Viveka Chudamani — Sinhala Script

සර්වවේදාන්තසිද්ධාන්තගෝචරං තමගෝචරම් .

ගෝවින්දං පරමානන්දං සද්ගුරුං ප්රණතෝ(අ)ස්ම්යහම් .. 1..

ජන්තූනාං නරජන්ම දුර්ලභමතඃ පුංස්ත්වං තතෝ විප්රතා

තස්මාද්වෛදිකධර්මමාර්ගපරතා විද්වත්ත්වමස්මාත්පරම් .

ආත්මානාත්මවිවේචනං ස්වනුභවෝ බ්රහ්මාත්මනා සංස්ථිතිඃ

මුක්තිර්නෝ ශතජන්මකෝටිසුකෘතෛඃ පුණ්යෛර්විනා ලභ්යතේ .. 2.. (පාඨභේදඃ - ශතකෝටිජන්මසු කෘතෛඃ)

දුර්ලභං ත්රයමේවෛතද්දේවානුග්රහහේතුකම් .

මනුෂ්යත්වං මුමුක්ෂුත්වං මහාපුරුෂසංශ්රයඃ .. 3..

ලබ්ධ්වා කථඤ්චින්නරජන්ම දුර්ලභං (පාඨභේදඃ - කථඤ්චින්)

තත්රාපි පුංස්ත්වං ශ්රුතිපාරදර්ශනම් .

යස්ත්වාත්මමුක්තෞ න යතේත මූඪධීඃ

ස හ්යාත්මහා ස්වං විනිහන්ත්යසද්ග්රහාත් .. 4.. (පාඨභේදඃ - ආත්මහා ස්වං)

ඉතඃ කෝ න්වස්ති මූඪාත්මා යස්තු ස්වාර්ථේ ප්රමාද්යති .

දුර්ලභං මානුෂං දේහං ප්රාප්ය තත්රාපි පෞරුෂම් .. 5..

වදන්තු ශාස්ත්රාණි යජන්තු දේවාන් (පාඨභේදඃ - පඨන්තු)

කුර්වන්තු කර්මාණි භජන්තු දේවතාඃ .

ආත්මෛක්යබෝධේන විනාපි මුක්ති- (පාඨභේදඃ - විනා විමුක්තිඃ න)

ර්න සිධ්යති බ්රහ්මශතාන්තරේ(අ)පි .. 6..

අමෘතත්ත්වස්ය නාශාස්ති විත්තේනේත්යේව හි ශ්රුතිඃ .

බ්රවීති කර්මණෝ මුක්තේරහේතුත්වං ස්ඵුටං යතඃ .. 7..

අතෝ විමුක්ත්යෛ ප්රයතේත විද්වාන්

සන්න්යස්තබාහ්යාර්ථසුඛස්පෘහඃ සන් .

සන්තං මහාන්තං සමුපේත්ය දේශිකං

තේනෝපදිෂ්ටාර්ථසමාහිතාත්මා .. 8..

උද්ධරේදාත්මනා(අ)(අ)ත්මානං මග්නං සංසාරවාරිධෞ .

යෝගාරූඪත්වමාසාද්ය සම්යග්දර්ශනනිෂ්ඨයා .. 9..

සන්න්යස්ය සර්වකර්මාණි භවබන්ධවිමුක්තයේ .

යත්යතාං පණ්ඩිතෛර්ධීරෛරාත්මාභ්යාස උපස්ථිතෛඃ .. 10..

චිත්තස්ය ශුද්ධයේ කර්ම න තු වස්තූපලබ්ධයේ .

වස්තුසිද්ධිර්විචාරේණ න කිඤ්චිත්කර්මකෝටිභිඃ .. 11..

සම්යග්විචාරතඃ සිද්ධා රජ්ජුතත්ත්වාවධාරණා .

භ්රාන්තෝදිතමහාසර්පභයදුඃඛවිනාශිනී .. 12.. (පාඨභේදඃ - භ්රාන්ත්යෝ)

අර්ථස්ය නිශ්චයෝ දෘෂ්ටෝ විචාරේණ හිතෝක්තිතඃ .

න ස්නානේන න දානේන ප්රාණායාමශතේන වා .. 13..

අධිකාරිණමාශාස්තේ ඵලසිද්ධිර්විශේෂතඃ .

උපායා දේශකාලාද්යාඃ සන්ත්යස්මින්සහකාරිණඃ .. 14.. (පාඨභේදඃ - සන්ත්යස්යාං)

අතෝ විචාරඃ කර්තව්යෝ ජිජ්ඤාසෝරාත්මවස්තුනඃ ..

සමාසාද්ය දයාසින්ධුං ගුරුං බ්රහ්මවිදුත්තමම් .. 15..

මේධාවී පුරුෂෝ විද්වානූහාපෝහවිචක්ෂණඃ .

අධිකාර්යාත්මවිද්යායාමුක්තලක්ෂණලක්ෂිතඃ .. 16..

විවේකිනෝ විරක්තස්ය ශමාදිගුණශාලිනඃ .

මුමුක්ෂෝරේව හි බ්රහ්මජිජ්ඤාසායෝග්යතා මතා .. 17..

සාධනාන්යත්ර චත්වාරි කථිතානි මනීෂිභිඃ .

යේෂු සත්ස්වේව සන්නිෂ්ඨා යදභාවේ න සිධ්යති .. 18..

ආදෞ නිත්යානිත්යවස්තුවිවේකඃ පරිගණ්යතේ .

ඉහාමුත්රඵලභෝගවිරාගස්තදනන්තරම් .

ශමාදිෂට්කසම්පත්තිර්මුමුක්ෂුත්වමිති ස්ඵුටම් .. 19..

බ්රහ්ම සත්යං ජගන්මිථ්යේත්යේවංරූපෝ විනිශ්චයඃ .

සෝ(අ)යං නිත්යානිත්යවස්තුවිවේකඃ සමුදාහෘතඃ .. 20..

තද්වෛරාග්යං ජිහාසා යා දර්ශනශ්රවණාදිභිඃ . (පාඨභේදඃ - ජුගුප්සා යා)

දේහාදිබ්රහ්මපර්යන්තේ හ්යනිත්යේ භෝගවස්තුනි .. 21.. (පාඨභේදඃ - භෝග්යවස්තුනි)

විරජ්ය විෂයව්රාතාද්දෝෂදෘෂ්ට්යා මුහුර්මුහුඃ .

ස්වලක්ෂ්යේ නියතාවස්ථා මනසඃ ශම උච්යතේ .. 22..

විෂයේභ්යඃ පරාවර්ත්ය ස්ථාපනං ස්වස්වගෝලකේ .

උභයේෂාමින්ද්රියාණාං ස දමඃ පරිකීර්තිතඃ .

බාහ්යානාලම්බනං වෘත්තේරේෂෝපරතිරුත්තමා .. 23..

සහනං සර්වදුඃඛානාමප්රතීකාරපූර්වකම් .

චින්තාවිලාපරහිතං සා තිතික්ෂා නිගද්යතේ .. 24..

ශාස්ත්රස්ය ගුරුවාක්යස්ය සත්යබුද්ධ්යවධාරණම් . (පාඨභේදඃ - සත්යබුද්ධ්යාවධාරණා)

සා ශ්රද්ධා කථිතා සද්භිර්යයා වස්තූපලභ්යතේ .. 25..

සර්වදා ස්ථාපනං බුද්ධේඃ ශුද්ධේ බ්රහ්මණි සර්වදා . (පාඨභේදඃ - සම්යගාස්ථාපනං)

තත්සමාධානමිත්යුක්තං න තු චිත්තස්ය ලාලනම් .. 26..

අහඞ්කාරාදිදේහාන්තාන් බන්ධානජ්ඤානකල්පිතාන් .

ස්වස්වරූපාවබෝධේන මෝක්තුමිච්ඡා මුමුක්ෂුතා .. 27..

මන්දමධ්යමරූපාපි වෛරාග්යේණ ශමාදිනා .

ප්රසාදේන ගුරෝඃ සේයං ප්රවෘද්ධා සූයතේ ඵලම් .. 28..

වෛරාග්යං ච මුමුක්ෂුත්වං තීව්රං යස්ය තු විද්යතේ .

තස්මින්නේවාර්ථවන්තඃ ස්යුඃ ඵලවන්තඃ ශමාදයඃ .. 29..

ඒතයෝර්මන්දතා යත්ර විරක්තත්වමුමුක්ෂයෝඃ .

මරෞ සලිලවත්තත්ර ශමාදේර්භානමාත්රතා .. 30..

මෝක්ෂකාරණසාමග්ර්යාං භක්තිරේව ගරීයසී .

ස්වස්වරූපානුසන්ධානං භක්තිරිත්යභිධීයතේ .. 31..

ස්වාත්මතත්ත්වානුසන්ධානං භක්තිරිත්යපරේ ජගුඃ .

උක්තසාධනසම්පන්නස්තත්ත්වජිජ්ඤාසුරාත්මනඃ .

උපසීදේද්ගුරුං ප්රාජ්ඤං යස්මාද්බන්ධවිමෝක්ෂණම් .. 32..

ශ්රෝත්රියෝ(අ)වෘජිනෝ(අ)කාමහතෝ යෝ බ්රහ්මවිත්තමඃ .

බ්රහ්මණ්යුපරතඃ ශාන්තෝ නිරින්ධන ඉවානලඃ .

අහේතුකදයාසින්ධුර්බන්ධුරානමතාං සතාම් .. 33..

තමාරාධ්ය ගුරුං භක්ත්යා ප්රහ්වප්රශ්රයසේවනෛඃ . (පාඨභේදඃ - ප්රහ්වඃ)

ප්රසන්නං තමනුප්රාප්ය පෘච්ඡේජ්ජ්ඤාතව්යමාත්මනඃ .. 34..

ස්වාමින්නමස්තේ නතලෝකබන්ධෝ

කාරුණ්යසින්ධෝ පතිතං භවාබ්ධෞ .

මාමුද්ධරාත්මීයකටාක්ෂදෘෂ්ට්යා

ඍජ්ව්යාතිකාරුණ්යසුධාභිවෘෂ්ට්යා .. 35..

දුර්වාරසංසාරදවාග්නිතප්තං

දෝධූයමානං දුරදෘෂ්ටවාතෛඃ .

භීතං ප්රපන්නං පරිපාහි මෘත්යෝඃ

ශරණ්යමන්යද්යදහං න ජානේ .. 36.. (පාඨභේදඃ - අන්යං)

ශාන්තා මහාන්තෝ නිවසන්ති සන්තෝ

වසන්තවල්ලෝකහිතං චරන්තඃ .

තීර්ණාඃ ස්වයං භීමභවාර්ණවං ජනා-

නහේතුනාන්යානපි තාරයන්තඃ .. 37..

