ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਗੋਚਰਂ ਤਮਗੋਚਰਮ੍ ।
ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਂ ਸਦ੍ਗੁਰੁਂ ਪ੍ਰਣਤੋऽਸ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 1॥
ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਨਰਜਨ੍ਮ ਦੁਰ੍ਲਭਮਤਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵਿਪ੍ਰਤਾ
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਦਿਕਧਰ੍ਮਮਾਰ੍ਗਪਰਤਾ ਵਿਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਮ੍ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਵਿਵੇਚਨਂ ਸ੍ਵਨੁਭਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨੋ ਸ਼ਤਜਨ੍ਮਕੋਟਿਸੁਕृਤੈਃ ਪੁਣ੍ਯੈਰ੍ਵਿਨਾ ਲਭ੍ਯਤੇ ॥ 2॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ਼ਤਕੋਟਿਜਨ੍ਮਸੁ ਕृਤੈਃ)
ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤ੍ਰਯਮੇਵੈਤਦ੍ਦੇਵਾਨੁਗ੍ਰਹਹੇਤੁਕਮ੍ ।
ਮਨੁष੍ਯਤ੍ਵਂ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਂ ਮਹਾਪੁਰੁषਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ॥ 3॥
ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕਥਞ੍ਚਿਨ੍ਨਰਜਨ੍ਮ ਦੁਰ੍ਲਭਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਥਞ੍ਚਿਨ੍)
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਮੁਕ੍ਤੌ ਨ ਯਤੇਤ ਮੂਢਧੀਃ
ਸ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਹਾ ਸ੍ਵਂ ਵਿਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸਦ੍ਗ੍ਰਹਾਤ੍ ॥ 4॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਤ੍ਮਹਾ ਸ੍ਵਂ)
ਇਤਃ ਕੋ ਨ੍ਵਸ੍ਤਿ ਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਮਾਦ੍ਯਤਿ ।
ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਮਾਨੁषਂ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪੌਰੁषਮ੍ ॥ 5॥
ਵਦਨ੍ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਜਨ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਠਨ੍ਤੁ)
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਜਨ੍ਤੁ ਦੇਵਤਾਃ ।
ਆਤ੍ਮੈਕ੍ਯਬੋਧੇਨ ਵਿਨਾਪਿ ਮੁਕ੍ਤਿ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਨਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਃ ਨ)
ਰ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਤਾਨ੍ਤਰੇऽਪਿ ॥ 6॥
ਅਮृਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯੇਵ ਹਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।
ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਕਰ੍ਮਣੋ ਮੁਕ੍ਤੇਰਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਂ ਯਤਃ ॥ 7॥
ਅਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍
ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਸੁਖਸ੍ਪृਹਃ ਸਨ੍ ।
ਸਨ੍ਤਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸਮੁਪੇਤ੍ਯ ਦੇਸ਼ਿਕਂ
ਤੇਨੋਪਦਿष੍ਟਾਰ੍ਥਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ ॥ 8॥
ਉਦ੍ਧਰੇਦਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਮਗ੍ਨਂ ਸਂਸਾਰਵਾਰਿਧੌ ।
ਯੋਗਾਰੂਢਤ੍ਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 9॥
ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।
ਯਤ੍ਯਤਾਂ ਪਣ੍ਡਿਤੈਰ੍ਧੀਰੈਰਾਤ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸ ਉਪਸ੍ਥਿਤੈਃ ॥ 10॥
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ ਕਰ੍ਮ ਨ ਤੁ ਵਸ੍ਤੂਪਲਬ੍ਧਯੇ ।
ਵਸ੍ਤੁਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਚਾਰੇਣ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰ੍ਮਕੋਟਿਭਿਃ ॥ 11॥
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਚਾਰਤਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਰਜ੍ਜੁਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣਾ ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੋਦਿਤਮਹਾਸਰ੍ਪਭਯਦੁਃਖਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ 12॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੋ)
ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਦृष੍ਟੋ ਵਿਚਾਰੇਣ ਹਿਤੋਕ੍ਤਿਤਃ ।
ਨ ਸ੍ਨਾਨੇਨ ਨ ਦਾਨੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼ਤੇਨ ਵਾ ॥ 13॥
ਅਧਿਕਾਰਿਣਮਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਫਲਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।
ਉਪਾਯਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਹਕਾਰਿਣਃ ॥ 14॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯਾਂ)
ਅਤੋ ਵਿਚਾਰਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸੋਰਾਤ੍ਮਵਸ੍ਤੁਨਃ ॥
ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦਯਾਸਿਨ੍ਧੁਂ ਗੁਰੁਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 15॥
ਮੇਧਾਵੀ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨੂਹਾਪੋਹਵਿਚਕ੍षਣਃ ।
ਅਧਿਕਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਲਕ੍षਿਤਃ ॥ 16॥
ਵਿਵੇਕਿਨੋ ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮਾਦਿਗੁਣਸ਼ਾਲਿਨਃ ।
ਮੁਮੁਕ੍षੋਰੇਵ ਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਿਜ੍ਞਾਸਾਯੋਗ੍ਯਤਾ ਮਤਾ ॥ 17॥
ਸਾਧਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕਥਿਤਾਨਿ ਮਨੀषਿਭਿਃ ।
ਯੇषੁ ਸਤ੍ਸ੍ਵੇਵ ਸਨ੍ਨਿष੍ਠਾ ਯਦਭਾਵੇ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ॥ 18॥
ਆਦੌ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ ਪਰਿਗਣ੍ਯਤੇ ।
ਇਹਾਮੁਤ੍ਰਫਲਭੋਗਵਿਰਾਗਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।
ਸ਼ਮਾਦਿषਟ੍ਕਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 19॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਂ ਜਗਨ੍ਮਿਥ੍ਯੇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੋ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਸੋऽਯਂ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ ॥ 20॥
ਤਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਜਿਹਾਸਾ ਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ ਯਾ)
ਦੇਹਾਦਿਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਨਿਤ੍ਯੇ ਭੋਗਵਸ੍ਤੁਨਿ ॥ 21॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭੋਗ੍ਯਵਸ੍ਤੁਨਿ)
ਵਿਰਜ੍ਯ ਵਿषਯਵ੍ਰਾਤਾਦ੍ਦੋषਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ।
ਸ੍ਵਲਕ੍ष੍ਯੇ ਨਿਯਤਾਵਸ੍ਥਾ ਮਨਸਃ ਸ਼ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 22॥
ਵਿषਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਾਵਰ੍ਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਵਗੋਲਕੇ ।
ਉਭਯੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ ਦਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।
ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਲਮ੍ਬਨਂ ਵृਤ੍ਤੇਰੇषੋਪਰਤਿਰੁਤ੍ਤਮਾ ॥ 23॥
ਸਹਨਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨਾਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।
ਚਿਨ੍ਤਾਵਿਲਾਪਰਹਿਤਂ ਸਾ ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ॥ 24॥
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗੁਰੁਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਵਧਾਰਣਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵਧਾਰਣਾ)
ਸਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਕਥਿਤਾ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਯਯਾ ਵਸ੍ਤੂਪਲਭ੍ਯਤੇ ॥ 25॥
ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਰ੍ਵਦਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਯਗਾਸ੍ਥਾਪਨਂ)
ਤਤ੍ਸਮਾਧਾਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਾਲਨਮ੍ ॥ 26॥
ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਦੇਹਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਬਨ੍ਧਾਨਜ੍ਞਾਨਕਲ੍ਪਿਤਾਨ੍ ।
ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਾਵਬੋਧੇਨ ਮੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਾ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤਾ ॥ 27॥
ਮਨ੍ਦਮਧ੍ਯਮਰੂਪਾਪਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਸ਼ਮਾਦਿਨਾ ।
ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਗੁਰੋਃ ਸੇਯਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾ ਸੂਯਤੇ ਫਲਮ੍ ॥ 28॥
ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਚ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਰ੍ਥਵਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯੁਃ ਫਲਵਨ੍ਤਃ ਸ਼ਮਾਦਯਃ ॥ 29॥
ਏਤਯੋਰ੍ਮਨ੍ਦਤਾ ਯਤ੍ਰ ਵਿਰਕ੍ਤਤ੍ਵਮੁਮੁਕ੍षਯੋਃ ।
ਮਰੌ ਸਲਿਲਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਮਾਦੇਰ੍ਭਾਨਮਾਤ੍ਰਤਾ ॥ 30॥
ਮੋਕ੍षਕਾਰਣਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਾਂ ਭਕ੍ਤਿਰੇਵ ਗਰੀਯਸੀ ।
ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ॥ 31॥
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਪਰੇ ਜਗੁਃ ।
ਉਕ੍ਤਸਾਧਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜਿਜ੍ਞਾਸੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਉਪਸੀਦੇਦ੍ਗੁਰੁਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬਨ੍ਧਵਿਮੋਕ੍षਣਮ੍ ॥ 32॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੋऽਵृਜਿਨੋऽਕਾਮਹਤੋ ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤਮਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯੁਪਰਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰਿਨ੍ਧਨ ਇਵਾਨਲਃ ।
ਅਹੇਤੁਕਦਯਾਸਿਨ੍ਧੁਰ੍ਬਨ੍ਧੁਰਾਨਮਤਾਂ ਸਤਾਮ੍ ॥ 33॥
ਤਮਾਰਾਧ੍ਯ ਗੁਰੁਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਹ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯਸੇਵਨੈਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਹ੍ਵਃ)
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਤਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪृਚ੍ਛੇਜ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 34॥
ਸ੍ਵਾਮਿਨ੍ਨਮਸ੍ਤੇ ਨਤਲੋਕਬਨ੍ਧੋ
ਕਾਰੁਣ੍ਯਸਿਨ੍ਧੋ ਪਤਿਤਂ ਭਵਾਬ੍ਧੌ ।
ਮਾਮੁਦ੍ਧਰਾਤ੍ਮੀਯਕਟਾਕ੍षਦृष੍ਟ੍ਯਾ
ऋਜ੍ਵ੍ਯਾਤਿਕਾਰੁਣ੍ਯਸੁਧਾਭਿਵृष੍ਟ੍ਯਾ ॥ 35॥
ਦੁਰ੍ਵਾਰਸਂਸਾਰਦਵਾਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤਂ
ਦੋਧੂਯਮਾਨਂ ਦੁਰਦृष੍ਟਵਾਤੈਃ ।
ਭੀਤਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ ਪਰਿਪਾਹਿ ਮृਤ੍ਯੋਃ
ਸ਼ਰਣ੍ਯਮਨ੍ਯਦ੍ਯਦਹਂ ਨ ਜਾਨੇ ॥ 36॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨ੍ਯਂ)
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤੋ
ਵਸਨ੍ਤਵਲ੍ਲੋਕਹਿਤਂ ਚਰਨ੍ਤਃ ।
ਤੀਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਭੀਮਭਵਾਰ੍ਣਵਂ ਜਨਾ-
ਨਹੇਤੁਨਾਨ੍ਯਾਨਪਿ ਤਾਰਯਨ੍ਤਃ ॥ 37॥
ਅਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਯਤ੍ਪਰ-
ਸ਼੍ਰਮਾਪਨੋਦਪ੍ਰਵਣਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।
ਸੁਧਾਂਸ਼ੁਰੇष ਸ੍ਵਯਮਰ੍ਕਕਰ੍ਕਸ਼-
ਪ੍ਰਭਾਭਿਤਪ੍ਤਾਮਵਤਿ ਕ੍षਿਤਿਂ ਕਿਲ ॥ 38॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤਿਕਲਿਤੈਃ ਪੂਤੈਃ ਸੁਸ਼ੀਤੈਰ੍ਯੁਤੈ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਸ਼ੀਤੈਃ ਸਿਤੈਃ)
ਰ੍ਯੁष੍ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਕਲਸ਼ੋਜ੍ਝਿਤੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸੁਖੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯਾਮृਤੈਃ ਸੇਚਯ ।
ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਂ ਭਵਤਾਪਦਾਵਦਹਨਜ੍ਵਾਲਾਭਿਰੇਨਂ ਪ੍ਰਭੋ
ਧਨ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਭਵਦੀਕ੍षਣਕ੍षਣਗਤੇਃ ਪਾਤ੍ਰੀਕृਤਾਃ ਸ੍ਵੀਕृਤਾਃ ॥ 39॥
ਕਥਂ ਤਰੇਯਂ ਭਵਸਿਨ੍ਧੁਮੇਤਂ
ਕਾ ਵਾ ਗਤਿਰ੍ਮੇ ਕਤਮੋऽਸ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਃ ।
ਜਾਨੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕृਪਯਾऽਵ ਮਾਂ ਪ੍ਰਭੋ
ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਕ੍षਤਿਮਾਤਨੁष੍ਵ ॥ 40॥
ਤਥਾ ਵਦਨ੍ਤਂ ਸ਼ਰਣਾਗਤਂ ਸ੍ਵਂ
ਸਂਸਾਰਦਾਵਾਨਲਤਾਪਤਪ੍ਤਮ੍ ।
ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਕਾਰੁਣ੍ਯਰਸਾਰ੍ਦ੍ਰਦृष੍ਟ੍ਯਾ
ਦਦ੍ਯਾਦਭੀਤਿਂ ਸਹਸਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ 41॥
ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸ ਤਸ੍ਮਾ ਉਪਸਤ੍ਤਿਮੀਯੁषੇ
ਮੁਮੁਕ੍षਵੇ ਸਾਧੁ ਯਥੋਕ੍ਤਕਾਰਿਣੇ ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਯ ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਾਯ
ਤਤ੍ਤ੍ਵੋਪਦੇਸ਼ਂ ਕृਪਯੈਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ॥ 42॥
ਮਾ ਭੈष੍ਟ ਵਿਦ੍ਵਂਸ੍ਤਵ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਪਾਯਃ
ਸਂਸਾਰਸਿਨ੍ਧੋਸ੍ਤਰਣੇऽਸ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਃ ।
ਯੇਨੈਵ ਯਾਤਾ ਯਤਯੋऽਸ੍ਯ ਪਾਰਂ
ਤਮੇਵ ਮਾਰ੍ਗਂ ਤਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਾਮਿ ॥ 43॥
ਅਸ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯੋ ਮਹਾਨ੍ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਂਸਾਰਭਯਨਾਸ਼ਨਃ ।
ਤੇਨ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਭਵਾਮ੍ਭੋਧਿਂ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਮਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ ॥ 44॥
ਵੇਦਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਵਿਚਾਰੇਣ ਜਾਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਤੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਸਂਸਾਰਦੁਃਖਨਾਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯਨੁ ॥ 45॥
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਭਕ੍ਤਿਧ੍ਯਾਨਯੋਗਾਨ੍ਮੁਮੁਕ੍षੋਃ
ਮੁਕ੍ਤੇਰ੍ਹੇਤੂਨ੍ਵਕ੍ਤਿ ਸਾਕ੍षਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤੇਰ੍ਗੀਃ ।
ਯੋ ਵਾ ਏਤੇष੍ਵੇਵ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਮੁष੍ਯ
ਮੋਕ੍षੋऽਵਿਦ੍ਯਾਕਲ੍ਪਿਤਾਦ੍ਦੇਹਬਨ੍ਧਾਤ੍ ॥ 46॥
ਅਜ੍ਞਾਨਯੋਗਾਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਵ
ਹ੍ਯਨਾਤ੍ਮਬਨ੍ਧਸ੍ਤਤ ਏਵ ਸਂਸृਤਿਃ ।
ਤਯੋਰ੍ਵਿਵੇਕੋਦਿਤਬੋਧਵਹ੍ਨਿਃ
ਅਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਦਹੇਤ੍ਸਮੂਲਮ੍ ॥ 47॥
ਸ਼ਿष੍ਯ ਉਵਾਚ ।
ਕृਪਯਾ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਸ੍ਵਾਮਿਨ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋऽਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਮਯਾ ।
ਯਦੁਤ੍ਤਰਮਹਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕृਤਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਂ ਭਵਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ ॥ 48॥
ਕੋ ਨਾਮ ਬਨ੍ਧਃ ਕਥਮੇष ਆਗਤਃ
ਕਥਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸ੍ਯ ਕਥਂ ਵਿਮੋਕ੍षਃ ।
ਕੋऽਸਾਵਨਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮਃ ਕ ਆਤ੍ਮਾ
ਤਯੋਰ੍ਵਿਵੇਕਃ ਕਥਮੇਤਦੁਚ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 49॥
ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਵਾਚ ।
ਧਨ੍ਯੋऽਸਿ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋऽਸਿ ਪਾਵਿਤਂ ਤੇ ਕੁਲਂ ਤ੍ਵਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਾਵਿਤਂ)
ਯਦਵਿਦ੍ਯਾਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭਵਿਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥ 50॥
ऋਣਮੋਚਨਕਰ੍ਤਾਰਃ ਪਿਤੁਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸੁਤਾਦਯਃ ।
ਬਨ੍ਧਮੋਚਨਕਰ੍ਤਾ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯੋ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ ॥ 51॥
ਮਸ੍ਤਕਨ੍ਯਸ੍ਤਭਾਰਾਦੇਰ੍ਦੁਃਖਮਨ੍ਯੈਰ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ ।
ਕ੍षੁਧਾਦਿਕृਤਦੁਃਖਂ ਤੁ ਵਿਨਾ ਸ੍ਵੇਨ ਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ ॥ 52॥
ਪਥ੍ਯਮੌषਧਸੇਵਾ ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਰੋਗਿਣਾ ।
ਆਰੋਗ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਦृष੍ਟਾऽਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਾਨੁष੍ਠਿਤਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 53॥
ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ੍ਫੁਟਬੋਧਚਕ੍षੁषਾ
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਵੇਦ੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਪਣ੍ਡਿਤੇਨ ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਜਚਕ੍षੁषੈਵ
ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਨ੍ਯੈਰਵਗਮ੍ਯਤੇ ਕਿਮ੍ ॥ 54॥
ਅਵਿਦ੍ਯਾਕਾਮਕਰ੍ਮਾਦਿਪਾਸ਼ਬਨ੍ਧਂ ਵਿਮੋਚਿਤੁਮ੍ ।
ਕਃ ਸ਼ਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵਿਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਕਲ੍ਪਕੋਟਿਸ਼ਤੈਰਪਿ ॥ 55॥
ਨ ਯੋਗੇਨ ਨ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਬੋਧੇਨ ਮੋਕ੍षਃ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ॥ 56॥
ਵੀਣਾਯਾ ਰੂਪਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਵਾਦਨਸੌष੍ਠਵਮ੍ ।
ਪ੍ਰਜਾਰਞ੍ਜਨਮਾਤ੍ਰਂ ਤਨ੍ਨ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥ 57॥
ਵਾਗ੍ਵੈਖਰੀ ਸ਼ਬ੍ਦਝਰੀ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਕੌਸ਼ਲਮ੍ ।
ਵੈਦੁष੍ਯਂ ਵਿਦੁषਾਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਭੁਕ੍ਤਯੇ ਨ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤਯੇ ॥ 58॥
ਅਵਿਜ੍ਞਾਤੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧੀਤਿਸ੍ਤੁ ਨਿष੍ਫਲਾ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤੇऽਪਿ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧੀਤਿਸ੍ਤੁ ਨਿष੍ਫਲਾ ॥ 59॥
ਸ਼ਬ੍ਦਜਾਲਂ ਮਹਾਰਣ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਮਣਕਾਰਣਮ੍ ।
ਅਤਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 60॥ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵ
ਅਜ੍ਞਾਨਸਰ੍ਪਦष੍ਟਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨੌषਧਂ ਵਿਨਾ ।
ਕਿਮੁ ਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਕਿਮੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਕਿਮੌषਧੈਃ ॥ 61॥
ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਿਨਾ ਪਾਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰੌषਧਸ਼ਬ੍ਦਤਃ ।
ਵਿਨਾऽਪਰੋਕ੍षਾਨੁਭਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 62॥
ਅਕृਤ੍ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਵਿਲਯਮਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਕੁਤੋ ਮੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਫਲੈਰ੍ਨृਣਾਮ੍ ॥ 63॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਾਹ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੈਃ)
ਅਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸਂਹਾਰਮਗਤ੍ਵਾਖਿਲਭੂਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਰਾਜਾਹਮਿਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨੋ ਰਾਜਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 64॥
ਆਪ੍ਤੋਕ੍ਤਿਂ ਖਨਨਂ ਤਥੋਪਰਿਸ਼ਿਲਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍षਣਂ ਸ੍ਵੀਕृਤਿਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਰਿਸ਼ਿਲਾਪਾਕਰ੍षਣਂ)
ਨਿਕ੍षੇਪਃ ਸਮਪੇਕ੍षਤੇ ਨ ਹਿ ਬਹਿਃਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ।
ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋਪਦੇਸ਼ਮਨਨਧ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਲਭ੍ਯਤੇ
ਮਾਯਾਕਾਰ੍ਯਤਿਰੋਹਿਤਂ ਸ੍ਵਮਮਲਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਦੁਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 65॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।
ਸ੍ਵੈਰੇਵ ਯਤ੍ਨਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਰੋਗਾਦਾਵਿਵ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ ॥ 66॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਰੋਗਾਦੇਰਿਵ)
ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾਦ੍ਯ ਕृਤਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਵਰੀਯਾਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਨ੍ਮਤਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਮਤਃ)
ਸੂਤ੍ਰਪ੍ਰਾਯੋ ਨਿਗੂਢਾਰ੍ਥੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮੁਮੁਕ੍षੁਭਿਃ ॥ 67॥
ਸ਼ऋਣੁष੍ਵਾਵਹਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਯਨ੍ਮਯਾ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ ।
ਤਦੇਤਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਤ੍ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਿਮੋਕ੍ष੍ਯਸੇ ॥ 68॥
ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ
ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਤ੍ਯਨ੍ਤਮਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁषੁ ।
ਤਤਃ ਸ਼ਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦਮਸ੍ਤਿਤਿਕ੍षਾ
ਨ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਖਿਲਕਰ੍ਮਣਾਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 69॥
ਤਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਨ੍ਮਨਨਂ ਸਤਤ੍ਤ੍ਵ-
ਧ੍ਯਾਨਂ ਚਿਰਂ ਨਿਤ੍ਯਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਮੁਨੇਃ ।
ਤਤੋऽਵਿਕਲ੍ਪਂ ਪਰਮੇਤ੍ਯ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍
ਇਹੈਵ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸੁਖਂ ਸਮृਚ੍ਛਤਿ ॥ 70॥
ਯਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਤਵੇਦਾਨੀਮਾਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਵਿਵੇਚਨਮ੍ ।
ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਮਯਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਧਾਰਯ ॥ 71॥
ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਮੇਦਃਪਲਰਕ੍ਤਚਰ੍ਮ-
ਤ੍ਵਗਾਹ੍ਵਯੈਰ੍ਧਾਤੁਭਿਰੇਭਿਰਨ੍ਵਿਤਮ੍ ।
ਪਾਦੋਰੁਵਕ੍षੋਭੁਜਪृष੍ਠਮਸ੍ਤਕੈਃ
ਅਙ੍ਗੈਰੁਪਾਙ੍ਗੈਰੁਪਯੁਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ ॥ 72॥
ਅਹਮ੍ਮਮੇਤਿ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ
ਮੋਹਾਸ੍ਪਦਂ ਸ੍ਥੂਲਮਿਤੀਰ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ।
ਨਭੋਨਭਸ੍ਵਦ੍ਦਹਨਾਮ੍ਬੁਭੂਮਯਃ
ਸੂਕ੍ष੍ਮਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ॥ 73॥
ਪਰਸ੍ਪਰਾਂਸ਼ੈਰ੍ਮਿਲਿਤਾਨਿ ਭੂਤ੍ਵਾ
ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਚ ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਹੇਤਵਃ ।
ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤਦੀਯਾ ਵਿषਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਸੁਖਾਯ ਭੋਕ੍ਤੁਃ ॥ 74॥
ਯ ਏषੁ ਮੂਢਾ ਵਿषਯੇषੁ ਬਦ੍ਧਾ
ਰਾਗੋਰੁਪਾਸ਼ੇਨ ਸੁਦੁਰ੍ਦਮੇਨ ।
ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਚ੍ਚੈਃ
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਦੂਤੇਨ ਜਵੇਨ ਨੀਤਾਃ ॥ 75॥
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ
ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਪੁਃ ਸ੍ਵਗੁਣੇਨ ਬਦ੍ਧਾਃ ।
ਕੁਰਙ੍ਗਮਾਤਙ੍ਗਪਤਙ੍ਗਮੀਨ-
ਭृਙ੍ਗਾ ਨਰਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਞ੍ਚਿਤਃ ਕਿਮ੍ ॥ 76॥
ਦੋषੇਣ ਤੀਵ੍ਰੋ ਵਿषਯਃ ਕृष੍ਣਸਰ੍ਪਵਿषਾਦਪਿ ।
ਵਿषਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾਰਂ ਚਕ੍षੁषਾਪ੍ਯਯਮ੍ ॥ 77॥
ਵਿषਯਾਸ਼ਾਮਹਾਪਾਸ਼ਾਦ੍ਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸੁਦੁਸ੍ਤ੍ਯਜਾਤ੍ ।
ਸ ਏਵ ਕਲ੍ਪਤੇ ਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਨਾਨ੍ਯਃ षਟ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੇਦ੍ਯਪਿ ॥ 78॥
ਆਪਾਤਵੈਰਾਗ੍ਯਵਤੋ ਮੁਮੁਕ੍षੂਨ੍
ਭਵਾਬ੍ਧਿਪਾਰਂ ਪ੍ਰਤਿਯਾਤੁਮੁਦ੍ਯਤਾਨ੍ ।
ਆਸ਼ਾਗ੍ਰਹੋ ਮਜ੍ਜਯਤੇऽਨ੍ਤਰਾਲੇ
ਨਿਗृਹ੍ਯ ਕਣ੍ਠੇ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਵੇਗਾਤ੍ ॥ 79॥
ਵਿषਯਾਖ੍ਯਗ੍ਰਹੋ ਯੇਨ ਸੁਵਿਰਕ੍ਤ੍ਯਸਿਨਾ ਹਤਃ ।
ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਭਵਾਮ੍ਭੋਧੇਃ ਪਾਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਵਰ੍ਜਿਤਃ ॥ 80॥
ਵਿषਮਵਿषਯਮਾਰ੍ਗੈਰ੍ਗਚ੍ਛਤੋऽਨਚ੍ਛਬੁਦ੍ਧੇਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿषਯਮਾਰ੍ਗੇ ਗਚ੍ਛਤੋ)
ਪ੍ਰਤਿਪਦਮਭਿਯਾਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਰਪ੍ਯੇष ਵਿਦ੍ਧਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਤਿਪਦਮਭਿਘਾਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਰਪ੍ਯੇष ਸਿਦ੍ਧਃ)
ਹਿਤਸੁਜਨਗੁਰੂਕ੍ਤ੍ਯਾ ਗਚ੍ਛਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ
ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਫਲਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ॥ 81॥
ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਕਾਙ੍ਕ੍षਾ ਯਦਿ ਵੈ ਤਵਾਸ੍ਤਿ
ਤ੍ਯਜਾਤਿਦੂਰਾਦ੍ਵਿषਯਾਨ੍ਵਿषਂ ਯਥਾ ।
ਪੀਯੂषਵਤ੍ਤੋषਦਯਾਕ੍षਮਾਰ੍ਜਵ-
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਾਨ੍ਤੀਰ੍ਭਜ ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਰਾਤ੍ ॥ 82॥
ਅਨੁਕ੍षਣਂ ਯਤ੍ਪਰਿਹृਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਯਂ
ਅਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਕृਤਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षਣਮ੍ ।
ਦੇਹਃ ਪਰਾਰ੍ਥੋऽਯਮਮੁष੍ਯ ਪੋषਣੇ
ਯਃ ਸਜ੍ਜਤੇ ਸ ਸ੍ਵਮਨੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ॥ 83॥
ਸ਼ਰੀਰਪੋषਣਾਰ੍ਥੀ ਸਨ੍ ਯ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਦਿਦृਕ੍षਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦਿਦृਕ੍षਤੇ)
ਗ੍ਰਾਹਂ ਦਾਰੁਧਿਯਾ ਧृਤ੍ਵਾ ਨਦੀਂ ਤਰ੍ਤੁਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ 84॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਇਚ੍ਛਤਿ)
ਮੋਹ ਏਵ ਮਹਾਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਮੁਮੁਕ੍षੋਰ੍ਵਪੁਰਾਦਿषੁ ।
ਮੋਹੋ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤੋ ਯੇਨ ਸ ਮੁਕ੍ਤਿਪਦਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 85॥
ਮੋਹਂ ਜਹਿ ਮਹਾਮृਤ੍ਯੁਂ ਦੇਹਦਾਰਸੁਤਾਦਿषੁ ।
ਯਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਮੁਨਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ॥ 86॥
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਰੁਧਿਰਸ੍ਨਾਯੁਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸਙ੍ਕੁਲਮ੍ ।
ਪੂਰ੍ਣਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀषਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮਿਦਂ ਵਪੁਃ ॥ 87॥
ਪਞ੍ਚੀਕृਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਥੂਲੇਭ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਿਦਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਭੋਗਾਯਤਨਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਅਵਸ੍ਥਾ ਜਾਗਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥੂਲਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵੋ ਯਤਃ ॥ 88॥
ਬਾਹ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸ੍ਥੂਲਪਦਾਰ੍ਥਸੇਵਾਂ
ਸ੍ਰਕ੍ਚਨ੍ਦਨਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਮ੍ ।
ਕਰੋਤਿ ਜੀਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਤਦਾਤ੍ਮਨਾ
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਰ੍ਵਪੁषੋऽਸ੍ਯ ਜਾਗਰੇ ॥ 89॥
ਸਰ੍ਵੋऽਪਿ ਬਾਹ੍ਯਸਂਸਾਰਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਯਦਾਸ਼੍ਰਯਃ ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੇਹਮਿਦਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਗृਹਵਦ੍ਗृਹਮੇਧਿਨਃ ॥ 90॥
ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਜਰਾਮਰਣਾਨਿ ਧਰ੍ਮਾਃ
ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਯੋ ਬਹੁਵਿਧਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਤਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਃ ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਦਿਨਿਯਮਾ ਬਹੁਧਾऽऽਮਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ
ਪੂਜਾਵਮਾਨਬਹੁਮਾਨਮੁਖਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਃ ॥ 91॥
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਤ੍ਵਗਕ੍षਿ
ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਵਿषਯਾਵਬੋਧਨਾਤ੍ ।
ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਾ ਗੁਦਮਪ੍ਯੁਪਸ੍ਥਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਉਪਸ੍ਥਂ)
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਵਣੇਨ ਕਰ੍ਮਸੁ ॥ 92॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਵਣਾਨਿ)
ਨਿਗਦ੍ਯਤੇऽਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਮਨੋਧੀਃ
ਅਹਙ੍ਕृਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਵਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ ।
ਮਨਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਨਾਦਿਭਿਃ
ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਧ੍ਯਵਸਾਯਧਰ੍ਮਤਃ ॥ 93॥
ਅਤ੍ਰਾਭਿਮਾਨਾਦਹਮਿਤ੍ਯਹਙ੍ਕृਤਿਃ ।
ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਗੁਣੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ॥ 94॥
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਵ੍ਯਾਨੋਦਾਨਸਮਾਨਾ ਭਵਤ੍ਯਸੌ ਪ੍ਰਾਣਃ ।
ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵृਤ੍ਤਿਭੇਦਾਦ੍ਵਿਕृਤਿਭੇਦਾਤ੍ਸੁਵਰ੍ਣਸਲਿਲਾਦਿਵਤ੍ ॥ 95॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਕृਤੇਰ੍ਭੇਦਾਤ੍ਸੁਵਰ੍ਣਸਲਿਲਮਿਵ)
ਵਾਗਾਦਿ ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿ ਪਞ੍ਚ
ਪ੍ਰਾਣਾਦਿ ਪਞ੍ਚਾਭ੍ਰਮੁਖਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਪਿ ਚ ਕਾਮਕਰ੍ਮਣੀ
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਸ਼ਰੀਰਮਾਹੁਃ ॥ 96॥
ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼ऋਣੁ ਸੂਕ੍ष੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਂ
ਲਿਙ੍ਗਂ ਤ੍ਵਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।
ਸਵਾਸਨਂ ਕਰ੍ਮਫਲਾਨੁਭਾਵਕਂ
ਸ੍ਵਾਜ੍ਞਾਨਤੋऽਨਾਦਿਰੁਪਾਧਿਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 97॥
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾ
ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਰਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਭਾਤਿ ਯਤ੍ਰ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਜਾਗ੍ਰਤ੍
ਕਾਲੀਨਨਾਨਾਵਿਧਵਾਸਨਾਭਿਃ ॥ 98॥
ਕਰ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਾਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯ ਰਾਜਤੇ
ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਂ ਭਾਤਿ ਹ੍ਯਯਂ ਪਰਾਤ੍ਮਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਯਂ)
ਧੀਮਾਤ੍ਰਕੋਪਾਧਿਰਸ਼ੇषਸਾਕ੍षੀ
ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਕृਤਕਰ੍ਮਲੇਸ਼ੈਃ । ਕਰ੍ਮਲੇਪੈਃ
ਯਸ੍ਮਾਦਸਙ੍ਗਸ੍ਤਤ ਏਵ ਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਪਾਧਿਨਾ ਕृਤੈਃ ॥ 99॥
ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪृਤਿਕਰਣਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਦਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪੁਂਸਃ ।
ਵਾਸ੍ਯਾਦਿਕਮਿਵ ਤਕ੍ष੍ਣਸ੍ਤੇਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤ੍ਯਸਙ੍ਗੋऽਯਮ੍ ॥ 100॥
ਅਨ੍ਧਤ੍ਵਮਨ੍ਦਤ੍ਵਪਟੁਤ੍ਵਧਰ੍ਮਾਃ
ਸੌਗੁਣ੍ਯਵੈਗੁਣ੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ਧਿ ਚਕ੍षੁषਃ ।
ਬਾਧਿਰ੍ਯਮੂਕਤ੍ਵਮੁਖਾਸ੍ਤਥੈਵ
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਧਰ੍ਮਾ ਨ ਤੁ ਵੇਤ੍ਤੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 101॥
ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਿਜृਮ੍ਭਣਕ੍षੁ-
ਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਣਾਦਿਕਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯ੍)
ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਞਾਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ)
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਵਸ਼ਨਾਪਿਪਾਸੇ ॥ 102॥
ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮੇਤੇषੁ ਚਕ੍षੁਰਾਦਿषੁ ਵਰ੍ष੍ਮਣਿ ।
ਅਹਮਿਤ੍ਯਭਿਮਾਨੇਨ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਾਭਾਸਤੇਜਸਾ ॥ 103॥
ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾਭਿਮਾਨ੍ਯਯਮ੍ ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗੇਨ ਚਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 104॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯੋਗੇਨਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਿਤਯਮ੍ਸ਼੍ਨੁਤੇ)
ਵਿषਯਾਣਾਮਾਨੁਕੂਲ੍ਯੇ ਸੁਖੀ ਦੁਃਖੀ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ।
ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਸ੍ਯ ਨਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 105॥
ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਪ੍ਰੇਯਾਨ੍ਵਿषਯੋ ਨ ਸ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ।
ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਿਯਤਮੋ ਯਤਃ ।
ਤਤ ਆਤ੍ਮਾ ਸਦਾਨਨ੍ਦੋ ਨਾਸ੍ਯ ਦੁਃਖਂ ਕਦਾਚਨ ॥ 106॥
ਯਤ੍ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਨਿਰ੍ਵਿषਯ ਆਤ੍ਮਾਨਨ੍ਦੋऽਨੁਭੂਯਤੇ ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਮੈਤਿਹ੍ਯਮਨੁਮਾਨਂ ਚ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ॥ 107॥
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਨਾਮ੍ਨੀ ਪਰਮੇਸ਼ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ
ਅਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਿਕਾ ਪਰਾ ।
ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯਾ ਸੁਧਿਯੈਵ ਮਾਯਾ
ਯਯਾ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ॥ 108॥
ਸਨ੍ਨਾਪ੍ਯਸਨ੍ਨਾਪ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨੋ
ਭਿਨ੍ਨਾਪ੍ਯਭਿਨ੍ਨਾਪ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨੋ ।
ਸਾਙ੍ਗਾਪ੍ਯਨਙ੍ਗਾ ਹ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨਙ੍ਗਾਪ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ)
ਮਹਾਦ੍ਭੁਤਾऽਨਿਰ੍ਵਚਨੀਯਰੂਪਾ ॥ 109॥
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਦ੍ਵਯਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਬੋਧਨਾਸ਼੍ਯਾ
ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋ ਰਜ੍ਜੁਵਿਵੇਕਤੋ ਯਥਾ ।
ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ
ਗੁਣਾਸ੍ਤਦੀਯਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤੈਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯੈਃ ॥ 110॥
ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤੀ ਰਜਸਃ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਯਤਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਪੁਰਾਣੀ ।
ਰਾਗਾਦਯੋऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ
ਦੁਃਖਾਦਯੋ ਯੇ ਮਨਸੋ ਵਿਕਾਰਾਃ ॥ 111॥
ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧੋ ਲੋਭਦਮ੍ਭਾਦ੍ਯਸੂਯਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਲੋਭਦਮ੍ਭਾਭ੍ਯਸੂਯਾ)
ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਰ੍ष੍ਯਾਮਤ੍ਸਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਘੋਰਾਃ ।
ਧਰ੍ਮਾ ਏਤੇ ਰਾਜਸਾਃ ਪੁਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿ-
ਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦੇषਾ ਤਦ੍ਰਜੋ ਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ ॥ 112॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਸ੍ਮਾਦੇਤਤ੍ਤਦ੍ਰਜੋ)
ਏषਾऽऽਵृਤਿਰ੍ਨਾਮ ਤਮੋਗੁਣਸ੍ਯ
ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮਯਾ ਵਸ੍ਤ੍ਵਵਭਾਸਤੇऽਨ੍ਯਥਾ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਯਾ
ਸੈषਾ ਨਿਦਾਨਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਸਂਸृਤੇਃ
ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਵਣਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ॥ 113॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਸਰਸ੍ਯ)
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਨਪਿ ਪਣ੍ਡਿਤੋऽਪਿ ਚਤੁਰੋऽਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਸੂਕ੍ष੍ਮਾਤ੍ਮਦृਗ੍- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੂਕ੍ष੍ਮਾਰ੍ਥਦृਗ੍)
ਵ੍ਯਾਲੀਢਸ੍ਤਮਸਾ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਬਹੁਧਾ ਸਮ੍ਬੋਧਿਤੋऽਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਰੋਪਿਤਮੇਵ ਸਾਧੁ ਕਲਯਤ੍ਯਾਲਮ੍ਬਤੇ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍
ਹਨ੍ਤਾਸੌ ਪ੍ਰਬਲਾ ਦੁਰਨ੍ਤਤਮਸਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮਹਤ੍ਯਾਵृਤਿਃ ॥ 114॥
ਅਭਾਵਨਾ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਭਾਵਨਾऽ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਪਰੀਤਭਾਵਨਾ)
ਸਮ੍ਭਾਵਨਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯਾਃ ।
ਸਂਸਰ੍ਗਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਧ੍ਰੁਵਂ
ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕ੍षਪਯਤ੍ਯਜਸ੍ਰਮ੍ ॥ 115॥
ਅਜ੍ਞਾਨਮਾਲਸ੍ਯਜਡਤ੍ਵਨਿਦ੍ਰਾ-
ਪ੍ਰਮਾਦਮੂਢਤ੍ਵਮੁਖਾਸ੍ਤਮੋਗੁਣਾਃ ।
ਏਤੈਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਨ ਹਿ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍
ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਵਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਦੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ ॥ 116॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਜਲਵਤ੍ਤਥਾਪਿ
ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਸਰਣਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ।
ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਬਿਮ੍ਬਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਃ ਸਨ੍
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤ੍ਯਰ੍ਕ ਇਵਾਖਿਲਂ ਜਡਮ੍ ॥ 117॥
ਮਿਸ਼੍ਰਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਾਃ
ਤ੍ਵਮਾਨਿਤਾਦ੍ਯਾ ਨਿਯਮਾ ਯਮਾਦ੍ਯਾਃ ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਭਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤਾ ਚ
ਦੈਵੀ ਚ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਰਸਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 118॥
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਃ
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨੁਭੂਤਿਃ ਪਰਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ।
ਤृਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਹਰ੍षਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਾ
ਯਯਾ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰਸਂ ਸਮृਚ੍ਛਤਿ ॥ 119॥
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣੈਰ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ
ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਨਾਮ ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾ
ਪ੍ਰਲੀਨਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧਿਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 120॥
ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਪ੍ਰਮਿਤਿਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ
ਬੀਜਾਤ੍ਮਨਾਵਸ੍ਥਿਤਿਰੇਵ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਕਿਲ ਪ੍ਰਤੀਤਿਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰਤ੍ਰਾਸ੍ਯ)
ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਵੇਦ੍ਮੀਤਿ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਃ ॥ 121॥
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਮਨੋऽਹਮਾਦਯਃ
ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਕਾਰਾ ਵਿषਯਾਃ ਸੁਖਾਦਯਃ ।
ਵ੍ਯੋਮਾਦਿਭੂਤਾਨ੍ਯਖਿਲਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਂ
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਿਦਂ ਹ੍ਯਨਾਤ੍ਮਾ ॥ 122॥
ਮਾਯਾ ਮਾਯਾਕਾਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਦਾਦਿਦੇਹਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ।
ਅਸਦਿਦਮਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਮਰੁਮਰੀਚਿਕਾਕਲ੍ਪਮ੍ ॥ 123॥
ਅਥ ਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਯਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਨਰੋ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਕੈਵਲ੍ਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 124॥
ਅਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮਹਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਲਮ੍ਬਨਃ ।
ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਸਾਕ੍षੀ ਸਨ੍ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 125॥
ਯੋ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਸਕਲਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਿषੁ ।
ਬੁਦ੍ਧਿਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਸਦ੍ਭਾਵਮਭਾਵਮਹਮਿਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 126॥
ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਿਞ੍ਚਨ)
ਯਸ਼੍ਚੇਤਯਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਨ ਤਦ੍ਯਂ ਚੇਤਯਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 127॥
ਯੇਨ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਯਂ ਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ।
ਆਭਾਰੂਪਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਂ ਭਾਨ੍ਤਮਨੁਭਾਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 128॥
ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਧਿਯਃ ।
ਵਿषਯੇषੁ ਸ੍ਵਕੀਯੇषੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤਾ ਇਵ ॥ 129॥
ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਦੇਹਾਨ੍ਤਾ ਵਿषਯਾਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਦਯਃ ।
ਵੇਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਘਟਵਦ੍ਯੇਨ ਨਿਤ੍ਯਬੋਧਸ੍ਵਰੂਪਿਣਾ ॥ 130॥
ਏषੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषਃ ਪੁਰਾਣੋ
ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਖਣ੍ਡਸੁਖਾਨੁਭੂਤਿਃ ।
ਸਦੈਕਰੂਪਃ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਮਾਤ੍ਰੋ
ਯੇਨੇषਿਤਾ ਵਾਗਸਵਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ॥ 131॥
ਅਤ੍ਰੈਵ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਧੀਗੁਹਾਯਾਂ
ਅਵ੍ਯਾਕृਤਾਕਾਸ਼ ਉਸ਼ਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਉਰੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ)
ਆਕਾਸ਼ ਉਚ੍ਚੈ ਰਵਿਵਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ ॥ 132॥
ਜ੍ਞਾਤਾ ਮਨੋऽਹਙ੍ਕृਤਿਵਿਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਕृਤਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ।
ਅਯੋऽਗ੍ਨਿਵਤ੍ਤਾਨਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨੋ
ਨ ਚੇष੍ਟਤੇ ਨੋ ਵਿਕਰੋਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 133॥
ਨ ਜਾਯਤੇ ਨੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਨ ਕ੍षੀਯਤੇ ਨੋ ਵਿਕਰੋਤਿ ਨਿਤ੍ਯਃ ।
ਵਿਲੀਯਮਾਨੇऽਪਿ ਵਪੁष੍ਯਮੁष੍ਮਿ-
ਨ੍ਨ ਲੀਯਤੇ ਕੁਮ੍ਭ ਇਵਾਮ੍ਬਰਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 134॥
ਪ੍ਰਕृਤਿਵਿਕृਤਿਭਿਨ੍ਨਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਸ੍ਵਭਾਵਃ
ਸਦਸਦਿਦਮਸ਼ੇषਂ ਭਾਸਯਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਃ ।
ਵਿਲਸਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਜਾਗ੍ਰਦਾਦਿष੍ਵਵਸ੍ਥਾ-
ਸ੍ਵਹਮਹਮਿਤਿ ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਸਾਕ੍षਿਰੂਪੇਣ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ॥ 135॥
ਨਿਯਮਿਤਮਨਸਾਮੁਂ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮ-
ਨ੍ਯਯਮਹਮਿਤਿ ਸਾਕ੍षਾਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ ।
ਜਨਿਮਰਣਤਰਙ੍ਗਾਪਾਰਸਂਸਾਰਸਿਨ੍ਧੁਂ
ਪ੍ਰਤਰ ਭਵ ਕृਤਾਰ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੇਣ ਸਂਸ੍ਥਃ ॥ 136॥
ਅਤ੍ਰਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਹਮਿਤਿ ਮਤਿਰ੍ਬਨ੍ਧ ਏषੋऽਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਜਨਨਮਰਣਕ੍ਲੇਸ਼ਸਮ੍ਪਾਤਹੇਤੁਃ ।
ਯੇਨੈਵਾਯਂ ਵਪੁਰਿਦਮਸਤ੍ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ
ਪੁष੍ਯਤ੍ਯੁਕ੍षਤ੍ਯਵਤਿ ਵਿषਯੈਸ੍ਤਨ੍ਤੁਭਿਃ ਕੋਸ਼ਕृਦ੍ਵਤ੍ ॥ 137॥
ਅਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਵਿਮੂਢਸ੍ਯ ਤਮਸਾ
ਵਿਵੇਕਾਭਾਵਾਦ੍ਵੈ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭੁਜਗੇ ਰਜ੍ਜੁਧਿषਣਾ ।
ਤਤੋऽਨਰ੍ਥਵ੍ਰਾਤੋ ਨਿਪਤਤਿ ਸਮਾਦਾਤੁਰਧਿਕਃ
ਤਤੋ ਯੋऽਸਦ੍ਗ੍ਰਾਹਃ ਸ ਹਿ ਭਵਤਿ ਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ऋਣੁ ਸਖੇ ॥ 138॥
ਅਖਣ੍ਡਨਿਤ੍ਯਾਦ੍ਵਯਬੋਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ
ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨਨ੍ਤਵੈਭਵਮ੍ ।
ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ਯਾਵृਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰੇषਾ
ਤਮੋਮਯੀ ਰਾਹੁਰਿਵਾਰ੍ਕਬਿਮ੍ਬਮ੍ ॥ 139॥
ਤਿਰੋਭੂਤੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਮਲਤਰਤੇਜੋਵਤਿ ਪੁਮਾਨ੍
ਅਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮੋਹਾਦਹਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਲਯਤਿ ।
ਤਤਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਪ੍ਰਭृਤਿਭਿਰਮੁਂ ਬਨ੍ਧਨਗੁਣੈਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਨ੍ਧਕਗੁਣੈਃ)
ਪਰਂ ਵਿਕ੍षੇਪਾਖ੍ਯਾ ਰਜਸ ਉਰੁਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਥਯਤਿ ॥ 140॥
ਮਹਾਮੋਹਗ੍ਰਾਹਗ੍ਰਸਨਗਲਿਤਾਤ੍ਮਾਵਗਮਨੋ
ਧਿਯੋ ਨਾਨਾਵਸ੍ਥਾਂ ਸ੍ਵਯਮਭਿਨਯਂਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣਤਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਾਨਾਵਸ੍ਥਾਃ)
ਅਪਾਰੇ ਸਂਸਾਰੇ ਵਿषਯਵਿषਪੂਰੇ ਜਲਨਿਧੌ
ਨਿਮਜ੍ਯੋਨ੍ਮਜ੍ਯਾਯਂ ਭ੍ਰਮਤਿ ਕੁਮਤਿਃ ਕੁਤ੍ਸਿਤਗਤਿਃ ॥ 141॥
ਭਾਨੁਪ੍ਰਭਾਸਞ੍ਜਨਿਤਾਭ੍ਰਪਙ੍ਕ੍ਤਿਃ
