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः ।
अतो भवत्येष उपाधिरस्य
यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ॥ 188॥
योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः । (पाठभेदः - स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः)
कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ 189॥
स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः
तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः ।
सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं
स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥ 190॥
उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा
ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । (पाठभेदः - ऽप्युपाधि)
अयोविकारानविकारिवह्निवत्
सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ॥ 191॥
शिष्य उवाच ।
भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः ।
तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते ॥ 192॥
अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः ।
न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ॥ 193॥
श्रीगुरुरुवाच ।
सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु ।
प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ॥ 194॥
भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः ।
न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥ 195॥
स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य
प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः ।
भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो
मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात् ॥ 196॥
यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता
मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् ।
रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव
भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत् ॥ 197॥ (पाठभेदः - सर्पोऽस्ति)
अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते ।
उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ 198॥
प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति ।
अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ 199॥
अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः ।
यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥ 200॥
जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः । (पाठभेदः - ततोऽन्यत्तु)
सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ 201॥ (पाठभेदः - सम्बन्धः स्वात्मनो)
विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा ।
ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ॥ 202॥
तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ।
ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः ॥ 203॥ (पाठभेदः - प्रत्यगात्मासदात्मनोः)
जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् । (पाठभेदः - पङ्कवदस्पष्टं)
यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ॥ 204॥
असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं
प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ।
ततो निरासः करणीय एव
सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ॥ 205॥ (पाठभेदः - असदात्मनः)
अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् ।
विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः ।
दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥ 206॥
आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता
स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः ।
पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं
सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ॥ 207॥ (पाठभेदः - भूत्वा नन्दति)
आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।
स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना ॥ 208॥
नैवायमानन्दमयः परात्मा
सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।
कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया
विकारसङ्घातसमाहितत्वात् ॥ 209॥
पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः । (पाठभेदः - युक्तितः कृते)
तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ 210॥ (पाठभेदः - तन्निषेधावधिः)
योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः ।
सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥ 211॥
शिष्य उवाच ।
मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु ।
सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो ।
विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता ॥ 212॥ (पाठभेदः - स्वात्मनात्र विपश्चिता)
श्रीगुरुरुवाच ।
सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे ।
अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ॥ 213॥ (पाठभेदः - ऽयमप्यथ)
सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते ।
तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया ॥ 214॥
तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।
कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते ॥ 215॥ (पाठभेदः - नोपपद्यते)
असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते ।
अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ 216॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते
प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा । (पाठभेदः - स्फुरन्नेकधा)
नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहन्धीमुखान् (पाठभेदः - भाजिन)
नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ॥ 217॥
घटोदके बिम्बितमर्कबिम्ब-
मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते ।
तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं
भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ 218॥
घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं
विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः । (पाठभेदः - दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः)
तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः (पाठभेदः - तटस्थितः तत्त्रि)
स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा ॥ 219॥
देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं (पाठभेदः - चित्प्रतिबिम्बमेतं)
विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् ।
द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं
सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ॥ 220॥
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः ।
विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत्
पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः ॥ 221॥
विशोक आनन्दघनो विपश्चित्
स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् ।
नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः
विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ॥ 222॥
ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् ।
येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः ॥ 223॥ (पाठभेदः - सम्पद्यते बुधः)
ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः ।
विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ॥ 224॥
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् ।
नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ॥ 225॥
सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् ।
न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम् ॥ 226॥ (पाठभेदः - परतत्त्वबोधसुदशायाम्)
यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् ।
तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ 227॥
मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः
कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् ।
न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः
कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः ॥ 228॥
केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं
घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते ।
अतो घटः कल्पित एव मोहा-
न्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ 229॥
सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं (पाठभेदः - सदैव)
तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । (पाठभेदः - सन्मात्रमेतन्न)
अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो
विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः ॥ 230॥
ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी
श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा ।
तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं
नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य ॥ 231॥
सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ
नन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता ।
असत्यवादित्वमपीशितुः स्या-
न्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ 232॥
ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः ।
न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत् ॥ 233॥ (पाठभेदः - व्यचीकथत्)
यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् ।
यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ 234॥
अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः
पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् । गुणाहिवत्
आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽ-
धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥ 235॥
भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं
ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः ।
इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते (पाठभेदः - सदेव)
त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ 236॥
अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं
विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् ।
प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं
निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ॥ 237॥
निरस्तमायाकृतसर्वभेदं
नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् । (पाठभेदः - नित्यं ध्रुवं)
अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं
ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति ॥ 238॥
ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् ।
केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥ 239॥
अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् ।
अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः ॥ 240॥ (पाठभेदः - पूर्णं महन्महः)
तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयोः
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् । (पाठभेदः - शोधितयोर्यदित्थम्)
श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग्
एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ 241-
एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः
निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः ।
खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः
कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ 242॥
तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो
न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ।
ईशस्य माया महदादिकारणं
जीवस्य कार्यं शऋणु पञ्चकोशम् ॥ 243॥ (पाठभेदः - पञ्चकोशाः)
एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः
सम्यङ्निरासे न परो न जीवः ।
राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक्-
स्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥ 244॥
अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं
निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् ।
श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधा- (पाठभेदः - प्रमाणानुगृहीतयुक्त्या)
त्तयोर्निरासः करणीय एव ॥ 245॥
नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं
रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । (पाठभेदः - रज्जौ)
इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य
ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ॥ 246॥
ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ
तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये ।
नालं जहत्या न तथाऽजहत्या
किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम् ॥ 247॥ (पाठभेदः - भयार्थैकतयैव)
स देवदत्तोऽयमितीह चैकता
विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते ।
यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये
विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ 248॥
संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः
अखण्डभावः परिचीयते बुधैः ।
एवं महावाक्यशतेन कथ्यते
ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ 249॥
अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य
सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् ।
अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं
जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् ।
ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या
विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ॥ 250॥
मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं (पाठभेदः - मृन्मात्रमेवाभितः)
तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् ।
यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 251॥
निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा
मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः ।
यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत्
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 252॥
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)
तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।
स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं
स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे ॥ 253॥
जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं
नामरूपगुणदोषवर्जितम् ।
देशकालविषयातिवर्ति यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 254॥
यत्परं सकलवागगोचरं
गोचरं विमलबोधचक्षुषः ।
शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 255॥
षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्-
भावितं न करणैर्विभावितम् ।
बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् (पाठभेदः - भूति यद्)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 256॥
भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं
स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् ।
निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् (पाठभेदः - निरुपमानमृद्धिमत्)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 257॥
जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय-
व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् ।
विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं (पाठभेदः - वनघातकारणं)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 258॥
अस्तभेदमनपास्तलक्षणं
निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् ।
नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 259॥
एकमेव सदनेककारणं
कारणान्तरनिरास्यकारणम् । (पाठभेदः - सकारणम्)
कार्यकारणविलक्षणं स्वयं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 260॥
निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं
यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् ।
नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 261॥
यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा-
न्नामरूपगुणविक्रियात्मना ।
हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 262॥
यच्चकास्त्यनपरं परात्परं
प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् ।
सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 263॥
उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं
भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया । (पाठभेदः - भावय प्रथित)
संशयादिरहितं कराम्बुवत्
तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ 264॥
सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं (पाठभेदः - स्वं बोधमात्रं)
विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये ।
तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो (पाठभेदः - तदात्मनैवात्मनि)
विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम् ॥ 265॥ (पाठभेदः - दृश्यजातम्)
बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं
ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् ।
तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां
पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ॥ 266॥
ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा
कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः ।
प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना-
न्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ॥ 267॥
अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि ।
अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ॥ 268॥
ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ।
सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि ॥ 269॥
लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 270॥
लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।
देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ 271
संसारकारागृहमोक्षमिच्छो-
रयोमयं पादनिबन्धशऋङ्खलम् । (पाठभेदः - निबद्ध)
वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं
योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ॥ 272॥
जलादिसंसर्गवशात्प्रभूत- (पाठभेदः - जलादिसम्पर्कवशात्)
दुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना ।
सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्य-
ग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ॥ 273॥
अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासना-
धूलीविलिप्ता परमात्मवासना ।
प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा
प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम् ॥ 274॥ (पाठभेदः - स्फुटा)
अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना ।
नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम् ॥ 275॥ (पाठभेदः - स्फुटा)
यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः
तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् । (पाठभेदः - बाह्यवासनाः)
निःशेषमोक्षे सति वासनानां
आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ॥ 276॥
स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः । (पाठभेदः - स्थित्या)
वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 277॥
तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति ।
तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 278॥
प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः ।
धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 279॥
नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् ।
वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 280॥
श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।
क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 281॥
अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः । (पाठभेदः - अन्नादानविसर्गा)
तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 282॥
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ।
ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 283॥
अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि ।
सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 284॥
प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।
तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 285॥
निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः ।
क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ 286॥
मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः ।
त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव ॥ 287॥
घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि ।
विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने ॥ 288॥ (पाठभेदः - तूष्णीं)
स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना ।
ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥ 289॥
चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् ।
निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥ 290॥
यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा ।
तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ 291॥
यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं
चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् ।
तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत (पाठभेदः - सृजैत)
शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ 292॥
सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव
नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् ।
जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः
कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ 293॥
अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी
नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् ।
ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं
तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥ 294॥
विकारिणां सर्वविकारवेत्ता
नित्याविकारो भवितुं समर्हति । (पाठभेदः - नित्योऽविकारो)
मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं
पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ 295॥
अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे
पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते ।
कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं
ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ॥ 296॥
त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम-
रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु ।
लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादीं-
स्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ 297॥
सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः ।
तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः ॥ 298॥ (पाठभेदः - तेषामेषां)
यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना ।
तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ 299॥
अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते ।
चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः ॥ 300॥
यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो (पाठभेदः - पुरैषोऽहमिति)
बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया । (पाठभेदः - बुद्ध्याऽविविक्तस्तमसा)
तस्यैव निःशेषतया विनाशे
ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ॥ 301॥
ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहङ्कारघोराहिना
संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः (पाठभेदः - चण्डै)
विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं (पाठभेदः - द्युतिमता)
निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुङ्क्षमः ॥ 302॥
यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे ।
कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै ॥ 303॥
अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या ।
प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ॥ 304॥ (पाठभेदः - विवेकादयम्)
अहङ्कारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा (पाठभेदः - अहङ्कर्तर्यस्मिन्नहमिति)
विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि ।
यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला
प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ॥ 305॥
सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो-
रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः ।
नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते
विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ 306॥
तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं
भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् ।
विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं
भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ॥ 307॥
ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं
सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् ।
तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या
पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ 308॥
समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः
व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् ।
सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति
नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ 309॥
निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः
क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया ।
स एव सञ्जीवनहेतुरस्य
प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ॥ 310॥