අයං ස්වභාවඃ ස්වත ඒව යත්පර-

ශ්රමාපනෝදප්රවණං මහාත්මනාම් .

සුධාංශුරේෂ ස්වයමර්කකර්කශ-

ප්රභාභිතප්තාමවති ක්ෂිතිං කිල .. 38..

බ්රහ්මානන්දරසානුභූතිකලිතෛඃ පූතෛඃ සුශීතෛර්යුතෛ- (පාඨභේදඃ - සුශීතෛඃ සිතෛඃ)

ර්යුෂ්මද්වාක්කලශෝජ්ඣිතෛඃ ශ්රුතිසුඛෛර්වාක්යාමෘතෛඃ සේචය .

සන්තප්තං භවතාපදාවදහනජ්වාලාභිරේනං ප්රභෝ

ධන්යාස්තේ භවදීක්ෂණක්ෂණගතේඃ පාත්රීකෘතාඃ ස්වීකෘතාඃ .. 39..

කථං තරේයං භවසින්ධුමේතං

කා වා ගතිර්මේ කතමෝ(අ)ස්ත්යුපායඃ .

ජානේ න කිඤ්චිත්කෘපයා(අ)ව මාං ප්රභෝ

සංසාරදුඃඛක්ෂතිමාතනුෂ්ව .. 40..

තථා වදන්තං ශරණාගතං ස්වං

සංසාරදාවානලතාපතප්තම් .

නිරීක්ෂ්ය කාරුණ්යරසාර්ද්රදෘෂ්ට්යා

දද්යාදභීතිං සහසා මහාත්මා .. 41..

විද්වාන් ස තස්මා උපසත්තිමීයුෂේ

මුමුක්ෂවේ සාධු යථෝක්තකාරිණේ .

ප්රශාන්තචිත්තාය ශමාන්විතාය

තත්ත්වෝපදේශං කෘපයෛව කුර්යාත් .. 42..

මා භෛෂ්ට විද්වංස්තව නාස්ත්යපායඃ

සංසාරසින්ධෝස්තරණේ(අ)ස්ත්යුපායඃ .

යේනෛව යාතා යතයෝ(අ)ස්ය පාරං

තමේව මාර්ගං තව නිර්දිශාමි .. 43..

අස්ත්යුපායෝ මහාන්කශ්චිත්සංසාරභයනාශනඃ .

තේන තීර්ත්වා භවාම්භෝධිං පරමානන්දමාප්ස්යසි .. 44..

වේදාන්තාර්ථවිචාරේණ ජායතේ ජ්ඤානමුත්තමම් .

තේනාත්යන්තිකසංසාරදුඃඛනාශෝ භවත්යනු .. 45..

ශ්රද්ධාභක්තිධ්යානයෝගාන්මුමුක්ෂෝඃ

මුක්තේර්හේතූන්වක්ති සාක්ෂාච්ඡ්රුතේර්ගීඃ .

යෝ වා ඒතේෂ්වේව තිෂ්ඨත්යමුෂ්ය

මෝක්ෂෝ(අ)විද්යාකල්පිතාද්දේහබන්ධාත් .. 46..

අජ්ඤානයෝගාත්පරමාත්මනස්තව

හ්යනාත්මබන්ධස්තත ඒව සංසෘතිඃ .

තයෝර්විවේකෝදිතබෝධවහ්නිඃ

අජ්ඤානකාර්යං ප්රදහේත්සමූලම් .. 47..

ශිෂ්ය උවාච .

කෘපයා ශ්රූයතාං ස්වාමින්ප්රශ්නෝ(අ)යං ක්රියතේ මයා .

යදුත්තරමහං ශ්රුත්වා කෘතාර්ථඃ ස්යාං භවන්මුඛාත් .. 48..

කෝ නාම බන්ධඃ කථමේෂ ආගතඃ

කථං ප්රතිෂ්ඨාස්ය කථං විමෝක්ෂඃ .

කෝ(අ)සාවනාත්මා පරමඃ ක ආත්මා

තයෝර්විවේකඃ කථමේතදුච්යතාම් .. 49..

ශ්රීගුරුවාච .

ධන්යෝ(අ)සි කෘතකෘත්යෝ(අ)සි පාවිතං තේ කුලං ත්වයා . (පාඨභේදඃ - පාවිතං)

යදවිද්යාබන්ධමුක්ත්යා බ්රහ්මීභවිතුමිච්ඡසි .. 50..

ඍණමෝචනකර්තාරඃ පිතුඃ සන්ති සුතාදයඃ .

බන්ධමෝචනකර්තා තු ස්වස්මාදන්යෝ න කශ්චන .. 51..

මස්තකන්යස්තභාරාදේර්දුඃඛමන්යෛර්නිවාර්යතේ .

ක්ෂුධාදිකෘතදුඃඛං තු විනා ස්වේන න කේනචිත් .. 52..

පථ්යමෞෂධසේවා ච ක්රියතේ යේන රෝගිණා .

ආරෝග්යසිද්ධිර්දෘෂ්ටා(අ)ස්ය නාන්යානුෂ්ඨිතකර්මණා .. 53..

වස්තුස්වරූපං ස්ඵුටබෝධචක්ෂුෂා

ස්වේනෛව වේද්යං න තු පණ්ඩිතේන .

චන්ද්රස්වරූපං නිජචක්ෂුෂෛව

ජ්ඤාතව්යමන්යෛරවගම්යතේ කිම් .. 54..

අවිද්යාකාමකර්මාදිපාශබන්ධං විමෝචිතුම් .

කඃ ශක්නුයාද්විනා(අ)(අ)ත්මානං කල්පකෝටිශතෛරපි .. 55..

න යෝගේන න සාඞ්ඛ්යේන කර්මණා නෝ න විද්යයා .

බ්රහ්මාත්මෛකත්වබෝධේන මෝක්ෂඃ සිධ්යති නාන්යථා .. 56..

වීණායා රූපසෞන්දර්යං තන්ත්රීවාදනසෞෂ්ඨවම් .

ප්රජාරඤ්ජනමාත්රං තන්න සාම්රාජ්යාය කල්පතේ .. 57..

වාග්වෛඛරී ශබ්දඣරී ශාස්ත්රව්යාඛ්යානකෞශලම් .

වෛදුෂ්යං විදුෂාං තද්වද්භුක්තයේ න තු මුක්තයේ .. 58..

අවිජ්ඤාතේ පරේ තත්ත්වේ ශාස්ත්රාධීතිස්තු නිෂ්ඵලා .

විජ්ඤාතේ(අ)පි පරේ තත්ත්වේ ශාස්ත්රාධීතිස්තු නිෂ්ඵලා .. 59..

ශබ්දජාලං මහාරණ්යං චිත්තභ්රමණකාරණම් .

අතඃ ප්රයත්නාජ්ජ්ඤාතව්යං තත්ත්වජ්ඤෛස්තත්ත්වමාත්මනඃ .. 60.. තත්ත්වජ්ඤාත්තත්ත්ව

අජ්ඤානසර්පදෂ්ටස්ය බ්රහ්මජ්ඤානෞෂධං විනා .

කිමු වේදෛශ්ච ශාස්ත්රෛශ්ච කිමු මන්ත්රෛඃ කිමෞෂධෛඃ .. 61..

න ගච්ඡති විනා පානං ව්යාධිරෞෂධශබ්දතඃ .

විනා(අ)පරෝක්ෂානුභවං බ්රහ්මශබ්දෛර්න මුච්යතේ .. 62..

අකෘත්වා දෘශ්යවිලයමජ්ඤාත්වා තත්ත්වමාත්මනඃ .

බ්රහ්මශබ්දෛඃ කුතෝ මුක්තිරුක්තිමාත්රඵලෛර්නෘණාම් .. 63.. (පාඨභේදඃ - බාහ්යශබ්දෛඃ)

අකෘත්වා ශත්රුසංහාරමගත්වාඛිලභූශ්රියම් .

රාජාහමිති ශබ්දාන්නෝ රාජා භවිතුමර්හති .. 64..

ආප්තෝක්තිං ඛනනං තථෝපරිශිලාද්යුත්කර්ෂණං ස්වීකෘතිං (පාඨභේදඃ - පරිශිලාපාකර්ෂණං)

නික්ෂේපඃ සමපේක්ෂතේ න හි බහිඃශබ්දෛස්තු නිර්ගච්ඡති .

තද්වද්බ්රහ්මවිදෝපදේශමනනධ්යානාදිභිර්ලභ්යතේ

මායාකාර්යතිරෝහිතං ස්වමමලං තත්ත්වං න දුර්යුක්තිභිඃ .. 65..

තස්මාත්සර්වප්රයත්නේන භවබන්ධවිමුක්තයේ .

ස්වෛරේව යත්නඃ කර්තව්යෝ රෝගාදාවිව පණ්ඩිතෛඃ .. 66.. (පාඨභේදඃ - රෝගාදේරිව)

යස්ත්වයාද්ය කෘතඃ ප්රශ්නෝ වරීයාඤ්ඡාස්ත්රවින්මතඃ . (පාඨභේදඃ - සම්මතඃ)

සූත්රප්රායෝ නිගූඪාර්ථෝ ජ්ඤාතව්යශ්ච මුමුක්ෂුභිඃ .. 67..

ශඍණුෂ්වාවහිතෝ විද්වන්යන්මයා සමුදීර්යතේ .

තදේතච්ඡ්රවණාත්සද්යෝ භවබන්ධාද්විමෝක්ෂ්යසේ .. 68..

මෝක්ෂස්ය හේතුඃ ප්රථමෝ නිගද්යතේ

වෛරාග්යමත්යන්තමනිත්යවස්තුෂු .

තතඃ ශමශ්චාපි දමස්තිතික්ෂා

න්යාසඃ ප්රසක්තාඛිලකර්මණාං භෘශම් .. 69..

තතඃ ශ්රුතිස්තන්මනනං සතත්ත්ව-

ධ්යානං චිරං නිත්යනිරන්තරං මුනේඃ .

තතෝ(අ)විකල්පං පරමේත්ය විද්වාන්

ඉහෛව නිර්වාණසුඛං සමෘච්ඡති .. 70..

යද්බෝද්ධව්යං තවේදානීමාත්මානාත්මවිවේචනම් .

තදුච්යතේ මයා සම්යක් ශ්රුත්වාත්මන්යවධාරය .. 71..

මජ්ජාස්ථිමේදඃපලරක්තචර්ම-

ත්වගාහ්වයෛර්ධාතුභිරේභිරන්විතම් .

පාදෝරුවක්ෂෝභුජපෘෂ්ඨමස්තකෛඃ

අඞ්ගෛරුපාඞ්ගෛරුපයුක්තමේතත් .. 72..