ਭਾਨੁਂ ਤਿਰੋਧਾਯ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਯਥਾ ।
ਆਤ੍ਮੋਦਿਤਾਹਙ੍ਕृਤਿਰਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ
ਤਥਾ ਤਿਰੋਧਾਯ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 142॥
ਕਵਲਿਤਦਿਨਨਾਥੇ ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਘੈਃ
ਵ੍ਯਥਯਤਿ ਹਿਮਝਞ੍ਝਾਵਾਯੁਰੁਗ੍ਰੋ ਯਥੈਤਾਨ੍ ।
ਅਵਿਰਤਤਮਸਾऽऽਤ੍ਮਨ੍ਯਾਵृਤੇ ਮੂਢਬੁਦ੍ਧਿਂ
ਕ੍षਪਯਤਿ ਬਹੁਦੁਃਖੈਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ॥ 143॥
ਏਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਬਨ੍ਧਃ ਪੁਂਸਃ ਸਮਾਗਤਃ ।
ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਮੋਹਿਤੋ ਦੇਹਂ ਮਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 144॥
ਬੀਜਂ ਸਂਸृਤਿਭੂਮਿਜਸ੍ਯ ਤੁ ਤਮੋ ਦੇਹਾਤ੍ਮਧੀਰਙ੍ਕੁਰੋ
ਰਾਗਃ ਪਲ੍ਲਵਮਮ੍ਬੁ ਕਰ੍ਮ ਤੁ ਵਪੁਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋऽਸਵਃ ਸ਼ਾਖਿਕਾਃ ।
ਅਗ੍ਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਹਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾਃ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਦੁਃਖਂ ਫਲਂ
ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਭੋਕ੍ਤਾਤ੍ਰ ਜੀਵਃ ਖਗਃ ॥ 145॥
ਅਜ੍ਞਾਨਮੂਲੋऽਯਮਨਾਤ੍ਮਬਨ੍ਧੋ
ਨੈਸਰ੍ਗਿਕੋऽਨਾਦਿਰਨਨ੍ਤ ਈਰਿਤਃ ।
ਜਨ੍ਮਾਪ੍ਯਯਵ੍ਯਾਧਿਜਰਾਦਿਦੁਃਖ-
ਪ੍ਰਵਾਹਪਾਤਂ ਜਨਯਤ੍ਯਮੁष੍ਯ ॥ 146॥
ਨਾਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰਨਿਲੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ
ਛੇਤ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਨ ਚ ਕਰ੍ਮਕੋਟਿਭਿਃ ।
ਵਿਵੇਕਵਿਜ੍ਞਾਨਮਹਾਸਿਨਾ ਵਿਨਾ
ਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਸ਼ਿਤੇਨ ਮਞ੍ਜੁਨਾ ॥ 147॥
ਸ਼੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣੈਕਮਤੇਃ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ
ਨਿष੍ਠਾ ਤਯੈਵਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਸ੍ਯ ।
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਵੇਦਨਂ
ਤੇਨੈਵ ਸਂਸਾਰਸਮੂਲਨਾਸ਼ਃ ॥ 148॥
ਕੋਸ਼ੈਰਨ੍ਨਮਯਾਦ੍ਯੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸਂਵृਤੋ ਭਾਤਿ ।
ਨਿਜਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਃ ਸ਼ੈਵਾਲਪਟਲੈਰਿਵਾਮ੍ਬੁ ਵਾਪੀਸ੍ਥਮ੍ ॥ 149॥
ਤਚ੍ਛੈਵਾਲਾਪਨਯੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਲਿਲਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ।
ਤृष੍ਣਾਸਨ੍ਤਾਪਹਰਂ ਸਦ੍ਯਃ ਸੌਖ੍ਯਪ੍ਰਦਂ ਪਰਂ ਪੁਂਸਃ ॥ 150॥
ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਕੋਸ਼ਾਨਾਮਪਵਾਦੇ ਵਿਭਾਤ੍ਯਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ।
ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੈਕਰਸਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪਃ ਪਰਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ॥ 151॥
ਆਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਵਿਵੇਕਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਯੇ ਵਿਦੁषਾ ।
ਤੇਨੈਵਾਨਨ੍ਦੀ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਮ੍ ॥ 152॥
ਮੁਞ੍ਜਾਦਿषੀਕਾਮਿਵ ਦृਸ਼੍ਯਵਰ੍ਗਾਤ੍
ਪ੍ਰਤ੍ਯਞ੍ਚਮਾਤ੍ਮਾਨਮਸਙ੍ਗਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਵਿਵਿਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ
ਤਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਯਃ ਸ ਮੁਕ੍ਤਃ ॥ 153॥
ਦੇਹੋऽਯਮਨ੍ਨਭਵਨੋऽਨ੍ਨਮਯਸ੍ਤੁ ਕੋਸ਼- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕੋਸ਼ੋ)
ਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੇਨ ਜੀਵਤਿ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦ੍ਵਿਹੀਨਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਹ੍ਯਨ੍ਨੇਨ)
ਤ੍ਵਕ੍ਚਰ੍ਮਮਾਂਸਰੁਧਿਰਾਸ੍ਥਿਪੁਰੀषਰਾਸ਼ਿ-
ਰ੍ਨਾਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ॥ 154॥
ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਨੇਰਧਿਮृਤੇਰਪਿ ਨਾਯਮਸ੍ਤਿ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜਨੇਰਪਿਮृਤੇਰਥ)
ਜਾਤਕ੍षਣਃ ਕ੍षਣਗੁਣੋऽਨਿਯਤਸ੍ਵਭਾਵਃ ।
ਨੈਕੋ ਜਡਸ਼੍ਚ ਘਟਵਤ੍ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਃ
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਕਥਂ ਭਵਤਿ ਭਾਵਵਿਕਾਰਵੇਤ੍ਤਾ ॥ 155॥
ਪਾਣਿਪਾਦਾਦਿਮਾਨ੍ਦੇਹੋ ਨਾਤ੍ਮਾ ਵ੍ਯਙ੍ਗੇऽਪਿ ਜੀਵਨਾਤ੍ ।
ਤਤ੍ਤਚ੍ਛਕ੍ਤੇਰਨਾਸ਼ਾਚ੍ਚ ਨ ਨਿਯਮ੍ਯੋ ਨਿਯਾਮਕਃ ॥ 156॥
ਦੇਹਤਦ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਕਰ੍ਮਤਦਵਸ੍ਥਾਦਿਸਾਕ੍षਿਣਃ ।
ਸਤ ਏਵ ਸ੍ਵਤਃਸਿਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਵੈਲਕ੍षਣ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 157॥
ਸ਼ਲ੍ਯਰਾਸ਼ਿਰ੍ਮਾਂਸਲਿਪ੍ਤੋ ਮਲਪੂਰ੍ਣੋऽਤਿਕਸ਼੍ਮਲਃ ।
ਕਥਂ ਭਵੇਦਯਂ ਵੇਤ੍ਤਾ ਸ੍ਵਯਮੇਤਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 158॥
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਪੁਰੀषਰਾਸ਼ਾ-
ਵਹਮ੍ਮਤਿਂ ਮੂਢਜਨਃ ਕਰੋਤਿ ।
ਵਿਲਕ੍षਣਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲੋ
ਨਿਜਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੂਤਮ੍ ॥ 159॥
ਦੇਹੋऽਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਜਡਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਃ
ਦੇਹੇ ਚ ਜੀਵੇ ਵਿਦੁषਸ੍ਤ੍ਵਹਨ੍ਧੀਃ ।
ਵਿਵੇਕਵਿਜ੍ਞਾਨਵਤੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਮਤਿਃ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 160॥
ਅਤ੍ਰਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤ੍ਯਜ ਮੂਢਬੁਦ੍ਧੇ
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਪੁਰੀषਰਾਸ਼ੌ ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ
ਕੁਰੁष੍ਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਮਾਂ ਭਜਸ੍ਵ ॥ 161॥
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਾਵਸਤਿ ਭ੍ਰਮੋਦਿਤਾਂ
ਵਿਦ੍ਵਾਨਹਨ੍ਤਾਂ ਨ ਜਹਾਤਿ ਯਾਵਤ੍ ।
ਤਾਵਨ੍ਨ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਵਾਰ੍ਤਾ-
ਪ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇष ਵੇਦਾਨ੍ਤਨਯਾਨ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ੀ ॥ 162॥
ਛਾਯਾਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਗਾਤ੍ਰੇ
ਯਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦੇਹੇ ਹृਦਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਙ੍ਗੇ ।
ਯਥਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਵ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਿ-
ਜ੍ਜੀਵਚ੍ਛਰੀਰੇ ਚ ਤਥੈਵ ਮਾऽਸ੍ਤੁ ॥ 163॥
ਦੇਹਾਤ੍ਮਧੀਰੇਵ ਨृਣਾਮਸਦ੍ਧਿਯਾਂ
ਜਨ੍ਮਾਦਿਦੁਃਖਪ੍ਰਭਵਸ੍ਯ ਬੀਜਮ੍ ।
ਯਤਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਜਹਿ ਤਾਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਤ੍
ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤੇ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਵਾਸ਼ਾ ॥ 164॥
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਞ੍ਚਿਤੋऽਯਂ
ਪ੍ਰਾਣੋ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਮਯਸ੍ਤੁ ਕੋਸ਼ਃ ॥
ਯੇਨਾਤ੍ਮਵਾਨਨ੍ਨਮਯੋऽਨੁਪੂਰ੍ਣਃ
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇऽਸੌ ਸਕਲਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ॥ 165॥
ਨੈਵਾਤ੍ਮਾਪਿ ਪ੍ਰਾਣਮਯੋ ਵਾਯੁਵਿਕਾਰੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨੈਵਾਤ੍ਮਾਯਂ)
ਗਨ੍ਤਾऽऽਗਨ੍ਤਾ ਵਾਯੁਵਦਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰੇषਃ ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਵਾਪਿ ਨ ਵੇਤ੍ਤੀष੍ਟਮਨਿष੍ਟਂ
ਸ੍ਵਂ ਵਾਨ੍ਯਂ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਨ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ॥ 166॥
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਮਨਸ਼੍ਚ ਮਨੋਮਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਕੋਸ਼ੋ ਮਮਾਹਮਿਤਿ ਵਸ੍ਤੁਵਿਕਲ੍ਪਹੇਤੁਃ ।
ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦਿਭੇਦਕਲਨਾਕਲਿਤੋ ਬਲੀਯਾਂ-
ਸ੍ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕੋਸ਼ਮਭਿਪੂਰ੍ਯ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਯਃ ॥ 167॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨੁਪੂਰ੍ਯ)
ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਹੋਤृਭਿਃ
ਪ੍ਰਚੀਯਮਾਨੋ ਵਿषਯਾਜ੍ਯਧਾਰਯਾ ।
ਜਾਜ੍ਵਲ੍ਯਮਾਨੋ ਬਹੁਵਾਸਨੇਨ੍ਧਨੈਃ
ਮਨੋਮਯਾਗ੍ਨਿਰ੍ਦਹਤਿ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਮ੍ ॥ 168॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮਨੋਮਯੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਦਹਤਿ)
ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਮਨਸੋऽਤਿਰਿਕ੍ਤਾ
ਮਨੋ ਹ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਭਵਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਨष੍ਟੇ ਸਕਲਂ ਵਿਨष੍ਟਂ
ਵਿਜृਮ੍ਭਿਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸਕਲਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ॥ 169॥
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਸृਜਤਿ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ
ਭੋਕ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵਿਸ਼੍ਵਂ ਮਨ ਏਵ ਸਰ੍ਵਮ੍ ।
ਤਥੈਵ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯਪਿ ਨੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ
ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮੇਤਨ੍ਮਨਸੋ ਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ ॥ 170॥
ਸੁषੁਪ੍ਤਿਕਾਲੇ ਮਨਸਿ ਪ੍ਰਲੀਨੇ
ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਕਲਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਃ ।
ਅਤੋ ਮਨਃਕਲ੍ਪਿਤ ਏਵ ਪੁਂਸਃ
ਸਂਸਾਰ ਏਤਸ੍ਯ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤੋऽਸ੍ਤਿ ॥ 171॥
ਵਾਯੁਨਾऽऽਨੀਯਤੇ ਮੇਘਃ ਪੁਨਸ੍ਤੇਨੈਵ ਨੀਯਤੇ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਾਯੁਨਾ ਨੀਯਤੇ ਮੇਘਃ ਪੁਨਸ੍ਤੇਨੈਵ ਲੀਯਤੇ)
ਮਨਸਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍षਸ੍ਤੇਨੈਵ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ॥ 172॥
ਦੇਹਾਦਿਸਰ੍ਵਵਿषਯੇ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਰਾਗਂ
ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨ ਪੁਰੁषਂ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਗੁਣੇਨ ।
ਵੈਰਸ੍ਯਮਤ੍ਰ ਵਿषਵਤ੍ ਸੁਵਿਧਾਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍
ਏਨਂ ਵਿਮੋਚਯਤਿ ਤਨ੍ਮਨ ਏਵ ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ॥ 173॥
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨਃ ਕਾਰਣਮਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ
ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਚ ਵਾ ਵਿਧਾਨੇ ।
ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਮਲਿਨਂ ਰਜੋਗੁਣੈਃ
ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਰਜਸ੍ਤਮਸ੍ਕਮ੍ ॥ 174॥
ਵਿਵੇਕਵੈਰਾਗ੍ਯਗੁਣਾਤਿਰੇਕਾ-
ਚ੍ਛੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਨੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ।
ਭਵਤ੍ਯਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤੋ ਮੁਮੁਕ੍षੋ-
ਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਗ੍ਰੇ ॥ 175॥
ਮਨੋ ਨਾਮ ਮਹਾਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਵਿषਯਾਰਣ੍ਯਭੂਮਿषੁ ।
ਚਰਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ ਸਾਧਵੋ ਯੇ ਮੁਮੁਕ੍षਵਃ ॥ 176॥
ਮਨਃ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਵਿषਯਾਨਸ਼ੇषਾਨ੍
ਸ੍ਥੂਲਾਤ੍ਮਨਾ ਸੂਕ੍ष੍ਮਤਯਾ ਚ ਭੋਕ੍ਤੁਃ ।
ਸ਼ਰੀਰਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਜਾਤਿਭੇਦਾਨ੍
ਗੁਣਕ੍ਰਿਯਾਹੇਤੁਫਲਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ॥ 177॥
ਅਸਙ੍ਗਚਿਦ੍ਰੂਪਮਮੁਂ ਵਿਮੋਹ੍ਯ
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਗੁਣੈਰ੍ਨਿਬਦ੍ਧ੍ਯ ।
ਅਹਮ੍ਮਮੇਤਿ ਭ੍ਰਮਯਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ
ਮਨਃ ਸ੍ਵਕृਤ੍ਯੇषੁ ਫਲੋਪਭੁਕ੍ਤਿषੁ ॥ 178॥
ਅਧ੍ਯਾਸਦੋषਾਤ੍ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਧ੍ਯਾਸਯੋਗਾਤ੍)
ਅਧ੍ਯਾਸਬਨ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਮੁਨੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਃ ।
ਰਜਸ੍ਤਮੋਦੋषਵਤੋऽਵਿਵੇਕਿਨੋ
ਜਨ੍ਮਾਦਿਦੁਃਖਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮੇਤਤ੍ ॥ 179॥
ਅਤਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮਨੋऽਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪਣ੍ਡਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।
ਯੇਨੈਵ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਾਯੁਨੇਵਾਭ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ 180॥
ਤਨ੍ਮਨਃਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਮੁਮੁਕ੍षੁਣਾ ।
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸਤਿ ਚੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਃ ਕਰਫਲਾਯਤੇ ॥ 181॥
ਮੋਕ੍षੈਕਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿषਯੇषੁ ਰਾਗਂ
ਨਿਰ੍ਮੂਲ੍ਯ ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮ ।
ਸਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਯਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਨਿष੍ਠੋ
ਰਜਃਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ ਧੁਨੋਤਿ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ॥ 182॥
ਮਨੋਮਯੋ ਨਾਪਿ ਭਵੇਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਾ
ਹ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਿਣਾਮਿਭਾਵਾਤ੍ ।
ਦੁਃਖਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਯਤ੍ਵਹੇਤੋਃ
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਤਯਾ ਨ ਦृष੍ਟਃ ॥ 183॥
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਵृਤ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਤृਲਕ੍षਣਃ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਕੋਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੁਂਸਃ ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ ॥ 184॥
ਅਨੁਵ੍ਰਜਚ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ਼ਕ੍ਤਿਃ
ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ।
ਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਿਯਾਵਾਨਹਮਿਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿष੍ਵਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 185॥
ਅਨਾਦਿਕਾਲੋऽਯਮਹਂਸ੍ਵਭਾਵੋ
ਜੀਵਃ ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਵਹਾਰਵੋਢਾ ।
ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਾਸਨਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਨੁ)
ਪੁਣ੍ਯਾਨ੍ਯਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਚ ਤਤ੍ਫਲਾਨਿ ॥ 186॥
ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ਵਪਿ ਯੋਨਿषੁ ਵ੍ਰਜ-
ਨ੍ਨਾਯਾਤਿ ਨਿਰ੍ਯਾਤ੍ਯਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇषਃ ।
ਅਸ੍ਯੈਵ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤ੍-
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖਭੋਗਃ ॥ 187॥
ਦੇਹਾਦਿਨਿष੍ਠਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮ-
ਗੁਣਾਭਿਮਾਨਃ ਸਤਤਂ ਮਮੇਤਿ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਕੋਸ਼ੋऽਯਮਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ
ਪ੍ਰਕृष੍ਟਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਅਤੋ ਭਵਤ੍ਯੇष ਉਪਾਧਿਰਸ੍ਯ
ਯਦਾਤ੍ਮਧੀਃ ਸਂਸਰਤਿ ਭ੍ਰਮੇਣ ॥ 188॥
ਯੋऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ)
ਕੂਟਸ੍ਥਃ ਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਭਵਤ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਥਃ ॥ 189॥
ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਮੁਪੇਤ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੇਃ
ਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਦੋषੇਣ ਪਰਂ ਮृषਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਃ ਸਨ੍ਨਪਿ ਵੀਕ੍षਤੇ ਸ੍ਵਯਂ
ਸ੍ਵਤਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮृਦੋ ਘਟਾਨਿਵ ॥ 190॥
ਉਪਾਧਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਸ਼ਾਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਾ
ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਧਰ੍ਮਾਨਨੁਭਾਤਿ ਤਦ੍ਗੁਣਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ऽਪ੍ਯੁਪਾਧਿ)
ਅਯੋਵਿਕਾਰਾਨਵਿਕਾਰਿਵਹ੍ਨਿਵਤ੍
ਸਦੈਕਰੂਪੋऽਪਿ ਪਰਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ॥ 191॥
ਸ਼ਿष੍ਯ ਉਵਾਚ ।
ਭ੍ਰਮੇਣਾਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਵਾऽਸ੍ਤੁ ਜੀਵਭਾਵਃ ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਤਦੁਪਾਧੇਰਨਾਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨਾਦੇਰ੍ਨਾਸ਼ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 192॥
ਅਤੋऽਸ੍ਯ ਜੀਵਭਾਵੋऽਪਿ ਨਿਤ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਸਂਸृਤਿਃ ।
ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਤਨ੍ਮੋਕ੍षਃ ਕਥਂ ਮੇ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੋ ਵਦ ॥ 193॥
ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਰੁਵਾਚ ।
ਸਮ੍ਯਕ੍ਪृष੍ਟਂ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਸਾਵਧਾਨੇਨ ਤਚ੍ਛृਣੁ ।
ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕੀ ਨ ਭਵਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਮੋਹਿਤਕਲ੍ਪਨਾ ॥ 194॥
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਤ੍ਵਸਙ੍ਗਸ੍ਯ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਨਿਰਾਕृਤੇਃ ।
ਨ ਘਟੇਤਾਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨਭਸੋ ਨੀਲਤਾਦਿਵਤ੍ ॥ 195॥
ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯਾਕ੍ਰਿਯਸ੍ਯ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਬੋਧਾਨਨ੍ਦਰੂਪਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਜੀਵਭਾਵੋ ਨ ਸਤ੍ਯੋ
ਮੋਹਾਪਾਯੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ॥ 196॥
ਯਾਵਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਾਵਦੇਵਾਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਾ
ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨੋਜ੍ਜृਮ੍ਭਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ।
ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਾਲੀਨ ਏਵ
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ਨਾਸ਼ੇ ਨੈਵ ਸਰ੍ਪੋऽਪਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ ॥ 197॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਰ੍ਪੋऽਸ੍ਤਿ)
ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਮਵਿਦ੍ਯਾਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਤਥੇष੍ਯਤੇ ।
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਯਾਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮਾਵਿਦ੍ਯਕਮਨਾਦ੍ਯਪਿ ॥ 198॥
ਪ੍ਰਬੋਧੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਹਮੂਲਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਅਨਾਦ੍ਯਪੀਦਂ ਨੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵ ਇਵ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 199॥
ਅਨਾਦੇਰਪਿ ਵਿਧ੍ਵਂਸਃ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਸ੍ਯ ਵੀਕ੍षਿਤਃ ।
ਯਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਧਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 200॥
ਜੀਵਤ੍ਵਂ ਨ ਤਤੋऽਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵਿਲਕ੍षਣਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਤੋऽਨ੍ਯਤ੍ਤੁ)
ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਪੁਰਃਸਰਃ ॥ 201॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ)
ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰ੍ਮਤਮ੍ ॥ 202॥
ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਨੋਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਵੇਕੇਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ।
ਤਤੋ ਵਿਵੇਕਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਸਦਾਤ੍ਮਨੋਃ ॥ 203॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਸਦਾਤ੍ਮਨੋਃ)
ਜਲਂ ਪਙ੍ਕਵਦਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪਙ੍ਕਾਪਾਯੇ ਜਲਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਙ੍ਕਵਦਸ੍ਪष੍ਟਂ)
ਯਥਾ ਭਾਤਿ ਤਥਾਤ੍ਮਾਪਿ ਦੋषਾਭਾਵੇ ਸ੍ਫੁਟਪ੍ਰਭਃ ॥ 204॥
ਅਸਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤੌ ਤੁ ਸਦਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਫੁਟਂ
ਪ੍ਰਤੀਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰਤੀਚਃ ।
ਤਤੋ ਨਿਰਾਸਃ ਕਰਣੀਯ ਏਵ
ਸਦਾਤ੍ਮਨਃ ਸਾਧ੍ਵਹਮਾਦਿਵਸ੍ਤੁਨਃ ॥ 205॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਸਦਾਤ੍ਮਨਃ)
ਅਤੋ ਨਾਯਂ ਪਰਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਸ਼ਬ੍ਦਭਾਕ੍ ।
ਵਿਕਾਰਿਤ੍ਵਾਜ੍ਜਡਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਵਹੇਤੁਤਃ ।
ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨਿਤ੍ਯੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 206॥
ਆਨਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਚੁਮ੍ਬਿਤਤਨੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤਮੋਜृਮ੍ਭਿਤਾ
ਸ੍ਯਾਦਾਨਨ੍ਦਮਯਃ ਪ੍ਰਿਯਾਦਿਗੁਣਕਃ ਸ੍ਵੇष੍ਟਾਰ੍ਥਲਾਭੋਦਯਃ ।
ਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਭਵੇ ਵਿਭਾਤਿ ਕृਤਿਨਾਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ੍ਵਯਂ
ਸਰ੍ਵੋ ਨਨ੍ਦਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਾਧੁ ਤਨੁਭृਨ੍ਮਾਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਵਿਨਾ ॥ 207॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭੂਤ੍ਵਾ ਨਨ੍ਦਤਿ)
ਆਨਨ੍ਦਮਯਕੋਸ਼ਸ੍ਯ ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕਟਾ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਯੋਰੀषਦਿष੍ਟਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਨਾ ॥ 208॥
ਨੈਵਾਯਮਾਨਨ੍ਦਮਯਃ ਪਰਾਤ੍ਮਾ
ਸੋਪਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਵਿਕਾਰਾਤ੍ ।
ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਹੇਤੋਃ ਸੁਕृਤਕ੍ਰਿਯਾਯਾ
ਵਿਕਾਰਸਙ੍ਘਾਤਸਮਾਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ॥ 209॥
ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਕੋਸ਼ਾਨਾਂ ਨਿषੇਧੇ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ ਕृਤੇ)
ਤਨ੍ਨਿषੇਧਾਵਧਿ ਸਾਕ੍षੀ ਬੋਧਰੂਪੋऽਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ॥ 210॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਨ੍ਨਿषੇਧਾਵਧਿਃ)
ਯੋऽਯਮਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਵਿਲਕ੍षਣਃ ।
ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਸਾਕ੍षੀ ਸਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਃ ।
ਸਦਾਨਨ੍ਦਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ॥ 211॥
ਸ਼ਿष੍ਯ ਉਵਾਚ ।
ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵੇਨ ਨਿषਿਦ੍ਧੇषੁ ਕੋਸ਼ੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ।
ਸਰ੍ਵਾਭਾਵਂ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇ ਗੁਰੋ ।
ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕਿਮੁ ਵਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ॥ 212॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਰ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ)
ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਰੁਵਾਚ ।
ਸਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਨਿਪੁਣੋऽਸਿ ਵਿਚਾਰਣੇ ।
ਅਹਮਾਦਿਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਤਦਭਾਵੋऽਯਮਪ੍ਯਨੁ ॥ 213॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ऽਯਮਪ੍ਯਥ)
ਸਰ੍ਵੇ ਯੇਨਾਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਯਃ ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਨੁਭੂਯਤੇ ।
ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵੇਦਿਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮਯਾ ॥ 214॥
ਤਤ੍ਸਾਕ੍षਿਕਂ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਯਦ੍ਯਦ੍ਯੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ ।
ਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥੇ ਸਾਕ੍षਿਤ੍ਵਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ 215॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ)
ਅਸੌ ਸ੍ਵਸਾਕ੍षਿਕੋ ਭਾਵੋ ਯਤਃ ਸ੍ਵੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ ।
ਅਤਃ ਪਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾ ਨ ਚੇਤਰਃ ॥ 216॥
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਿषੁ ਸ੍ਫੁਟਤਰਂ ਯੋऽਸੌ ਸਮੁਜ੍ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪਤਯਾ ਸਦਾਹਮਹਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਨੈਕਧਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਨੇਕਧਾ)
ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰਭਾਗਿਨ ਇਮਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਹਨ੍ਧੀਮੁਖਾਨ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਜਿਨ)
ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦਚਿਦਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ੍ਵਮੇਤਂ ਹृਦਿ ॥ 217॥
ਘਟੋਦਕੇ ਬਿਮ੍ਬਿਤਮਰ੍ਕਬਿਮ੍ਬ-
ਮਾਲੋਕ੍ਯ ਮੂਢੋ ਰਵਿਮੇਵ ਮਨ੍ਯਤੇ ।
ਤਥਾ ਚਿਦਾਭਾਸਮੁਪਾਧਿਸਂਸ੍ਥਂ
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਜਡੋऽਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ॥ 218॥
ਘਟਂ ਜਲਂ ਤਦ੍ਗਤਮਰ੍ਕਬਿਮ੍ਬਂ
ਵਿਹਾਯ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯਤੇऽਰ੍ਕਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦਿਵਿ ਵੀਕ੍ष੍ਯਤੇऽਰ੍ਕਃ)
ਤਟਸ੍ਥ ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਾਵਭਾਸਕਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਟਸ੍ਥਿਤਃ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿ)
ਸ੍ਵਯਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਵਿਦੁषਾ ਯਥਾ ਤਥਾ ॥ 219॥
ਦੇਹਂ ਧਿਯਂ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮੇਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮੇਤਂ)
ਵਿਸृਜ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੌ ਨਿਹਿਤਂ ਗੁਹਾਯਾਮ੍ ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਬੋਧਂ
ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 220॥
ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿਭੁਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮਂ
ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸ਼ੂਨ੍ਯਮਨਨ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਜਰੂਪਮੇਤਤ੍
ਪੁਮਾਨ੍ ਵਿਪਾਪ੍ਮਾ ਵਿਰਜੋ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਃ ॥ 221॥
ਵਿਸ਼ੋਕ ਆਨਨ੍ਦਘਨੋ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍
ਸ੍ਵਯਂ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ।
ਨਾਨ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਪਨ੍ਥਾ ਭਵਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤੇਃ
ਵਿਨਾ ਸ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਗਮਂ ਮੁਮੁਕ੍षੋਃ ॥ 222॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ ।
ਯੇਨਾਦ੍ਵਿਤੀਯਮਾਨਨ੍ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ 223॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਬੁਧਃ)
ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਤੁ ਸਂਸृਤ੍ਯੈ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਤਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 224॥
ਸਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਨਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਪਰਂ ਸ੍ਵਤਃਸਿਦ੍ਧਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੈਕਰਸਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਭਿਨ੍ਨਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਜਯਤਿ ॥ 225॥
ਸਦਿਦਂ ਪਰਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨੋऽਭਾਵਾਤ੍ ।
ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਦਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧਦਸ਼ਾਯਾਮ੍ ॥ 226॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧਸੁਦਸ਼ਾਯਾਮ੍)
ਯਦਿਦਂ ਸਕਲਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨਾਨਾਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤੀਤਮਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ।
ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਾਸ਼ੇषਭਾਵਨਾਦੋषਮ੍ ॥ 227॥
ਮृਤ੍ਕਾਰ੍ਯਭੂਤੋऽਪਿ ਮृਦੋ ਨ ਭਿਨ੍ਨਃ
ਕੁਮ੍ਭੋऽਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤੁ ਮृਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾਤ੍ ।
ਨ ਕੁਮ੍ਭਰੂਪਂ ਪृਥਗਸ੍ਤਿ ਕੁਮ੍ਭਃ
ਕੁਤੋ ਮृषਾ ਕਲ੍ਪਿਤਨਾਮਮਾਤ੍ਰਃ ॥ 228॥
ਕੇਨਾਪਿ ਮृਦ੍ਭਿਨ੍ਨਤਯਾ ਸ੍ਵਰੂਪਂ
ਘਟਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ।
ਅਤੋ ਘਟਃ ਕਲ੍ਪਿਤ ਏਵ ਮੋਹਾ-
ਨ੍ਮृਦੇਵ ਸਤ੍ਯਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੂਤਮ੍ ॥ 229॥
ਸਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਰ੍ਯਂ ਸਕਲਂ ਸਦੇਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਦੈਵ)
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਨ੍ਨ ਤਤੋऽਨ੍ਯਦਸ੍ਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਨ੍ਨ)
ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਯੋ ਵਕ੍ਤਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਮੋਹੋ
ਵਿਨਿਰ੍ਗਤੋ ਨਿਦ੍ਰਿਤਵਤ੍ਪ੍ਰਜਲ੍ਪਃ ॥ 230॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਾਣੀ
ਸ਼੍ਰੌਤੀ ਬ੍ਰੂਤੇऽਥਰ੍ਵਨਿष੍ਠਾ ਵਰਿष੍ਠਾ ।
ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਵਂ
ਨਾਧਿष੍ਠਾਨਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਤਾऽऽਰੋਪਿਤਸ੍ਯ ॥ 231॥
ਸਤ੍ਯਂ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਗਦੇਤਦਾਤ੍ਮਨੋऽ
ਨਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਹਾਨਿਰ੍ਨਿਗਮਾਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ।
ਅਸਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਵਮਪੀਸ਼ਿਤੁਃ ਸ੍ਯਾ-
ਨ੍ਨੈਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਸਾਧੁ ਹਿਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ 232॥
ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਵਸ੍ਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਨ ਚਾਹਂ ਤੇष੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਨ ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਥਾਨਿ ਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯੇਵਮੇਵ ਵ੍ਯਚੀਕ੍ਲृਪਤ੍ ॥ 233॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵ੍ਯਚੀਕਥਤ੍)
ਯਦਿ ਸਤ੍ਯਂ ਭਵੇਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵੁਪਲਭ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਯਨ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤੋऽਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਨ੍ਮृषਾ ॥ 234॥
ਅਤਃ ਪृਥਙ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ
ਪृਥਕ੍ਪ੍ਰਤੀਤਿਸ੍ਤੁ ਮृषਾ ਗੁਣਾਦਿਵਤ੍ । ਗੁਣਾਹਿਵਤ੍
ਆਰੋਪਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਕਿਮਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾऽ-
ਧਿष੍ਠਾਨਮਾਭਾਤਿ ਤਥਾ ਭ੍ਰਮੇਣ ॥ 235॥
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਯਦ੍ਯਦ੍ਭ੍ਰਮਤਃ ਪ੍ਰਤੀਤਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਤ੍ਤਦ੍ਰਜਤਂ ਹਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ।
ਇਦਨ੍ਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦੈਵ ਰੂਪ੍ਯਤੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਦੇਵ)
ਤ੍ਵਾਰੋਪਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਾਮਮਾਤ੍ਰਮ੍ ॥ 236॥
ਅਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦਦ੍ਵਿਤੀਯਂ
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਂ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਵਿਹੀਨਮਕ੍ਰਿਯਂ
ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਨਨ੍ਦਰਸਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ॥ 237॥
ਨਿਰਸ੍ਤਮਾਯਾਕृਤਸਰ੍ਵਭੇਦਂ
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਖਂ ਨਿष੍ਕਲਮਪ੍ਰਮੇਯਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਤ੍ਯਂ ਧ੍ਰੁਵਂ)
ਅਰੂਪਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨਾਖ੍ਯਮਵ੍ਯਯਂ
ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਦਂ ਚਕਾਸ੍ਤਿ ॥ 238॥
ਜ੍ਞਾਤृਜ੍ਞੇਯਜ੍ਞਾਨਸ਼ੂਨ੍ਯਮਨਨ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮ੍ ।
ਕੇਵਲਾਖਣ੍ਡਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ॥ 239॥
ਅਹੇਯਮਨੁਪਾਦੇਯਂ ਮਨੋਵਾਚਾਮਗੋਚਰਮ੍ ।
ਅਪ੍ਰਮੇਯਮਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਮਹਂ ਮਹਃ ॥ 240॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੂਰ੍ਣਂ ਮਹਨ੍ਮਹਃ)
ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ਪਦਾਭ੍ਯਾਮਭਿਧੀਯਮਾਨਯੋਃ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਸ਼ੋਧਿਤਯੋਰ੍ਯਦੀਤ੍ਥਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ਼ੋਧਿਤਯੋਰ੍ਯਦਿਤ੍ਥਮ੍)
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਤਯੋਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸੀਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍
ਏਕਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਮੁਹੁਃ ॥ 241-
ਏਕ੍ਯਂ ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍षਿਤਯੋਰ੍ਨ ਵਾਚ੍ਯਯੋਃ
ਨਿਗਦ੍ਯਤੇऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਿਣੋਃ ।
ਖਦ੍ਯੋਤਭਾਨ੍ਵੋਰਿਵ ਰਾਜਭृਤ੍ਯਯੋਃ
ਕੂਪਾਮ੍ਬੁਰਾਸ਼੍ਯੋਃ ਪਰਮਾਣੁਮੇਰ੍ਵੋਃ ॥ 242॥
ਤਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧੋऽਯਮੁਪਾਧਿਕਲ੍ਪਿਤੋ
ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੁਪਾਧਿਰੇषਃ ।
ਈਸ਼ਸ੍ਯ ਮਾਯਾ ਮਹਦਾਦਿਕਾਰਣਂ
ਜੀਵਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ऋਣੁ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਮ੍ ॥ 243॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾਃ)
ਏਤਾਵੁਪਾਧੀ ਪਰਜੀਵਯੋਸ੍ਤਯੋਃ
ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰਾਸੇ ਨ ਪਰੋ ਨ ਜੀਵਃ ।
ਰਾਜ੍ਯਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਭਟਸ੍ਯ ਖੇਟਕ੍-
ਸ੍ਤਯੋਰਪੋਹੇ ਨ ਭਟੋ ਨ ਰਾਜਾ ॥ 244॥
ਅਥਾਤ ਆਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਵਯਂ
ਨਿषੇਧਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਦ੍ਵਯਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਗृਹੀਤਬੋਧਾ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਗृਹੀਤਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ)
ਤ੍ਤਯੋਰ੍ਨਿਰਾਸਃ ਕਰਣੀਯ ਏਵ ॥ 245॥
ਨੇਦਂ ਨੇਦਂ ਕਲ੍ਪਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਤ੍ਯਂ
ਰਜ੍ਜੁਦृष੍ਟਵ੍ਯਾਲਵਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਚ੍ਚ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਰਜ੍ਜੌ)
ਇਤ੍ਥਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਾਧੁਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਪੋਹ੍ਯ
ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੇਕਭਾਵਸ੍ਤਯੋਰ੍ਯਃ ॥ 246॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤੌ ਲਕ੍षਣਯਾ ਸੁਲਕ੍ष੍ਯੌ
ਤਯੋਰਖਣ੍ਡੈਕਰਸਤ੍ਵਸਿਦ੍ਧਯੇ ।
ਨਾਲਂ ਜਹਤ੍ਯਾ ਨ ਤਥਾऽਜਹਤ੍ਯਾ
ਕਿਨ੍ਤੂਭਯਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਿਕਯੈਵ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ॥ 247॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਯਾਰ੍ਥੈਕਤਯੈਵ)
ਸ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋऽਯਮਿਤੀਹ ਚੈਕਤਾ
ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਾਂਸ਼ਮਪਾਸ੍ਯ ਕਥ੍ਯਤੇ ।
ਯਥਾ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸੀਤਿਵਾਕ੍ਯੇ
ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਾਨੁਭਯਤ੍ਰ ਹਿਤ੍ਵਾ ॥ 248॥
ਸਂਲਕ੍ष੍ਯ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਯਾ ਸਦਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਅਖਣ੍ਡਭਾਵਃ ਪਰਿਚੀਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ।
ਏਵਂ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਸ਼ਤੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰੈਕ੍ਯਮਖਣ੍ਡਭਾਵਃ ॥ 249॥
ਅਸ੍ਥੂਲਮਿਤ੍ਯੇਤਦਸਨ੍ਨਿਰਸ੍ਯ
ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯੋਮਵਦਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮ੍ ।
ਅਤੋ ਮृषਾਮਾਤ੍ਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰਤੀਤਂ
ਜਹੀਹਿ ਯਤ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤਯਾ ਗृਹੀਤਮ੍ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ
ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਬੋਧਮ੍ ॥ 250॥
ਮृਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਕਲਂ ਘਟਾਦਿ ਸਤਤਂ ਮृਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਹਿਤਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮृਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਭਿਤਃ)
ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਜ੍ਜਨਿਤਂ ਸਦਾਤ੍ਮਕਮਿਦਂ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਖਿਲਮ੍ ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤਃ ਪਰਂ ਕਿਮਪਿ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਯਂ ਯਤ੍ਪਰਮ੍ ॥ 251॥
ਨਿਦ੍ਰਾਕਲ੍ਪਿਤਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿषਯਜ੍ਞਾਤ੍ਰਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾ
ਮਿਥ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਦਿਹਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਜਗਤ੍ਸ੍ਵਾਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਤਃ ।
ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਮਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਕਰਣਪ੍ਰਾਣਾਹਮਾਦ੍ਯਪ੍ਯਸਤ੍
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਯਂ ਯਤ੍ਪਰਮ੍ ॥ 252॥
ਯਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਤਦ੍ਵਿਵੇਕੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਦ੍ਵਿਵੇਕੇ)
ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨਮ੍ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨष੍ਟਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ
ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਿਨ੍ਨੁ ਦृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਬੋਧੇ ॥ 253॥
ਜਾਤਿਨੀਤਿਕੁਲਗੋਤ੍ਰਦੂਰਗਂ
ਨਾਮਰੂਪਗੁਣਦੋषਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿषਯਾਤਿਵਰ੍ਤਿ ਯਦ੍
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 254॥
ਯਤ੍ਪਰਂ ਸਕਲਵਾਗਗੋਚਰਂ
ਗੋਚਰਂ ਵਿਮਲਬੋਧਚਕ੍षੁषਃ ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਦ੍ਘਨਮਨਾਦਿ ਵਸ੍ਤੁ ਯਦ੍
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 255॥
षਡ੍ਭਿਰੂਰ੍ਮਿਭਿਰਯੋਗਿ ਯੋਗਿਹृਦ੍-
ਭਾਵਿਤਂ ਨ ਕਰਣੈਰ੍ਵਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਵੇਦ੍ਯਮਨਵਦ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਯਦ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭੂਤਿ ਯਦ੍)
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 256॥
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਲ੍ਪਿਤਜਗਤ੍ਕਲਾਸ਼੍ਰਯਂ
ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਨਿष੍ਕਲਂ ਨਿਰੁਪਮਾਨਵਦ੍ਧਿ ਯਦ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਰੁਪਮਾਨਮृਦ੍ਧਿਮਤ੍)
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 257॥
ਜਨ੍ਮਵृਦ੍ਧਿਪਰਿਣਤ੍ਯਪਕ੍षਯ-
ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਸ਼ਨਵਿਹੀਨਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।
ਵਿਸ਼੍ਵਸृष੍ਟ੍ਯਵਵਿਘਾਤਕਾਰਣਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਨਘਾਤਕਾਰਣਂ)
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 258॥
ਅਸ੍ਤਭੇਦਮਨਪਾਸ੍ਤਲਕ੍षਣਂ
ਨਿਸ੍ਤਰਙ੍ਗਜਲਰਾਸ਼ਿਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮਵਿਭਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿ ਯਦ੍
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 259॥
ਏਕਮੇਵ ਸਦਨੇਕਕਾਰਣਂ
ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਨਿਰਾਸ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਕਾਰਣਮ੍)
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਵਿਲਕ੍षਣਂ ਸ੍ਵਯਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 260॥
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮਨਲ੍ਪਮਕ੍षਰਂ
ਯਤ੍ਕ੍षਰਾਕ੍षਰਵਿਲਕ੍षਣਂ ਪਰਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਮਵ੍ਯਯਸੁਖਂ ਨਿਰਞ੍ਜਨਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 261॥
ਯਦ੍ਵਿਭਾਤਿ ਸਦਨੇਕਧਾ ਭ੍ਰਮਾ-
ਨ੍ਨਾਮਰੂਪਗੁਣਵਿਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਹੇਮਵਤ੍ਸ੍ਵਯਮਵਿਕ੍ਰਿਯਂ ਸਦਾ
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 262॥
ਯਚ੍ਚਕਾਸ੍ਤ੍ਯਨਪਰਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਂ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗੇਕਰਸਮਾਤ੍ਮਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਸਤ੍ਯਚਿਤ੍ਸੁਖਮਨਨ੍ਤਮਵ੍ਯਯਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 263॥
ਉਕ੍ਤਮਰ੍ਥਮਿਮਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਯਂ
ਭਾਵਯੇਤ੍ਪ੍ਰਥਿਤਯੁਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ਧਿਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਵਯ ਪ੍ਰਥਿਤ)
ਸਂਸ਼ਯਾਦਿਰਹਿਤਂ ਕਰਾਮ੍ਬੁਵਤ੍
ਤੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿਗਮੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 264॥
ਸਮ੍ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਂ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਂ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਂ)
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਙ੍ਘੇ ਨृਪਵਚ੍ਚ ਸੈਨ੍ਯੇ ।
ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਥਿਤੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਦਾਤ੍ਮਨੈਵਾਤ੍ਮਨਿ)
ਵਿਲਾਪਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵਿਸ਼੍ਵਜਾਤਮ੍ ॥ 265॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦृਸ਼੍ਯਜਾਤਮ੍)
ਬੁਦ੍ਧੌ ਗੁਹਾਯਾਂ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਪਰਮਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ।
ਤਦਾਤ੍ਮਨਾ ਯੋऽਤ੍ਰ ਵਸੇਦ੍ਗੁਹਾਯਾਂ
ਪੁਨਰ੍ਨ ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਗੁਹਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ॥ 266॥
ਜ੍ਞਾਤੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯਪਿ ਬਲਵਤੀ ਵਾਸਨਾऽਨਾਦਿਰੇषਾ
ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾਪ੍ਯਹਮਿਤਿ ਦृਢਾ ਯਾऽਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਹੇਤੁਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਦृष੍ਟ੍ਯਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ਨਿਵਸਤਾ ਸਾਪਨੇਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾ-
ਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਦਿਹ ਮੁਨਯੋ ਵਾਸਨਾਤਾਨਵਂ ਯਤ੍ ॥ 267॥
ਅਹਂ ਮਮੇਤਿ ਯੋ ਭਾਵੋ ਦੇਹਾਕ੍षਾਦਾਵਨਾਤ੍ਮਨਿ ।
ਅਧ੍ਯਾਸੋऽਯਂ ਨਿਰਸ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਿਦੁषਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 268॥
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਸਾਕ੍षਿਣਮ੍ ।
ਸੋऽਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਸਦ੍ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾऽਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਮਤਿਂ ਜਹਿ ॥ 269॥
ਲੋਕਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍ ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 270॥
ਲੋਕਵਾਸਨਯਾ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਾਸਨਯਾਪਿ ਚ ।
271
ਦੇਹਵਾਸਨਯਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥਾਵਨ੍ਨੈਵ ਜਾਯਤੇ ॥ 271
ਸਂਸਾਰਕਾਰਾਗृਹਮੋਕ੍षਮਿਚ੍ਛੋ-
ਰਯੋਮਯਂ ਪਾਦਨਿਬਨ੍ਧਸ਼ऋਙ੍ਖਲਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਬਦ੍ਧ)
ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪਟੁ ਵਾਸਨਾਤ੍ਰਯਂ
ਯੋऽਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸਮੁਪੈਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਮ੍ ॥ 272॥
ਜਲਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਵਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਭੂਤ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜਲਾਦਿਸਮ੍ਪਰ੍ਕਵਸ਼ਾਤ੍)
ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਧੂਤਾऽਗਰੁਦਿਵ੍ਯਵਾਸਨਾ ।
ਸਙ੍ਘਰ੍षਣੇਨੈਵ ਵਿਭਾਤਿ ਸਮ੍ਯ-
ਗ੍ਵਿਧੂਯਮਾਨੇ ਸਤਿ ਬਾਹ੍ਯਗਨ੍ਧੇ ॥ 273॥
ਅਨ੍ਤਃਸ਼੍ਰਿਤਾਨਨ੍ਤਦੁਰਨ੍ਤਵਾਸਨਾ-
ਧੂਲੀਵਿਲਿਪ੍ਤਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਵਾਸਨਾ ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਿਸਙ੍ਘਰ੍षਣਤੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ
ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਚਨ੍ਦਨਗਨ੍ਧਵਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 274॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਟਾ)