देहात्मना संस्थित एव कामी
विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् ।
अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव
भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ॥ 311॥
कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते ।
कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत् ॥ 312॥
वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना ।
वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ 313॥
संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः ।
वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ॥ 314॥ (पाठभेदः - वासना प्रेर्यते ह्यन्तः)
ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः ।
त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ 315॥
सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः । (पाठभेदः - मात्रावलोकनम्)
सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते ॥ 316॥
क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः ।
वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ 317॥ (पाठभेदः - स)
सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति
ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना । (पाठभेदः - विलीना त्वहमादिवासना)
अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां
विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥ 318॥
तमस्तमःकार्यमनर्थजालं
न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे ।
तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ
नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥ 319॥
दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् (पाठभेदः - प्रविलापयन्स्वयं)
सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् ।
समाहितः सन्बहिरन्तरं वा
कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥ 320॥
प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन ।
प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ॥ 321॥
न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ।
ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥ 322॥
विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः ।
विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम् ॥ 323॥
यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति ।
आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ॥ 324॥
लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद्
बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः ।
प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः
सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा ॥ 325॥
विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् ।
सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ 326॥
अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः
विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ ।
समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक्
समाहितात्मा भव सावधानः ॥ 327॥
ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः ।
पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते ॥ 328॥
सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ।
अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजे ।
जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः ।
यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥ 329॥
यदा कदा वापि विपश्चिदेष
ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् ।
पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव
यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ॥ 330॥ (पाठभेदः - यदीक्षितं)
श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे
दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति ।
उपैति दुःखोपरि दुःखजातं
निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ 331॥
सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो
महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् ।
मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद्
दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः ॥ 332॥ (पाठभेदः - चोरचोरयोः)
यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय
स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत्
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या
हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ 333॥
बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं (पाठभेदः - बाह्याभिसन्धिः)
दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् ।
ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं
स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम् ॥ 334॥
बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता
मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् ।
तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो
बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ 335॥
कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी
श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी ।
जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं
स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ 336॥
देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः
मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः ।
सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः
स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥ 337॥
अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु
ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य । (पाठभेदः - ज्ञानात्मन्)
त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः
पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ॥ 338॥
सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः
सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् ।
दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ
सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ॥ 339॥
दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो
बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः ।
सन्न्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः
तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ॥ 340॥
सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । (पाठभेदः - सार्वात्म्य)
समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥ 341॥
आरूढशक्तेरहमो विनाशः
कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः । (पाठभेदः - कर्तुं न)
ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः
तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः ॥ 342॥
अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् ।
विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ 343॥
विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं
निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे ।
दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे
नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् ।
निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो
विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे ॥ 344॥ (पाठभेदः - निक्षेपणं)
सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो
विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् ।
छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं
यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः ॥ 345॥ (पाठभेदः - विमुक्तस्य)
परावरैकत्वविवेकवह्निः
दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् ।
किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं
अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य ॥ 346॥
आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः ।
मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः ॥ 347॥
एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् ।
तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ॥ 348॥
अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान्
मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः ।
तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा (पाठभेदः - तत्कार्यमेव त्रितयं)
दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ॥ 349॥
ततो विकाराः प्रकृतेरहम्मुखा
देहावसाना विषयाश्च सर्वे ।
क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषा- (पाठभेदः - भाविन एष आत्मा)
मसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा ॥ 350॥ (पाठभेदः - मसत्त्वमात्मा तु कदापि)
नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो
बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः ।
अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः
प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा ॥ 351॥
इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य
निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या ।
ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं
तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ॥ 352॥
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा ।
समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम् ॥ 353॥
त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात्
प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।
प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो
विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ 354॥
शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं
कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् ।
तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान्
ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ॥ 355॥
समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं
श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि ।
त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः
नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ 356॥
उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते (पाठभेदः - योगात्स्वयमेव)
चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः ।
तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान्
वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया ॥ 357॥
सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया ।
कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते ॥ 358॥
क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको
ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति । (पाठभेदः - ध्यायन्यथालिं)
तथैव योगी परमात्मतत्त्वं
ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ॥ 359॥
अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं
न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति ।
समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या
ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ॥ 360॥
यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं
त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति ।
तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं
ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम् ॥ 361॥
निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं
पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा ।
तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः (पाठभेदः - स विकल्पवर्जितः)
स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ॥ 362॥
समाधिनाऽनेन समस्तवासना-
ग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः ।
अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा
स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ॥ 363॥
श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।
निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥ 364॥
निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं
ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् ।
नान्यथा चलतया मनोगतेः
प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ॥ 365॥
अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन्
निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।
विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया
कृतं सदेकत्वविलोकनेन ॥ 366॥
योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः । (पाठभेदः - प्रथमं द्वारं)
निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ॥ 367॥
एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः
संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना ।
तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः
तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः ॥ 368॥ प्रयत्नान्मुनेः
वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ
बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि ।
तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे
विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व ॥ 369॥
देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः ।
यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ॥ 370॥
तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् ।
सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ॥ 371॥
अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते ।
त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ 372॥
बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः । (पाठभेदः - सङ्गः)
विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ 373॥
वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत्
पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् ।
विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं
ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥ 374॥
अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः
समाहितस्यैव दृढप्रबोधः ।
प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः
मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ 375॥
वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः
तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् ।
एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं
सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ॥ 376॥
आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृति- (पाठभेदः - मृत्योः सृति)
स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः ।
देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि
त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ॥ 377॥ (पाठभेदः - द्रष्टास्यमलो)
लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं
स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं
ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम् ॥ 378॥ (पाठभेदः - किमन्यैर्भ्रमैः)
अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् ।
चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ॥ 379॥
एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी
विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् । विज्ञानकोशे
लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षण-
मखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय ॥ 380॥
एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया ।
उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ॥ 381॥
अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् ।
उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत् ॥ 382॥ (पाठभेदः - तिष्ठेद्घटपटादिवत्)
विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे
निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे ।
शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन्
पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥ 383॥ (पाठभेदः - पूर्णत्वमेवानु)
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः
स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः ।
विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं
पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ 384॥
घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः
गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् ।
भवति न विविधं तथैव शुद्धं
परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ 385॥
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः । (पाठभेदः - ब्रह्माद्याः स्तम्ब)
ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ 386॥
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)
तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।
भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं (पाठभेदः - भ्रान्तिदृष्टा)
रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ 387॥
स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः ।
स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ॥ 388॥
अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च
स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् ।
स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां (पाठभेदः - ह्यवाच्यां)
तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ 389॥
तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि
सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा ।
चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत्
सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥ 390॥
सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः
सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः ।
पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं
वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ 391॥
क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।
ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥ 392॥
आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं (पाठभेदः - निर्विकल्प)
निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् ।
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं
स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ 393॥
वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं
ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः । (पाठभेदः - जगदापराणु सकलं)
ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं
ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम् ॥ 394॥ (पाठभेदः - आनन्दात्मनैव ध्रुवम्)
जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां
प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् ।
निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं
स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ 395॥
शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः
परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः । (पाठभेदः - व्याधिनिरयाः)
यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम्
तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥ 396॥
स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः ।
स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ 397॥
समाहितायां सति चित्तवृत्तौ
परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः
प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः ॥ 398॥ (पाठभेदः - ततः)
असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 399॥
द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि । (पाठभेदः - द्रष्टृदर्शन)
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 400॥
कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 401॥
तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् । (पाठभेदः - यत्र विलीनं)
अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 402॥
एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् । (पाठभेदः - कथं भवेत्)
सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥ 403॥
न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात्
सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे
न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ 404॥
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।
इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ 405॥
अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् ।
पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥ 406॥
चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन ।
अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ 407॥
किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं
निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् ।
निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 408॥
प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं
समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् ।
निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 409॥
अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं (पाठभेदः - भासवस्तु)
स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् ।
शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 410॥
समाहितान्तःकरणः स्वरूपे
विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् ।
विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं (पाठभेदः - गन्धगन्धिलं)
यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ 411-
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् ।
भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ 412॥
छायेव पुंसः परिदृश्यमान-
माभासरूपेण फलानुभूत्या ।
शरीरमाराच्छववन्निरस्तं
पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा ॥ 413॥
सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य (पाठभेदः - स्वमेत्य)
त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे ।
अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु (पाठभेदः - पुनरपि नैव)
स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥ 414॥
समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ (पाठभेदः - परिदह्य)
सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा-
नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ 415॥
प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं
प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् ।
न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता-
ऽऽनन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ 416॥
अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः ।
किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ॥ 417॥
संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।
बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ 418॥
वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् ।
स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥ 419॥
यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् ।
निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥ 420॥
दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् ।
यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् ।
पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ॥ 421॥
विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः
प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् ।
तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ
नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात् ॥ 422॥ (पाठभेदः - नोचेद्विदो)
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः ।
अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥ 423॥ (पाठभेदः - विदुषः किं)
वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः ।
अहम्भावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः ।
लीनवृत्तैरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा ॥ 424॥ (पाठभेदः - वृत्तेर)
ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी-
रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् ।
स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधी-
रास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ॥ 425॥
स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ।
ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ॥ 426॥
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी ।
निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते ।
सुस्थिताऽसौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते ॥ 427॥
यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः ।
प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 428॥
लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः ।
बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 429॥
शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।
यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 430॥ (पाठभेदः - यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः)
वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि ।