අහම්මමේති ප්රථිතං ශරීරං

මෝහාස්පදං ස්ථූලමිතීර්යතේ බුධෛඃ .

නභෝනභස්වද්දහනාම්බුභූමයඃ

සූක්ෂ්මාණි භූතානි භවන්ති තානි .. 73..

පරස්පරාංශෛර්මිලිතානි භූත්වා

ස්ථූලානි ච ස්ථූලශරීරහේතවඃ .

මාත්රාස්තදීයා විෂයා භවන්ති

ශබ්දාදයඃ පඤ්ච සුඛාය භෝක්තුඃ .. 74..

ය ඒෂු මූඪා විෂයේෂු බද්ධා

රාගෝරුපාශේන සුදුර්දමේන .

ආයාන්ති නිර්යාන්ත්යධ ඌර්ධ්වමුච්චෛඃ

ස්වකර්මදූතේන ජවේන නීතාඃ .. 75..

ශබ්දාදිභිඃ පඤ්චභිරේව පඤ්ච

පඤ්චත්වමාපුඃ ස්වගුණේන බද්ධාඃ .

කුරඞ්ගමාතඞ්ගපතඞ්ගමීන-

භෘඞ්ගා නරඃ පඤ්චභිරඤ්චිතඃ කිම් .. 76..

දෝෂේණ තීව්රෝ විෂයඃ කෘෂ්ණසර්පවිෂාදපි .

විෂං නිහන්ති භෝක්තාරං ද්රෂ්ටාරං චක්ෂුෂාප්යයම් .. 77..

විෂයාශාමහාපාශාද්යෝ විමුක්තඃ සුදුස්ත්යජාත් .

ස ඒව කල්පතේ මුක්ත්යෛ නාන්යඃ ෂට්ශාස්ත්රවේද්යපි .. 78..

ආපාතවෛරාග්යවතෝ මුමුක්ෂූන්

භවාබ්ධිපාරං ප්රතියාතුමුද්යතාන් .

ආශාග්රහෝ මජ්ජයතේ(අ)න්තරාලේ

නිගෘහ්ය කණ්ඨේ විනිවර්ත්ය වේගාත් .. 79..

විෂයාඛ්යග්රහෝ යේන සුවිරක්ත්යසිනා හතඃ .

ස ගච්ඡති භවාම්භෝධේඃ පාරං ප්රත්යූහවර්ජිතඃ .. 80..

විෂමවිෂයමාර්ගෛර්ගච්ඡතෝ(අ)නච්ඡබුද්ධේඃ (පාඨභේදඃ - විෂයමාර්ගේ ගච්ඡතෝ)

ප්රතිපදමභියාතෝ මෘත්යුරප්යේෂ විද්ධි . (පාඨභේදඃ - ප්රතිපදමභිඝාතෝ මෘත්යුරප්යේෂ සිද්ධඃ)

හිතසුජනගුරූක්ත්යා ගච්ඡතඃ ස්වස්ය යුක්ත්යා

ප්රභවති ඵලසිද්ධිඃ සත්යමිත්යේව විද්ධි .. 81..

මෝක්ෂස්ය කාඞ්ක්ෂා යදි වෛ තවාස්ති

ත්යජාතිදූරාද්විෂයාන්විෂං යථා .

පීයූෂවත්තෝෂදයාක්ෂමාර්ජව-

ප්රශාන්තිදාන්තීර්භජ නිත්යමාදරාත් .. 82..

අනුක්ෂණං යත්පරිහෘත්ය කෘත්යං

අනාද්යවිද්යාකෘතබන්ධමෝක්ෂණම් .

දේහඃ පරාර්ථෝ(අ)යමමුෂ්ය පෝෂණේ

යඃ සජ්ජතේ ස ස්වමනේන හන්ති .. 83..

ශරීරපෝෂණාර්ථී සන් ය ආත්මානං දිදෘක්ෂති . (පාඨභේදඃ - දිදෘක්ෂතේ)

ග්රාහං දාරුධියා ධෘත්වා නදීං තර්තුං ස ගච්ඡති .. 84.. (පාඨභේදඃ - ස ඉච්ඡති)

මෝහ ඒව මහාමෘත්යුර්මුමුක්ෂෝර්වපුරාදිෂු .

මෝහෝ විනිර්ජිතෝ යේන ස මුක්තිපදමර්හති .. 85..

මෝහං ජහි මහාමෘත්යුං දේහදාරසුතාදිෂු .

යං ජිත්වා මුනයෝ යාන්ති තද්විෂ්ණෝඃ පරමං පදම් .. 86..

ත්වඞ්මාංසරුධිරස්නායුමේදෝමජ්ජාස්ථිසඞ්කුලම් .

පූර්ණං මූත්රපුරීෂාභ්යාං ස්ථූලං නින්ද්යමිදං වපුඃ .. 87..

පඤ්චීකෘතේභ්යෝ භූතේභ්යඃ ස්ථූලේභ්යඃ පූර්වකර්මණා .

සමුත්පන්නමිදං ස්ථූලං භෝගායතනමාත්මනඃ .

අවස්ථා ජාගරස්තස්ය ස්ථූලාර්ථානුභවෝ යතඃ .. 88..

බාහ්යේන්ද්රියෛඃ ස්ථූලපදාර්ථසේවාං

ස්රක්චන්දනස්ත්ර්යාදිවිචිත්රරූපාම් .

කරෝති ජීවඃ ස්වයමේතදාත්මනා

තස්මාත්ප්රශස්තිර්වපුෂෝ(අ)ස්ය ජාගරේ .. 89..

සර්වෝ(අ)පි බාහ්යසංසාරඃ පුරුෂස්ය යදාශ්රයඃ .

විද්ධි දේහමිදං ස්ථූලං ගෘහවද්ගෘහමේධිනඃ .. 90..

ස්ථූලස්ය සම්භවජරාමරණානි ධර්මාඃ

ස්ථෞල්යාදයෝ බහුවිධාඃ ශිශුතාද්යවස්ථාඃ .

වර්ණාශ්රමාදිනියමා බහුධා(අ)(අ)මයාඃ ස්යුඃ

පූජාවමානබහුමානමුඛා විශේෂාඃ .. 91..

බුද්ධීන්ද්රියාණි ශ්රවණං ත්වගක්ෂි

ඝ්රාණං ච ජිහ්වා විෂයාවබෝධනාත් .

වාක්පාණිපාදා ගුදමප්යුපස්ථඃ (පාඨභේදඃ - උපස්ථං)

කර්මේන්ද්රියාණි ප්රවණේන කර්මසු .. 92.. (පාඨභේදඃ - ප්රවණානි)

නිගද්යතේ(අ)න්තඃකරණං මනෝධීඃ

අහඞ්කෘතිශ්චිත්තමිති ස්වවෘත්තිභිඃ .

මනස්තු සඞ්කල්පවිකල්පනාදිභිඃ

බුද්ධිඃ පදාර්ථාධ්යවසායධර්මතඃ .. 93..

අත්රාභිමානාදහමිත්යහඞ්කෘතිඃ .

ස්වාර්ථානුසන්ධානගුණේන චිත්තම් .. 94..

ප්රාණාපානව්යානෝදානසමානා භවත්යසෞ ප්රාණඃ .

ස්වයමේව වෘත්තිභේදාද්විකෘතිභේදාත්සුවර්ණසලිලාදිවත් .. 95.. (පාඨභේදඃ - විකෘතේර්භේදාත්සුවර්ණසලිලමිව)

වාගාදි පඤ්ච ශ්රවණාදි පඤ්ච

ප්රාණාදි පඤ්චාභ්රමුඛානි පඤ්ච .

බුද්ධ්යාද්යවිද්යාපි ච කාමකර්මණී

පුර්යෂ්ටකං සූක්ෂ්මශරීරමාහුඃ .. 96..

ඉදං ශරීරං ශ‍ඍණු සූක්ෂ්මසඤ්ජ්ඤිතං

ලිඞ්ගං ත්වපඤ්චීකෘතභූතසම්භවම් .

සවාසනං කර්මඵලානුභාවකං

ස්වාජ්ඤානතෝ(අ)නාදිරුපාධිරාත්මනඃ .. 97..

ස්වප්නෝ භවත්යස්ය විභක්ත්යවස්ථා

ස්වමාත්රශේෂේණ විභාති යත්ර .

ස්වප්නේ තු බුද්ධිඃ ස්වයමේව ජාග්රත්

කාලීනනානාවිධවාසනාභිඃ .. 98..

කර්ත්රාදිභාවං ප්රතිපද්ය රාජතේ

යත්ර ස්වයං භාති හ්යයං පරාත්මා . (පාඨභේදඃ - ස්වයඤ්ජ්යෝතිරයං)

ධීමාත්රකෝපාධිරශේෂසාක්ෂී

න ලිප්යතේ තත්කෘතකර්මලේශෛඃ . කර්මලේපෛඃ

යස්මාදසඞ්ගස්තත ඒව කර්මභිඃ

න ලිප්යතේ කිඤ්චිදුපාධිනා කෘතෛඃ .. 99..

සර්වව්යාපෘතිකරණං ලිඞ්ගමිදං ස්යාච්චිදාත්මනඃ පුංසඃ .

වාස්යාදිකමිව තක්ෂ්ණස්තේනෛවාත්මා භවත්යසඞ්ගෝ(අ)යම් .. 100..

අන්ධත්වමන්දත්වපටුත්වධර්මාඃ

සෞගුණ්යවෛගුණ්යවශාද්ධි චක්ෂුෂඃ .

බාධිර්යමූකත්වමුඛාස්තථෛව

ශ්රෝත්රාදිධර්මා න තු වේත්තුරාත්මනඃ .. 101..

උච්ඡ්වාසනිඃශ්වාසවිජෘම්භණක්ෂු-

ත්ප්රස්යන්දනාද්යුත්ක්රමණාදිකාඃ ක්රියාඃ . (පාඨභේදඃ - ප්රස්පන්දනාද්ය්)

ප්රාණාදිකර්මාණි වදන්ති තජ්ඤාඃ (පාඨභේදඃ - තජ්ජ්ඤාඃ)

ප්රාණස්ය ධර්මාවශනාපිපාසේ .. 102..

අන්තඃකරණමේතේෂු චක්ෂුරාදිෂු වර්ෂ්මණි .

අහමිත්යභිමානේන තිෂ්ඨත්යාභාසතේජසා .. 103..

අහඞ්කාරඃ ස විජ්ඤේයඃ කර්තා භෝක්තාභිමාන්යයම් .

සත්ත්වාදිගුණයෝගේන චාවස්ථාත්රයමශ්නුතේ .. 104.. (පාඨභේදඃ - යෝගේනාවස්ථාත්රිතයම්ශ්නුතේ)

විෂයාණාමානුකූල්යේ සුඛී දුඃඛී විපර්යයේ .