ਅਨਾਤ੍ਮਵਾਸਨਾਜਾਲੈਸ੍ਤਿਰੋਭੂਤਾਤ੍ਮਵਾਸਨਾ ।
ਨਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ਤੇषਾਂ ਨਾਸ਼ੇ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 275॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਟਾ)
ਯਥਾ ਯਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਵਸ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ
ਤਥਾ ਤਥਾ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਾਹ੍ਯਵਾਸਨਾਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਾਹ੍ਯਵਾਸਨਾਃ)
ਨਿਃਸ਼ੇषਮੋਕ੍षੇ ਸਤਿ ਵਾਸਨਾਨਾਂ
ਆਤ੍ਮਾਨੁਭੂਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ॥ 276॥
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਸਦਾ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਮਨੋ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਯੋਗਿਨਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ)
ਵਾਸਨਾਨਾਂ ਕ੍षਯਸ਼੍ਚਾਤਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 277॥
ਤਮੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 278॥
ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਪੁष੍ਯਤਿ ਵਪੁਰਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ ।
ਧੈਰ੍ਯਮਾਲਮ੍ਬ੍ਯ ਯਤ੍ਨੇਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 279॥
ਨਾਹਂ ਜੀਵਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਤਦ੍ਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।
ਵਾਸਨਾਵੇਗਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 280॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾਰ੍ਵਾਤ੍ਮ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਕ੍ਵਚਿਦਾਭਾਸਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 281॥
ਅਨਾਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਮੀषਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਮੁਨੇਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨ੍ਨਾਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗਾ)
ਤਦੇਕਨਿष੍ਠਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 282॥
ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੋਤ੍ਥਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਬੋਧਤਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਤ੍ਮਤ੍ਵਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਯ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 283॥
ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ਯ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਃਸ਼ੇषਵਿਲਯਾਵਧਿ ।
ਸਾਵਧਾਨੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 284॥
ਪ੍ਰਤੀਤਿਰ੍ਜੀਵਜਗਤੋਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ਭਾਤਿ ਯਾਵਤਾ ।
ਤਾਵਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 285॥
ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਲੋਕਵਾਰ੍ਤਾਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੇਰਪਿ ਵਿਸ੍ਮृਤੇਃ ।
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨਾਵਸਰਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 286॥
ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰ੍ਮਲੋਦ੍ਭੂਤਂ ਮਲਮਾਂਸਮਯਂ ਵਪੁਃ ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚਾਣ੍ਡਾਲਵਦ੍ਦੂਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭੂਯ ਕृਤੀ ਭਵ ॥ 287॥
ਘਟਾਕਾਸ਼ਂ ਮਹਾਕਾਸ਼ ਇਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਾਤ੍ਮਨਿ ।
ਵਿਲਾਪ੍ਯਾਖਣ੍ਡਭਾਵੇਨ ਤੂष੍ਣੀ ਭਵ ਸਦਾ ਮੁਨੇ ॥ 288॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤੂष੍ਣੀਂ)
ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਧਿष੍ਠਾਨਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਯ ਸਦਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਪਿ ਪਿਣ੍ਡਾਣ੍ਡਂ ਤ੍ਯਜ੍ਯਤਾਂ ਮਲਭਾਣ੍ਡਵਤ੍ ॥ 289॥
ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ ਸਦਾਨਨ੍ਦੇ ਦੇਹਾਰੂਢਾਮਹਨ੍ਧਿਯਮ੍ ।
ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਕੇਵਲੋ ਭਵ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ 290॥
ਯਤ੍ਰੈष ਜਗਦਾਭਾਸੋ ਦਰ੍ਪਣਾਨ੍ਤਃ ਪੁਰਂ ਯਥਾ ।
ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥ 291॥
ਯਤ੍ਸਤ੍ਯਭੂਤਂ ਨਿਜਰੂਪਮਾਦ੍ਯਂ
ਚਿਦਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਮਰੂਪਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਤਦੇਤ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਵਪੁਰੁਤ੍ਸृਜੇਤ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸृਜੈਤ)
ਸ਼ੈਲੂषਵਦ੍ਵੇषਮੁਪਾਤ੍ਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 292॥
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਦृਸ਼੍ਯਮਿਦਂ ਮृषੈਵ
ਨੈਵਾਹਮਰ੍ਥਃ ਕ੍षਣਿਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।
ਜਾਨਾਮ੍ਯਹਂ ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤੀਤਿਃ
ਕੁਤੋऽਹਮਾਦੇਃ ਕ੍षਣਿਕਸ੍ਯ ਸਿਧ੍ਯੇਤ੍ ॥ 293॥
ਅਹਮ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਹਮਾਦਿਸਾਕ੍षੀ
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਪਿ ਭਾਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।
ਬ੍ਰੂਤੇ ਹ੍ਯਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਵਯਂ
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 294॥
ਵਿਕਾਰਿਣਾਂ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਵੇਤ੍ਤਾ
ਨਿਤ੍ਯਾਵਿਕਾਰੋ ਭਵਿਤੁਂ ਸਮਰ੍ਹਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਤ੍ਯੋऽਵਿਕਾਰੋ)
ਮਨੋਰਥਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਿषੁ ਸ੍ਫੁਟਂ
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਦृष੍ਟਮਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਤਯੋਃ ॥ 295॥
ਅਤੋऽਭਿਮਾਨਂ ਤ੍ਯਜ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡੇ
ਪਿਣ੍ਡਾਭਿਮਾਨਿਨ੍ਯਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਕਲ੍ਪਿਤੇ ।
ਕਾਲਤ੍ਰਯਾਬਾਧ੍ਯਮਖਣ੍ਡਬੋਧਂ
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪੈਹਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ॥ 296॥
ਤ੍ਯਜਾਭਿਮਾਨਂ ਕੁਲਗੋਤ੍ਰਨਾਮ-
ਰੂਪਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਵਾਸ਼੍ਰਿਤੇषੁ ।
ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਨਪਿ ਕਰ੍ਤृਤਾਦੀਂ-
ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਵਾਖਣ੍ਡਸੁਖਸ੍ਵਰੂਪਃ ॥ 297॥
ਸਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਃ ਪੁਂਸਃ ਸਂਸਾਰਹੇਤਵੋ ਦृष੍ਟਾਃ ।
ਤੇषਾਮੇਵਂ ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਥਮਵਿਕਾਰੋ ਭਵਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਃ ॥ 298॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤੇषਾਮੇषਾਂ)
ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋऽਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਤਾਵਨ੍ਨ ਲੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਪਿ ਮੁਕ੍ਤਿਵਾਰ੍ਤਾ ਵਿਲਕ੍षਣਾ ॥ 299॥
ਅਹਙ੍ਕਾਰਗ੍ਰਹਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਦ੍ਵਿਮਲਃ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਪ੍ਰਭਃ ॥ 300॥
ਯੋ ਵਾ ਪੁਰੇ ਸੋऽਹਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤੀਤੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੁਰੈषੋऽਹਮਿਤਿ)
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕ੍ਲृਪ੍ਤਸ੍ਤਮਸਾऽਤਿਮੂਢਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾऽਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਤਮਸਾ)
ਤਸ੍ਯੈਵ ਨਿਃਸ਼ੇषਤਯਾ ਵਿਨਾਸ਼ੇ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਭਾਵਃ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ॥ 301॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਨਿਧਿਰ੍ਮਹਾਬਲਵਤਾऽਹਙ੍ਕਾਰਘੋਰਾਹਿਨਾ
ਸਂਵੇष੍ਟ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਰਕ੍ष੍ਯਤੇ ਗੁਣਮਯੈਸ਼੍ਚਣ੍ਡੇਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਮਸ੍ਤਕੈਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚਣ੍ਡੈ)
ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਖ੍ਯਮਹਾਸਿਨਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਤਾ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਸ਼ੀਰ੍षਤ੍ਰਯਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦ੍ਯੁਤਿਮਤਾ)
ਨਿਰ੍ਮੂਲ੍ਯਾਹਿਮਿਮਂ ਨਿਧਿਂ ਸੁਖਕਰਂ ਧੀਰੋऽਨੁਭੋਕ੍ਤੁਙ੍ਕ੍षਮਃ ॥ 302॥
ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿषਦੋषਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਰਸ੍ਤਿ ਚੇਦ੍ਦੇਹੇ ।
ਕਥਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਭਵੇਤ੍ਤਦ੍ਵਦਹਨ੍ਤਾਪਿ ਯੋਗਿਨੋ ਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ॥ 303॥
ਅਹਮੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਕृਤਨਾਨਾਵਿਕਲ੍ਪਸਂਹृਤ੍ਯਾ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵੇਕਾਦਿਦਮਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ॥ 304॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਵੇਕਾਦਯਮ੍)
ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਕਰ੍ਤਰ੍ਯਹਮਿਤਿ ਮਤਿਂ ਮੁਞ੍ਚ ਸਹਸਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਹਙ੍ਕਰ੍ਤਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਮਿਤਿ)
ਵਿਕਾਰਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਤਿਫਲਜੁषਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਿਤਿਮੁषਿ ।
ਯਦਧ੍ਯਾਸਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਜਨਿਮृਤਿਜਰਾਦੁਃਖਬਹੁਲਾ
ਪ੍ਰਤੀਚਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤੇਸ੍ਤਵ ਸੁਖਤਨੋਃ ਸਂਸृਤਿਰਿਯਮ੍ ॥ 305॥
ਸਦੈਕਰੂਪਸ੍ਯ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਭੋ-
ਰਾਨਨ੍ਦਮੂਰ੍ਤੇਰਨਵਦ੍ਯਕੀਰ੍ਤੇਃ ।
ਨੈਵਾਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਵਾਪ੍ਯਵਿਕਾਰਿਣਸ੍ਤੇ
ਵਿਨਾਹਮਧ੍ਯਾਸਮਮੁष੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ ॥ 306॥
ਤਸ੍ਮਾਦਹਙ੍ਕਾਰਮਿਮਂ ਸ੍ਵਸ਼ਤ੍ਰੁਂ
ਭੋਕ੍ਤੁਰ੍ਗਲੇ ਕਣ੍ਟਕਵਤ੍ਪ੍ਰਤੀਤਮ੍ ।
ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਹਾਸਿਨਾ ਸ੍ਫੁਟਂ
ਭੁਙ੍ਕ੍ष੍ਵਾਤ੍ਮਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਸੁਖਂ ਯਥੇष੍ਟਮ੍ ॥ 307॥
ਤਤੋऽਹਮਾਦੇਰ੍ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਂ
ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਰਾਗਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਲਾਭਾਤ੍ ।
ਤੂष੍ਣੀਂ ਸਮਾਸ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸੁਖਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਃ ॥ 308॥
ਸਮੂਲਕृਤ੍ਤੋऽਪਿ ਮਹਾਨਹਂ ਪੁਨਃ
ਵ੍ਯੁਲ੍ਲੇਖਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਦਿ ਚੇਤਸਾ ਕ੍षਣਮ੍ ।
ਸਞ੍ਜੀਵ੍ਯ ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਤਂ ਕਰੋਤਿ
ਨਭਸ੍ਵਤਾ ਪ੍ਰਾਵृषਿ ਵਾਰਿਦੋ ਯਥਾ ॥ 309॥
ਨਿਗृਹ੍ਯ ਸ਼ਤ੍ਰੋਰਹਮੋऽਵਕਾਸ਼ਃ
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨ ਦੇਯੋ ਵਿषਯਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਾ ।
ਸ ਏਵ ਸਞ੍ਜੀਵਨਹੇਤੁਰਸ੍ਯ
ਪ੍ਰਕ੍षੀਣਜਮ੍ਬੀਰਤਰੋਰਿਵਾਮ੍ਬੁ ॥ 310॥
ਦੇਹਾਤ੍ਮਨਾ ਸਂਸ੍ਥਿਤ ਏਵ ਕਾਮੀ
ਵਿਲਕ੍षਣਃ ਕਾਮਯਿਤਾ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ।
ਅਤੋऽਰ੍ਥਸਨ੍ਧਾਨਪਰਤ੍ਵਮੇਵ
ਭੇਦਪ੍ਰਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਵਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ ॥ 311॥
ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਰ੍ਧਨਾਦ੍ਬੀਜਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਿਃ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।
ਕਾਰ੍ਯਨਾਸ਼ਾਦ੍ਬੀਜਨਾਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਨਿਰੋਧਯੇਤ੍ ॥ 312॥
ਵਾਸਨਾਵृਦ੍ਧਿਤਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਵਾਸਨਾ ।
ਵਰ੍ਧਤੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪੁਂਸਃ ਸਂਸਾਰੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 313॥
ਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਵਿਚ੍ਛਿਤ੍ਤ੍ਯੈ ਤਦ੍ ਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਦਹੇਦ੍ਯਤਿਃ ।
ਵਾਸਨਾਵृਦ੍ਧਿਰੇਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਬਹਿਃ ॥ 314॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਾਸਨਾ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਨ੍ਤਃ)
ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਮਾਨਾ ਸਾ ਸੂਤੇ ਸਂਸृਤਿਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਕ੍षਯੋਪਾਯਃ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ 315॥
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਾਵਲੋਕਨੈਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮਾਤ੍ਰਾਵਲੋਕਨਮ੍)
ਸਦ੍ਭਾਵਵਾਸਨਾਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਲਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 316॥
ਕ੍ਰਿਯਾਨਾਸ਼ੇ ਭਵੇਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾਨਾਸ਼ੋऽਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਸਨਾਕ੍षਯਃ ।
ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਕ੍षਯੋ ਮੋਕ੍षਃ ਸਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰਿष੍ਯਤੇ ॥ 317॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ)
ਸਦ੍ਵਾਸਨਾਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਣੇ ਸਤਿ
ਹ੍ਯਸੌ ਵਿਲੀਨਾਪ੍ਯਹਮਾਦਿਵਾਸਨਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਲੀਨਾ ਤ੍ਵਹਮਾਦਿਵਾਸਨਾ)
ਅਤਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਾਪ੍ਯਰੁਣਪ੍ਰਭਾਯਾਂ
ਵਿਲੀਯਤੇ ਸਾਧੁ ਯਥਾ ਤਮਿਸ੍ਰਾ ॥ 318॥
ਤਮਸ੍ਤਮਃਕਾਰ੍ਯਮਨਰ੍ਥਜਾਲਂ
ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਯੁਦਿਤੇ ਦਿਨੇਸ਼ੇ ।
ਤਥਾऽਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤੌ
ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਚ ਦੁਃਖਗਨ੍ਧਃ ॥ 319॥
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਤੀਤਂ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯਨ੍ਸਨ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯਨ੍ਸ੍ਵਯਂ)
ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਾਨਨ੍ਦਘਨਂ ਵਿਭਾਵਯਨ੍ ।
ਸਮਾਹਿਤਃ ਸਨ੍ਬਹਿਰਨ੍ਤਰਂ ਵਾ
ਕਾਲਂ ਨਯੇਥਾਃ ਸਤਿ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧੇ ॥ 320॥
ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿष੍ਠਾਯਾਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ ।
ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਮृਤ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਃ ॥ 321॥
ਨ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦਨਰ੍ਥੋऽਨ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ।
ਤਤੋ ਮੋਹਸ੍ਤਤੋऽਹਨ੍ਧੀਸ੍ਤਤੋ ਬਨ੍ਧਸ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਥਾ ॥ 322॥
ਵਿषਯਾਭਿਮੁਖਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸਮਪਿ ਵਿਸ੍ਮृਤਿਃ ।
ਵਿਕ੍षੇਪਯਤਿ ਧੀਦੋषੈਰ੍ਯੋषਾ ਜਾਰਮਿਵ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 323॥
ਯਥਾਪਕृष੍ਟਂ ਸ਼ੈਵਾਲਂ ਕ੍षਣਮਾਤ੍ਰਂ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ।
ਆਵृਣੋਤਿ ਤਥਾ ਮਾਯਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਵਾਪਿ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖਮ੍ ॥ 324॥
ਲਕ੍ष੍ਯਚ੍ਯੁਤਂ ਚੇਦ੍ਯਦਿ ਚਿਤ੍ਤਮੀषਦ੍
ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਂ ਸਨ੍ਨਿਪਤੇਤ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਪ੍ਰਮਾਦਤਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਕੇਲਿਕਨ੍ਦੁਕਃ
ਸੋਪਾਨਪਙ੍ਕ੍ਤੌ ਪਤਿਤੋ ਯਥਾ ਤਥਾ ॥ 325॥
ਵਿषਯੇष੍ਵਾਵਿਸ਼ਚ੍ਚੇਤਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ ।
ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਕਾਮਃ ਕਾਮਾਤ੍ਪੁਂਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ 326॥
ਅਤਃ ਪ੍ਰਮਾਦਾਨ੍ਨ ਪਰੋऽਸ੍ਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ
ਵਿਵੇਕਿਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਃ ਸਮਾਧੌ ।
ਸਮਾਹਿਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍
ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ ਭਵ ਸਾਵਧਾਨਃ ॥ 327॥
ਤਤਃ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਭ੍ਰष੍ਟਸ੍ਤੁ ਪਤਤ੍ਯਧਃ ।
ਪਤਿਤਸ੍ਯ ਵਿਨਾ ਨਾਸ਼ਂ ਪੁਨਰ੍ਨਾਰੋਹ ਈਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 328॥
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ ।
ਅਪਥ੍ਯਾਨਿ ਹਿ ਵਸ੍ਤੂਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਯਥੋਤ੍ਸृਜੇ ।
ਜੀਵਤੋ ਯਸ੍ਯ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਵਿਦੇਹੇ ਸ ਚ ਕੇਵਲਃ ।
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਭੇਦਂ ਭਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਜੁਃਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 329॥
ਯਦਾ ਕਦਾ ਵਾਪਿ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਦੇष
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਨਨ੍ਤੇऽਪ੍ਯਣੁਮਾਤ੍ਰਭੇਦਮ੍ ।
ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਥਾਮੁष੍ਯ ਭਯਂ ਤਦੈਵ
ਯਦ੍ਵੀਕ੍षਿਤਂ ਭਿਨ੍ਨਤਯਾ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ॥ 330॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਦੀਕ੍षਿਤਂ)
ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਨ੍ਯਾਯਸ਼ਤੈਰ੍ਨਿषਿਦ੍ਧੇ
ਦृਸ਼੍ਯੇऽਤ੍ਰ ਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਮਤਿਂ ਕਰੋਤਿ ।
ਉਪੈਤਿ ਦੁਃਖੋਪਰਿ ਦੁਃਖਜਾਤਂ
ਨਿषਿਦ੍ਧਕਰ੍ਤਾ ਸ ਮਲਿਮ੍ਲੁਚੋ ਯਥਾ ॥ 331॥
ਸਤ੍ਯਾਭਿਸਨ੍ਧਾਨਰਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ
ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮੀਯਮੁਪੈਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ।
ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਸਨ੍ਧਾਨਰਤਸ੍ਤੁ ਨਸ਼੍ਯੇਦ੍
ਦृष੍ਟਂ ਤਦੇਤਦ੍ਯਦਚੌਰਚੌਰਯੋਃ ॥ 332॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚੋਰਚੋਰਯੋਃ)
ਯਤਿਰਸਦਨੁਸਨ੍ਧਿਂ ਬਨ੍ਧਹੇਤੁਂ ਵਿਹਾਯ
ਸ੍ਵਯਮਯਮਹਮਸ੍ਮੀਤ੍ਯਾਤ੍ਮਦृष੍ਟ੍ਯੈਵ ਤਿष੍ਠੇਤ੍
ਸੁਖਯਤਿ ਨਨੁ ਨਿष੍ਠਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ
ਹਰਤਿ ਪਰਮਵਿਦ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਤੀਤਮ੍ ॥ 333॥
ਬਾਹ੍ਯਾਨੁਸਨ੍ਧਿਃ ਪਰਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ਫਲਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਾਹ੍ਯਾਭਿਸਨ੍ਧਿਃ)
ਦੁਰ੍ਵਾਸਨਾਮੇਵ ਤਤਸ੍ਤਤੋऽਧਿਕਾਮ੍ ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਵੇਕੈਃ ਪਰਿਹृਤ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਂ
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨੁਸਨ੍ਧਿਂ ਵਿਦਧੀਤ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ॥ 334॥
ਬਾਹ੍ਯੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ
ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਦृष੍ਟੇ ਭਵਬਨ੍ਧਨਾਸ਼ੋ
ਬਹਿਰ੍ਨਿਰੋਧਃ ਪਦਵੀ ਵਿਮੁਕ੍ਤੇਃ ॥ 335॥
ਕਃ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਸਨ੍ਸਦਸਦ੍ਵਿਵੇਕੀ
ਸ਼੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ੀ ।
ਜਾਨਨ੍ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸਤੋऽਵਲਮ੍ਬਂ
ਸ੍ਵਪਾਤਹੇਤੋਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਨ੍ਮੁਮੁਕ੍षੁਃ ॥ 336॥
ਦੇਹਾਦਿਸਂਸਕ੍ਤਿਮਤੋ ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਾਦ੍ਯਭਿਮਤ੍ਯਭਾਵਃ ।
ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਨੋ ਜਾਗਰਣਂ ਨ ਜਾਗ੍ਰਤਃ
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਤਯੋਰ੍ਭਿਨ੍ਨਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ ॥ 337॥
ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਰਜਙ੍ਗਮੇषੁ
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਨਾਧਾਰਤਯਾ ਵਿਲੋਕ੍ਯ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨ੍)
ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਖਿਲੋਪਾਧਿਰਖਣ੍ਡਰੂਪਃ
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਨਾ ਯਃ ਸ੍ਥਿਤ ਏष ਮੁਕ੍ਤਃ ॥ 338॥
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਬਨ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਿਹੇਤੁਃ
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵਾਨ੍ਨ ਪਰੋऽਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ।
ਦृਸ਼੍ਯਾਗ੍ਰਹੇ ਸਤ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇऽਸੌ
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵੋऽਸ੍ਯ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 339॥
ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣਂ ਕਥਂ ਨੁ ਘਟਤੇ ਦੇਹਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤੋ
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵਪ੍ਰਸਕ੍ਤਮਨਸਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ।
ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਾਖਿਲਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮਵਿषਯੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਾਪਰੈਃ
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਕਰਣੀਯਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸਦਾਨਨ੍ਦੇਚ੍ਛੁਭਿਰ੍ਯਤ੍ਨਤਃ ॥ 340॥
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯੇ ਭਿਕ੍षੋਃ ਕृਤਸ਼੍ਰਵਣਕਰ੍ਮਣਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਾਰ੍ਵਾਤ੍ਮ੍ਯ)
ਸਮਾਧਿਂ ਵਿਦਧਾਤ੍ਯੇषਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਦਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 341॥
ਆਰੂਢਸ਼ਕ੍ਤੇਰਹਮੋ ਵਿਨਾਸ਼ਃ
ਕਰ੍ਤੁਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ਯ ਸਹਸਾਪਿ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ)
ਯੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਖ੍ਯਸਮਾਧਿਨਿਸ਼੍ਚਲਾਃ
ਤਾਨਨ੍ਤਰਾऽਨਨ੍ਤਭਵਾ ਹਿ ਵਾਸਨਾਃ ॥ 342॥
ਅਹਮ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਵ ਮੋਹਿਨ੍ਯਾ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾऽऽਵृਤੇਰ੍ਬਲਾਤ੍ ।
ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਕ੍षੇਪਯਤਿ ਤਦ੍ਗੁਣੈਃ ॥ 343॥
ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਜਯੋ ਵਿषਮੋ ਵਿਧਾਤੁਂ
ਨਿਃਸ਼ੇषਮਾਵਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵੇ ।
ਦृਗ੍ਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ ਸ੍ਫੁਟਪਯੋਜਲਵਦ੍ਵਿਭਾਗੇ
ਨਸ਼੍ਯੇਤ੍ਤਦਾਵਰਣਮਾਤ੍ਮਨਿ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ।
ਨਿਃਸਂਸ਼ਯੇਨ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਸ਼ੂਨ੍ਯੋ
ਵਿਕ੍षੇਪਣਂ ਨ ਹਿ ਤਦਾ ਯਦਿ ਚੇਨ੍ਮृषਾਰ੍ਥੇ ॥ 344॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਕ੍षੇਪਣਂ)
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਵੇਕਃ ਸ੍ਫੁਟਬੋਧਜਨ੍ਯੋ
ਵਿਭਜ੍ਯ ਦृਗ੍ਦृਸ਼੍ਯਪਦਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ।
ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਮਾਯਾਕृਤਮੋਹਬਨ੍ਧਂ
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਨ ਸਂਸृਤਿਃ ॥ 345॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ)
ਪਰਾਵਰੈਕਤ੍ਵਵਿਵੇਕਵਹ੍ਨਿਃ
ਦਹਤ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਗਹਨਂ ਹ੍ਯਸ਼ੇषਮ੍ ।
ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੁਨਃ ਸਂਸਰਣਸ੍ਯ ਬੀਜਂ
ਅਦ੍ਵੈਤਭਾਵਂ ਸਮੁਪੇਯੁषੋऽਸ੍ਯ ॥ 346॥
ਆਵਰਣਸ੍ਯ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਹਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਦਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਤਃ ।
ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਨਾਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਿਕ੍षੇਪਜਨਿਤਦੁਃਖਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 347॥
ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਜ੍ਜੁਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁਸਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਯੇ ਵਿਦੁषਾ ॥ 348॥
ਅਯੋऽਗ੍ਨਿਯੋਗਾਦਿਵ ਸਤ੍ਸਮਨ੍ਵਯਾਨ੍
ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰੂਪੇਣ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਧੀਃ ।
ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮੇਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤਯਂ ਯਤੋ ਮृषਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਤ੍ਰਿਤਯਂ)
ਦृष੍ਟਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਵਪ੍ਨਮਨੋਰਥੇषੁ ॥ 349॥
ਤਤੋ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰਹਮ੍ਮੁਖਾ
ਦੇਹਾਵਸਾਨਾ ਵਿषਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ।
ਕ੍षਣੇऽਨ੍ਯਥਾਭਾਵਿਤਯਾ ਹ੍ਯਮੀषਾ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਵਿਨ ਏष ਆਤ੍ਮਾ)
ਮਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਕਦਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ॥ 350॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਕਦਾਪਿ)
ਨਿਤ੍ਯਾਦ੍ਵਯਾਖਣ੍ਡਚਿਦੇਕਰੂਪੋ
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਾਕ੍षੀ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਃ ।
ਅਹਮ੍ਪਦਪ੍ਰਤ੍ਯਯਲਕ੍षਿਤਾਰ੍ਥਃ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਸਦਾਨਨ੍ਦਘਨਃ ਪਰਾਤ੍ਮਾ ॥ 351॥
ਇਤ੍ਥਂ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਦਸਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯ
ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਜਬੋਧਦृष੍ਟ੍ਯਾ ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਬੋਧਂ
ਤੇਭ੍ਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ॥ 352॥
ਅਜ੍ਞਾਨਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਨਿਃਸ਼ੇषਵਿਲਯਸ੍ਤਦਾ ।
ਸਮਾਧਿਨਾऽਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਯਦਾऽਦ੍ਵੈਤਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 353॥
ਤ੍ਵਮਹਮਿਦਮਿਤੀਯਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਬੁਦ੍ਧਿਦੋषਾਤ੍
ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਦ੍ਵਯੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ।
ਪ੍ਰਵਿਲਸਤਿ ਸਮਾਧਾਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋ
ਵਿਲਯਨਮੁਪਗਚ੍ਛੇਦ੍ਵਸ੍ਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਧृਤ੍ਯਾ ॥ 354॥
ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਦਾਨ੍ਤਃ ਪਰਮੁਪਰਤਃ ਕ੍षਾਨ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਮਾਧਿਂ
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਲਯਤਿ ਯਤਿਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵਮ੍ ।
ਤੇਨਾਵਿਦ੍ਯਾਤਿਮਿਰਜਨਿਤਾਨ੍ਸਾਧੁ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਕਲ੍ਪਾਨ੍
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕृਤ੍ਯਾ ਨਿਵਸਤਿ ਸੁਖਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਃ ॥ 355॥
ਸਮਾਹਿਤਾ ਯੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਂ
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿ ਚੇਤਃ ਸ੍ਵਮਹਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ ।
ਤ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਾ ਭਵਪਾਸ਼ਬਨ੍ਧੈਃ
ਨਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਾਰੋਕ੍ष੍ਯਕਥਾਭਿਧਾਯਿਨਃ ॥ 356॥
ਉਪਾਧਿਭੇਦਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਭਿਦ੍ਯਤੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮੇਵ)
ਚੋਪਾਧ੍ਯਪੋਹੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਕੇਵਲਃ ।
ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਾਧੇਰ੍ਵਿਲਯਾਯ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍
ਵਸੇਤ੍ਸਦਾऽਕਲ੍ਪਸਮਾਧਿਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 357॥
ਸਤਿ ਸਕ੍ਤੋ ਨਰੋ ਯਾਤਿ ਸਦ੍ਭਾਵਂ ਹ੍ਯੇਕਨਿष੍ਠਯਾ ।
ਕੀਟਕੋ ਭ੍ਰਮਰਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਭ੍ਰਮਰਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥ 358॥
ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਾਸਕ੍ਤਿਮਪਾਸ੍ਯ ਕੀਟਕੋ
ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਨਲਿਤ੍ਵਂ ਹ੍ਯਲਿਭਾਵਮृਚ੍ਛਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯਥਾਲਿਂ)
ਤਥੈਵ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ
ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਸਮਾਯਾਤਿ ਤਦੇਕਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 359॥
ਅਤੀਵ ਸੂਕ੍ष੍ਮਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ
ਨ ਸ੍ਥੂਲਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।
ਸਮਾਧਿਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ
ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਾਰ੍ਯੈਰਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ ॥ 360॥
ਯਥਾ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਪੁਟਪਾਕਸ਼ੋਧਿਤਂ
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਲਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਗੁਣਂ ਸਮृਚ੍ਛਤਿ ।
ਤਥਾ ਮਨਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਮਲਂ
ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਮੇਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ॥ 361॥
ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦਿਤ੍ਥਂ
ਪਕ੍ਵਂ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਲੀਯਤੇ ਯਦਾ ।
ਤਦਾ ਸਮਾਧਿਃ ਸਵਿਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਿਤਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਵਿਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਿਤਃ)
ਸ੍ਵਤੋऽਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭਾਵਕਃ ॥ 362॥
ਸਮਾਧਿਨਾऽਨੇਨ ਸਮਸ੍ਤਵਾਸਨਾ-
ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ੋऽਖਿਲਕਰ੍ਮਨਾਸ਼ਃ ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸਰ੍ਵਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਰਯਤ੍ਨਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ॥ 363॥
ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਨਨਂ ਮਨਨਾਦਪਿ ।
ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਂ ਲਕ੍षਗੁਣਮਨਨ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮ੍ ॥ 364॥
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਸਮਾਧਿਨਾ ਸ੍ਫੁਟਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮਵਗਮ੍ਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।
ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਚਲਤਯਾ ਮਨੋਗਤੇਃ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਵਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ 365॥
ਅਤਃ ਸਮਾਧਤ੍ਸ੍ਵ ਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸਨ੍
ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਾਃ ਪ੍ਰਤੀਚਿ ।
ਵਿਧ੍ਵਂਸਯ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਮਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਯਾ
ਕृਤਂ ਸਦੇਕਤ੍ਵਵਿਲੋਕਨੇਨ ॥ 366॥
ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਦ੍ਵਾਰਂ ਵਾਙ੍ਨਿਰੋਧੋऽਪਰਿਗ੍ਰਹਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਥਮਂ ਦ੍ਵਾਰਂ)
ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਚ ਨਿਰੀਹਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮੇਕਾਨ੍ਤਸ਼ੀਲਤਾ ॥ 367॥
ਏਕਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਰਮਣੇ ਹੇਤੁਰ੍ਦਮਸ਼੍ਚੇਤਸਃ
ਸਂਰੋਧੇ ਕਰਣਂ ਸ਼ਮੇਨ ਵਿਲਯਂ ਯਾਯਾਦਹਂਵਾਸਨਾ ।
ਤੇਨਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤਿਰਚਲਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਸਦਾ ਯੋਗਿਨਃ
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਨਿਰੋਧ ਏਵ ਸਤਤਂ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋ ਮੁਨੇਃ ॥ 368॥ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਨ੍ਮੁਨੇਃ
ਵਾਚਂ ਨਿਯਚ੍ਛਾਤ੍ਮਨਿ ਤਂ ਨਿਯਚ੍ਛ
ਬੁਦ੍ਧੌ ਧਿਯਂ ਯਚ੍ਛ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਕ੍षਿਣਿ ।
ਤਂ ਚਾਪਿ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ
ਵਿਲਾਪ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਮਾਂ ਭਜਸ੍ਵ ॥ 369॥
ਦੇਹਪ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਰੁਪਾਧਿਭਿਃ ।
ਯੈਰ੍ਯੈਰ੍ਵृਤ੍ਤੇਃਸਮਾਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਭਾਵੋऽਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ॥ 370॥
ਤਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਮੁਨੇਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਰ੍ਵੋਪਰਮਣਂ ਸੁਖਮ੍ ।
ਸਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭਵਵਿਪ੍ਲਵਃ ॥ 371॥
ਅਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਬਹਿਸ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ।
ਤ੍ਯਜਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸਙ੍ਗਂ ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮੁਮੁਕ੍षਯਾ ॥ 372॥
ਬਹਿਸ੍ਤੁ ਵਿषਯੈਃ ਸਙ੍ਗਂ ਤਥਾਨ੍ਤਰਹਮਾਦਿਭਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਙ੍ਗਃ)
ਵਿਰਕ੍ਤ ਏਵ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਠਿਤਃ ॥ 373॥
ਵੈਰਾਗ੍ਯਬੋਧੌ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪਕ੍षਿਵਤ੍
ਪਕ੍षੌ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਵਿਚਕ੍षਣ ਤ੍ਵਮ੍ ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਸੌਧਾਗ੍ਰਲਤਾਧਿਰੋਹਣਂ
ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਨਾਨ੍ਯਤਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ॥ 374॥
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵੈਰਾਗ੍ਯਵਤਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਸਮਾਹਿਤਸ੍ਯੈਵ ਦृਢਪ੍ਰਬੋਧਃ ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹਿ ਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਮੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਨੋ ਨਿਤ੍ਯਸੁਖਾਨੁਭੂਤਿਃ ॥ 375॥
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪਰਂ ਸੁਖਸ੍ਯ ਜਨਕਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ
ਤਚ੍ਚੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧਤਰਾਤ੍ਮਬੋਧਸਹਿਤਂ ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਧੁਕ੍ ।
ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਾਰਮਜਸ੍ਰਮੁਕ੍ਤਿਯੁਵਤੇਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਂ
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸ੍ਪृਹਯਾ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਕੁਰੁ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ॥ 376॥
ਆਸ਼ਾਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਵਿषੋਪਮੇषੁ ਵਿषਯੇष੍ਵੇषੈਵ ਮृਤ੍ਯੋਃ ਕृਤਿ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮृਤ੍ਯੋਃ ਸृਤਿ)
ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਾਤਿਕੁਲਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵਭਿਮਤਿਂ ਮੁਞ੍ਚਾਤਿਦੂਰਾਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਃ ।
ਦੇਹਾਦਾਵਸਤਿ ਤ੍ਯਜਾਤ੍ਮਧਿषਣਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਕੁਰੁष੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾਸ੍ਯਮਨੋऽਸਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਯਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸਿ ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁਤਃ ॥ 377॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦ੍ਰष੍ਟਾਸ੍ਯਮਲੋ)
ਲਕ੍ष੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਮਾਨਸਂ ਦृਢਤਰਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਨੁਸ਼੍ਚੋਪੇਕ੍ष੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕ੍ਯਮੁਪੇਤ੍ਯ ਤਨ੍ਮਯਤਯਾ ਚਾਖਣ੍ਡਵृਤ੍ਤ੍ਯਾऽਨਿਸ਼ਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਰਸਂ ਪਿਬਾਤ੍ਮਨਿ ਮੁਦਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੈਃ ਕਿਮਨ੍ਯੈਰ੍ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 378॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਿਮਨ੍ਯੈਰ੍ਭ੍ਰਮੈਃ)
ਅਨਾਤ੍ਮਚਿਨ੍ਤਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਸ਼੍ਮਲਂ ਦੁਃਖਕਾਰਣਮ੍ ।
ਚਿਨ੍ਤਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ ਯਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ ॥ 379॥
ਏष ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਸ਼ੇषਸਾਕ੍षੀ
ਵਿਜ੍ਞਾਨਕੋਸ਼ੋ ਵਿਲਸਤ੍ਯਜਸ੍ਰਮ੍ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਕੋਸ਼ੇ
ਲਕ੍ष੍ਯਂ ਵਿਧਾਯੈਨਮਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣ-
ਮਖਣ੍ਡਵृਤ੍ਤ੍ਯਾऽऽਤ੍ਮਤਯਾऽਨੁਭਾਵਯ ॥ 380॥
ਏਤਮਚ੍ਛਿਨ੍ਨਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਸ਼ੂਨ੍ਯਯਾ ।
ਉਲ੍ਲੇਖਯਨ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਤਯਾ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 381॥
ਅਤ੍ਰਾਤ੍ਮਤ੍ਵਂ ਦृਢੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਹਮਾਦਿषੁ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ ।
ਉਦਾਸੀਨਤਯਾ ਤੇषੁ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਸ੍ਫੁਟਘਟਾਦਿਵਤ੍ ॥ 382॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਿष੍ਠੇਦ੍ਘਟਪਟਾਦਿਵਤ੍)
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇ
ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਸਾਕ੍षਿਣ੍ਯਵਬੋਧਮਾਤ੍ਰੇ ।
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਮੁਪਾਨਯਨ੍
ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਮੇਵਾਨੁਵਿਲੋਕਯੇਤ੍ਤਤਃ ॥ 383॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਵਾਨੁ)
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਮਨੋऽਹਮਾਦਿਭਿਃ
ਸ੍ਵਾਜ੍ਞਾਨਕ੍ਲृਪ੍ਤੈਰਖਿਲੈਰੁਪਾਧਿਭਿਃ ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਰੂਪਂ
ਪੂਰ੍ਣਂ ਮਹਾਕਾਸ਼ਮਿਵਾਵਲੋਕਯੇਤ੍ ॥ 384॥
ਘਟਕਲਸ਼ਕੁਸੂਲਸੂਚਿਮੁਖ੍ਯੈਃ
ਗਗਨਮੁਪਾਧਿਸ਼ਤੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਮੇਕਮ੍ ।
ਭਵਤਿ ਨ ਵਿਵਿਧਂ ਤਥੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ
ਪਰਮਹਮਾਦਿਵਿਮੁਕ੍ਤਮੇਕਮੇਵ ॥ 385॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਬਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਮृषਾਮਾਤ੍ਰਾ ਉਪਾਧਯਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਬ)
ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦੇਕਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 386॥
ਯਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਤਦ੍ਵਿਵੇਕੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਦ੍ਵਿਵੇਕੇ)
ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨਮ੍ ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ਨਾਸ਼ੇ ਭਾਤਿ ਦृष੍ਟਾਹਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਾ)
ਰਜ੍ਜੁਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ॥ 387॥
ਸ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਵਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਿਵਃ ।
ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਨ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 388॥
ਅਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਚਾਪਿ ਬਹਿਃ ਸ੍ਵਯਂ ਚ
ਸ੍ਵਯਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ।
ਸ੍ਵਯਂ ਹ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਯਮਪ੍ਯੁਦੀਚ੍ਯਾਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਹ੍ਯਵਾਚ੍ਯਾਂ)
ਤਥੋਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮਪ੍ਯਧਸ੍ਤਾਤ੍ ॥ 389॥
ਤਰਙ੍ਗਫੇਨਭ੍ਰਮਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਿ
ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਜਲਂ ਯਥਾ ਤਥਾ ।
ਚਿਦੇਵ ਦੇਹਾਦ੍ਯਹਮਨ੍ਤਮੇਤਤ੍
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦੇਵੈਕਰਸਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ॥ 390॥
ਸਦੇਵੇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦਵਗਤਂ ਵਾਙ੍ਮਨਸਯੋਃ
ਸਤੋऽਨ੍ਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਪਰਸੀਮ੍ਨਿ ਸ੍ਥਿਤਵਤਃ ।
ਪृਥਕ੍ ਕਿਂ ਮृਤ੍ਸ੍ਨਾਯਾਃ ਕਲਸ਼ਘਟਕੁਮ੍ਭਾਦ੍ਯਵਗਤਂ
ਵਦਤ੍ਯੇष ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਮਹਮਿਤਿ ਮਾਯਾਮਦਿਰਯਾ ॥ 391॥
ਕ੍ਰਿਯਾਸਮਭਿਹਾਰੇਣ ਯਤ੍ਰ ਨਾਨ੍ਯਦਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।
ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਦ੍ਵੈਤਰਾਹਿਤ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਧ੍ਯਾਸਨਿਵृਤ੍ਤਯੇ ॥ 392॥
ਆਕਾਸ਼ਵਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ)
ਨਿਃਸੀਮਨਿਃਸ੍ਪਨ੍ਦਨਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸ਼ੂਨ੍ਯਮਨਨ੍ਯਮਦ੍ਵਯਂ
ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਿਮਸ੍ਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍ ॥ 393॥
ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕਿਮੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਰ ਬਹੁਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜੀਵਃ ਸ੍ਵਯਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਜ੍ਜਗਦਾਤਤਂ ਨੁ ਸਕਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜਗਦਾਪਰਾਣੁ ਸਕਲਂ)
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਹਮਿਤਿ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਮਤਯਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸ੍ਫੁਟਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭੂਯ ਵਸਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਤਚਿਦਾਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨੈਤਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ 394॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨੈਵ ਧ੍ਰੁਵਮ੍)
ਜਹਿ ਮਲਮਯਕੋਸ਼ੇऽਹਨ੍ਧਿਯੋਤ੍ਥਾਪਿਤਾਸ਼ਾਂ
ਪ੍ਰਸਭਮਨਿਲਕਲ੍ਪੇ ਲਿਙ੍ਗਦੇਹੇऽਪਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ।
ਨਿਗਮਗਦਿਤਕੀਰ੍ਤਿਂ ਨਿਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਮੂਰ੍ਤਿਂ
ਸ੍ਵਯਮਿਤਿ ਪਰਿਚੀਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੇਣ ਤਿष੍ਠ ॥ 395॥
ਸ਼ਵਾਕਾਰਂ ਯਾਵਦ੍ਭਜਤਿ ਮਨੁਜਸ੍ਤਾਵਦਸ਼ੁਚਿਃ
ਪਰੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਜਨਨਮਰਣਵ੍ਯਾਧਿਨਿਲਯਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰਯਾਃ)
ਯਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਲਯਤਿ ਸ਼ਿਵਾਕਾਰਮਚਲਮ੍
ਤਦਾ ਤੇਭ੍ਯੋ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਹਿ ਤਦਾਹ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਪਿ ॥ 396॥
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਰੋਪਿਤਾਸ਼ੇषਾਭਾਸਵਸ੍ਤੁਨਿਰਾਸਤਃ ।
ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਮਦ੍ਵਯਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 397॥
ਸਮਾਹਿਤਾਯਾਂ ਸਤਿ ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤੌ
ਪਰਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ।
ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਯਂ ਵਿਕਲ੍ਪਃ
ਪ੍ਰਜਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਃ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਯਤਃ ॥ 398॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਤਃ)
ਅਸਤ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਕਵਸ੍ਤੁਨਿ ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੇ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 399॥
ਦ੍ਰष੍ਟੁਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯਾਦਿਭਾਵਸ਼ੂਨ੍ਯੈਕਵਸ੍ਤੁਨਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨ)
ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੇ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 400॥
ਕਲ੍ਪਾਰ੍ਣਵ ਇਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰਿਪੂਰ੍ਣੈਕਵਸ੍ਤੁਨਿ ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੇ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 401॥
ਤੇਜਸੀਵ ਤਮੋ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਲੀਨਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਤ੍ਰ ਵਿਲੀਨਂ)
ਅਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 402॥
ਏਕਾਤ੍ਮਕੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਭੇਦਵਾਰ੍ਤਾ ਕਥਂ ਵਸੇਤ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍)
ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਸੁਖਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਭੇਦਃ ਕੇਨਾਵਲੋਕਿਤਃ ॥ 403॥
ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧਾਤ੍
ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ।
ਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਨਾਪ੍ਯਹਿਰੀਕ੍षਿਤੋ ਗੁਣੇ
ਨ ਹ੍ਯਮ੍ਬੁਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾਯਾਮ੍ ॥ 404॥
ਮਾਯਾਮਾਤ੍ਰਮਿਦਂ ਦ੍ਵੈਤਮਦ੍ਵੈਤਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ।
ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਨੁਭੂਯਤੇ ॥ 405॥
ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਮਧਿष੍ਠਾਨਾਦਾਰੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰੀਕ੍षਿਤਮ੍ ।