अहन्ताममताऽभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 431॥
अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् ।
औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 432॥ (पाठभेदः - प्राप्ते)
गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे ।
सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 433॥
इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि ।
उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 434॥
ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः ।
अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 435॥
देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहम्भाववर्जितः ।
औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 436॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् ।
भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 437॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
देहेन्द्रियेष्वहम्भाव इदम्भावस्तदन्यके ।
यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 438॥
जीवेशोभयसंसाररूपदुर्वासनोज्झिता ।
सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥
न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः ।
प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 439॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः ।
समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 440॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता
नदीप्रवाहा इव वारिराशौ ।
लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां
उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ॥ 441॥
विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः ।
अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥ 442॥
प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् ।
न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना ॥ 443॥
अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि ।
तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ 444॥
निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते ।
ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥ 445॥
सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते ।
फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ॥ 446॥
अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् ।
सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥ 447॥
यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् ।
सुप्तोत्थितस्य किन्तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ॥ 448॥
स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ।
न श्लिष्यति च यत्किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥ 449॥ (पाठभेदः - श्लिष्यते यतिः किञ्चित्)
न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते ।
तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ॥ 450॥
ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान्न नश्यति ।
अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥ 451॥
व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ ।
न तिष्ठति छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ 452॥
प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः
सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः
तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥ 453॥
उपाधितादात्म्यविहीनकेवल-
ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः ।
प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता
स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः ॥ 454॥
न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे
देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे ।
करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां
किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ॥ 455॥
न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा
न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः ।
तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे
न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ॥ 456॥
तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः
सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते ।
स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे
तथा विदः प्राशनमोचनादौ ॥ 457॥
कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् ।
नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ 458॥
अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् । (पाठभेदः - अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक्)
तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥ 459॥
प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः ।
देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥ 460॥
शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ।
अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः । (पाठभेदः - सत्त्वमसत्त्वस्य)
अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ 461॥
ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ।
तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् ॥ 462॥
समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ।
न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् ।
यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः ॥ 463॥
परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 464॥
सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 465॥
प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 466॥
अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् । मनाधेयमना
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 467॥
निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 468॥
अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 469॥
सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 470॥
निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः (पाठभेदः - निरपास्तभोगाः)
शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः ।
विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते
प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ॥ 471॥
भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः
स्वरूपमानन्दघनं विचार्य । (पाठभेदः - निचाय्य)
विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं
मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ॥ 472॥
समाधिना साधुविनिश्चलात्मना (पाठभेदः - सुनिश्चलात्मना)
पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा ।
निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चे-
च्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते ॥ 473॥ (पाठभेदः - पुनर्विकल्पते)
स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षा-
त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ ।
शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं
चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ 474॥
बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः ।
स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ॥ 475॥
तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा ।
प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ॥ 476॥
स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् ।
संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि ॥ 477॥ (पाठभेदः - सुसुखं तिष्ठेन्)
वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा
ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च ।
अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो
ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम् ॥ 478॥ (पाठभेदः - ब्रह्माद्वितीयं)
इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात्
परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या ।
प्रशमितकरणः समाहितात्मा
क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठतोऽभूत् ॥ 479॥ (पाठभेदः - आत्मनिष्ठितो)
किञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । (पाठभेदः - कञ्चित्कालं)
उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 480॥ (पाठभेदः - व्युत्थाय)
बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः
ब्रह्मात्मनोरेकतयाऽधिगत्या ।
इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने
किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम् ॥ 481॥ (पाठभेदः - सुखमस्य पारम्)
वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते
स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् ।
अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो
यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निर्वृतम् ॥ 482॥
क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ।
अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ 483॥
किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् ।
अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ॥ 484॥
न किञ्चिदत्र पश्यामि न शऋणोमि न वेद्म्यहम् ।
स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ 485॥
नमो नमस्ते गुरवे महात्मने
विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय ।
नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे
भूम्ने सदाऽपारदयाम्बुधाम्ने ॥ 486॥
यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका-
पातधूतभवतापजश्रमः ।
प्राप्तवानहमखण्डवैभवा-
नन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ 487॥
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् ।
नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात् ॥ 488॥
असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः ।
प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः ॥ 489॥ (पाठभेदः - ऽहमतान्तोऽहं)
अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः ।
शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥ 490॥
द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् ।
नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ॥ 491॥
नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् ।
बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 492॥
निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् ।
नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 493॥
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं
पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः ।
अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी
निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥ 494॥
सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो
ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् ।
भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं
यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा ॥ 495॥
मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ॥ 496॥
स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा-
दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः ।
काले यथा कल्पकवत्सराय-
णर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे ॥ 497॥
आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत्
कदापि मूढैरतिदोषदूषितैः । मूढैर्मति
नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं
मरीचिकावारि महाप्रवाहः ॥ 498॥
आकाशवल्लेपविदूरगोऽहं (पाठभेदः - आकाशवत् कल्पवि)
आदित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् ।
अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहं
अम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ 499॥
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः ।
अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ 500॥
उपाधिरायाति स एव गच्छति
स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते ।
स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं (पाठभेदः - एव जीवन्)
कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ॥ 501॥
न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः
सदैकरूपस्य निरंशकस्य ।
एकात्मको यो निविडो निरन्तरो (पाठभेदः - निबिडो)
व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥ 502॥
पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य
निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः ।
कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः
ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ 503॥
छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा ।