සුඛං දුඃඛං ච තද්ධර්මඃ සදානන්දස්ය නාත්මනඃ .. 105..

ආත්මාර්ථත්වේන හි ප්රේයාන්විෂයෝ න ස්වතඃ ප්රියඃ .

ස්වත ඒව හි සර්වේෂාමාත්මා ප්රියතමෝ යතඃ .

තත ආත්මා සදානන්දෝ නාස්ය දුඃඛං කදාචන .. 106..

යත්සුෂුප්තෞ නිර්විෂය ආත්මානන්දෝ(අ)නුභූයතේ .

ශ්රුතිඃ ප්රත්යක්ෂමෛතිහ්යමනුමානං ච ජාග්රති .. 107..

අව්යක්තනාම්නී පරමේශශක්තිඃ

අනාද්යවිද්යා ත්රිගුණාත්මිකා පරා .

කාර්යානුමේයා සුධියෛව මායා

යයා ජගත්සර්වමිදං ප්රසූයතේ .. 108..

සන්නාප්යසන්නාප්යුභයාත්මිකා නෝ

භින්නාප්යභින්නාප්යුභයාත්මිකා නෝ .

සාඞ්ගාප්යනඞ්ගා හ්යුභයාත්මිකා නෝ (පාඨභේදඃ - අනඞ්ගාප්යුභයාත්මිකා)

මහාද්භුතා(අ)නිර්වචනීයරූපා .. 109..

ශුද්ධාද්වයබ්රහ්මවිබෝධනාශ්යා

සර්පභ්රමෝ රජ්ජුවිවේකතෝ යථා .

රජස්තමඃසත්ත්වමිති ප්රසිද්ධා

ගුණාස්තදීයාඃ ප්රථිතෛඃ ස්වකාර්යෛඃ .. 110..

වික්ෂේපශක්තී රජසඃ ක්රියාත්මිකා

යතඃ ප්රවෘත්තිඃ ප්රසෘතා පුරාණී .

රාගාදයෝ(අ)ස්යාඃ ප්රභවන්ති නිත්යං

දුඃඛාදයෝ යේ මනසෝ විකාරාඃ .. 111..

කාමඃ ක්රෝධෝ ලෝභදම්භාද්යසූයා (පාඨභේදඃ - ලෝභදම්භාභ්යසූයා)

අහඞ්කාරේර්ෂ්යාමත්සරාද්යාස්තු ඝෝරාඃ .

ධර්මා ඒතේ රාජසාඃ පුම්ප්රවෘත්ති-

ර්යස්මාදේෂා තද්රජෝ බන්ධහේතුඃ .. 112.. (පාඨභේදඃ - යස්මාදේතත්තද්රජෝ)

ඒෂා(අ)(අ)වෘතිර්නාම තමෝගුණස්ය

ශක්තිර්මයා වස්ත්වවභාසතේ(අ)න්යථා . ශක්තිර්යයා

සෛෂා නිදානං පුරුෂස්ය සංසෘතේඃ

වික්ෂේපශක්තේඃ ප්රවණස්ය හේතුඃ .. 113.. (පාඨභේදඃ - ප්රසරස්ය)

ප්රජ්ඤාවානපි පණ්ඩිතෝ(අ)පි චතුරෝ(අ)ප්යත්යන්තසූක්ෂ්මාත්මදෘග්- (පාඨභේදඃ - සූක්ෂ්මාර්ථදෘග්)

ව්යාලීඪස්තමසා න වේත්ති බහුධා සම්බෝධිතෝ(අ)පි ස්ඵුටම් .

භ්රාන්ත්යාරෝපිතමේව සාධු කලයත්යාලම්බතේ තද්ගුණාන්

හන්තාසෞ ප්රබලා දුරන්තතමසඃ ශක්තිර්මහත්යාවෘතිඃ .. 114..

අභාවනා වා විපරීතභාවනා(අ)- (පාඨභේදඃ - විපරීතභාවනා)

සම්භාවනා විප්රතිපත්තිරස්යාඃ .

සංසර්ගයුක්තං න විමුඤ්චති ධ්රුවං

වික්ෂේපශක්තිඃ ක්ෂපයත්යජස්රම් .. 115..

අජ්ඤානමාලස්යජඩත්වනිද්රා-

ප්රමාදමූඪත්වමුඛාස්තමෝගුණාඃ .

ඒතෛඃ ප්රයුක්තෝ න හි වේත්ති කිඤ්චිත්

නිද්රාලුවත්ස්තම්භවදේව තිෂ්ඨති .. 116..

සත්ත්වං විශුද්ධං ජලවත්තථාපි

තාභ්යාං මිලිත්වා සරණාය කල්පතේ .

යත්රාත්මබිම්බඃ ප්රතිබිම්බිතඃ සන්

ප්රකාශයත්යර්ක ඉවාඛිලං ජඩම් .. 117..

මිශ්රස්ය සත්ත්වස්ය භවන්ති ධර්මාඃ

ත්වමානිතාද්යා නියමා යමාද්යාඃ .

ශ්රද්ධා ච භක්තිශ්ච මුමුක්ෂුතා ච

දෛවී ච සම්පත්තිරසන්නිවෘත්තිඃ .. 118..

විශුද්ධසත්ත්වස්ය ගුණාඃ ප්රසාදඃ

ස්වාත්මානුභූතිඃ පරමා ප්රශාන්තිඃ .

තෘප්තිඃ ප්රහර්ෂඃ පරමාත්මනිෂ්ඨා

යයා සදානන්දරසං සමෘච්ඡති .. 119..

අව්යක්තමේතත්ත්රිගුණෛර්නිරුක්තං

තත්කාරණං නාම ශරීරමාත්මනඃ .

සුෂුප්තිරේතස්ය විභක්ත්යවස්ථා

ප්රලීනසර්වේන්ද්රියබුද්ධිවෘත්තිඃ .. 120..

සර්වප්රකාරප්රමිතිප්රශාන්තිඃ

බීජාත්මනාවස්ථිතිරේව බුද්ධේඃ .

සුෂුප්තිරේතස්ය කිල ප්රතීතිඃ (පාඨභේදඃ - සුෂුප්තිරත්රාස්ය)

කිඤ්චින්න වේද්මීති ජගත්ප්රසිද්ධේඃ .. 121..

දේහේන්ද්රියප්රාණමනෝ(අ)හමාදයඃ

සර්වේ විකාරා විෂයාඃ සුඛාදයඃ .

ව්යෝමාදිභූතාන්යඛිලං ච විශ්වං

අව්යක්තපර්යන්තමිදං හ්යනාත්මා .. 122..

මායා මායාකාර්යං සර්වං මහදාදිදේහපර්යන්තම් .

අසදිදමනාත්මතත්ත්වං විද්ධි ත්වං මරුමරීචිකාකල්පම් .. 123..

අථ තේ සම්ප්රවක්ෂ්යාමි ස්වරූපං පරමාත්මනඃ .

යද්විජ්ඤාය නරෝ බන්ධාන්මුක්තඃ කෛවල්යමශ්නුතේ .. 124..

අස්ති කශ්චිත්ස්වයං නිත්යමහම්ප්රත්යයලම්බනඃ .

අවස්ථාත්රයසාක්ෂී සන්පඤ්චකෝශවිලක්ෂණඃ .. 125..

යෝ විජානාති සකලං ජාග්රත්ස්වප්නසුෂුප්තිෂු .

බුද්ධිතද්වෘත්තිසද්භාවමභාවමහමිත්යයම් .. 126..

යඃ පශ්යති ස්වයං සර්වං යං න පශ්යති කශ්චන . (පාඨභේදඃ - කිඤ්චන)

යශ්චේතයති බුද්ධ්යාදි න තද්යං චේතයත්යයම් .. 127..

යේන විශ්වමිදං ව්යාප්තං යං න ව්යාප්නෝති කිඤ්චන .

ආභාරූපමිදං සර්වං යං භාන්තමනුභාත්යයම් .. 128..

යස්ය සන්නිධිමාත්රේණ දේහේන්ද්රියමනෝධියඃ .

විෂයේෂු ස්වකීයේෂු වර්තන්තේ ප්රේරිතා ඉව .. 129..

අහඞ්කාරාදිදේහාන්තා විෂයාශ්ච සුඛාදයඃ .

වේද්යන්තේ ඝටවද්යේන නිත්යබෝධස්වරූපිණා .. 130..

ඒෂෝ(අ)න්තරාත්මා පුරුෂඃ පුරාණෝ

නිරන්තරාඛණ්ඩසුඛානුභූතිඃ .

සදෛකරූපඃ ප්රතිබෝධමාත්රෝ

යේනේෂිතා වාගසවශ්චරන්ති .. 131..

අත්රෛව සත්ත්වාත්මනි ධීගුහායාං

අව්යාකෘතාකාශ උශත්ප්රකාශඃ . (පාඨභේදඃ - උරුප්රකාශඃ)

ආකාශ උච්චෛ රවිවත්ප්රකාශතේ

ස්වතේජසා විශ්වමිදං ප්රකාශයන් .. 132..

ජ්ඤාතා මනෝ(අ)හඞ්කෘතිවික්රියාණාං

දේහේන්ද්රියප්රාණකෘතක්රියාණාම් .

අයෝ(අ)ග්නිවත්තානනුවර්තමානෝ

න චේෂ්ටතේ නෝ විකරෝති කිඤ්චන .. 133..

න ජායතේ නෝ ම්රියතේ න වර්ධතේ

න ක්ෂීයතේ නෝ විකරෝති නිත්යඃ .

විලීයමානේ(අ)පි වපුෂ්යමුෂ්මි-

න්න ලීයතේ කුම්භ ඉවාම්බරං ස්වයම් .. 134..

ප්රකෘතිවිකෘතිභින්නඃ ශුද්ධබෝධස්වභාවඃ

සදසදිදමශේෂං භාසයන්නිර්විශේෂඃ .

විලසති පරමාත්මා ජාග්රදාදිෂ්වවස්ථා-

ස්වහමහමිති සාක්ෂාත්සාක්ෂිරූපේණ බුද්ධේඃ .. 135..

නියමිතමනසාමුං ත්වං ස්වමාත්මානමාත්ම-

න්යයමහමිති සාක්ෂාද්විද්ධි බුද්ධිප්රසාදාත් .

ජනිමරණතරඞ්ගාපාරසංසාරසින්ධුං

ප්රතර භව කෘතාර්ථෝ බ්රහ්මරූපේණ සංස්ථඃ .. 136..

අත්රානාත්මන්යහමිති මතිර්බන්ධ ඒෂෝ(අ)ස්ය පුංසඃ

ප්රාප්තෝ(අ)ජ්ඤානාජ්ජනනමරණක්ලේශසම්පාතහේතුඃ .