ਪਣ੍ਡਿਤੈ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਾਦੌ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਜੀਵਨਃ ॥ 406॥
ਚਿਤ੍ਤਮੂਲੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਚਿਤ੍ਤਾਭਾਵੇ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ ।
ਅਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਮਾਧੇਹਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪੇ ਪਰਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 407॥
ਕਿਮਪਿ ਸਤਤਬੋਧਂ ਕੇਵਲਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ
ਨਿਰੁਪਮਮਤਿਵੇਲਂ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰੀਹਮ੍ ।
ਨਿਰਵਧਿਗਗਨਾਭਂ ਨਿष੍ਕਲਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ
ਹृਦਿ ਕਲਯਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਧੌ ॥ 408॥
ਪ੍ਰਕृਤਿਵਿਕृਤਿਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਭਾਵਨਾਤੀਤਭਾਵਂ
ਸਮਰਸਮਸਮਾਨਂ ਮਾਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਦੂਰਮ੍ ।
ਨਿਗਮਵਚਨਸਿਦ੍ਧਂ ਨਿਤ੍ਯਮਸ੍ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ
ਹृਦਿ ਕਲਯਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਧੌ ॥ 409॥
ਅਜਰਮਮਰਮਸ੍ਤਾਭਾਵਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਸਵਸ੍ਤੁ)
ਸ੍ਤਿਮਿਤਸਲਿਲਰਾਸ਼ਿਪ੍ਰਖ੍ਯਮਾਖ੍ਯਾਵਿਹੀਨਮ੍ ।
ਸ਼ਮਿਤਗੁਣਵਿਕਾਰਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮੇਕਂ
ਹृਦਿ ਕਲਯਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਧੌ ॥ 410॥
ਸਮਾਹਿਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇ
ਵਿਲੋਕਯਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਵੈਭਵਮ੍ ।
ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਬਨ੍ਧਂ ਭਵਗਨ੍ਧਗਨ੍ਧਿਤਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਗਨ੍ਧਗਨ੍ਧਿਲਂ)
ਯਤ੍ਨੇਨ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਫਲੀਕੁਰੁष੍ਵ ॥ 411-
ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਮਦ੍ਵਯਮ੍ ।
ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਨ ਭੂਯਃ ਕਲ੍ਪਸੇऽਧ੍ਵਨੇ ॥ 412॥
ਛਾਯੇਵ ਪੁਂਸਃ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਮਾਨ-
ਮਾਭਾਸਰੂਪੇਣ ਫਲਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ।
ਸ਼ਰੀਰਮਾਰਾਚ੍ਛਵਵਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ
ਪੁਨਰ੍ਨ ਸਨ੍ਧਤ੍ਤ ਇਦਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ 413॥
ਸਤਤਵਿਮਲਬੋਧਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ ਸਮੇਤ੍ਯ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਮੇਤ੍ਯ)
ਤ੍ਯਜ ਜਡਮਲਰੂਪੋਪਾਧਿਮੇਤਂ ਸੁਦੂਰੇ ।
ਅਥ ਪੁਨਰਪਿ ਨੈष ਸ੍ਮਰ੍ਯਤਾਂ ਵਾਨ੍ਤਵਸ੍ਤੁ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੁਨਰਪਿ ਨੈਵ)
ਸ੍ਮਰਣਵਿषਯਭੂਤਂ ਕਲ੍ਪਤੇ ਕੁਤ੍ਸਨਾਯ ॥ 414॥
ਸਮੂਲਮੇਤਤ੍ਪਰਿਦਾਹ੍ਯ ਵਹ੍ਨੌ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਰਿਦਹ੍ਯ)
ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ।
ਤਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਤ੍ਯਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਾ-
ਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਿਦ੍ਵਰਿष੍ਠਃ ॥ 415॥
ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਸੂਤ੍ਰਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ
ਪ੍ਰਯਾਤੁ ਵਾ ਤਿष੍ਠਤੁ ਗੋਰਿਵ ਸ੍ਰਕ੍ ।
ਨ ਤਤ੍ਪੁਨਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵੇਤ੍ਤਾ-
ऽऽਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਲੀਨਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 416॥
ਅਖਣ੍ਡਾਨਨ੍ਦਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ।
ਕਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਹੇਤੋਰ੍ਦੇਹਂ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ॥ 417॥
ਸਂਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਫਲਂ ਤ੍ਵੇਤਜ੍ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ।
ਬਹਿਰਨ੍ਤਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰਸਾਸ੍ਵਾਦਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 418॥
ਵੈਰਾਗ੍ਯਸ੍ਯ ਫਲਂ ਬੋਧੋ ਬੋਧਸ੍ਯੋਪਰਤਿਃ ਫਲਮ੍ ।
ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਾਨੁਭਵਾਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਰੇषੈਵੋਪਰਤੇਃ ਫਲਮ੍ ॥ 419॥
ਯਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਾਭਾਵਃ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ ।
ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾ ਤृਪ੍ਤਿਰਾਨਨ੍ਦੋऽਨੁਪਮਃ ਸ੍ਵਤਃ ॥ 420॥
ਦृष੍ਟਦੁਃਖੇष੍ਵਨੁਦ੍ਵੇਗੋ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਂ ਫਲਮ੍ ।
ਯਤ੍ਕृਤਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਵੇਲਾਯਾਂ ਨਾਨਾ ਕਰ੍ਮ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਮ੍ ।
ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਰੋ ਵਿਵੇਕੇਨ ਤਤ੍ਕਥਂ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 421॥
ਵਿਦ੍ਯਾਫਲਂ ਸ੍ਯਾਦਸਤੋ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਜ੍ਞਾਨਫਲਂ ਤਦੀਕ੍षਿਤਮ੍ ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਯੋਰ੍ਯਨ੍ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾਦੌ
ਨੋਚੇਦ੍ਵਿਦਾਂ ਦृष੍ਟਫਲਂ ਕਿਮਸ੍ਮਾਤ੍ ॥ 422॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨੋਚੇਦ੍ਵਿਦੋ)
ਅਜ੍ਞਾਨਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਯਦ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ ।
ਅਨਿਚ੍ਛੋਰ੍ਵਿषਯਃ ਕਿਂ ਨੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਃ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਵਤਃ ॥ 423॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਦੁषਃ ਕਿਂ)
ਵਾਸਨਾਨੁਦਯੋ ਭੋਗ੍ਯੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦਾਵਧਿਃ ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵੋਦਯਾਭਾਵੋ ਬੋਧਸ੍ਯ ਪਰਮਾਵਧਿਃ ।
ਲੀਨਵृਤ੍ਤੈਰਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦੋਪਰਤੇਸ੍ਤੁ ਸਾ ॥ 424॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵृਤ੍ਤੇਰ)
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਰਤਯਾ ਸਦਾ ਸ੍ਥਿਤਤਯਾ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਧੀ-
ਰਨ੍ਯਾਵੇਦਿਤਭੋਗ੍ਯਭੋਗਕਲਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਵਦ੍ਬਾਲਵਤ੍ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਲੋਕਿਤਲੋਕਵਜ੍ਜਗਦਿਦਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਕ੍ਵਚਿਲ੍ਲਬ੍ਧਧੀ-
ਰਾਸ੍ਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨਨ੍ਤਪੁਣ੍ਯਫਲਭੁਗ੍ਧਨ੍ਯਃ ਸ ਮਾਨ੍ਯੋ ਭੁਵਿ ॥ 425॥
ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞੋ ਯਤਿਰਯਂ ਯਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯੇਵ ਵਿਲੀਨਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਵਿਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਃ ॥ 426॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਸ਼ੋਧਿਤਯੋਰੇਕਭਾਵਾਵਗਾਹਿਨੀ ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਚ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ।
ਸੁਸ੍ਥਿਤਾऽਸੌ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 427॥
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਯਸ੍ਯਾਨਨ੍ਦੋ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ।
ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ਵਿਸ੍ਮृਤਪ੍ਰਾਯਃ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 428॥
ਲੀਨਧੀਰਪਿ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਧਰ੍ਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।
ਬੋਧੋ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 429॥
ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਸਾਰਕਲਨਃ ਕਲਾਵਾਨਪਿ ਨਿष੍ਕਲਃ ।
ਯਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਂ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 430॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਃ ਸਚਿਤ੍ਤੋऽਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਃ)
ਵਰ੍ਤਮਾਨੇऽਪਿ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਯਾਵਦਨੁਵਰ੍ਤਿਨਿ ।
ਅਹਨ੍ਤਾਮਮਤਾऽਭਾਵੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 431॥
ਅਤੀਤਾਨਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਵਿष੍ਯਦਵਿਚਾਰਣਮ੍ ।
ਔਦਾਸੀਨ੍ਯਮਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 432॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ)
ਗੁਣਦੋषਵਿਸ਼ਿष੍ਟੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਵਿਲਕ੍षਣੇ ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 433॥
ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਾਰ੍ਥਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਤਯਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ।
ਉਭਯਤ੍ਰਾਵਿਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 434॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਰਸਾਸ੍ਵਾਦਾਸਕ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਯਾ ਯਤੇਃ ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 435॥
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੌ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਮਮਾਹਮ੍ਭਾਵਵਰ੍ਜਿਤਃ ।
ਔਦਾਸੀਨ੍ਯੇਨ ਯਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 436॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)
ਵਿਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰ੍ਬਲਾਤ੍ ।
ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 437॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇष੍ਵਹਮ੍ਭਾਵ ਇਦਮ੍ਭਾਵਸ੍ਤਦਨ੍ਯਕੇ ।
ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਭਵਤਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 438॥
ਜੀਵੇਸ਼ੋਭਯਸਂਸਾਰਰੂਪਦੁਰ੍ਵਾਸਨੋਜ੍ਝਿਤਾ ।
ਸਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥
ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ਭੇਦਂ ਕਦਾਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਰ੍ਗਯੋਃ ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਯੋ ਵਿਜਾਨਿਤਿ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 439॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)
ਸਾਧੁਭਿਃ ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇऽਪਿ ਦੁਰ੍ਜਨੈਃ ।
ਸਮਭਾਵੋ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 440॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)
ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਵਿषਯਾਃ ਪਰੇਰਿਤਾ
ਨਦੀਪ੍ਰਵਾਹਾ ਇਵ ਵਾਰਿਰਾਸ਼ੌ ।
ਲਿਨਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਯਾ ਨ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਂ
ਉਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯੇष ਯਤਿਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ॥ 441॥
ਵਿਜ੍ਞਾਤਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਨ ਸਂਸृਤਿਃ ।
ਅਸ੍ਤਿ ਚੇਨ੍ਨ ਸ ਵਿਜ੍ਞਾਤਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਵੋ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਃ ॥ 442॥
ਪ੍ਰਾਚੀਨਵਾਸਨਾਵੇਗਾਦਸੌ ਸਂਸਰਤੀਤਿ ਚੇਤ੍ ।
ਨ ਸਦੇਕਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦੀ ਭਵਤਿ ਵਾਸਨਾ ॥ 443॥
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਮੁਕਸ੍ਯਾਪਿ ਵृਤ੍ਤਿਃ ਕੁਣ੍ਠਤਿ ਮਾਤਰਿ ।
ਤਥੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਜ੍ਞਾਤੇ ਪੂਰ੍ਣਾਨਨ੍ਦੇ ਮਨੀषਿਣਃ ॥ 444॥
ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਈਕ੍ष੍ਯਤੇ ।
ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ 445॥
ਸੁਖਾਦ੍ਯਨੁਭਵੋ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਮਿष੍ਯਤੇ ।
ਫਲੋਦਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਪੂਰ੍ਵੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੋ ਨ ਹਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ॥ 446॥
ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਕਲ੍ਪਕੋਟਿਸ਼ਤਾਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।
ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਵਿਲਯਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਬੋਧਾਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਰ੍ਮਵਤ੍ ॥ 447॥
ਯਤ੍ਕृਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵੇਲਾਯਾਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਵਾ ਪਾਪਮੁਲ੍ਬਣਮ੍ ।
ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਕਿਨ੍ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਵਾ ॥ 448॥
ਸ੍ਵਮਸਙ੍ਗਮੁਦਾਸੀਨਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਨਭੋ ਯਥਾ ।
ਨ ਸ਼੍ਲਿष੍ਯਤਿ ਚ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਦਾਚਿਦ੍ਭਾਵਿਕਰ੍ਮਭਿਃ ॥ 449॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ਼੍ਲਿष੍ਯਤੇ ਯਤਿਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍)
ਨ ਨਭੋ ਘਟਯੋਗੇਨ ਸੁਰਾਗਨ੍ਧੇਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ।
ਤਥਾਤ੍ਮੋਪਾਧਿਯੋਗੇਨ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮੈਰ੍ਨੈਵ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ॥ 450॥
ਜ੍ਞਾਨੋਦਯਾਤ੍ਪੁਰਾਰਬ੍ਧਂ ਕਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਅਦਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਫਲਂ ਲਕ੍ष੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯੋਤ੍ਸृष੍ਟਬਾਣਵਤ੍ ॥ 451॥
ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਬਾਣਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਗੋਮਤੌ ।
ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ਛਿਨਤ੍ਯੇਵ ਲਕ੍ष੍ਯਂ ਵੇਗੇਨ ਨਿਰ੍ਭਰਮ੍ ॥ 452॥
ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਬਲਵਤ੍ਤਰਂ ਖਲੁ ਵਿਦਾਂ ਭੋਗੇਨ ਤਸ੍ਯ ਕ੍षਯਃ
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਹੁਤਾਸ਼ਨੇਨ ਵਿਲਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਞ੍ਚਿਤਾਗਾਮਿਨਾਮ੍ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕ੍ਯਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਤਨ੍ਮਯਤਯਾ ਯੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਤੇषਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਨਹਿ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮ੍ ॥ 453॥
ਉਪਾਧਿਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਹੀਨਕੇਵਲ-
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤੋ ਮੁਨੇਃ ।
ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਸਦ੍ਭਾਵਕਥਾ ਨ ਯੁਕ੍ਤਾ
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਥੇਵ ਜਾਗ੍ਰਤਃ ॥ 454॥
ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਦੇਹੇ
ਦੇਹੋਪਯੋਗਿਨ੍ਯਪਿ ਚ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇ ।
ਕਰੋਤ੍ਯਹਨ੍ਤਾਂ ਮਮਤਾਮਿਦਨ੍ਤਾਂ
ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਜਾਗਰੇਣ ॥ 455॥
ਨ ਤਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਰ੍ਥਸਮਰ੍ਥਨੇਚ੍ਛਾ
ਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਤਜ੍ਜਗਤੋऽਪਿ ਦृष੍ਟਃ ।
ਤਤ੍ਰਾਨੁਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਦਿ ਚੇਨ੍ਮृषਾਰ੍ਥੇ
ਨ ਨਿਦ੍ਰਯਾ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤੀष੍ਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ 456॥
ਤਦ੍ਵਤ੍ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ
ਸਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਨ੍ਯਦੀਕ੍षਤੇ ।
ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਲੋਕਿਤਾਰ੍ਥੇ
ਤਥਾ ਵਿਦਃ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਮੋਚਨਾਦੌ ॥ 457॥
ਕਰ੍ਮਣਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤੋ ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਨਾਨਾਦੇਰਾਤ੍ਮਨੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ॥ 458॥
ਅਜੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤ ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਮੋਘਵਾਕ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰੇषਾ ਤ੍ਵਮੋਘਵਾਕ੍)
ਤਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤੋऽਸ੍ਯ ਕੁਤਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਕਲ੍ਪਨਾ ॥ 459॥
ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਯਦਾ ਦੇਹਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।
ਦੇਹਾਤ੍ਮਭਾਵੋ ਨੈਵੇष੍ਟਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਤ੍ਯਜ੍ਯਤਾਮਤਃ ॥ 460॥
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਕਲ੍ਪਨਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੇਵ ਹਿ ।
ਅਧ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਜਨਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ)
ਅਜਾਤਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਮਸਤਃ ਕੁਤਃ ॥ 461॥
ਜ੍ਞਾਨੇਨਾਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮੂਲਸ੍ਯ ਲਯੋ ਯਦਿ ।
ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਯਂ ਕਥਂ ਦੇਹ ਇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਾਵਤੋ ਜਡਾਨ੍ ॥ 462॥
ਸਮਾਧਾਤੁਂ ਬਾਹ੍ਯਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਵਦਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।
ਨ ਤੁ ਦੇਹਾਦਿਸਤ੍ਯਤ੍ਵਬੋਧਨਾਯ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾਮ੍ ।
ਯਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰਭਿਪ੍ਰਾਯਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥੈਕਗੋਚਰਃ ॥ 463॥
ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਮਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮਪ੍ਰਮੇਯਮਵਿਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 464॥
ਸਦ੍ਘਨਂ ਚਿਦ੍ਘਨਂ ਨਿਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਘਨਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 465॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗੇਕਰਸਂ ਪੂਰ੍ਣਮਨਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍ ।
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 466॥
ਅਹੇਯਮਨੁਪਾਦੇਯਮਨਾਦੇਯਮਨਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਮਨਾਧੇਯਮਨਾ
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 467॥
ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਨਿष੍ਕਲਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ।
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 468॥
ਅਨਿਰੂਪ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਯਨ੍ਮਨੋਵਾਚਾਮਗੋਚਰਮ੍ ।
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 469॥
ਸਤ੍ਸਮृਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਤਃਸਿਦ੍ਧਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੁਦ੍ਧਮਨੀਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 470॥
ਨਿਰਸ੍ਤਰਾਗਾ ਵਿਨਿਰਸ੍ਤਭੋਗਾਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਰਪਾਸ੍ਤਭੋਗਾਃ)
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸੁਦਾਨ੍ਤਾ ਯਤਯੋ ਮਹਾਨ੍ਤਃ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਮੇਤਦਨ੍ਤੇ
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪਰਾਂ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮਾਤ੍ਮਯੋਗਾਤ੍ ॥ 471॥
ਭਵਾਨਪੀਦਂ ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਨਨ੍ਦਘਨਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਚਾਯ੍ਯ)
ਵਿਧੂਯ ਮੋਹਂ ਸ੍ਵਮਨਃਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਂ
ਮੁਕ੍ਤਃ ਕृਤਾਰ੍ਥੋ ਭਵਤੁ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ॥ 472॥
ਸਮਾਧਿਨਾ ਸਾਧੁਵਿਨਿਸ਼੍ਚਲਾਤ੍ਮਨਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਾਤ੍ਮਨਾ)
ਪਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਬੋਧਚਕ੍षੁषਾ ।
ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਂ ਸਮ੍ਯਗਵੇਕ੍षਿਤਸ਼੍ਚੇ-
ਚ੍ਛ੍ਰੁਤਃ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ॥ 473॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੁਨਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਤੇ)
ਸ੍ਵਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਬਨ੍ਧਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षਾ-
ਤ੍ਸਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਦਰੂਪਾਤ੍ਮਲਬ੍ਧੌ ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦੇਸ਼ਿਕੋਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ
ਚਾਨ੍ਤਃਸਿਦ੍ਧਾ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ॥ 474॥
ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍षਸ਼੍ਚ ਤृਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਾऽऽਰੋਗ੍ਯਕ੍षੁਧਾਦਯਃ ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਵੇਦ੍ਯਾ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰੇषਾਮਾਨੁਮਾਨਿਕਮ੍ ॥ 475॥
ਤਟਸ੍ਥਿਤਾ ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ ਗੁਰਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤਯੋ ਯਥਾ ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੈਵ ਤਰੇਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨੀਸ਼੍ਵਰਾਨੁਗृਹੀਤਯਾ ॥ 476॥
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।
ਸਂਸਿਦ੍ਧਃ ਸਮ੍ਮੁਖਂ ਤਿष੍ਠੇਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ॥ 477॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਸੁਖਂ ਤਿष੍ਠੇਨ੍)
ਵੇਦਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰੇषਾ
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜੀਵਃ ਸਕਲਂ ਜਗਚ੍ਚ ।
ਅਖਣ੍ਡਰੂਪਸ੍ਥਿਤਿਰੇਵ ਮੋਕ੍षੋ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ਼੍ਰੁਤਯਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ॥ 478॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਂ)
ਇਤਿ ਗੁਰੁਵਚਨਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍
ਪਰਮਵਗਮ੍ਯ ਸਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ।
ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤਕਰਣਃ ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ
ਕ੍ਵਚਿਦਚਲਾਕृਤਿਰਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਤੋऽਭੂਤ੍ ॥ 479॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਤ੍ਮਨਿष੍ਠਿਤੋ)
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ ਸਮਾਧਾਯ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਮਾਨਸਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ)
ਉਤ੍ਥਾਯ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਾਦਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 480॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਯ)
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਨष੍ਟਾ ਗਲਿਤਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰੇਕਤਯਾऽਧਿਗਤ੍ਯਾ ।
ਇਦਂ ਨ ਜਾਨੇऽਪ੍ਯਨਿਦਂ ਨ ਜਾਨੇ
ਕਿਂ ਵਾ ਕਿਯਦ੍ਵਾ ਸੁਖਮਸ੍ਤ੍ਯਪਾਰਮ੍ ॥ 481॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਖਮਸ੍ਯ ਪਾਰਮ੍)
ਵਾਚਾ ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮੇਵ ਮਨਸਾ ਮਨ੍ਤੁਂ ਨ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਾਮृਤਪੂਰਪੂਰਿਤਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮਾਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ਵੈਭਵਮ੍ ।
ਅਮ੍ਭੋਰਾਸ਼ਿਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਰ੍षਿਕਸ਼ਿਲਾਭਾਵਂ ਭਜਨ੍ਮੇ ਮਨੋ
ਯਸ੍ਯਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਲਵੇ ਵਿਲੀਨਮਧੁਨਾऽऽਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਾ ਨਿਰ੍ਵृਤਮ੍ ॥ 482॥
ਕ੍ਵ ਗਤਂ ਕੇਨ ਵਾ ਨੀਤਂ ਕੁਤ੍ਰ ਲੀਨਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ।
ਅਧੁਨੈਵ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਂ ਮਹਦਦ੍ਭੁਤਮ੍ ॥ 483॥
ਕਿਂ ਹੇਯਂ ਕਿਮੁਪਾਦੇਯਂ ਕਿਮਨ੍ਯਤ੍ਕਿਂ ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਅਖਣ੍ਡਾਨਨ੍ਦਪੀਯੂषਪੂਰ੍ਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ॥ 484॥
ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨ ਸ਼ऋਣੋਮਿ ਨ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ ।
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪੇਣਾਸ੍ਮਿ ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 485॥
ਨਮੋ ਨਮਸ੍ਤੇ ਗੁਰਵੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ
ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗਾਯ ਸਦੁਤ੍ਤਮਾਯ ।
ਨਿਤ੍ਯਾਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਸ੍ਵਰੂਪਿਣੇ
ਭੂਮ੍ਨੇ ਸਦਾऽਪਾਰਦਯਾਮ੍ਬੁਧਾਮ੍ਨੇ ॥ 486॥
ਯਤ੍ਕਟਾਕ੍षਸ਼ਸ਼ਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ-
ਪਾਤਧੂਤਭਵਤਾਪਜਸ਼੍ਰਮਃ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਨਹਮਖਣ੍ਡਵੈਭਵਾ-
ਨਨ੍ਦਮਾਤ੍ਮਪਦਮਕ੍षਯਂ ਕ੍षਣਾਤ੍ ॥ 487॥
ਧਨ੍ਯੋऽਹਂ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋऽਹਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋऽਹਂ ਭਵਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਂ ਪੂਰ੍ਣੋऽਹਂ ਤ੍ਵਦਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ॥ 488॥
ਅਸਙ੍ਗੋऽਹਮਨਙ੍ਗੋऽਹਮਲਿਙ੍ਗੋऽਹਮਭਙ੍ਗੁਰਃ ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਹਮਨਨ੍ਤੋऽਹਮਮਲੋऽਹਂ ਚਿਰਨ੍ਤਨਃ ॥ 489॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ऽਹਮਤਾਨ੍ਤੋऽਹਂ)
ਅਕਰ੍ਤਾਹਮਭੋਕ੍ਤਾਹਮਵਿਕਾਰੋऽਹਮਕ੍ਰਿਯਃ ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਂ ਕੇਵਲੋऽਹਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵਃ ॥ 490॥
ਦ੍ਰष੍ਟੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤੁਃ ਕਰ੍ਤੁਰ੍ਭੋਕ੍ਤੁਰ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਏਵਾਹਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਨਿਰਨ੍ਤਰਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਨਿਃਸੀਮਾਸਙ੍ਗਪੂਰ੍ਣਬੋਧਾਤ੍ਮਾ ॥ 491॥
ਨਾਹਮਿਦਂ ਨਾਹਮਦੋऽਪ੍ਯੁਭਯੋਰਵਭਾਸਕਂ ਪਰਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ।
ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਮੇਵਾਹਮ੍ ॥ 492॥
ਨਿਰੁਪਮਮਨਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਮਹਮਿਦਮਦ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਦੂਰਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੈਕਰਸਂ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਮੇਵਾਹਮ੍ ॥ 493॥
ਨਾਰਾਯਣੋऽਹਂ ਨਰਕਾਨ੍ਤਕੋऽਹਂ
ਪੁਰਾਨ੍ਤਕੋऽਹਂ ਪੁਰੁषੋऽਹਮੀਸ਼ਃ ।
ਅਖਣ੍ਡਬੋਧੋऽਹਮਸ਼ੇषਸਾਕ੍षੀ
ਨਿਰੀਸ਼੍ਵਰੋऽਹਂ ਨਿਰਹਂ ਚ ਨਿਰ੍ਮਮਃ ॥ 494॥
ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇष੍ਵਹਮੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ
ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨਾऽਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸਨ੍ ।
ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਭੋਗ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਸਰ੍ਵਂ
ਯਦ੍ਯਤ੍ਪृਥਗ੍ਦृष੍ਟਮਿਦਨ੍ਤਯਾ ਪੁਰਾ ॥ 495॥
ਮਯ੍ਯਖਣ੍ਡਸੁਖਾਮ੍ਭੋਧੌ ਬਹੁਧਾ ਵਿਸ਼੍ਵਵੀਚਯਃ ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਮਾਯਾਮਾਰੁਤਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ 496॥
ਸ੍ਥੁਲਾਦਿਭਾਵਾ ਮਯਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਭ੍ਰਮਾ-
ਦਾਰੋਪਿਤਾਨੁਸ੍ਫੁਰਣੇਨ ਲੋਕੈਃ ।
ਕਾਲੇ ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਕਵਤ੍ਸਰਾਯ-
ਣਰ੍ਤ੍ਵਾਦਯੋ ਨਿष੍ਕਲਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ॥ 497॥
ਆਰੋਪਿਤਂ ਨਾਸ਼੍ਰਯਦੂषਕਂ ਭਵੇਤ੍
ਕਦਾਪਿ ਮੂਢੈਰਤਿਦੋषਦੂषਿਤੈਃ । ਮੂਢੈਰ੍ਮਤਿ
ਨਾਰ੍ਦ੍ਰੀਕਰੋਤ੍ਯੂषਰਭੂਮਿਭਾਗਂ
ਮਰੀਚਿਕਾਵਾਰਿ ਮਹਾਪ੍ਰਵਾਹਃ ॥ 498॥
ਆਕਾਸ਼ਵਲ੍ਲੇਪਵਿਦੂਰਗੋऽਹਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਕਾਸ਼ਵਤ੍ ਕਲ੍ਪਵਿ)
ਆਦਿਤ੍ਯਵਦ੍ਭਾਸ੍ਯਵਿਲਕ੍षਣੋऽਹਮ੍ ।
ਅਹਾਰ੍ਯਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਵਿਨਿਸ਼੍ਚਲੋऽਹਂ
ਅਮ੍ਭੋਧਿਵਤ੍ਪਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤੋऽਹਮ੍ ॥ 499॥
ਨ ਮੇ ਦੇਹੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਮੇਘੇਨੇਵ ਵਿਹਾਯਸਃ ।
ਅਤਃ ਕੁਤੋ ਮੇ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਯਃ ॥ 500॥
ਉਪਾਧਿਰਾਯਾਤਿ ਸ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਸ ਏਵ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ।
ਸ ਏਵ ਜੀਰ੍ਯਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸਦਾਹਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਏਵ ਜੀਵਨ੍)
ਕੁਲਾਦ੍ਰਿਵਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲ ਏਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 501॥
ਨ ਮੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਚ ਮੇ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ
ਸਦੈਕਰੂਪਸ੍ਯ ਨਿਰਂਸ਼ਕਸ੍ਯ ।
ਏਕਾਤ੍ਮਕੋ ਯੋ ਨਿਵਿਡੋ ਨਿਰਨ੍ਤਰੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਬਿਡੋ)
ਵ੍ਯੋਮੇਵ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸ ਕਥਂ ਨੁ ਚੇष੍ਟਤੇ ॥ 502॥
ਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਪਾਪਾਨਿ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ
ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕृਤੇਰ੍ਨਿਰਾਕृਤੇਃ ।
ਕੁਤੋ ਮਮਾਖਣ੍ਡਸੁਖਾਨੁਭੂਤੇਃ
ਬ੍ਰੂਤੇ ਹ੍ਯਨਨ੍ਵਾਗਤਮਿਤ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 503॥
ਛਾਯਯਾ ਸ੍ਪृष੍ਟਮੁष੍ਣਂ ਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਸੁष੍ਠੁ ਦੁਃष੍ਠੁ ਵਾ ।
ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪੁਰੁषਂ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 504॥
ਨ ਸਾਕ੍षਿਣਂ ਸਾਕ੍ष੍ਯਧਰ੍ਮਾਃ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਅਵਿਕਾਰਮੁਦਾਸੀਨਂ ਗृਹਧਰ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਦੀਪਵਤ੍ ।
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਧਰ੍ਮਾ ਨੈਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਹੋ ॥ 505॥ ਏਕ੍ष੍ਤ੍ਰ
ਰਵੇਰ੍ਯਥਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਾਕ੍षਿਭਾਵੋ
ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਯਥਾ ਦਾਹਨਿਯਾਮਕਤ੍ਵਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਾऽਯਸਿ ਦਾਹਕਤ੍ਵਮ੍)
ਰਜ੍ਜੋਰ੍ਯਥਾऽऽਰੋਪਿਤਵਸ੍ਤੁਸਙ੍ਗਃ
ਤਥੈਵ ਕੂਟਸ੍ਥਚਿਦਾਤ੍ਮਨੋ ਮੇ ॥ 506॥
ਕਰ੍ਤਾਪਿ ਵਾ ਕਾਰਯਿਤਾਪਿ ਨਾਹਂ
ਭੋਕ੍ਤਾਪਿ ਵਾ ਭੋਜਯਿਤਾਪਿ ਨਾਹਮ੍ ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾਪਿ ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤਾਪਿ ਨਾਹਂ
ਸੋऽਹਂ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਨੀਦृਗਾਤ੍ਮਾ ॥ 507॥
ਚਲਤ੍ਯੁਪਾਧੌ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਲੌਲ੍ਯ-
ਮੌਪਾਧਿਕਂ ਮੂਢਧਿਯੋ ਨਯਨ੍ਤਿ ।
ਸ੍ਵਬਿਮ੍ਬਭੂਤਂ ਰਵਿਵਦ੍ਵਿਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਂ
ਕਰ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਭੋਕ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਹਤੋऽਸ੍ਮਿ ਹੇਤਿ ॥ 508॥
ਜਲੇ ਵਾਪਿ ਸ੍ਥਲੇ ਵਾਪਿ ਲੁਠਤ੍ਵੇष ਜਡਾਤ੍ਮਕਃ ।
ਨਾਹਂ ਵਿਲਿਪ੍ਯੇ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮੈਰ੍ਘਟਧਰ੍ਮੈਰ੍ਨਭੋ ਯਥਾ ॥ 509॥
ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਖਲਤ੍ਵਮਤ੍ਤਤਾ-
ਜਡਤ੍ਵਬਦ੍ਧਤ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾਦਯਃ ।
ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੁਤਃ
ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਕੇਵਲੇऽਦ੍ਵਯੇ ॥ 510॥
ਸਨ੍ਤੁ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਦਸ਼ਧਾ ਸ਼ਤਧਾ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਵਾਪਿ ।
ਕਿਂ ਮੇऽਸਙ੍ਗਚਿਤਸ੍ਤੈਰ੍ਨ ਘਨਃ ਕ੍ਵਚਿਦਮ੍ਬਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ॥ 511॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤੈਃ ਕਿਂ ਮੇऽਸਙ੍ਗਚਿਤੇਰ੍ਨ ਹ੍ਯਮ੍ਬੁਦਡਮ੍ਬਰੋऽਮ੍ਬਰਂ)
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਤਤ੍
ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਯਤ੍ਰਾਭਾਸਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤੀਤਮ੍ ।
ਵ੍ਯੋਮਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਹੀਨਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵਾਹਮਸ੍ਮਿ ॥ 512॥
ਸਰ੍ਵਾਧਾਰਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ
ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ ਸਰ੍ਵਗਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿष੍ਕਲਂ)
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵਾਹਮਸ੍ਮਿ ॥ 513॥
ਯਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਾਸ਼ੇषਮਾਯਾਵਿਸ਼ੇषਂ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਗਮ੍ਯਮਾਨਮ੍ ।
ਸਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵਾਹਮਸ੍ਮਿ ॥ 514॥
ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੋऽਸ੍ਮ੍ਯਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਮਿ
ਨਿष੍ਕਲੋऽਸ੍ਮਿ ਨਿਰਾਕृਤਿਃ ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਸ੍ਮਿ ਨਿਤ੍ਯੋऽਸ੍ਮਿ
ਨਿਰਾਲਮ੍ਬੋऽਸ੍ਮਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਯਃ ॥ 515॥
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੋऽਹਂ ਸਰ੍ਵੋऽਹਂ ਸਰ੍ਵਾਤੀਤੋऽਹਮਦ੍ਵਯਃ ।
ਕੇਵਲਾਖਣ੍ਡਬੋਧੋऽਹਮਾਨਨ੍ਦੋऽਹਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ॥ 516॥
ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਵਿਭੂਤਿਰੇषਾ
ਭਵਤ੍ਕृਪਾਸ਼੍ਰੀਮਹਿਮਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰਵੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ
ਨਮੋ ਨਮਸ੍ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ॥ 517॥
ਮਹਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮਾਯਾਕृਤਜਨਿਜਰਾਮृਤ੍ਯੁਗਹਨੇ
ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਂ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਂ ਬਹੁਲਤਰਤਾਪੈਰਨੁਦਿਨਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਰਨੁਕਲਮ੍)
ਅਹਙ੍ਕਾਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵ੍ਯਥਿਤਮਿਮਮਤ੍ਯਨ੍ਤਕृਪਯਾ
ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਵਾਪਾਤ੍ਪਰਮਵਿਤਵਾਨ੍ਮਾਮਸਿ ਗੁਰੋ ॥ 518॥
ਨਮਸ੍ਤਸ੍ਮੈ ਸਦੈਕਸ੍ਮੈ ਕਸ੍ਮੈਚਿਨ੍ਮਹਸੇ ਨਮਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਦੇਕਸ੍ਮੈ ਨਮਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮਹਸੇ ਮੁਹੁਃ)
ਯਦੇਤਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣ ਰਾਜਤੇ ਗੁਰੁਰਾਜ ਤੇ ॥ 519॥
ਇਤਿ ਨਤਮਵਲੋਕ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਵਰ੍ਯਂ
ਸਮਧਿਗਤਾਤ੍ਮਸੁਖਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ।
ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਹृਦਯਂ ਸ ਦੇਸ਼ਿਕੇਨ੍ਦ੍ਰਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਹृਦਯਃ)
ਪੁਨਰਿਦਮਾਹ ਵਚਃ ਪਰਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ 520॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸਨ੍ਤਤਿਰ੍ਜਗਦਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਤ੍ਸਰ੍ਵਤਃ)
ਪਸ਼੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਦृਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਸਾ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਿ ।
ਰੂਪਾਦਨ੍ਯਦਵੇਕ੍षਿਤਂ ਕਿਮਭਿਤਸ਼੍ਚਕ੍षੁष੍ਮਤਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਦ੍ਯਤੇ)
ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਃ ਸਤਃ ਕਿਮਪਰਂ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਹਾਰਾਸ੍ਪਦਮ੍ ॥ 521॥
ਕਸ੍ਤਾਂ ਪਰਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤਿ-
ਮृਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇषੁ ਰਮੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ
ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਮਹਾਹ੍ਲਾਦਿਨਿ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨੇ)
ਚਿਤ੍ਰੇਨ੍ਦੁਮਾਲੋਕਯਿਤੁਂ ਕ ਇਚ੍ਛੇਤ੍ ॥ 522॥
ਅਸਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍
ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਤृਪ੍ਤਿਰ੍ਨ ਚ ਦੁਃਖਹਾਨਿਃ ।
ਤਦਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ
ਤृਪ੍ਤਃ ਸੁਖਂ ਤਿष੍ਠ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 523॥
ਸ੍ਵਮੇਵ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਮਦ੍ਵਯਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਰ੍ਵਤਃ)
ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਮਨੁਭੁਞ੍ਜਾਨਃ ਕਾਲਂ ਨਯ ਮਹਾਮਤੇ ॥ 524॥
ਅਖਣ੍ਡਬੋਧਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ
ਵਿਕਲ੍ਪਨਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪੁਰਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।
ਤਦਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਮਯਾਤ੍ਮਨਾ ਸਦਾ
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਾਮੇਤ੍ਯ ਭਜਸ੍ਵ ਮੌਨਮ੍ ॥ 525॥
ਤੂष੍ਣੀਮਵਸ੍ਥਾ ਪਰਮੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ
ਬੁਦ੍ਧੇਰਸਤ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਹੇਤੋਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋ
ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਸੁਖਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ 526॥
ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਨ੍ਮੌਨਾਤ੍ਪਰਂ ਸੁਖਕृਦੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਰਸਪਾਯਿਨਃ ॥ 527॥
ਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਨੁਪਵਿਸ਼ਞ੍ਛਯਾਨੋ ਵਾऽਨ੍ਯਥਾਪਿ ਵਾ ।
ਯਥੇਚ੍ਛਯਾ ਵਸੇਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨਾਤ੍ਮਾਰਾਮਃ ਸਦਾ ਮੁਨਿਃ ॥ 528॥
ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਸਨਦਿਗ੍ਯਮਾਦਿ-
ਲਕ੍ष੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍षਾऽਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਵृਤ੍ਤੇਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧ
ਸਂਸਿਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋऽਸ੍ਤਿ)
ਸ੍ਵਵੇਦਨੇ ਕਾ ਨਿਯਮਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ॥ 529॥
ਘਟੋऽਯਮਿਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਨਿਯਮਃ ਕੋऽਨ੍ਵਵੇਕ੍षਤੇ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਪੇਕ੍ष੍ਯਤੇ)
ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਸੁष੍ਠੁਤ੍ਵਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤਿ ਪਦਾਰ੍ਥਧੀਃ ॥ 530॥
ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਸਿਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਸਤਿ ਭਾਸਤੇ ।
ਨ ਦੇਸ਼ਂ ਨਾਪਿ ਵਾ ਕਾਲਂ ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਵਾਪ੍ਯਪੇਕ੍षਤੇ ॥ 531॥
ਦੇਵਦਤ੍ਤੋऽਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਰਪੇਕ੍षਕਮ੍ ।
ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤਿ ਵੇਦਨਮ੍ ॥ 532॥
ਭਾਨੁਨੇਵ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਭਾਸਤੇ ਯਸ੍ਯ ਤੇਜਸਾ ।
ਅਨਾਤ੍ਮਕਮਸਤ੍ਤੁਚ੍ਛਂ ਕਿਂ ਨੁ ਤਸ੍ਯਾਵਭਾਸਕਮ੍ ॥ 533॥
ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪੁਰਾਣਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਕਲਾਨ੍ਯਪਿ ।
ਯੇਨਾਰ੍ਥਵਨ੍ਤਿ ਤਂ ਕਿਨ੍ਨੁ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ 534॥
ਏष ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਨਨ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ
ਆਤ੍ਮਾऽਪ੍ਰਮੇਯਃ ਸਕਲਾਨੁਭੂਤਿਃ ।
ਯਮੇਵ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਵਿਮੁਕ੍ਤਬਨ੍ਧੋ
ਜਯਤ੍ਯਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੁਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 535॥
ਨ ਖਿਦ੍ਯਤੇ ਨੋ ਵਿषਯੈਃ ਪ੍ਰਮੋਦਤੇ
ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ ਨਾਪਿ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ਚ ।
ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਸਦਾ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਨਨ੍ਦਤਿ ਸ੍ਵਯਂ
ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਨਨ੍ਦਰਸੇਨ ਤृਪ੍ਤਃ ॥ 536॥
ਕ੍षੁਧਾਂ ਦੇਹਵ੍ਯਥਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬਾਲਃ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਸ੍ਤੁਨਿ)
ਤਥੈਵ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਰਮਤੇ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਂ ਸੁਖੀ ॥ 537॥
ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਮਦੈਨ੍ਯਭੈਕ੍षਮਸ਼ਨਂ ਪਾਨਂ ਸਰਿਦ੍ਵਾਰਿषੁ
ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰਭੀਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਵਨੇ ।
ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕ੍षਾਲਨਸ਼ੋषਣਾਦਿਰਹਿਤਂ ਦਿਗ੍ਵਾਸ੍ਤੁ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਮਹੀ
ਸਞ੍ਚਾਰੋ ਨਿਗਮਾਨ੍ਤਵੀਥਿषੁ ਵਿਦਾਂ ਕ੍ਰੀਡਾ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ॥ 538॥
ਵਿਮਾਨਮਾਲਮ੍ਬ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮੇਤਦ੍
ਭੁਨਕ੍ਤ੍ਯਸ਼ੇषਾਨ੍ਵਿषਯਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ।
ਪਰੇਚ੍ਛਯਾ ਬਾਲਵਦਾਤ੍ਮਵੇਤ੍ਤਾ
ਯੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋऽਨਨੁषਕ੍ਤਬਾਹ੍ਯਃ ॥ 539॥
ਦਿਗਮ੍ਬਰੋ ਵਾਪਿ ਚ ਸਾਮ੍ਬਰੋ ਵਾ
ਤ੍ਵਗਮ੍ਬਰੋ ਵਾਪਿ ਚਿਦਮ੍ਬਰਸ੍ਥਃ ।
ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦ੍ਵਾਪਿ ਚ ਬਾਲਵਦ੍ਵਾ
ਪਿਸ਼ਾਚਵਦ੍ਵਾਪਿ ਚਰਤ੍ਯਵਨ੍ਯਾਮ੍ ॥ 540॥
ਕਾਮਾਨ੍ਨਿष੍ਕਾਮਰੂਪੀ ਸਂਸ਼੍ਚਰਤ੍ਯੇਕਚਰੋ ਮੁਨਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਾਮਾਨ੍ਨੀ ਕਾਮਰੂਪੀ)
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ਸਦਾ ਤੁष੍ਟਃ ਸ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 541॥
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮੂਢੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਮਹਾਰਾਜਵਿਭਵਃ
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸੌਮ੍ਯਃ ਕ੍ਵਚਿਦਜਗਰਾਚਾਰਕਲਿਤਃ ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਤ੍ਰੀਭੂਤਃ ਕ੍ਵਚਿਦਵਮਤਃ ਕ੍ਵਾਪ੍ਯਵਿਦਿਤਃ
ਚਰਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਤਤਪਰਮਾਨਨ੍ਦਸੁਖਿਤਃ ॥ 542॥
ਨਿਰ੍ਧਨੋऽਪਿ ਸਦਾ ਤੁष੍ਟੋऽਪ੍ਯਸਹਾਯੋ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤੋऽਪ੍ਯਭੁਞ੍ਜਾਨੋऽਪ੍ਯਸਮਃ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 543॥
ਅਪਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਕੁਰ੍ਵਾਣਸ਼੍ਚਾਭੋਕ੍ਤਾ ਫਲਭੋਗ੍ਯਪਿ ।
ਸ਼ਰੀਰ੍ਯਪ੍ਯਸ਼ਰੀਰ੍ਯੇष ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋऽਪਿ ਸਰ੍ਵਗਃ ॥ 544॥
ਅਸ਼ਰੀਰਂ ਸਦਾ ਸਨ੍ਤਮਿਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।
ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇ ॥ 545॥
ਸ੍ਥੂਲਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਤੋऽਭਿਮਾਨਿਨਃ
ਸੁਖਂ ਚ ਦੁਃਖਂ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇ ਚ ।
ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸਦਾਤ੍ਮਨੋ ਮੁਨੇਃ
ਕੁਤਃ ਸ਼ੁਭਂ ਵਾऽਪ੍ਯਸ਼ੁਭਂ ਫਲਂ ਵਾ ॥ 546॥
ਤਮਸਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਵਦ੍ਭਾਨਾਦਗ੍ਰਸ੍ਤੋऽਪਿ ਰਵਿਰ੍ਜਨੈਃ ।
ਗ੍ਰਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਸ੍ਤੁਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 547॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ)
ਤਦ੍ਵਦ੍ਦੇਹਾਦਿਬਨ੍ਧੇਭ੍ਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਹਿਵਨ੍ਮੂਢਾਃ ਸ਼ਰੀਰਾਭਾਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ 548॥
ਅਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਲ੍ਵਯਨੀਂ ਵਾਯਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਤੁ ਤਿष੍ਠਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਹਿਨਿ)
ਇਤਸ੍ਤਤਸ਼੍ਚਾਲ੍ਯਮਾਨੋ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੁਨਾ ॥ 549॥
ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਾ ਨੀਯਤੇ ਦਾਰੁ ਯਥਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸ੍ਥਲਮ੍ ।
ਦੈਵੇਨ ਨੀਯਤੇ ਦੇਹੋ ਯਥਾਕਾਲੋਪਭੁਕ੍ਤਿषੁ ॥ 550॥
ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਕਰ੍ਮਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਵਾਸਨਾਭਿਃ
ਸਂਸਾਰਿਵਚ੍ਚਰਤਿ ਭੁਕ੍ਤਿषੁ ਮੁਕ੍ਤਦੇਹਃ ।
ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਯਂ ਵਸਤਿ ਸਾਕ੍षਿਵਦਤ੍ਰ ਤੂष੍ਣੀਂ
ਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਮੂਲਮਿਵ ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ॥ 551॥
ਨੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਿषਯੇषੁ ਨਿਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਏष
ਨੈਵਾਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਉਪਦਰ੍ਸ਼ਨਲਕ੍षਣਸ੍ਥਃ ।
ਨੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਮਪੀषਦਵੇਕ੍षਤੇ ਸ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਪੀषਦਪੇਕ੍षਤੇ ਸਃ)
ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਰਸਪਾਨਸੁਮਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਃ ॥ 552॥
ਲਕ੍ष੍ਯਾਲਕ੍ष੍ਯਗਤਿਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਕੇਵਲਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਸ਼ਿਵ ਏਵ ਸ੍ਵਯਂ ਸਾਕ੍षਾਦਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੁਤ੍ਤਮਃ ॥ 553॥