न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ 504॥
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् ।
अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ।
देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥ 505॥ एक्ष्त्र
रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो
वह्नेर्यथा दाहनियामकत्वम् । (पाठभेदः - वाऽयसि दाहकत्वम्)
रज्जोर्यथाऽऽरोपितवस्तुसङ्गः
तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ 506॥
कर्तापि वा कारयितापि नाहं
भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।
द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं
सोऽहं स्वयञ्ज्योतिरनीदृगात्मा ॥ 507॥
चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्य-
मौपाधिकं मूढधियो नयन्ति ।
स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं
कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥ 508॥
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः ।
नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥ 509॥
कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता-
जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः ।
बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः
स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥ 510॥
सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।
किं मेऽसङ्गचितस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति ॥ 511॥ (पाठभेदः - तैः किं मेऽसङ्गचितेर्न ह्यम्बुदडम्बरोऽम्बरं)
अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत्
विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् ।
व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 512॥
सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं
सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् ।
नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं (पाठभेदः - निष्कलं)
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 513॥
यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं
प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् ।
सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 514॥
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि
निष्कलोऽस्मि निराकृतिः ।
निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि
निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ 515॥
सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः ।
केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ॥ 516॥
स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा
भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् ।
प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने
नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥ 517॥
महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने
भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् । (पाठभेदः - रनुकलम्)
अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया
प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ 518॥
नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः । (पाठभेदः - सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः)
यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ 519॥
इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं
समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् ।
प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः (पाठभेदः - हृदयः)
पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ 520॥
ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः (पाठभेदः - सत्सर्वतः)
पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि ।
रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते (पाठभेदः - विद्यते)
तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ॥ 521॥
कस्तां परानन्दरसानुभूति-
मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । (पाठभेदः - मुत्सृज्य
चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने)
चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ॥ 522॥
असत्पदार्थानुभवेन किञ्चिन्
न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः ।
तदद्वयानन्दरसानुभूत्या
तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥ 523॥
स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । (पाठभेदः - सर्वतः)
स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ॥ 524॥
अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे
विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् ।
तदद्वयानन्दमयात्मना सदा
शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ 525॥
तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः
बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः ।
ब्रह्मात्मनो ब्रह्मविदो महात्मनो
यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ॥ 526॥
नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् ।
विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ॥ 527॥
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा ।
यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ 528॥
न देशकालासनदिग्यमादि-
लक्ष्याद्यपेक्षाऽप्रतिबद्धवृत्तेः । (पाठभेदः - प्रतिबद्ध
संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति)
स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ॥ 529॥
घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्ववेक्षते । (पाठभेदः - अपेक्ष्यते)
विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ 530॥
अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।
न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥ 531॥
देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ।
तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ 532॥
भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा ।
अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥ 533॥
वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ।
येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥ 534॥
एष स्वयञ्ज्योतिरनन्तशक्तिः
आत्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः ।
यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो
जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ 535॥
न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते
न सज्जते नापि विरज्यते च ।
स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं
निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ॥ 536॥
क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः । (पाठभेदः - वस्तुनि)
तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ 537॥
चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु
स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने ।
वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही
सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥ 538॥
विमानमालम्ब्य शरीरमेतद्
भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् ।
परेच्छया बालवदात्मवेत्ता
योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः ॥ 539॥
दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा
त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः ।
उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा
पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ 540॥
कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः । (पाठभेदः - कामान्नी कामरूपी)
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ 541॥
क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः
क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः ।
क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः
चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ॥ 542॥
निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।
नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ॥ 543॥
अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ।
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ 544॥
अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।
प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥ 545॥
स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः
सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।
विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः
कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा ॥ 546॥
तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ।
ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥ 547॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्या)
तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ॥ 548॥
अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति । (पाठभेदः - अहिनि)
इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना ॥ 549॥
स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।
दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ॥ 550॥
प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः
संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः ।
सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं
चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ॥ 551॥
नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष
नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।
नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स (पाठभेदः - अपीषदपेक्षते सः)
स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ॥ 552॥
लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ 553॥
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।
उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ॥ 554॥
शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।
तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥ 555॥
यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् । (पाठभेदः - विशीर्णं पर्णमिव)
ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम् ॥ 556॥
सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः
पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा ।
न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा
त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय ॥ 557॥
देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः ।
अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥ 558॥
कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।
पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ 559॥
पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्-
देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः ।
नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या-
नन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः ॥ 560॥ (पाठभेदः - वदास्त एषः)
प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।
अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥ 561॥
अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।
प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ 562॥
पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या (पाठभेदः - कटाम्बराद्या)
दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।
देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं
ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ 563॥
विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।
तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ 564॥
घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।
तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ 565॥
क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ।
संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः ॥ 566॥
एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ।
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥ 567॥
सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः ।
अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥ 568॥
मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ।
यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ॥ 569॥
आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।
नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् ।
यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥ 570॥
बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा
बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।
दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ
यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम् ॥ 571॥ (पाठभेदः - चिदेकमक्षरम्)
अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ।
बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ 572॥
अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ।
निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।
अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥ 573॥
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ 574॥
सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं
परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य ।
अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं (पाठभेदः - बुद्धिः)
स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम् ॥ 575॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः ।
स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥ 576॥
गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः । (पाठभेदः - गुरुरेष)
पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः ॥ 577॥
इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् ।
निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ॥ 578॥
हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां
विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः ।
भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः (पाठभेदः - सुखविमुखाः)
श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥ 579॥
संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा-
खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।
अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय-
त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी ॥ 580॥
॥ इति शङ्कराचार्यविरचितं विवेकचूडामणिः ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥
sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |
govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |
ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||
labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |
yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||
vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |
ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||
amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||
uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |
yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |
vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |
na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |
mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |
yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||
brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |
so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||
ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||
etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |
marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |
uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||
śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |
brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||
svāminnamaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)
śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ |
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |
santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |
jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam |
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |
yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ
tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |
yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |
tayorvivekoditabodhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||
śiṣya uvāca |
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||
ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |
ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||
śrīguruvāca |
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |
ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |
kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||
na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |
prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |
vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |
vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||
śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu |
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |
tato'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |
pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena |
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||
śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |
āśāgraho majjayate'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||
viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||
mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |
dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām |
karoti jīvaḥ svayametadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||
sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |
varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)
nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |
manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |
svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |
svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||
idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |
svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |
vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-
tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||
antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||
ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā |
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā |
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |
rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)
ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-
ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)
eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |
bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||
abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)
sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |
etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit
nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||
avyaktametattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitireva buddheḥ |
suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)
kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||
dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |
vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||
atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||
asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |
avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |
vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||
eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||
jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |
ayo'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |
vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ
prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |
tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam |
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)
apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |
ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||
kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |
aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||
etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||
ajñānamūlo'yamanātmabandho
naisargiko'nādirananta īritaḥ |
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||
nāstrairna śastrairanilena vahninā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |
viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||
kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||
pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)
ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||
pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||
deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||
chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |
yathātmabuddhistava nāsti kāci-
jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||
karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||
yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ
pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)
gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |
yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |
sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-
statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)
pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā |
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyā manaso'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||
svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |
tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |
ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||
vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||
vivekavairāgyaguṇātirekā-
cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukṣo-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |
rajastamodoṣavato'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||
ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||
anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||
anādikālo'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |
karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||
bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |
vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||
upādhisambandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)
ayovikārānavikārivahnivat
sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||
śiṣya uvāca |
bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||
ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||
śrīgururuvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |
na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||
yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |
yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||
jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)
sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt |
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||
pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)
yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||
śiṣya uvāca |
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |
sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)
śrīgururuvāca |
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |
ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |
tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)
nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||
ghaṭodake bimbitamarkabimba-
mālokya mūḍho ravimeva manyate |
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)
svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||
viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |
nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |
na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||
mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-
nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)
tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī
śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'
nantattvahānirnigamāpramāṇatā |
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |
na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat
āropitasyāsti kimarthavattā'-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |
idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |
praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam || 237||
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-
ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |
khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||
tayorvirodho'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-
stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |
śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |
nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |
brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |
yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam |
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam |
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||
ekameva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||
yadvibhāti sadanekadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasamātmalakṣaṇam |
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||
sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |
tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||
jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |
pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |
adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |
so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271
saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-
rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)
durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |
saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-
gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||
antaḥśritānantadurantavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā |
prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||
ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam |
tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||
ahampadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||
ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |
liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |
teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |
tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||
yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||
brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā
saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||
yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |
kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)
ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||
sadaikarūpasya cidātmano vibho-
rānandamūrteranavadyakīrteḥ |
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||
tato'hamādervinivartya vṛttiṃ
santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||
samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |
sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||
nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ
kvacinna deyo viṣayānucintayā |
sa eva sañjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |
ato'rthasandhānaparatvameva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||
kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe |
tathā'dvayānandarasānubhūtau
naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||
na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |
tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |
vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |
samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||
ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau |
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||
saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |
apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |
yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe
dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||
satyābhisandhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam |
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)
durvāsanāmeva tatastato'dhikām |
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam |
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |
jānanhi kuryādasato'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |
dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau
sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||
ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)
parāvaraikatvavivekavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||
ayo'gniyogādiva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||
tato vikārāḥ prakṛterahammukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve |
kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |
ahampadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |
samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||
upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)
copādhyapohe svayameva kevalaḥ |
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |
samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)
svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||
samādhinā'nena samastavāsanā-
granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||
ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |
yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |
sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||
āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||
eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |
śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)
dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekameva || 385||
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayameva paścāt |
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||
taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |
cideva dehādyahamantametat
sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspandananirvikāram |
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |
svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe |
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||
kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||
samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |
kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |
paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |
tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)
ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |
ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |
līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-
rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |
susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)
vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |
ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)
guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||
dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |
audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||
jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau |
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |
suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |
na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |
na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginyapi ca prapañce |
karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |
nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |
yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||
nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||
samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-
cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)
svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-
tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)
vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |
akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā |
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)
kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanorekatayā'dhigatyā |
idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)
vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||
na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya |
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |
nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |
praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |
śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||
nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||
nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ
purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |
akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī
nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito
jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |
bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati
nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||
ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |
ahāryavannityaviniścalo'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |
ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya |
ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |
na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |
dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)
rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||
calatyupādhau pratibimbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |
nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |
kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantametat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||
niṣkriyo'smyavikāro'smi
niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||
sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |
kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)
ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya
candre mahāhlādini dīpyamāne)
citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||
asatpadārthānubhavena kiñcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ |
brahmātmano brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |
yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)
svavedane kā niyamādyavasthā || 529||
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |
na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||
eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ
ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |
yameva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca |
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||
vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |
parecchayā bālavadātmavettā
yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||
digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||
kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |
nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||
sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)
itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||
avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)
dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |
saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||
bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||
gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||
|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||
|| oṃ tatsat ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in