යේනෛවායං වපුරිදමසත්සත්යමිත්යාත්මබුද්ධ්යා

පුෂ්යත්යුක්ෂත්යවති විෂයෛස්තන්තුභිඃ කෝශකෘද්වත් .. 137..

අතස්මිංස්තද්බුද්ධිඃ ප්රභවති විමූඪස්ය තමසා

විවේකාභාවාද්වෛ ස්ඵුරති භුජගේ රජ්ජුධිෂණා .

තතෝ(අ)නර්ථව්රාතෝ නිපතති සමාදාතුරධිකඃ

තතෝ යෝ(අ)සද්ග්රාහඃ ස හි භවති බන්ධඃ ශඍණු සඛේ .. 138..

අඛණ්ඩනිත්යාද්වයබෝධශක්ත්යා

ස්ඵුරන්තමාත්මානමනන්තවෛභවම් .

සමාවෘණෝත්යාවෘතිශක්තිරේෂා

තමෝමයී රාහුරිවාර්කබිම්බම් .. 139..

තිරෝභූතේ ස්වාත්මන්යමලතරතේජෝවති පුමාන්

අනාත්මානං මෝහාදහමිති ශරීරං කලයති .

තතඃ කාමක්රෝධප්රභෘතිභිරමුං බන්ධනගුණෛඃ (පාඨභේදඃ - බන්ධකගුණෛඃ)

පරං වික්ෂේපාඛ්යා රජස උරුශක්තිර්ව්යථයති .. 140..

මහාමෝහග්රාහග්රසනගලිතාත්මාවගමනෝ

ධියෝ නානාවස්ථාං ස්වයමභිනයංස්තද්ගුණතයා . (පාඨභේදඃ - නානාවස්ථාඃ)

අපාරේ සංසාරේ විෂයවිෂපූරේ ජලනිධෞ

නිමජ්යෝන්මජ්යායං භ්රමති කුමතිඃ කුත්සිතගතිඃ .. 141..

භානුප්රභාසඤ්ජනිතාභ්රපඞ්ක්තිඃ

භානුං තිරෝධාය විජෘම්භතේ යථා .

ආත්මෝදිතාහඞ්කෘතිරාත්මතත්ත්වං

තථා තිරෝධාය විජෘම්භතේ ස්වයම් .. 142..

කවලිතදිනනාථේ දුර්දිනේ සාන්ද්රමේඝෛඃ

ව්යථයති හිමඣඤ්ඣාවායුරුග්රෝ යථෛතාන් .

අවිරතතමසා(අ)(අ)ත්මන්යාවෘතේ මූඪබුද්ධිං

ක්ෂපයති බහුදුඃඛෛස්තීව්රවික්ෂේපශක්තිඃ .. 143..

ඒතාභ්යාමේව ශක්තිභ්යාං බන්ධඃ පුංසඃ සමාගතඃ .

යාභ්යාං විමෝහිතෝ දේහං මත්වා(අ)(අ)ත්මානං භ්රමත්යයම් .. 144..

බීජං සංසෘතිභූමිජස්ය තු තමෝ දේහාත්මධීරඞ්කුරෝ

රාගඃ පල්ලවමම්බු කර්ම තු වපුඃ ස්කන්ධෝ(අ)සවඃ ශාඛිකාඃ .

අග්රාණීන්ද්රියසංහතිශ්ච විෂයාඃ පුෂ්පාණි දුඃඛං ඵලං

නානාකර්මසමුද්භවං බහුවිධං භෝක්තාත්ර ජීවඃ ඛගඃ .. 145..

අජ්ඤානමූලෝ(අ)යමනාත්මබන්ධෝ

නෛසර්ගිකෝ(අ)නාදිරනන්ත ඊරිතඃ .

ජන්මාප්යයව්යාධිජරාදිදුඃඛ-

ප්රවාහපාතං ජනයත්යමුෂ්ය .. 146..

නාස්ත්රෛර්න ශස්ත්රෛරනිලේන වහ්නිනා

ඡේත්තුං න ශක්යෝ න ච කර්මකෝටිභිඃ .

විවේකවිජ්ඤානමහාසිනා විනා

ධාතුඃ ප්රසාදේන ශිතේන මඤ්ජුනා .. 147..

ශ්රුතිප්රමාණෛකමතේඃ ස්වධර්ම

නිෂ්ඨා තයෛවාත්මවිශුද්ධිරස්ය .

විශුද්ධබුද්ධේඃ පරමාත්මවේදනං

තේනෛව සංසාරසමූලනාශඃ .. 148..

කෝශෛරන්නමයාද්යෛඃ පඤ්චභිරාත්මා න සංවෘතෝ භාති .

නිජශක්තිසමුත්පන්නෛඃ ශෛවාලපටලෛරිවාම්බු වාපීස්ථම් .. 149..

තච්ඡෛවාලාපනයේ සම්යක් සලිලං ප්රතීයතේ ශුද්ධම් .

තෘෂ්ණාසන්තාපහරං සද්යඃ සෞඛ්යප්රදං පරං පුංසඃ .. 150..

පඤ්චානාමපි කෝශානාමපවාදේ විභාත්යයං ශුද්ධඃ .

නිත්යානන්දෛකරසඃ ප්රත්යග්රූපඃ පරඃ ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ .. 151..

ආත්මානාත්මවිවේකඃ කර්තව්යෝ බන්ධමුක්තයේ විදුෂා .

තේනෛවානන්දී භවති ස්වං විජ්ඤාය සච්චිදානන්දම් .. 152..

මුඤ්ජාදිෂීකාමිව දෘශ්යවර්ගාත්

ප්රත්යඤ්චමාත්මානමසඞ්ගමක්රියම් .

විවිච්ය තත්ර ප්රවිලාප්ය සර්වං

තදාත්මනා තිෂ්ඨති යඃ ස මුක්තඃ .. 153..

දේහෝ(අ)යමන්නභවනෝ(අ)න්නමයස්තු කෝශ- (පාඨභේදඃ - කෝශෝ)

ශ්චාන්නේන ජීවති විනශ්යති තද්විහීනඃ . (පාඨභේදඃ - හ්යන්නේන)

ත්වක්චර්මමාංසරුධිරාස්ථිපුරීෂරාශි-

ර්නායං ස්වයං භවිතුමර්හති නිත්යශුද්ධඃ .. 154..

පූර්වං ජනේරධිමෘතේරපි නායමස්ති (පාඨභේදඃ - ජනේරපිමෘතේරථ)

ජාතක්ෂණඃ ක්ෂණගුණෝ(අ)නියතස්වභාවඃ .

නෛකෝ ජඩශ්ච ඝටවත්පරිදෘශ්යමානඃ

ස්වාත්මා කථං භවති භාවවිකාරවේත්තා .. 155..

පාණිපාදාදිමාන්දේහෝ නාත්මා ව්යඞ්ගේ(අ)පි ජීවනාත් .

තත්තච්ඡක්තේරනාශාච්ච න නියම්යෝ නියාමකඃ .. 156..

දේහතද්ධර්මතත්කර්මතදවස්ථාදිසාක්ෂිණඃ .

සත ඒව ස්වතඃසිද්ධං තද්වෛලක්ෂණ්යමාත්මනඃ .. 157..

ශල්යරාශිර්මාංසලිප්තෝ මලපූර්ණෝ(අ)තිකශ්මලඃ .

කථං භවේදයං වේත්තා ස්වයමේතද්විලක්ෂණඃ .. 158..

ත්වඞ්මාංසමේදෝ(අ)ස්ථිපුරීෂරාශා-

වහම්මතිං මූඪජනඃ කරෝති .

විලක්ෂණං වේත්ති විචාරශීලෝ

නිජස්වරූපං පරමාර්ථභූතම් .. 159..

දේහෝ(අ)හමිත්යේව ජඩස්ය බුද්ධිඃ

දේහේ ච ජීවේ විදුෂස්ත්වහන්ධීඃ .

විවේකවිජ්ඤානවතෝ මහාත්මනෝ

බ්රහ්මාහමිත්යේව මතිඃ සදාත්මනි .. 160..

අත්රාත්මබුද්ධිං ත්යජ මූඪබුද්ධේ

ත්වඞ්මාංසමේදෝ(අ)ස්ථිපුරීෂරාශෞ .

සර්වාත්මනි බ්රහ්මණි නිර්විකල්පේ

කුරුෂ්ව ශාන්තිං පරමාං භජස්ව .. 161..

දේහේන්ද්රියාදාවසති භ්රමෝදිතාං

විද්වානහන්තාං න ජහාති යාවත් .

තාවන්න තස්යාස්ති විමුක්තිවාර්තා-

ප්යස්ත්වේෂ වේදාන්තනයාන්තදර්ශී .. 162..

ඡායාශරීරේ ප්රතිබිම්බගාත්රේ

යත්ස්වප්නදේහේ හෘදි කල්පිතාඞ්ගේ .

යථාත්මබුද්ධිස්තව නාස්ති කාචි-

ජ්ජීවච්ඡරීරේ ච තථෛව මා(අ)ස්තු .. 163..

දේහාත්මධීරේව නෘණාමසද්ධියාං

ජන්මාදිදුඃඛප්රභවස්ය බීජම් .

යතස්තතස්ත්වං ජහි තාං ප්රයත්නාත්

ත්යක්තේ තු චිත්තේ න පුනර්භවාශා .. 164..

කර්මේන්ද්රියෛඃ පඤ්චභිරඤ්චිතෝ(අ)යං

ප්රාණෝ භවේත්ප්රාණමයස්තු කෝශඃ ..

යේනාත්මවානන්නමයෝ(අ)නුපූර්ණඃ

ප්රවර්තතේ(අ)සෞ සකලක්රියාසු .. 165..

නෛවාත්මාපි ප්රාණමයෝ වායුවිකාරෝ (පාඨභේදඃ - නෛවාත්මායං)

ගන්තා(අ)(අ)ගන්තා වායුවදන්තර්බහිරේෂඃ .

යස්මාත්කිඤ්චිත්ක්වාපි න වේත්තීෂ්ටමනිෂ්ටං

ස්වං වාන්යං වා කිඤ්චන නිත්යං පරතන්ත්රඃ .. 166..

ජ්ඤානේන්ද්රියාණි ච මනශ්ච මනෝමයඃ ස්යාත්

කෝශෝ මමාහමිති වස්තුවිකල්පහේතුඃ .

සඤ්ජ්ඤාදිභේදකලනාකලිතෝ බලීයාං-

ස්තත්පූර්වකෝශමභිපූර්ය විජෘම්භතේ යඃ .. 167.. (පාඨභේදඃ - අනුපූර්ය)

පඤ්චේන්ද්රියෛඃ පඤ්චභිරේව හෝතෘභිඃ

ප්රචීයමානෝ විෂයාජ්යධාරයා .