ਜੀਵਨ੍ਨੇਵ ਸਦਾ ਮੁਕ੍ਤਃ ਕृਤਾਰ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤਮਃ ।
ਉਪਾਧਿਨਾਸ਼ਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪ੍ਯੇਤਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਯਮ੍ ॥ 554॥
ਸ਼ੈਲੂषੋ ਵੇषਸਦ੍ਭਾਵਾਭਾਵਯੋਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਤਥੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਚ੍ਛ੍ਰੇष੍ਠਃ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਾਪਰਃ ॥ 555॥
ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਸਤ੍ਪਰ੍ਣਮਿਵ ਤਰੋਰ੍ਵਪੁਃ ਪਤਤਾਤ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਣਮਿਵ)
ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭੂਤਸ੍ਯ ਯਤੇਃ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਚ੍ਚਿਦਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧਮ੍ ॥ 556॥
ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤਿष੍ਠਤੋ ਮੁਨੇਃ
ਪੂਰ੍ਣਾऽਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਮਯਾਤ੍ਮਨਾ ਸਦਾ ।
ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯੁਚਿਤਪ੍ਰਤੀਕ੍षਾ
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਵਿਟ੍ਪਿਣ੍ਡਵਿਸਰ੍ਜਨਾਯ ॥ 557॥
ਦੇਹਸ੍ਯ ਮੋਕ੍षੋ ਨੋ ਮੋਕ੍षੋ ਨ ਦਣ੍ਡਸ੍ਯ ਕਮਣ੍ਡਲੋਃ ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੋਕ੍षੋ ਮੋਕ੍षੋ ਯਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 558॥
ਕੁਲ੍ਯਾਯਾਮਥ ਨਦ੍ਯਾਂ ਵਾ ਸ਼ਿਵਕ੍षੇਤ੍ਰੇऽਪਿ ਚਤ੍ਵਰੇ ।
ਪਰ੍ਣਂ ਪਤਤਿ ਚੇਤ੍ਤੇਨ ਤਰੋਃ ਕਿਂ ਨੁ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ॥ 559॥
ਪਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁष੍ਪਸ੍ਯ ਫਲਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਵਦ੍-
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਧਿਯਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਃ ।
ਨੈਵਾਤ੍ਮਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸਦਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯਾ-
ਨਨ੍ਦਾਕृਤੇਰ੍ਵृਕ੍षਵਦਸ੍ਤਿ ਚੈषਃ ॥ 560॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਦਾਸ੍ਤ ਏषਃ)
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਘਨ ਇਤ੍ਯਾਤ੍ਮਲਕ੍षਣਂ ਸਤ੍ਯਸੂਚਕਮ੍ ।
ਅਨੂਦ੍ਯੌਪਾਧਿਕਸ੍ਯੈਵ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ 561॥
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਾ ਅਰੇऽਯਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਪ੍ਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸੁ ਵਿਕਾਰਿषੁ ॥ 562॥
ਪਾषਾਣਵृਕ੍षਤृਣਧਾਨ੍ਯਕਡਙ੍ਕਰਾਦ੍ਯਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਟਾਮ੍ਬਰਾਦ੍ਯਾ)
ਦਗ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ਮृਦੇਵ ਯਥਾ ਤਥੈਵ ।
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸੁਮਨ ਆਦਿ ਸਮਸ੍ਤਦृਸ਼੍ਯਂ
ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਮੁਪਯਾਤਿ ਪਰਾਤ੍ਮਭਾਵਮ੍ ॥ 563॥
ਵਿਲਕ੍षਣਂ ਯਥਾ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਲੀਯਤੇ ਭਾਨੁਤੇਜਸਿ ।
ਤਥੈਵ ਸਕਲਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ ॥ 564॥
ਘਟੇ ਨष੍ਟੇ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਭਵਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ।
ਤਥੈਵੋਪਾਧਿਵਿਲਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 565॥
ਕ੍षੀਰਂ ਕ੍षੀਰੇ ਯਥਾ ਕ੍षਿਪ੍ਤਂ ਤੈਲਂ ਤੈਲੇ ਜਲਂ ਜਲੇ ।
ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਤਥਾऽऽਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਨ੍ਮੁਨਿਃ ॥ 566॥
ਏਵਂ ਵਿਦੇਹਕੈਵਲ੍ਯਂ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੈष ਯਤਿਰ੍ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ॥ 567॥
ਸਦਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਦਗ੍ਧਾਵਿਦ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਅਮੁष੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕੁਤ ਉਦ੍ਭਵਃ ॥ 568॥
ਮਾਯਾਕ੍ਲृਪ੍ਤੌ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षੌ ਨ ਸ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਵਸ੍ਤੁਤਃ ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜੌ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਸਰ੍ਪਾਭਾਸਵਿਨਿਰ੍ਗਮੌ ॥ 569॥
ਆਵृਤੇਃ ਸਦਸਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षਣੇ ।
ਨਾਵृਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਾਚਿਦਨ੍ਯਾਭਾਵਾਦਨਾਵृਤਮ੍ ।
ਯਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਦ੍ਵੈਤਹਾਨਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨੋ ਸਹਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 570॥
ਬਨ੍ਧਞ੍ਚ ਮੋਕ੍षਞ੍ਚ ਮृषੈਵ ਮੂਢਾ
ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਗੁਣਂ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ।
ਦृਗਾਵृਤਿਂ ਮੇਘਕृਤਾਂ ਯਥਾ ਰਵੌ
ਯਤੋऽਦ੍ਵਯਾऽਸਙ੍ਗਚਿਦੇਤਦਕ੍षਰਮ੍ ॥ 571॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚਿਦੇਕਮਕ੍षਰਮ੍)
ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ।
ਬੁਦ੍ਧੇਰੇਵ ਗੁਣਾਵੇਤੌ ਨ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ॥ 572॥
ਅਤਸ੍ਤੌ ਮਾਯਯਾ ਕ੍ਲृਪ੍ਤੌ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षੌ ਨ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ।
ਨਿष੍ਕਲੇ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨਿਰਵਦ੍ਯੇ ਨਿਰਞ੍ਜਨੇ ।
ਅਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਵ੍ਯੋਮਵਤ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਕੁਤਃ ॥ 573॥
ਨ ਨਿਰੋਧੋ ਨ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਬਦ੍ਧੋ ਨ ਚ ਸਾਧਕਃ ।
ਨ ਮੁਮੁਕ੍षੁਰ੍ਨ ਵੈ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇषਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ ॥ 574॥
ਸਕਲਨਿਗਮਚੂਡਾਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਰੂਪਂ
ਪਰਮਿਦਮਤਿਗੁਹ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਤੇ ਮਯਾਦ੍ਯ ।
ਅਪਗਤਕਲਿਦੋषਂ ਕਾਮਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬੁਦ੍ਧਿਃ)
ਸ੍ਵਸੁਤਵਦਸਕृਤ੍ਤ੍ਵਾਂ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਮੁਮੁਕ੍षੁਮ੍ ॥ 575॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਗੁਰੋਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯੇਣ ਕृਤਾਨਤਿਃ ।
ਸ ਤੇਨ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਤੋ ਯਯੌ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਬਨ੍ਧਨਃ ॥ 576॥
ਗੁਰੁਰੇਵ ਸਦਾਨਨ੍ਦਸਿਨ੍ਧੌ ਨਿਰ੍ਮਗ੍ਨਮਾਨਸਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਗੁਰੁਰੇष)
ਪਾਵਯਨ੍ਵਸੁਧਾਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਵਿਚਚਾਰ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ॥ 577॥
ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਵਾਦੇਨਾਤ੍ਮਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਨਿਰੂਪਿਤਂ ਮੁਮੁਕ੍षੂਣਾਂ ਸੁਖਬੋਧੋਪਪਤ੍ਤਯੇ ॥ 578॥
ਹਿਤਮਿਦਮੁਪਦੇਸ਼ਮਾਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਾਂ
ਵਿਹਿਤਨਿਰਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਚਿਤ੍ਤਦੋषਾਃ ।
ਭਵਸੁਖਵਿਰਤਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਖਵਿਮੁਖਾਃ)
ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਸਿਕਾ ਯਤਯੋ ਮੁਮੁਕ੍षਵੋ ਯੇ ॥ 579॥
ਸਂਸਾਰਾਧ੍ਵਨਿ ਤਾਪਭਾਨੁਕਿਰਣਪ੍ਰੋਦ੍ਭੂਤਦਾਹਵ੍ਯਥਾ-
ਖਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਜਲਕਾਙ੍ਕ੍षਯਾ ਮਰੁਭੁਵਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਿਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਸੁਧਾਮ੍ਬੁਧਿਂ ਸੁਖਕਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯ-
ਤ੍ਯੇषਾ ਸ਼ਙ੍ਕਰਭਾਰਤੀ ਵਿਜਯਤੇ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸਨ੍ਦਾਯਿਨੀ ॥ 580॥
॥ ਇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਚਾਰ੍ਯਵਿਰਚਿਤਂ ਵਿਵੇਕਚੂਡਾਮਣਿਃ ॥
॥ ੴ ਤਤ੍ਸਤ੍ ॥
Roman (IAST) Transliteration
sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |
govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |
ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||
labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |
yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||
vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |
ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||
amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||
uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |
yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |
vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |
na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |
mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |
yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||
brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |
so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||
ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||
etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |
marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |
uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||
śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |
brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||
svāminnamaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)
śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ |
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |
santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |
jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam |
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |
yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ
tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |
yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |
tayorvivekoditabodhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||
śiṣya uvāca |
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||
ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |
ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||
śrīguruvāca |
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |
ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |
kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||
na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |
prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |
vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |
vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||
śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu |
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |
tato'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |
pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena |
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||
śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |
āśāgraho majjayate'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||
viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||
mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |
dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām |
karoti jīvaḥ svayametadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||
sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |
varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)
nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |
manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |
svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |
svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||
idaṃ śarīraṃ śaṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |
svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |
vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-
tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||
antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||
ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā |
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā |
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |
rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)
ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-
ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)
eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |
bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||
abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)
sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |
etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit
nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||
avyaktametattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitireva buddheḥ |
suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)
kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||
dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |
vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||
atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||
asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |
avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |
vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||
eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||
jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |
ayo'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |
vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ
prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |
tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam |
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)
apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |
ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||
kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |
aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||
etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||
ajñānamūlo'yamanātmabandho
naisargiko'nādirananta īritaḥ |
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||
nāstrairna śastrairanilena vahninā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |
viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||
kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||
pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)
ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||
pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||
deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||
chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |
yathātmabuddhistava nāsti kāci-
jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||
karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||
yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ
pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)
gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |
yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |
sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-
statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)
pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā |
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyā manaso'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||
svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |
tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |
ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||
vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||
vivekavairāgyaguṇātirekā-
cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukṣo-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |
rajastamodoṣavato'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||
ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||
anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||
anādikālo'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |
karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||
bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |
vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||
upādhisambandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)
ayovikārānavikārivahnivat
sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||
śiṣya uvāca |
bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||
ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||
śrīgururuvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |
na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||
yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |
yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||
jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)
sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt |
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||
pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)
yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||
śiṣya uvāca |
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |
sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)
śrīgururuvāca |
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |
ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |
tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)
nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||
ghaṭodake bimbitamarkabimba-
mālokya mūḍho ravimeva manyate |
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)
svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||
viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |
nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |
na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||
mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-
nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)
tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī
śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'
nantattvahānirnigamāpramāṇatā |
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |
na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat
āropitasyāsti kimarthavattā'-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |
idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |
praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam || 237||
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-
ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |
khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||
tayorvirodho'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-
stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |
śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |
nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |
brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |
yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam |
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam |
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||
ekameva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||
yadvibhāti sadanekadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasamātmalakṣaṇam |
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||
sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |
tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||
jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |
pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |
adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |
so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271
saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-
rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)
durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |
saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-
gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||
antaḥśritānantadurantavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā |
prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||
ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam |
tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||
ahampadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||
ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |
liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |
teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |
tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||
yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||
brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā
saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||
yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |
kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)
ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||
sadaikarūpasya cidātmano vibho-
rānandamūrteranavadyakīrteḥ |
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||
tato'hamādervinivartya vṛttiṃ
santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||
samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |
sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||
nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ
kvacinna deyo viṣayānucintayā |
sa eva sañjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |
ato'rthasandhānaparatvameva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||
kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe |
tathā'dvayānandarasānubhūtau
naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||
na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |
tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |
vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |
samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||
ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau |
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||
saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |
apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |
yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe
dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||
satyābhisandhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam |
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)
durvāsanāmeva tatastato'dhikām |
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam |
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |
jānanhi kuryādasato'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |
dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau
sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||
ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)
parāvaraikatvavivekavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||
ayo'gniyogādiva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||
tato vikārāḥ prakṛterahammukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve |
kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |
ahampadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |
samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||
upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)
copādhyapohe svayameva kevalaḥ |
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |
samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)
svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||
samādhinā'nena samastavāsanā-
granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||
ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |
yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |
sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||
āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||
eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |
śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)
dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekameva || 385||
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayameva paścāt |
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||
taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |
cideva dehādyahamantametat
sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspandananirvikāram |
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |
svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe |
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||
kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||
samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |
kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |
paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |
tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)
ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |
ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |
līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-
rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |
susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)
vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |
ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)
guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||
dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |
audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||
jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau |
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |
suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |
na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |
na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginyapi ca prapañce |
karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |
nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |
yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||
nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||
samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-
cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)
svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-
tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)
vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |
akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā |
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)
kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanorekatayā'dhigatyā |
idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)
vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||
na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya |
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |
nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |
praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |
śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||
nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||
nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ
purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |
akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī
nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito
jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |
bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati
nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||
ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |
ahāryavannityaviniścalo'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |
ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya |
ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |
na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |
dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)
rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||
calatyupādhau pratibimbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |
nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |
kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantametat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||
niṣkriyo'smyavikāro'smi
niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||
sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |
kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)
ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya
candre mahāhlādini dīpyamāne)
citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||
asatpadārthānubhavena kiñcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ |
brahmātmano brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |
yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)
svavedane kā niyamādyavasthā || 529||
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |
na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||
eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ
ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |
yameva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca |
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||
vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |
parecchayā bālavadātmavettā
yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||
digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||
kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |
nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||
sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)
itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||
avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)
dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |
saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||
bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||
gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||
|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||
|| oṃ tatsat ||
Sanskrit — Devanagari (original)
सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् ।
गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ 1॥
जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता
तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।
आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः
मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥ 2॥ (पाठभेदः - शतकोटिजन्मसु कृतैः)
दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।
मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ॥ 3॥
लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं (पाठभेदः - कथञ्चिन्)
तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।
यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः
स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥ 4॥ (पाठभेदः - आत्महा स्वं)
इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।
दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ 5॥
वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् (पाठभेदः - पठन्तु)
कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः ।
आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्ति- (पाठभेदः - विना विमुक्तिः न)
र्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥ 6॥
अमृतत्त्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।
ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ॥ 7॥
अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान्
सन्न्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् ।
सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं
तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ 8॥
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं मग्नं संसारवारिधौ ।
योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥ 9॥
सन्न्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये ।
यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ 10॥
चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये ।
वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः ॥ 11॥
सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा ।
भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी ॥ 12॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्यो)
अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः ।
न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ 13॥
अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः ।
उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ॥ 14॥ (पाठभेदः - सन्त्यस्यां)
अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ॥
समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ 15॥
मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः ।
अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥ 16॥
विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः ।
मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ 17॥
साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः ।
येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥ 18॥
आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।
इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ।
शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ॥ 19॥
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ।
सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः ॥ 20॥
तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः । (पाठभेदः - जुगुप्सा या)
देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि ॥ 21॥ (पाठभेदः - भोग्यवस्तुनि)
विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ।
स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते ॥ 22॥
विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ।
उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः ।
बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा ॥ 23॥
सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् ।
चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ॥ 24॥
शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् । (पाठभेदः - सत्यबुद्ध्यावधारणा)
सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ 25॥
सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा । (पाठभेदः - सम्यगास्थापनं)
तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ॥ 26॥
अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् ।
स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ 27॥
मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना ।
प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥ 28॥
वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।
तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ 29॥
एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः ।
मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ 30॥
मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी ।
स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ 31॥
स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः ।
उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ।
उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् ॥ 32॥
श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ।
ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः ।
अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम् ॥ 33॥
तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः । (पाठभेदः - प्रह्वः)
प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ॥ 34॥
स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो
कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ ।
मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या
ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ॥ 35॥
दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं
दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः ।
भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः
शरण्यमन्यद्यदहं न जाने ॥ 36॥ (पाठभेदः - अन्यं)
शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो
वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः ।
तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना-
नहेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ 37॥
अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर-
श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् ।
सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कश-
प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ 38॥
ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैर्युतै- (पाठभेदः - सुशीतैः सितैः)
र्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय ।
सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो
धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥ 39॥
कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं
का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः ।
जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो
संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ॥ 40॥
तथा वदन्तं शरणागतं स्वं
संसारदावानलतापतप्तम् ।
निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या
दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ॥ 41॥
विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे
मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे ।
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय
तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ 42॥
मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः
संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः ।
येनैव याता यतयोऽस्य पारं
तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ॥ 43॥
अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः ।
तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ॥ 44॥
वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् ।
तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु ॥ 45॥
श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोः
मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः ।
यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य
मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ 46॥
अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव
ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः ।
तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः
अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ॥ 47॥
शिष्य उवाच ।
कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया ।
यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ॥ 48॥
को नाम बन्धः कथमेष आगतः
कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः ।
कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा
तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ 49॥
श्रीगुरुवाच ।
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया । (पाठभेदः - पावितं)
यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥ 50॥
ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः ।
बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ॥ 51॥
मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते ।
क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ॥ 52॥
पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ।
आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ॥ 53॥
वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा
स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन ।
चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव
ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ 54॥
अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् ।
कः शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशतैरपि ॥ 55॥
न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया ।
ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥ 56॥
वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् ।
प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ 57॥
वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् ।
वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥ 58॥
अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।
विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ॥ 59॥
शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।
अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः ॥ 60॥ तत्त्वज्ञात्तत्त्व
अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना ।
किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ॥ 61॥
न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।
विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥ 62॥
अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः ।
ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ 63॥ (पाठभेदः - बाह्यशब्दैः)
अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् ।
राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ॥ 64॥
आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं (पाठभेदः - परिशिलापाकर्षणं)
निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिःशब्दैस्तु निर्गच्छति ।
तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते
मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ॥ 65॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये ।
स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः ॥ 66॥ (पाठभेदः - रोगादेरिव)
यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः । (पाठभेदः - सम्मतः)
सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ 67॥
शऋणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते ।
तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥ 68॥
मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते
वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ।
ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा
न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥ 69॥
ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्व-
ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ।
ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान्
इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ॥ 70॥
यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् ।
तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ 71॥
मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्म-
त्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् ।
पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः
अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ॥ 72॥
अहम्ममेति प्रथितं शरीरं
मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः ।
नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः
सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ॥ 73॥
परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा
स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः ।
मात्रास्तदीया विषया भवन्ति
शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥ 74॥
य एषु मूढा विषयेषु बद्धा
रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन ।
आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः
स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ 75॥
शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च
पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।
कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन-
भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ 76॥
दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि ।
विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ 77॥
विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् ।
स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि ॥ 78॥
आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून्
भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् ।
आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले
निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ 79॥
विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः ।
स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ 80॥
विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः (पाठभेदः - विषयमार्गे गच्छतो)
प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि । (पाठभेदः - प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येष सिद्धः)
हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या
प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ 81॥
मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति
त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा ।
पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जव-
प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ 82॥
अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं
अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् ।
देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे
यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ॥ 83॥
शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति । (पाठभेदः - दिदृक्षते)
ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति ॥ 84॥ (पाठभेदः - स इच्छति)
मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु ।
मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥ 85॥
मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु ।
यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ 86॥
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् ।
पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ॥ 87॥
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा ।
समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः ।
अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ 88॥
बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां
स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् ।
करोति जीवः स्वयमेतदात्मना
तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ 89॥
सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः ।
विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ॥ 90॥
स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः
स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः ।
वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः
पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ 91॥
बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि
घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् ।
वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः (पाठभेदः - उपस्थं)
कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ॥ 92॥ (पाठभेदः - प्रवणानि)
निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः
अहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः ।
मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः
बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ 93॥
अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः ।
स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम् ॥ 94॥
प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः ।
स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत् ॥ 95॥ (पाठभेदः - विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव)
वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च
प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च ।
बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी
पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ 96॥
इदं शरीरं शऋणु सूक्ष्मसञ्ज्ञितं
लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।
सवासनं कर्मफलानुभावकं
स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ 97॥
स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था
स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।
स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत्
कालीननानाविधवासनाभिः ॥ 98॥
कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते
यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा । (पाठभेदः - स्वयञ्ज्योतिरयं)
धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी
न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः । कर्मलेपैः
यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः
न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः ॥ 99॥
सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः ।
वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ॥ 100॥
अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः
सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः ।
बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव
श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ 101॥
उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षु-
त्प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । (पाठभेदः - प्रस्पन्दनाद्य्)
प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः (पाठभेदः - तज्ज्ञाः)
प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ॥ 102॥
अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि ।
अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ॥ 103॥
अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।
सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ॥ 104॥ (पाठभेदः - योगेनावस्थात्रितयम्श्नुते)
विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।
सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ 105॥
आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः ।
स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ।
तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन ॥ 106॥
यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ॥ 107॥
अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः
अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा ।
कार्यानुमेया सुधियैव माया
यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ॥ 108॥
सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो
भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।
साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो (पाठभेदः - अनङ्गाप्युभयात्मिका)
महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥ 109॥
शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या
सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा ।
रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा
गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥ 110॥
विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।
रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं
दुःखादयो ये मनसो विकाराः ॥ 111॥
कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया (पाठभेदः - लोभदम्भाभ्यसूया)
अहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः ।
धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्ति-
र्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः ॥ 112॥ (पाठभेदः - यस्मादेतत्तद्रजो)
एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य
शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा । शक्तिर्यया
सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः
विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः ॥ 113॥ (पाठभेदः - प्रसरस्य)
प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्- (पाठभेदः - सूक्ष्मार्थदृग्)
व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् ।
भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान्
हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ 114॥
अभावना वा विपरीतभावनाऽ- (पाठभेदः - विपरीतभावना)
सम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः ।
संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं
विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ॥ 115॥
अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा-
प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः ।
एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चित्
निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ॥ 116॥
सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि
ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते ।
यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन्
प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥ 117॥
मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः
त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः ।
श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च
दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ 118॥
विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः
स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः ।
तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा
यया सदानन्दरसं समृच्छति ॥ 119॥
अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं
तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः ।
सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था
प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः ॥ 120॥
सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः
बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः ।
सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः (पाठभेदः - सुषुप्तिरत्रास्य)
किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः ॥ 121॥
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः
सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः ।
व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वं
अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ॥ 122॥
माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् ।
असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम् ॥ 123॥
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः ।
यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ 124॥
अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहम्प्रत्ययलम्बनः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ॥ 125॥
यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।
बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ 126॥
यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन । (पाठभेदः - किञ्चन)
यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम् ॥ 127॥
येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन ।
आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम् ॥ 128॥
यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः ।
विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ॥ 129॥
अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः ।
वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ 130॥
एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो
निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः ।
सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो
येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ 131॥
अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां
अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः । (पाठभेदः - उरुप्रकाशः)
आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते
स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ॥ 132॥
ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां
देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् ।
अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो
न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन ॥ 133॥
न जायते नो म्रियते न वर्धते
न क्षीयते नो विकरोति नित्यः ।
विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मि-
न्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ॥ 134॥
प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः
सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः ।
विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था-
स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ॥ 135॥
नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्म-
न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् ।
जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं
प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ 136॥
अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः
प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः ।
येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या
पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ॥ 137॥
अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा
विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ।
ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः
ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शऋणु सखे ॥ 138॥
अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या
स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् ।
समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा
तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ॥ 139॥
तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान्
अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ।
ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः (पाठभेदः - बन्धकगुणैः)
परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ॥ 140॥
महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो
धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । (पाठभेदः - नानावस्थाः)
अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ
निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥ 141॥
भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिः
भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा ।
आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं
तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥ 142॥
कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः
व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् ।
अविरततमसाऽऽत्मन्यावृते मूढबुद्धिं
क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः ॥ 143॥
एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः ।
याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽऽत्मानं भ्रमत्ययम् ॥ 144॥
बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो
रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः ।
अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं
नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ॥ 145॥
अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो
नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः ।
जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख-
प्रवाहपातं जनयत्यमुष्य ॥ 146॥
नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना
छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः ।
विवेकविज्ञानमहासिना विना
धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना ॥ 147॥
श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म
निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य ।
विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं
तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ 148॥
कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति ।
निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ 149॥
तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् ।
तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ 150॥
पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः ।
नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः ॥ 151॥
आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा ।
तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥ 152॥
मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात्
प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् ।
विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं
तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ 153॥
देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोश- (पाठभेदः - कोशो)
श्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । (पाठभेदः - ह्यन्नेन)
त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशि-
र्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ॥ 154॥
पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति (पाठभेदः - जनेरपिमृतेरथ)
जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः ।
नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः
स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ 155॥
पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् ।
तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥ 156॥
देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः ।
सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ॥ 157॥
शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः ।
कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ 158॥
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशा-
वहम्मतिं मूढजनः करोति ।
विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो
निजस्वरूपं परमार्थभूतम् ॥ 159॥
देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः
देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः ।
विवेकविज्ञानवतो महात्मनो
ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ 160॥
अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ ।
सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे
कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व ॥ 161॥
देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां
विद्वानहन्तां न जहाति यावत् ।
तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता-
प्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ 162॥
छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे
यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे ।
यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचि-
ज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु ॥ 163॥
देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां
जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् ।
यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात्
त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ 164॥
कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं
प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ॥
येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः
प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ 165॥
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो (पाठभेदः - नैवात्मायं)
गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।
यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं
स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः ॥ 166॥
ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात्
कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।
सञ्ज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां-
स्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः ॥ 167॥ (पाठभेदः - अनुपूर्य)
पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः
प्रचीयमानो विषयाज्यधारया ।
जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः
मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम् ॥ 168॥ (पाठभेदः - मनोमयोऽग्निर्दहति)
न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता
मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः ।
तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं
विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ॥ 169॥
स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या
भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् ।
तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः
तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ॥ 170॥
सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने
नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः ।
अतो मनःकल्पित एव पुंसः
संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ॥ 171॥
वायुनाऽऽनीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते । (पाठभेदः - वायुना नीयते मेघः पुनस्तेनैव लीयते)
मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ 172॥
देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं
बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन ।
वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चाद्
एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ॥ 173॥
तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः
बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने ।
बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः
मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ 174॥
विवेकवैराग्यगुणातिरेका-
च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।
भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो-
स्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ॥ 175॥
मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु ।
चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ 176॥
मनः प्रसूते विषयानशेषान्
स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः ।
शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान्
गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ 177॥
असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य
देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य ।
अहम्ममेति भ्रमयत्यजस्रं
मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥ 178॥
अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः (पाठभेदः - अध्यासयोगात्)
अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः ।
रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो
जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ 179॥
अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।
येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ॥ 180॥
तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।
विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ॥ 181॥
मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं
निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म ।
सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो
रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः ॥ 182॥
मनोमयो नापि भवेत्परात्मा
ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् ।
दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः
द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ 183॥
बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः ।
विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ 184॥
अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः
विज्ञानसञ्ज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।
ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं
देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ 185॥
अनादिकालोऽयमहंस्वभावो
जीवः समस्तव्यवहारवोढा ।
करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः (पाठभेदः - कर्माण्यनु)
पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ 186॥
भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रज-
न्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः ।
अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्-
स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ॥ 187॥
देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म-
गुणाभिमानः सततं ममेति ।
विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः
प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः ।
अतो भवत्येष उपाधिरस्य
यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ॥ 188॥
योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः । (पाठभेदः - स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः)
कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ 189॥
स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः
तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः ।
सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं
स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥ 190॥
उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा
ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । (पाठभेदः - ऽप्युपाधि)
अयोविकारानविकारिवह्निवत्
सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ॥ 191॥
शिष्य उवाच ।
भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः ।
तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते ॥ 192॥
अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः ।
न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ॥ 193॥
श्रीगुरुरुवाच ।
सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु ।
प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ॥ 194॥
भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः ।
न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥ 195॥
स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य
प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः ।
भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो
मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात् ॥ 196॥
यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता
मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् ।
रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव
भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत् ॥ 197॥ (पाठभेदः - सर्पोऽस्ति)
अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते ।
उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ 198॥
प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति ।
अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ 199॥
अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः ।
यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥ 200॥
जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः । (पाठभेदः - ततोऽन्यत्तु)
सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ 201॥ (पाठभेदः - सम्बन्धः स्वात्मनो)
विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा ।
ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ॥ 202॥
तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ।
ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः ॥ 203॥ (पाठभेदः - प्रत्यगात्मासदात्मनोः)
जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् । (पाठभेदः - पङ्कवदस्पष्टं)
यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ॥ 204॥
असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं
प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ।
ततो निरासः करणीय एव
सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ॥ 205॥ (पाठभेदः - असदात्मनः)
अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् ।
विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः ।
दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥ 206॥
आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता
स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः ।
पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं
सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ॥ 207॥ (पाठभेदः - भूत्वा नन्दति)
आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।
स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना ॥ 208॥
नैवायमानन्दमयः परात्मा
सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।
कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया
विकारसङ्घातसमाहितत्वात् ॥ 209॥
पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः । (पाठभेदः - युक्तितः कृते)
तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ 210॥ (पाठभेदः - तन्निषेधावधिः)
योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः ।
सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥ 211॥
शिष्य उवाच ।
मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु ।
सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो ।
विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता ॥ 212॥ (पाठभेदः - स्वात्मनात्र विपश्चिता)
श्रीगुरुरुवाच ।
सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे ।
अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ॥ 213॥ (पाठभेदः - ऽयमप्यथ)
सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते ।
तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया ॥ 214॥
तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।
कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते ॥ 215॥ (पाठभेदः - नोपपद्यते)
असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते ।
अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ 216॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते
प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा । (पाठभेदः - स्फुरन्नेकधा)
नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहन्धीमुखान् (पाठभेदः - भाजिन)
नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ॥ 217॥
घटोदके बिम्बितमर्कबिम्ब-
मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते ।
तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं
भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ 218॥
घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं
विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः । (पाठभेदः - दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः)
तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः (पाठभेदः - तटस्थितः तत्त्रि)
स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा ॥ 219॥
देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं (पाठभेदः - चित्प्रतिबिम्बमेतं)
विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् ।
द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं
सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ॥ 220॥
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः ।
विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत्
पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः ॥ 221॥
विशोक आनन्दघनो विपश्चित्
स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् ।
नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः
विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ॥ 222॥
ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् ।
येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः ॥ 223॥ (पाठभेदः - सम्पद्यते बुधः)
ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः ।
विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ॥ 224॥
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् ।
नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ॥ 225॥
सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् ।
न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम् ॥ 226॥ (पाठभेदः - परतत्त्वबोधसुदशायाम्)
यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् ।
तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ 227॥
मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः
कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् ।
न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः
कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः ॥ 228॥
केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं
घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते ।
अतो घटः कल्पित एव मोहा-
न्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ 229॥
सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं (पाठभेदः - सदैव)
तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । (पाठभेदः - सन्मात्रमेतन्न)
अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो
विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः ॥ 230॥
ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी
श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा ।
तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं
नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य ॥ 231॥
सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ
नन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता ।
असत्यवादित्वमपीशितुः स्या-
न्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ 232॥
ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः ।
न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत् ॥ 233॥ (पाठभेदः - व्यचीकथत्)
यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् ।
यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ 234॥
अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः
पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् । गुणाहिवत्
आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽ-
धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥ 235॥
भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं
ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः ।
इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते (पाठभेदः - सदेव)
त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ 236॥
अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं
विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् ।
प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं
निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ॥ 237॥
निरस्तमायाकृतसर्वभेदं
नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् । (पाठभेदः - नित्यं ध्रुवं)
अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं
ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति ॥ 238॥
ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् ।
केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥ 239॥
अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् ।
अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः ॥ 240॥ (पाठभेदः - पूर्णं महन्महः)
तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयोः
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् । (पाठभेदः - शोधितयोर्यदित्थम्)
श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग्
एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ 241-
एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः
निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः ।
खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः
कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ 242॥
तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो
न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ।
ईशस्य माया महदादिकारणं
जीवस्य कार्यं शऋणु पञ्चकोशम् ॥ 243॥ (पाठभेदः - पञ्चकोशाः)
एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः
सम्यङ्निरासे न परो न जीवः ।
राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक्-
स्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥ 244॥
अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं
निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् ।
श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधा- (पाठभेदः - प्रमाणानुगृहीतयुक्त्या)
त्तयोर्निरासः करणीय एव ॥ 245॥
नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं
रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । (पाठभेदः - रज्जौ)
इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य
ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ॥ 246॥
ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ
तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये ।
नालं जहत्या न तथाऽजहत्या
किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम् ॥ 247॥ (पाठभेदः - भयार्थैकतयैव)
स देवदत्तोऽयमितीह चैकता
विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते ।
यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये
विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ 248॥
संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः
अखण्डभावः परिचीयते बुधैः ।
एवं महावाक्यशतेन कथ्यते
ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ 249॥
अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य
सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् ।
अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं
जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् ।
ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या
विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ॥ 250॥
मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं (पाठभेदः - मृन्मात्रमेवाभितः)
तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् ।
यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 251॥
निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा
मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः ।
यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत्
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 252॥
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)
तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।
स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं
स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे ॥ 253॥
जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं
नामरूपगुणदोषवर्जितम् ।
देशकालविषयातिवर्ति यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 254॥
यत्परं सकलवागगोचरं
गोचरं विमलबोधचक्षुषः ।
शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 255॥
षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्-
भावितं न करणैर्विभावितम् ।
बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् (पाठभेदः - भूति यद्)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 256॥
भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं
स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् ।
निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् (पाठभेदः - निरुपमानमृद्धिमत्)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 257॥
जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय-
व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् ।
विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं (पाठभेदः - वनघातकारणं)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 258॥
अस्तभेदमनपास्तलक्षणं
निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् ।
नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 259॥
एकमेव सदनेककारणं
कारणान्तरनिरास्यकारणम् । (पाठभेदः - सकारणम्)
कार्यकारणविलक्षणं स्वयं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 260॥
निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं
यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् ।
नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 261॥
यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा-
न्नामरूपगुणविक्रियात्मना ।
हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 262॥