ජාජ්වල්යමානෝ බහුවාසනේන්ධනෛඃ

මනෝමයාග්නිර්දහති ප්රපඤ්චම් .. 168.. (පාඨභේදඃ - මනෝමයෝ(අ)ග්නිර්දහති)

න හ්යස්ත්යවිද්යා මනසෝ(අ)තිරික්තා

මනෝ හ්යවිද්යා භවබන්ධහේතුඃ .

තස්මින්විනෂ්ටේ සකලං විනෂ්ටං

විජෘම්භිතේ(අ)ස්මින්සකලං විජෘම්භතේ .. 169..

ස්වප්නේ(අ)ර්ථශූන්යේ සෘජති ස්වශක්ත්යා

භෝක්ත්රාදිවිශ්වං මන ඒව සර්වම් .

තථෛව ජාග්රත්යපි නෝ විශේෂඃ

තත්සර්වමේතන්මනසෝ විජෘම්භණම් .. 170..

සුෂුප්තිකාලේ මනසි ප්රලීනේ

නෛවාස්ති කිඤ්චිත්සකලප්රසිද්ධේඃ .

අතෝ මනඃකල්පිත ඒව පුංසඃ

සංසාර ඒතස්ය න වස්තුතෝ(අ)ස්ති .. 171..

වායුනා(අ)(අ)නීයතේ මේඝඃ පුනස්තේනෛව නීයතේ . (පාඨභේදඃ - වායුනා නීයතේ මේඝඃ පුනස්තේනෛව ලීයතේ)

මනසා කල්ප්යතේ බන්ධෝ මෝක්ෂස්තේනෛව කල්ප්යතේ .. 172..

දේහාදිසර්වවිෂයේ පරිකල්ප්ය රාගං

බධ්නාති තේන පුරුෂං පශුවද්ගුණේන .

වෛරස්යමත්ර විෂවත් සුවිධාය පශ්චාද්

ඒනං විමෝචයති තන්මන ඒව බන්ධාත් .. 173..

තස්මාන්මනඃ කාරණමස්ය ජන්තෝඃ

බන්ධස්ය මෝක්ෂස්ය ච වා විධානේ .

බන්ධස්ය හේතුර්මලිනං රජෝගුණෛඃ

මෝක්ෂස්ය ශුද්ධං විරජස්තමස්කම් .. 174..

විවේකවෛරාග්යගුණාතිරේකා-

ච්ඡුද්ධත්වමාසාද්ය මනෝ විමුක්ත්යෛ .

භවත්යතෝ බුද්ධිමතෝ මුමුක්ෂෝ-

ස්තාභ්යාං දෘඪාභ්යාං භවිතව්යමග්රේ .. 175..

මනෝ නාම මහාව්යාඝ්රෝ විෂයාරණ්යභූමිෂු .

චරත්යත්ර න ගච්ඡන්තු සාධවෝ යේ මුමුක්ෂවඃ .. 176..

මනඃ ප්රසූතේ විෂයානශේෂාන්

ස්ථූලාත්මනා සූක්ෂ්මතයා ච භෝක්තුඃ .

ශරීරවර්ණාශ්රමජාතිභේදාන්

ගුණක්රියාහේතුඵලානි නිත්යම් .. 177..

අසඞ්ගචිද්රූපමමුං විමෝහ්ය

දේහේන්ද්රියප්රාණගුණෛර්නිබද්ධ්ය .

අහම්මමේති භ්රමයත්යජස්රං

මනඃ ස්වකෘත්යේෂු ඵලෝපභුක්තිෂු .. 178..

අධ්යාසදෝෂාත්පුරුෂස්ය සංසෘතිඃ (පාඨභේදඃ - අධ්යාසයෝගාත්)

අධ්යාසබන්ධස්ත්වමුනෛව කල්පිතඃ .

රජස්තමෝදෝෂවතෝ(අ)විවේකිනෝ

ජන්මාදිදුඃඛස්ය නිදානමේතත් .. 179..

අතඃ ප්රාහුර්මනෝ(අ)විද්යාං පණ්ඩිතාස්තත්ත්වදර්ශිනඃ .

යේනෛව භ්රාම්යතේ විශ්වං වායුනේවාභ්රමණ්ඩලම් .. 180..

තන්මනඃශෝධනං කාර්යං ප්රයත්නේන මුමුක්ෂුණා .

විශුද්ධේ සති චෛතස්මින්මුක්තිඃ කරඵලායතේ .. 181..

මෝක්ෂෛකසක්ත්යා විෂයේෂු රාගං

නිර්මූල්ය සන්න්යස්ය ච සර්වකර්ම .

සච්ඡ්රද්ධයා යඃ ශ්රවණාදිනිෂ්ඨෝ

රජඃස්වභාවං ස ධුනෝති බුද්ධේඃ .. 182..

මනෝමයෝ නාපි භවේත්පරාත්මා

හ්යාද්යන්තවත්ත්වාත්පරිණාමිභාවාත් .

දුඃඛාත්මකත්වාද්විෂයත්වහේතෝඃ

ද්රෂ්ටා හි දෘශ්යාත්මතයා න දෘෂ්ටඃ .. 183..

බුද්ධිර්බුද්ධීන්ද්රියෛඃ සාර්ධං සවෘත්තිඃ කර්තෘලක්ෂණඃ .

විජ්ඤානමයකෝශඃ ස්යාත්පුංසඃ සංසාරකාරණම් .. 184..

අනුව්රජච්චිත්ප්රතිබිම්බශක්තිඃ

විජ්ඤානසඤ්ජ්ඤඃ ප්රකෘතේර්විකාරඃ .

ජ්ඤානක්රියාවානහමිත්යජස්රං

දේහේන්ද්රියාදිෂ්වභිමන්යතේ භෘශම් .. 185..

අනාදිකාලෝ(අ)යමහංස්වභාවෝ

ජීවඃ සමස්තව්යවහාරවෝඪා .

කරෝති කර්මාණ්යපි පූර්වවාසනඃ (පාඨභේදඃ - කර්මාණ්යනු)

පුණ්යාන්යපුණ්යානි ච තත්ඵලානි .. 186..

භුඞ්ක්තේ විචිත්රාස්වපි යෝනිෂු ව්රජ-

න්නායාති නිර්යාත්යධ ඌර්ධ්වමේෂඃ .

අස්යෛව විජ්ඤානමයස්ය ජාග්රත්-

ස්වප්නාද්යවස්ථාඃ සුඛදුඃඛභෝගඃ .. 187..

දේහාදිනිෂ්ඨාශ්රමධර්මකර්ම-

ගුණාභිමානඃ සතතං මමේති .

විජ්ඤානකෝශෝ(අ)යමතිප්රකාශඃ

ප්රකෘෂ්ටසාන්නිධ්යවශාත්පරාත්මනඃ .

අතෝ භවත්යේෂ උපාධිරස්ය

යදාත්මධීඃ සංසරති භ්රමේණ .. 188..

යෝ(අ)යං විජ්ඤානමයඃ ප්රාණේෂු හෘදි ස්ඵුරත්යයං ජ්යෝතිඃ . (පාඨභේදඃ - ස්ඵුරත්ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ)

කූටස්ථඃ සන්නාත්මා කර්තා භෝක්තා භවත්යුපාධිස්ථඃ .. 189..

ස්වයං පරිච්ඡේදමුපේත්ය බුද්ධේඃ

තාදාත්ම්යදෝෂේණ පරං මෘෂාත්මනඃ .

සර්වාත්මකඃ සන්නපි වීක්ෂතේ ස්වයං

ස්වතඃ පෘථක්ත්වේන මෘදෝ ඝටානිව .. 190..

උපාධිසම්බන්ධවශාත්පරාත්මා

හ්යුපාධිධර්මානනුභාති තද්ගුණඃ . (පාඨභේදඃ - (අ)ප්යුපාධි)

අයෝවිකාරානවිකාරිවහ්නිවත්

සදෛකරූපෝ(අ)පි පරඃ ස්වභාවාත් .. 191..

ශිෂ්ය උවාච .

භ්රමේණාප්යන්යථා වා(අ)ස්තු ජීවභාවඃ පරාත්මනඃ .

තදුපාධේරනාදිත්වාන්නානාදේර්නාශ ඉෂ්යතේ .. 192..

අතෝ(අ)ස්ය ජීවභාවෝ(අ)පි නිත්යා භවති සංසෘතිඃ .

න නිවර්තේත තන්මෝක්ෂඃ කථං මේ ශ්රීගුරෝ වද .. 193..

ශ්රීගුරුරුවාච .

සම්යක්පෘෂ්ටං ත්වයා විද්වන්සාවධානේන තච්ඡෘණු .

ප්රාමාණිකී න භවති භ්රාන්ත්යා මෝහිතකල්පනා .. 194..

භ්රාන්තිං විනා ත්වසඞ්ගස්ය නිෂ්ක්රියස්ය නිරාකෘතේඃ .

න ඝටේතාර්ථසම්බන්ධෝ නභසෝ නීලතාදිවත් .. 195..

ස්වස්ය ද්රෂ්ටුර්නිර්ගුණස්යාක්රියස්ය

ප්රත්යග්බෝධානන්දරූපස්ය බුද්ධේඃ .

භ්රාන්ත්යා ප්රාප්තෝ ජීවභාවෝ න සත්යෝ

මෝහාපායේ නාස්ත්යවස්තුස්වභාවාත් .. 196..

යාවද්භ්රාන්තිස්තාවදේවාස්ය සත්තා

මිථ්යාජ්ඤානෝජ්ජෘම්භිතස්ය ප්රමාදාත් .

රජ්ජ්වාං සර්පෝ භ්රාන්තිකාලීන ඒව

භ්රාන්තේර්නාශේ නෛව සර්පෝ(අ)පි තද්වත් .. 197.. (පාඨභේදඃ - සර්පෝ(අ)ස්ති)

අනාදිත්වමවිද්යායාඃ කාර්යස්යාපි තථේෂ්යතේ .

උත්පන්නායාං තු විද්යායාමාවිද්යකමනාද්යපි .. 198..

ප්රබෝධේ ස්වප්නවත්සර්වං සහමූලං විනශ්යති .

අනාද්යපීදං නෝ නිත්යං ප්රාගභාව ඉව ස්ඵුටම් .. 199..

අනාදේරපි විධ්වංසඃ ප්රාගභාවස්ය වීක්ෂිතඃ .

යද්බුද්ධ්යුපාධිසම්බන්ධාත්පරිකල්පිතමාත්මනි .. 200..

ජීවත්වං න තතෝ(අ)න්යස්තු ස්වරූපේණ විලක්ෂණඃ . (පාඨභේදඃ - තතෝ(අ)න්යත්තු)

සම්බන්ධස්ත්වාත්මනෝ බුද්ධ්යා මිථ්යාජ්ඤානපුරඃසරඃ .. 201.. (පාඨභේදඃ - සම්බන්ධඃ ස්වාත්මනෝ)

විනිවෘත්තිර්භවේත්තස්ය සම්යග්ජ්ඤානේන නාන්යථා .

බ්රහ්මාත්මෛකත්වවිජ්ඤානං සම්යග්ජ්ඤානං ශ්රුතේර්මතම් .. 202..

තදාත්මානාත්මනෝඃ සම්යග්විවේකේනෛව සිධ්යති .

තතෝ විවේකඃ කර්තව්යඃ ප්රත්යගාත්මසදාත්මනෝඃ .. 203.. (පාඨභේදඃ - ප්රත්යගාත්මාසදාත්මනෝඃ)

ජලං පඞ්කවදත්යන්තං පඞ්කාපායේ ජලං ස්ඵුටම් . (පාඨභේදඃ - පඞ්කවදස්පෂ්ටං)

යථා භාති තථාත්මාපි දෝෂාභාවේ ස්ඵුටප්රභඃ .. 204..

අසන්නිවෘත්තෞ තු සදාත්මනා ස්ඵුටං

ප්රතීතිරේතස්ය භවේත්ප්රතීචඃ .

තතෝ නිරාසඃ කරණීය ඒව

සදාත්මනඃ සාධ්වහමාදිවස්තුනඃ .. 205.. (පාඨභේදඃ - අසදාත්මනඃ)

අතෝ නායං පරාත්මා ස්යාද්විජ්ඤානමයශබ්දභාක් .

විකාරිත්වාජ්ජඩත්වාච්ච පරිච්ඡින්නත්වහේතුතඃ .

දෘශ්යත්වාද්ව්යභිචාරිත්වාන්නානිත්යෝ නිත්ය ඉෂ්යතේ .. 206..

ආනන්දප්රතිබිම්බචුම්බිතතනුර්වෘත්තිස්තමෝජෘම්භිතා

ස්යාදානන්දමයඃ ප්රියාදිගුණකඃ ස්වේෂ්ටාර්ථලාභෝදයඃ .

පුණ්යස්යානුභවේ විභාති කෘතිනාමානන්දරූපඃ ස්වයං

සර්වෝ නන්දති යත්ර සාධු තනුභෘන්මාත්රඃ ප්රයත්නං විනා .. 207.. (පාඨභේදඃ - භූත්වා නන්දති)

ආනන්දමයකෝශස්ය සුෂුප්තෞ ස්ඵූර්තිරුත්කටා .

ස්වප්නජාගරයෝරීෂදිෂ්ටසන්දර්ශනාදිනා .. 208..

නෛවායමානන්දමයඃ පරාත්මා

සෝපාධිකත්වාත්ප්රකෘතේර්විකාරාත් .

කාර්යත්වහේතෝඃ සුකෘතක්රියායා

විකාරසඞ්ඝාතසමාහිතත්වාත් .. 209..

පඤ්චානාමපි කෝශානාං නිෂේධේ යුක්තිතඃ ශ්රුතේඃ . (පාඨභේදඃ - යුක්තිතඃ කෘතේ)

තන්නිෂේධාවධි සාක්ෂී බෝධරූපෝ(අ)වශිෂ්යතේ .. 210.. (පාඨභේදඃ - තන්නිෂේධාවධිඃ)

යෝ(අ)යමාත්මා ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ පඤ්චකෝශවිලක්ෂණඃ .

අවස්ථාත්රයසාක්ෂී සන්නිර්විකාරෝ නිරඤ්ජනඃ .

සදානන්දඃ ස විජ්ඤේයඃ ස්වාත්මත්වේන විපශ්චිතා .. 211..

ශිෂ්ය උවාච .

මිථ්යාත්වේන නිෂිද්ධේෂු කෝශේෂ්වේතේෂු පඤ්චසු .

සර්වාභාවං විනා කිඤ්චින්න පශ්යාම්යත්ර හේ ගුරෝ .

විජ්ඤේයං කිමු වස්ත්වස්ති ස්වාත්මනා(අ)(අ)ත්මවිපශ්චිතා .. 212.. (පාඨභේදඃ - ස්වාත්මනාත්ර විපශ්චිතා)

ශ්රීගුරුරුවාච .

සත්යමුක්තං ත්වයා විද්වන්නිපුණෝ(අ)සි විචාරණේ .

අහමාදිවිකාරාස්තේ තදභාවෝ(අ)යමප්යනු .. 213.. (පාඨභේදඃ - (අ)යමප්යථ)

සර්වේ යේනානුභූයන්තේ යඃ ස්වයං නානුභූයතේ .

තමාත්මානං වේදිතාරං විද්ධි බුද්ධ්යා සුසූක්ෂ්මයා .. 214..

තත්සාක්ෂිකං භවේත්තත්තද්යද්යද්යේනානුභූයතේ .

කස්යාප්යනනුභූතාර්ථේ සාක්ෂිත්වං නෝපයුජ්යතේ .. 215.. (පාඨභේදඃ - නෝපපද්යතේ)

අසෞ ස්වසාක්ෂිකෝ භාවෝ යතඃ ස්වේනානුභූයතේ .

අතඃ පරං ස්වයං සාක්ෂාත්ප්රත්යගාත්මා න චේතරඃ .. 216..

ජාග්රත්ස්වප්නසුෂුප්තිෂු ස්ඵුටතරං යෝ(අ)සෞ සමුජ්ජෘම්භතේ

ප්රත්යග්රූපතයා සදාහමහමිත්යන්තඃ ස්ඵුරන්නෛකධා . (පාඨභේදඃ - ස්ඵුරන්නේකධා)

නානාකාරවිකාරභාගින ඉමාන් පශ්යන්නහන්ධීමුඛාන් (පාඨභේදඃ - භාජින)

නිත්යානන්දචිදාත්මනා ස්ඵුරති තං විද්ධි ස්වමේතං හෘදි .. 217..

ඝටෝදකේ බිම්බිතමර්කබිම්බ-

මාලෝක්ය මූඪෝ රවිමේව මන්යතේ .

තථා චිදාභාසමුපාධිසංස්ථං

භ්රාන්ත්යාහමිත්යේව ජඩෝ(අ)භිමන්යතේ .. 218..

ඝටං ජලං තද්ගතමර්කබිම්බං

විහාය සර්වං විනිරීක්ෂ්යතේ(අ)ර්කඃ . (පාඨභේදඃ - දිවි වීක්ෂ්යතේ(අ)ර්කඃ)

තටස්ථ ඒතත්ත්රිතයාවභාසකඃ (පාඨභේදඃ - තටස්ථිතඃ තත්ත්රි)

ස්වයම්ප්රකාශෝ විදුෂා යථා තථා .. 219..

දේහං ධියං චිත්ප්රතිබිම්බමේවං (පාඨභේදඃ - චිත්ප්රතිබිම්බමේතං)

විසෘජ්ය බුද්ධෞ නිහිතං ගුහායාම් .

ද්රෂ්ටාරමාත්මානමඛණ්ඩබෝධං

සර්වප්රකාශං සදසද්විලක්ෂණම් .. 220..

නිත්යං විභුං සර්වගතං සුසූක්ෂ්මං

අන්තර්බහිඃශූන්යමනන්යමාත්මනඃ .

විජ්ඤාය සම්යඞ්නිජරූපමේතත්

පුමාන් විපාප්මා විරජෝ විමෘත්යුඃ .. 221..

විශෝක ආනන්දඝනෝ විපශ්චිත්

ස්වයං කුතශ්චින්න බිභේති කශ්චිත් .

නාන්යෝ(අ)ස්ති පන්ථා භවබන්ධමුක්තේඃ

විනා ස්වතත්ත්වාවගමං මුමුක්ෂෝඃ .. 222..

බ්රහ්මාභින්නත්වවිජ්ඤානං භවමෝක්ෂස්ය කාරණම් .

යේනාද්විතීයමානන්දං බ්රහ්ම සම්පද්යතේ බුධෛඃ .. 223.. (පාඨභේදඃ - සම්පද්යතේ බුධඃ)

බ්රහ්මභූතස්තු සංසෘත්යෛ විද්වාන්නාවර්තතේ පුනඃ .

විජ්ඤාතව්යමතඃ සම්යග්බ්රහ්මාභින්නත්වමාත්මනඃ .. 224..

සත්යං ජ්ඤානමනන්තං බ්රහ්ම විශුද්ධං පරං ස්වතඃසිද්ධම් .

නිත්යානන්දෛකරසං ප්රත්යගභින්නං නිරන්තරං ජයති .. 225..

සදිදං පරමාද්වෛතං ස්වස්මාදන්යස්ය වස්තුනෝ(අ)භාවාත් .

න හ්යන්යදස්ති කිඤ්චිත් සම්යක් පරමාර්ථතත්ත්වබෝධදශායාම් .. 226.. (පාඨභේදඃ - පරතත්ත්වබෝධසුදශායාම්)

යදිදං සකලං විශ්වං නානාරූපං ප්රතීතමජ්ඤානාත් .

තත්සර්වං බ්රහ්මෛව ප්රත්යස්තාශේෂභාවනාදෝෂම් .. 227..

මෘත්කාර්යභූතෝ(අ)පි මෘදෝ න භින්නඃ

කුම්භෝ(අ)ස්ති සර්වත්ර තු මෘත්ස්වරූපාත් .

න කුම්භරූපං පෘථගස්ති කුම්භඃ

කුතෝ මෘෂා කල්පිතනාමමාත්රඃ .. 228..

කේනාපි මෘද්භින්නතයා ස්වරූපං

ඝටස්ය සන්දර්ශයිතුං න ශක්යතේ .

අතෝ ඝටඃ කල්පිත ඒව මෝහා-

න්මෘදේව සත්යං පරමාර්ථභූතම් .. 229..

සද්බ්රහ්මකාර්යං සකලං සදේවං (පාඨභේදඃ - සදෛව)

තන්මාත්රමේතන්න තතෝ(අ)න්යදස්ති . (පාඨභේදඃ - සන්මාත්රමේතන්න)

අස්තීති යෝ වක්ති න තස්ය මෝහෝ

විනිර්ගතෝ නිද්රිතවත්ප්රජල්පඃ .. 230..

බ්රහ්මෛවේදං විශ්වමිත්යේව වාණී

ශ්රෞතී බ්රූතේ(අ)ථර්වනිෂ්ඨා වරිෂ්ඨා .

තස්මාදේතද්බ්රහ්මමාත්රං හි විශ්වං

නාධිෂ්ඨානාද්භින්නතා(අ)(අ)රෝපිතස්ය .. 231..