यच्चकास्त्यनपरं परात्परं
प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् ।
सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 263॥
उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं
भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया । (पाठभेदः - भावय प्रथित)
संशयादिरहितं कराम्बुवत्
तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ 264॥
सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं (पाठभेदः - स्वं बोधमात्रं)
विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये ।
तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो (पाठभेदः - तदात्मनैवात्मनि)
विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम् ॥ 265॥ (पाठभेदः - दृश्यजातम्)
बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं
ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् ।
तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां
पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ॥ 266॥
ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा
कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः ।
प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना-
न्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ॥ 267॥
अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि ।
अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ॥ 268॥
ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ।
सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि ॥ 269॥
लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 270॥
लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।
देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ 271
संसारकारागृहमोक्षमिच्छो-
रयोमयं पादनिबन्धशऋङ्खलम् । (पाठभेदः - निबद्ध)
वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं
योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ॥ 272॥
जलादिसंसर्गवशात्प्रभूत- (पाठभेदः - जलादिसम्पर्कवशात्)
दुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना ।
सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्य-
ग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ॥ 273॥
अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासना-
धूलीविलिप्ता परमात्मवासना ।
प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा
प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम् ॥ 274॥ (पाठभेदः - स्फुटा)
अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना ।
नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम् ॥ 275॥ (पाठभेदः - स्फुटा)
यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः
तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् । (पाठभेदः - बाह्यवासनाः)
निःशेषमोक्षे सति वासनानां
आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ॥ 276॥
स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः । (पाठभेदः - स्थित्या)
वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 277॥
तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति ।
तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 278॥
प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः ।
धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 279॥
नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् ।
वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 280॥
श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।
क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 281॥
अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः । (पाठभेदः - अन्नादानविसर्गा)
तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 282॥
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ।
ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 283॥
अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि ।
सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 284॥
प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।
तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 285॥
निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः ।
क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ 286॥
मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः ।
त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव ॥ 287॥
घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि ।
विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने ॥ 288॥ (पाठभेदः - तूष्णीं)
स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना ।
ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥ 289॥
चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् ।
निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥ 290॥
यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा ।
तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ 291॥
यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं
चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् ।
तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत (पाठभेदः - सृजैत)
शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ 292॥
सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव
नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् ।
जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः
कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ 293॥
अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी
नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् ।
ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं
तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥ 294॥
विकारिणां सर्वविकारवेत्ता
नित्याविकारो भवितुं समर्हति । (पाठभेदः - नित्योऽविकारो)
मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं
पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ 295॥
अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे
पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते ।
कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं
ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ॥ 296॥
त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम-
रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु ।
लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादीं-
स्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ 297॥
सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः ।
तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः ॥ 298॥ (पाठभेदः - तेषामेषां)
यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना ।
तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ 299॥
अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते ।
चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः ॥ 300॥
यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो (पाठभेदः - पुरैषोऽहमिति)
बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया । (पाठभेदः - बुद्ध्याऽविविक्तस्तमसा)
तस्यैव निःशेषतया विनाशे
ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ॥ 301॥
ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहङ्कारघोराहिना
संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः (पाठभेदः - चण्डै)
विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं (पाठभेदः - द्युतिमता)
निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुङ्क्षमः ॥ 302॥
यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे ।
कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै ॥ 303॥
अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या ।
प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ॥ 304॥ (पाठभेदः - विवेकादयम्)
अहङ्कारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा (पाठभेदः - अहङ्कर्तर्यस्मिन्नहमिति)
विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि ।
यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला
प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ॥ 305॥
सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो-
रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः ।
नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते
विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ 306॥
तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं
भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् ।
विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं
भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ॥ 307॥
ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं
सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् ।
तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या
पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ 308॥
समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः
व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् ।
सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति
नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ 309॥
निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः
क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया ।
स एव सञ्जीवनहेतुरस्य
प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ॥ 310॥
देहात्मना संस्थित एव कामी
विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् ।
अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव
भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ॥ 311॥
कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते ।
कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत् ॥ 312॥
वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना ।
वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ 313॥
संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः ।
वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ॥ 314॥ (पाठभेदः - वासना प्रेर्यते ह्यन्तः)
ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः ।
त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ 315॥
सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः । (पाठभेदः - मात्रावलोकनम्)
सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते ॥ 316॥
क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः ।
वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ 317॥ (पाठभेदः - स)
सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति
ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना । (पाठभेदः - विलीना त्वहमादिवासना)
अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां
विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥ 318॥
तमस्तमःकार्यमनर्थजालं
न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे ।
तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ
नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥ 319॥
दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् (पाठभेदः - प्रविलापयन्स्वयं)
सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् ।
समाहितः सन्बहिरन्तरं वा
कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥ 320॥
प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन ।
प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ॥ 321॥
न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ।
ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥ 322॥
विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः ।
विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम् ॥ 323॥
यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति ।
आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ॥ 324॥
लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद्
बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः ।
प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः
सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा ॥ 325॥
विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् ।
सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ 326॥
अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः
विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ ।
समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक्
समाहितात्मा भव सावधानः ॥ 327॥
ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः ।
पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते ॥ 328॥
सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ।
अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजे ।
जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः ।
यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥ 329॥
यदा कदा वापि विपश्चिदेष
ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् ।
पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव
यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ॥ 330॥ (पाठभेदः - यदीक्षितं)
श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे
दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति ।
उपैति दुःखोपरि दुःखजातं
निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ 331॥
सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो
महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् ।
मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद्
दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः ॥ 332॥ (पाठभेदः - चोरचोरयोः)
यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय
स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत्
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या
हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ 333॥
बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं (पाठभेदः - बाह्याभिसन्धिः)
दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् ।
ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं
स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम् ॥ 334॥
बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता
मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् ।
तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो
बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ 335॥
कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी
श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी ।
जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं
स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ 336॥
देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः
मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः ।
सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः
स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥ 337॥
अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु
ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य । (पाठभेदः - ज्ञानात्मन्)
त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः
पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ॥ 338॥
सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः
सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् ।
दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ
सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ॥ 339॥
दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो
बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः ।
सन्न्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः
तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ॥ 340॥
सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । (पाठभेदः - सार्वात्म्य)
समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥ 341॥
आरूढशक्तेरहमो विनाशः
कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः । (पाठभेदः - कर्तुं न)
ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः
तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः ॥ 342॥
अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् ।
विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ 343॥
विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं
निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे ।
दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे
नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् ।
निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो
विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे ॥ 344॥ (पाठभेदः - निक्षेपणं)
सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो
विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् ।
छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं
यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः ॥ 345॥ (पाठभेदः - विमुक्तस्य)
परावरैकत्वविवेकवह्निः
दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् ।
किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं
अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य ॥ 346॥
आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः ।
मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः ॥ 347॥
एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् ।
तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ॥ 348॥
अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान्
मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः ।
तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा (पाठभेदः - तत्कार्यमेव त्रितयं)
दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ॥ 349॥
ततो विकाराः प्रकृतेरहम्मुखा
देहावसाना विषयाश्च सर्वे ।
क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषा- (पाठभेदः - भाविन एष आत्मा)
मसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा ॥ 350॥ (पाठभेदः - मसत्त्वमात्मा तु कदापि)
नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो
बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः ।
अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः
प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा ॥ 351॥
इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य
निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या ।
ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं
तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ॥ 352॥
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा ।
समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम् ॥ 353॥
त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात्
प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।
प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो
विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ 354॥
शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं
कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् ।
तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान्
ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ॥ 355॥
समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं
श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि ।
त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः
नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ 356॥
उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते (पाठभेदः - योगात्स्वयमेव)
चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः ।
तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान्
वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया ॥ 357॥
सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया ।
कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते ॥ 358॥
क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको
ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति । (पाठभेदः - ध्यायन्यथालिं)
तथैव योगी परमात्मतत्त्वं
ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ॥ 359॥
अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं
न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति ।
समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या
ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ॥ 360॥
यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं
त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति ।
तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं
ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम् ॥ 361॥
निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं
पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा ।
तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः (पाठभेदः - स विकल्पवर्जितः)
स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ॥ 362॥
समाधिनाऽनेन समस्तवासना-
ग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः ।
अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा
स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ॥ 363॥
श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।
निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥ 364॥
निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं
ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् ।
नान्यथा चलतया मनोगतेः
प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ॥ 365॥
अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन्
निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।
विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया
कृतं सदेकत्वविलोकनेन ॥ 366॥
योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः । (पाठभेदः - प्रथमं द्वारं)
निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ॥ 367॥
एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः
संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना ।
तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः
तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः ॥ 368॥ प्रयत्नान्मुनेः
वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ
बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि ।
तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे
विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व ॥ 369॥
देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः ।
यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ॥ 370॥
तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् ।
सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ॥ 371॥
अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते ।
त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ 372॥
बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः । (पाठभेदः - सङ्गः)
विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ 373॥
वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत्
पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् ।
विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं
ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥ 374॥
अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः
समाहितस्यैव दृढप्रबोधः ।
प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः
मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ 375॥
वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः
तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् ।
एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं
सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ॥ 376॥
आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृति- (पाठभेदः - मृत्योः सृति)
स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः ।
देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि
त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ॥ 377॥ (पाठभेदः - द्रष्टास्यमलो)
लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं
स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं
ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम् ॥ 378॥ (पाठभेदः - किमन्यैर्भ्रमैः)
अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् ।
चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ॥ 379॥
एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी
विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् । विज्ञानकोशे
लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षण-
मखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय ॥ 380॥
एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया ।
उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ॥ 381॥
अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् ।
उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत् ॥ 382॥ (पाठभेदः - तिष्ठेद्घटपटादिवत्)
विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे
निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे ।
शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन्
पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥ 383॥ (पाठभेदः - पूर्णत्वमेवानु)
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः
स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः ।
विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं
पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ 384॥
घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः
गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् ।
भवति न विविधं तथैव शुद्धं
परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ 385॥
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः । (पाठभेदः - ब्रह्माद्याः स्तम्ब)
ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ 386॥
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)
तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।
भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं (पाठभेदः - भ्रान्तिदृष्टा)
रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ 387॥
स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः ।
स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ॥ 388॥
अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च
स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् ।
स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां (पाठभेदः - ह्यवाच्यां)
तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ 389॥
तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि
सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा ।
चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत्
सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥ 390॥
सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः
सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः ।
पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं
वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ 391॥
क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।
ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥ 392॥
आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं (पाठभेदः - निर्विकल्प)
निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् ।
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं
स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ 393॥
वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं
ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः । (पाठभेदः - जगदापराणु सकलं)
ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं
ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम् ॥ 394॥ (पाठभेदः - आनन्दात्मनैव ध्रुवम्)
जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां
प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् ।
निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं
स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ 395॥
शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः
परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः । (पाठभेदः - व्याधिनिरयाः)
यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम्
तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥ 396॥
स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः ।
स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ 397॥
समाहितायां सति चित्तवृत्तौ
परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः
प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः ॥ 398॥ (पाठभेदः - ततः)
असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 399॥
द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि । (पाठभेदः - द्रष्टृदर्शन)
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 400॥
कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 401॥
तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् । (पाठभेदः - यत्र विलीनं)
अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 402॥
एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् । (पाठभेदः - कथं भवेत्)
सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥ 403॥
न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात्
सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे
न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ 404॥
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।
इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ 405॥
अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् ।
पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥ 406॥
चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन ।
अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ 407॥
किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं
निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् ।
निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 408॥
प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं
समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् ।
निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 409॥
अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं (पाठभेदः - भासवस्तु)
स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् ।
शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 410॥
समाहितान्तःकरणः स्वरूपे
विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् ।
विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं (पाठभेदः - गन्धगन्धिलं)
यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ 411-
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् ।
भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ 412॥
छायेव पुंसः परिदृश्यमान-
माभासरूपेण फलानुभूत्या ।
शरीरमाराच्छववन्निरस्तं
पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा ॥ 413॥
सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य (पाठभेदः - स्वमेत्य)
त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे ।
अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु (पाठभेदः - पुनरपि नैव)
स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥ 414॥
समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ (पाठभेदः - परिदह्य)
सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा-
नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ 415॥
प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं
प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् ।
न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता-
ऽऽनन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ 416॥
अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः ।
किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ॥ 417॥
संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।
बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ 418॥
वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् ।
स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥ 419॥
यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् ।
निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥ 420॥
दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् ।
यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् ।
पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ॥ 421॥
विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः
प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् ।
तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ
नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात् ॥ 422॥ (पाठभेदः - नोचेद्विदो)
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः ।
अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥ 423॥ (पाठभेदः - विदुषः किं)
वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः ।
अहम्भावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः ।
लीनवृत्तैरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा ॥ 424॥ (पाठभेदः - वृत्तेर)
ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी-
रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् ।
स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधी-
रास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ॥ 425॥
स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ।
ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ॥ 426॥
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी ।
निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते ।
सुस्थिताऽसौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते ॥ 427॥
यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः ।
प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 428॥
लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः ।
बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 429॥
शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।
यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 430॥ (पाठभेदः - यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः)
वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि ।
अहन्ताममताऽभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 431॥
अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् ।
औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 432॥ (पाठभेदः - प्राप्ते)
गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे ।
सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 433॥
इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि ।
उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 434॥
ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः ।
अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 435॥
देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहम्भाववर्जितः ।
औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 436॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् ।
भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 437॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
देहेन्द्रियेष्वहम्भाव इदम्भावस्तदन्यके ।
यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 438॥
जीवेशोभयसंसाररूपदुर्वासनोज्झिता ।
सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥
न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः ।
प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 439॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः ।
समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 440॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता
नदीप्रवाहा इव वारिराशौ ।
लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां
उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ॥ 441॥
विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः ।
अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥ 442॥
प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् ।
न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना ॥ 443॥
अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि ।
तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ 444॥
निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते ।
ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥ 445॥
सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते ।
फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ॥ 446॥
अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् ।
सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥ 447॥
यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् ।
सुप्तोत्थितस्य किन्तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ॥ 448॥
स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ।
न श्लिष्यति च यत्किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥ 449॥ (पाठभेदः - श्लिष्यते यतिः किञ्चित्)
न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते ।
तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ॥ 450॥
ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान्न नश्यति ।
अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥ 451॥
व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ ।
न तिष्ठति छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ 452॥
प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः
सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः
तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥ 453॥
उपाधितादात्म्यविहीनकेवल-
ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः ।
प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता
स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः ॥ 454॥
न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे
देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे ।
करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां
किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ॥ 455॥
न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा
न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः ।
तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे
न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ॥ 456॥
तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः
सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते ।
स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे
तथा विदः प्राशनमोचनादौ ॥ 457॥
कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् ।
नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ 458॥
अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् । (पाठभेदः - अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक्)
तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥ 459॥
प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः ।
देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥ 460॥
शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ।
अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः । (पाठभेदः - सत्त्वमसत्त्वस्य)
अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ 461॥
ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ।
तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् ॥ 462॥
समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ।
न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् ।
यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः ॥ 463॥
परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 464॥
सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 465॥
प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 466॥
अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् । मनाधेयमना
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 467॥
निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 468॥
अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 469॥
सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 470॥
निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः (पाठभेदः - निरपास्तभोगाः)
शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः ।
विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते
प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ॥ 471॥
भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः
स्वरूपमानन्दघनं विचार्य । (पाठभेदः - निचाय्य)
विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं
मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ॥ 472॥
समाधिना साधुविनिश्चलात्मना (पाठभेदः - सुनिश्चलात्मना)
पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा ।
निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चे-
च्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते ॥ 473॥ (पाठभेदः - पुनर्विकल्पते)
स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षा-
त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ ।
शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं
चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ 474॥
बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः ।
स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ॥ 475॥
तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा ।
प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ॥ 476॥
स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् ।
संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि ॥ 477॥ (पाठभेदः - सुसुखं तिष्ठेन्)
वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा
ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च ।
अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो
ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम् ॥ 478॥ (पाठभेदः - ब्रह्माद्वितीयं)
इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात्
परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या ।
प्रशमितकरणः समाहितात्मा
क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठतोऽभूत् ॥ 479॥ (पाठभेदः - आत्मनिष्ठितो)
किञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । (पाठभेदः - कञ्चित्कालं)
उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 480॥ (पाठभेदः - व्युत्थाय)
बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः
ब्रह्मात्मनोरेकतयाऽधिगत्या ।
इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने
किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम् ॥ 481॥ (पाठभेदः - सुखमस्य पारम्)
वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते
स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् ।
अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो
यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निर्वृतम् ॥ 482॥
क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ।
अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ 483॥
किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् ।
अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ॥ 484॥
न किञ्चिदत्र पश्यामि न शऋणोमि न वेद्म्यहम् ।
स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ 485॥
नमो नमस्ते गुरवे महात्मने
विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय ।
नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे
भूम्ने सदाऽपारदयाम्बुधाम्ने ॥ 486॥
यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका-
पातधूतभवतापजश्रमः ।
प्राप्तवानहमखण्डवैभवा-
नन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ 487॥
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् ।
नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात् ॥ 488॥
असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः ।
प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः ॥ 489॥ (पाठभेदः - ऽहमतान्तोऽहं)
अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः ।
शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥ 490॥
द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् ।
नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ॥ 491॥
नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् ।
बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 492॥
निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् ।
नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 493॥
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं
पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः ।
अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी
निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥ 494॥
सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो
ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् ।
भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं
यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा ॥ 495॥
मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ॥ 496॥
स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा-
दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः ।
काले यथा कल्पकवत्सराय-
णर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे ॥ 497॥
आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत्
कदापि मूढैरतिदोषदूषितैः । मूढैर्मति
नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं
मरीचिकावारि महाप्रवाहः ॥ 498॥
आकाशवल्लेपविदूरगोऽहं (पाठभेदः - आकाशवत् कल्पवि)
आदित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् ।
अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहं
अम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ 499॥
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः ।
अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ 500॥
उपाधिरायाति स एव गच्छति
स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते ।
स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं (पाठभेदः - एव जीवन्)
कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ॥ 501॥
न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः
सदैकरूपस्य निरंशकस्य ।
एकात्मको यो निविडो निरन्तरो (पाठभेदः - निबिडो)
व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥ 502॥
पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य
निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः ।
कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः
ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ 503॥
छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा ।
न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ 504॥
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् ।
अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ।
देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥ 505॥ एक्ष्त्र
रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो
वह्नेर्यथा दाहनियामकत्वम् । (पाठभेदः - वाऽयसि दाहकत्वम्)
रज्जोर्यथाऽऽरोपितवस्तुसङ्गः
तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ 506॥
कर्तापि वा कारयितापि नाहं
भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।
द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं
सोऽहं स्वयञ्ज्योतिरनीदृगात्मा ॥ 507॥
चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्य-
मौपाधिकं मूढधियो नयन्ति ।
स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं
कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥ 508॥
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः ।
नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥ 509॥
कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता-
जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः ।
बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः
स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥ 510॥
सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।
किं मेऽसङ्गचितस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति ॥ 511॥ (पाठभेदः - तैः किं मेऽसङ्गचितेर्न ह्यम्बुदडम्बरोऽम्बरं)
अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत्
विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् ।
व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 512॥
सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं
सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् ।
नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं (पाठभेदः - निष्कलं)
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 513॥
यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं
प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् ।
सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 514॥
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि
निष्कलोऽस्मि निराकृतिः ।
निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि
निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ 515॥
सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः ।
केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ॥ 516॥
स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा
भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् ।
प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने
नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥ 517॥
महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने
भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् । (पाठभेदः - रनुकलम्)
अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया
प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ 518॥
नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः । (पाठभेदः - सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः)
यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ 519॥
इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं
समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् ।
प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः (पाठभेदः - हृदयः)
पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ 520॥
ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः (पाठभेदः - सत्सर्वतः)
पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि ।
रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते (पाठभेदः - विद्यते)
तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ॥ 521॥
कस्तां परानन्दरसानुभूति-
मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । (पाठभेदः - मुत्सृज्य
चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने)
चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ॥ 522॥
असत्पदार्थानुभवेन किञ्चिन्
न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः ।
तदद्वयानन्दरसानुभूत्या
तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥ 523॥
स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । (पाठभेदः - सर्वतः)
स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ॥ 524॥
अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे
विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् ।
तदद्वयानन्दमयात्मना सदा
शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ 525॥
तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः
बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः ।
ब्रह्मात्मनो ब्रह्मविदो महात्मनो
यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ॥ 526॥
नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् ।
विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ॥ 527॥
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा ।
यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ 528॥
न देशकालासनदिग्यमादि-
लक्ष्याद्यपेक्षाऽप्रतिबद्धवृत्तेः । (पाठभेदः - प्रतिबद्ध
संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति)
स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ॥ 529॥
घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्ववेक्षते । (पाठभेदः - अपेक्ष्यते)
विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ 530॥
अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।
न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥ 531॥
देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ।
तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ 532॥
भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा ।
अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥ 533॥
वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ।
येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥ 534॥
एष स्वयञ्ज्योतिरनन्तशक्तिः
आत्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः ।
यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो
जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ 535॥
न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते
न सज्जते नापि विरज्यते च ।
स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं
निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ॥ 536॥
क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः । (पाठभेदः - वस्तुनि)
तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ 537॥
चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु
स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने ।
वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही
सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥ 538॥
विमानमालम्ब्य शरीरमेतद्
भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् ।
परेच्छया बालवदात्मवेत्ता
योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः ॥ 539॥
दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा
त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः ।
उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा
पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ 540॥
कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः । (पाठभेदः - कामान्नी कामरूपी)
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ 541॥
क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः
क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः ।
क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः
चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ॥ 542॥
निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।
नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ॥ 543॥
अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ।
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ 544॥
अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।
प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥ 545॥
स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः
सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।
विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः
कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा ॥ 546॥
तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ।
ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥ 547॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्या)
तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ॥ 548॥
अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति । (पाठभेदः - अहिनि)
इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना ॥ 549॥
स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।
दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ॥ 550॥
प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः
संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः ।
सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं
चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ॥ 551॥
नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष
नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।
नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स (पाठभेदः - अपीषदपेक्षते सः)
स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ॥ 552॥
लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ 553॥
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।
उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ॥ 554॥
शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।
तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥ 555॥
यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् । (पाठभेदः - विशीर्णं पर्णमिव)
ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम् ॥ 556॥
सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः
पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा ।
न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा
त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय ॥ 557॥
देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः ।
अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥ 558॥
कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।
पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ 559॥
पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्-
देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः ।
नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या-
नन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः ॥ 560॥ (पाठभेदः - वदास्त एषः)
प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।
अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥ 561॥
अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।
प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ 562॥
पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या (पाठभेदः - कटाम्बराद्या)
दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।
देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं
ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ 563॥
विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।
तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ 564॥
घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।
तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ 565॥
क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ।
संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः ॥ 566॥
एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ।
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥ 567॥
सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः ।
अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥ 568॥
मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ।
यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ॥ 569॥
आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।
नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् ।
यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥ 570॥
बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा
बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।
दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ
यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम् ॥ 571॥ (पाठभेदः - चिदेकमक्षरम्)
अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ।
बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ 572॥
अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ।
निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।
अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥ 573॥
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ 574॥
सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं
परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य ।
अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं (पाठभेदः - बुद्धिः)
स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम् ॥ 575॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः ।
स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥ 576॥
गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः । (पाठभेदः - गुरुरेष)
पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः ॥ 577॥
इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् ।
निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ॥ 578॥
हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां
विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः ।
भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः (पाठभेदः - सुखविमुखाः)
श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥ 579॥
संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा-
खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।
अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय-
त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी ॥ 580॥
॥ इति शङ्कराचार्यविरचितं विवेकचूडामणिः ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥
sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |
govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |
ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||
labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |
yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||
vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |
ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||
amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||
uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |
yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |
vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |
na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |
mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |
yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||
brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |
so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||
ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||
etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |
marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |
uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||
śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |
brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||
svāminnamaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)
śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ |
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |
santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |
jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam |
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |
yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ
tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |
yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |
tayorvivekoditabodhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||
śiṣya uvāca |
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||
ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |
ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||
śrīguruvāca |
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |
ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |
kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||
na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |
prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |
vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |
vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||
śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu |
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |
tato'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |
pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena |
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||
śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |
āśāgraho majjayate'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||
viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||
mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |
dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām |
karoti jīvaḥ svayametadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||
sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |
varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)
nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |
manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |
svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |
svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||
idaṃ śarīraṃ śaṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |
svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |
vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-
tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||
antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||
ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā |
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā |
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |
rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)
ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-
ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)
eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |
bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||
abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)
sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |
etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit
nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||
avyaktametattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitireva buddheḥ |
suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)
kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||
dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |
vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||
atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||
asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |
avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |
vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||
eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||
jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |
ayo'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |
vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ
prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |
tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam |
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)
apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |
ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||
kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |
aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||
etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||
ajñānamūlo'yamanātmabandho
naisargiko'nādirananta īritaḥ |
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||
nāstrairna śastrairanilena vahninā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |
viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||
kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||
pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)
ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||
pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||
deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||
chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |
yathātmabuddhistava nāsti kāci-
jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||
karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||
yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ
pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)
gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |
yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |
sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-
statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)
pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā |
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyā manaso'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||
svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |
tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |
ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||
vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||
vivekavairāgyaguṇātirekā-
cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukṣo-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |
rajastamodoṣavato'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||
ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||
anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||
anādikālo'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |
karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||
bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |
vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||
upādhisambandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)
ayovikārānavikārivahnivat
sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||
śiṣya uvāca |
bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||
ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||
śrīgururuvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |
na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||
yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |
yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||
jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)
sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt |
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||
pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)
yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||
śiṣya uvāca |
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |
sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)
śrīgururuvāca |
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |
ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |
tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)
nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||
ghaṭodake bimbitamarkabimba-
mālokya mūḍho ravimeva manyate |
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)
svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||
viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |
nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |
na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||
mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-
nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)
tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī
śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'
nantattvahānirnigamāpramāṇatā |
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |
na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat
āropitasyāsti kimarthavattā'-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |
idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |
praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam || 237||
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-
ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |
khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||
tayorvirodho'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-
stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |
śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |
nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |
brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |
yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam |
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam |
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||
ekameva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||
yadvibhāti sadanekadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasamātmalakṣaṇam |
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||
sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |
tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||
jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |
pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |
adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |
so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271
saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-
rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)
durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |
saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-
gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||
antaḥśritānantadurantavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā |
prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||
ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam |
tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||
ahampadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||
ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |
liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |
teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |
tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||
yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||
brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā
saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||
yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |
kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)
ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||
sadaikarūpasya cidātmano vibho-
rānandamūrteranavadyakīrteḥ |
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||
tato'hamādervinivartya vṛttiṃ
santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||
samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |
sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||
nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ
kvacinna deyo viṣayānucintayā |
sa eva sañjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |
ato'rthasandhānaparatvameva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||
kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe |
tathā'dvayānandarasānubhūtau
naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||
na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |
tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |
vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |
samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||
ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau |
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||
saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |
apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |
yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe
dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||
satyābhisandhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam |
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)
durvāsanāmeva tatastato'dhikām |
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam |
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |
jānanhi kuryādasato'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |
dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau
sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||
ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)
parāvaraikatvavivekavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||
ayo'gniyogādiva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||
tato vikārāḥ prakṛterahammukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve |
kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |
ahampadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |
samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||
upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)
copādhyapohe svayameva kevalaḥ |
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |
samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)
svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||
samādhinā'nena samastavāsanā-
granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||
ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |
yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |
sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||
āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||
eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |
śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)
dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekameva || 385||
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayameva paścāt |
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||
taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |
cideva dehādyahamantametat
sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspandananirvikāram |
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |
svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe |
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||
kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||
samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |
kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |
paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |
tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)
ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |
ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |
līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-
rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |
susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)
vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |
ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)
guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||
dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |
audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||
jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau |
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |
suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |
na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |
na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginyapi ca prapañce |
karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |
nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |
yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||
nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||
samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-
cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)
svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-
tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)
vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |
akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā |
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)
kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanorekatayā'dhigatyā |
idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)
vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||
na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya |
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |
nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |
praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |
śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||
nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||
nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ
purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |
akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī
nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito
jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |
bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati
nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||
ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |
ahāryavannityaviniścalo'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |
ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya |
ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |
na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |
dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)
rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||
calatyupādhau pratibimbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |
nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |
kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantametat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||
niṣkriyo'smyavikāro'smi
niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||
sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |
kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)
ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya
candre mahāhlādini dīpyamāne)
citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||
asatpadārthānubhavena kiñcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ |
brahmātmano brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |
yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)
svavedane kā niyamādyavasthā || 529||
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |
na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||
eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ
ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |
yameva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca |
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||
vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |
parecchayā bālavadātmavettā
yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||
digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||
kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |
nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||
sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)
itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||
avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)
dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |
saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||
bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||
gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||
|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||
|| oṃ tatsat ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.