සත්යං යදි ස්යාජ්ජගදේතදාත්මනෝ(අ)

නන්තත්ත්වහානිර්නිගමාප්රමාණතා .

අසත්යවාදිත්වමපීශිතුඃ ස්යා-

න්නෛතත්ත්රයං සාධු හිතං මහාත්මනාම් .. 232..

ඊශ්වරෝ වස්තුතත්ත්වජ්ඤෝ න චාහං තේෂ්වවස්ථිතඃ .

න ච මත්ස්ථානි භූතානීත්යේවමේව ව්යචීක්ලෘපත් .. 233.. (පාඨභේදඃ - ව්යචීකථත්)

යදි සත්යං භවේද්විශ්වං සුෂුප්තාවුපලභ්යතාම් .

යන්නෝපලභ්යතේ කිඤ්චිදතෝ(අ)සත්ස්වප්නවන්මෘෂා .. 234..

අතඃ පෘථඞ්නාස්ති ජගත්පරාත්මනඃ

පෘථක්ප්රතීතිස්තු මෘෂා ගුණාදිවත් . ගුණාහිවත්

ආරෝපිතස්යාස්ති කිමර්ථවත්තා(අ)-

ධිෂ්ඨානමාභාති තථා භ්රමේණ .. 235..

භ්රාන්තස්ය යද්යද්භ්රමතඃ ප්රතීතං

බ්රහ්මෛව තත්තද්රජතං හි ශුක්තිඃ .

ඉදන්තයා බ්රහ්ම සදෛව රූප්යතේ (පාඨභේදඃ - සදේව)

ත්වාරෝපිතං බ්රහ්මණි නාමමාත්රම් .. 236..

අතඃ පරං බ්රහ්ම සදද්විතීයං

විශුද්ධවිජ්ඤානඝනං නිරඤ්ජනම් .

ප්රශාන්තමාද්යන්තවිහීනමක්රියං

නිරන්තරානන්දරසස්වරූපම් .. 237..

නිරස්තමායාකෘතසර්වභේදං

නිත්යං සුඛං නිෂ්කලමප්රමේයම් . (පාඨභේදඃ - නිත්යං ධ්රුවං)

අරූපමව්යක්තමනාඛ්යමව්යයං

ජ්යෝතිඃ ස්වයං කිඤ්චිදිදං චකාස්ති .. 238..

ජ්ඤාතෘජ්ඤේයජ්ඤානශූන්යමනන්තං නිර්විකල්පකම් .

කේවලාඛණ්ඩචින්මාත්රං පරං තත්ත්වං විදුර්බුධාඃ .. 239..

අහේයමනුපාදේයං මනෝවාචාමගෝචරම් .

අප්රමේයමනාද්යන්තං බ්රහ්ම පූර්ණමහං මහඃ .. 240.. (පාඨභේදඃ - පූර්ණං මහන්මහඃ)

තත්ත්වම්පදාභ්යාමභිධීයමානයෝඃ

බ්රහ්මාත්මනෝඃ ශෝධිතයෝර්යදීත්ථම් . (පාඨභේදඃ - ශෝධිතයෝර්යදිත්ථම්)

ශ්රුත්යා තයෝස්තත්ත්වමසීති සම්යග්

ඒකත්වමේව ප්රතිපාද්යතේ මුහුඃ .. 241-

ඒක්යං තයෝර්ලක්ෂිතයෝර්න වාච්යයෝඃ

නිගද්යතේ(අ)න්යෝන්යවිරුද්ධධර්මිණෝඃ .

ඛද්යෝතභාන්වෝරිව රාජභෘත්යයෝඃ

කූපාම්බුරාශ්යෝඃ පරමාණුමේර්වෝඃ .. 242..

තයෝර්විරෝධෝ(අ)යමුපාධිකල්පිතෝ

න වාස්තවඃ කශ්චිදුපාධිරේෂඃ .

ඊශස්ය මායා මහදාදිකාරණං

ජීවස්ය කාර්යං ශඍණු පඤ්චකෝශම් .. 243.. (පාඨභේදඃ - පඤ්චකෝශාඃ)

ඒතාවුපාධී පරජීවයෝස්තයෝඃ

සම්යඞ්නිරාසේ න පරෝ න ජීවඃ .

රාජ්යං නරේන්ද්රස්ය භටස්ය ඛේටක්-

ස්තයෝරපෝහේ න භටෝ න රාජා .. 244..

අථාත ආදේශ ඉති ශ්රුතිඃ ස්වයං

නිෂේධති බ්රහ්මණි කල්පිතං ද්වයම් .

ශ්රුතිප්රමාණානුගෘහීතබෝධා- (පාඨභේදඃ - ප්රමාණානුගෘහීතයුක්ත්යා)

ත්තයෝර්නිරාසඃ කරණීය ඒව .. 245..

නේදං නේදං කල්පිතත්වාන්න සත්යං

රජ්ජුදෘෂ්ටව්යාලවත්ස්වප්නවච්ච . (පාඨභේදඃ - රජ්ජෞ)

ඉත්ථං දෘශ්යං සාධුයුක්ත්යා ව්යපෝහ්ය

ජ්ඤේයඃ පශ්චාදේකභාවස්තයෝර්යඃ .. 246..

තතස්තු තෞ ලක්ෂණයා සුලක්ෂ්යෞ

තයෝරඛණ්ඩෛකරසත්වසිද්ධයේ .

නාලං ජහත්යා න තථා(අ)ජහත්යා

කින්තූභයාර්ථාත්මිකයෛව භාව්යම් .. 247.. (පාඨභේදඃ - භයාර්ථෛකතයෛව)

ස දේවදත්තෝ(අ)යමිතීහ චෛකතා

විරුද්ධධර්මාංශමපාස්ය කථ්යතේ .

යථා තථා තත්ත්වමසීතිවාක්යේ

විරුද්ධධර්මානුභයත්ර හිත්වා .. 248..

සංලක්ෂ්ය චින්මාත්රතයා සදාත්මනෝඃ

අඛණ්ඩභාවඃ පරිචීයතේ බුධෛඃ .

ඒවං මහාවාක්යශතේන කථ්යතේ

බ්රහ්මාත්මනෝරෛක්යමඛණ්ඩභාවඃ .. 249..

අස්ථූලමිත්යේතදසන්නිරස්ය

සිද්ධං ස්වතෝ ව්යෝමවදප්රතර්ක්යම් .

අතෝ මෘෂාමාත්රමිදං ප්රතීතං

ජහීහි යත්ස්වාත්මතයා ගෘහීතම් .

බ්රහ්මාහමිත්යේව විශුද්ධබුද්ධ්යා

විද්ධි ස්වමාත්මානමඛණ්ඩබෝධම් .. 250..

මෘත්කාර්යං සකලං ඝටාදි සතතං මෘන්මාත්රමේවාහිතං (පාඨභේදඃ - මෘන්මාත්රමේවාභිතඃ)

තද්වත්සජ්ජනිතං සදාත්මකමිදං සන්මාත්රමේවාඛිලම් .

යස්මාන්නාස්ති සතඃ පරං කිමපි තත්සත්යං ස ආත්මා ස්වයං

තස්මාත්තත්ත්වමසි ප්රශාන්තමමලං බ්රහ්මාද්වයං යත්පරම් .. 251..

නිද්රාකල්පිතදේශකාලවිෂයජ්ඤාත්රාදි සර්වං යථා

මිථ්යා තද්වදිහාපි ජාග්රති ජගත්ස්වාජ්ඤානකාර්යත්වතඃ .

යස්මාදේවමිදං ශරීරකරණප්රාණාහමාද්යප්යසත්

තස්මාත්තත්ත්වමසි ප්රශාන්තමමලං බ්රහ්මාද්වයං යත්පරම් .. 252..

යත්ර භ්රාන්ත්යා කල්පිතං තද්විවේකේ (පාඨභේදඃ - යද්විවේකේ)

තත්තන්මාත්රං නෛව තස්මාද්විභින්නම් .

ස්වප්නේ නෂ්ටං ස්වප්නවිශ්වං විචිත්රං

ස්වස්මාද්භින්නං කින්නු දෘෂ්ටං ප්රබෝධේ .. 253..

ජාතිනීතිකුලගෝත්රදූරගං

නාමරූපගුණදෝෂවර්ජිතම් .

දේශකාලවිෂයාතිවර්ති යද්

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 254..

යත්පරං සකලවාගගෝචරං

ගෝචරං විමලබෝධචක්ෂුෂඃ .

ශුද්ධචිද්ඝනමනාදි වස්තු යද්

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 255..

ෂඩ්භිරූර්මිභිරයෝගි යෝගිහෘද්-

භාවිතං න කරණෛර්විභාවිතම් .

බුද්ධ්යවේද්යමනවද්යමස්ති යද් (පාඨභේදඃ - භූති යද්)

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 256..

භ්රාන්තිකල්පිතජගත්කලාශ්රයං

ස්වාශ්රයං ච සදසද්විලක්ෂණම් .

නිෂ්කලං නිරුපමානවද්ධි යද් (පාඨභේදඃ - නිරුපමානමෘද්ධිමත්)

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 257..

ජන්මවෘද්ධිපරිණත්යපක්ෂය-

ව්යාධිනාශනවිහීනමව්යයම් .

විශ්වසෘෂ්ට්යවවිඝාතකාරණං (පාඨභේදඃ - වනඝාතකාරණං)

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 258..

අස්තභේදමනපාස්තලක්ෂණං

නිස්තරඞ්ගජලරාශිනිශ්චලම් .

නිත්යමුක්තමවිභක්තමූර්ති යද්

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 259..

ඒකමේව සදනේකකාරණං

කාරණාන්තරනිරාස්යකාරණම් . (පාඨභේදඃ - සකාරණම්)

කාර්යකාරණවිලක්ෂණං ස්වයං

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 260..

නිර්විකල්පකමනල්පමක්ෂරං

යත්ක්ෂරාක්ෂරවිලක්ෂණං පරම් .

නිත්යමව්යයසුඛං නිරඤ්ජනං

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 261..

යද්විභාති සදනේකධා භ්රමා-

න්නාමරූපගුණවික්රියාත්මනා .

හේමවත්ස්වයමවික්රියං සදා

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 262..

යච්චකාස්ත්යනපරං පරාත්පරං

ප්රත්යගේකරසමාත්මලක්ෂණම් .

සත්යචිත්සුඛමනන්තමව්යයං

බ්රහ්ම තත්ත්වමසි භාවයාත්මනි .. 263..

උක්තමර්ථමිමමාත්මනි ස්වයං

භාවයේත්ප්රථිතයුක්තිභිර්ධියා . (පාඨභේදඃ - භාවය ප්රථිත)

සංශයාදිරහිතං කරාම්බුවත්

තේන තත්ත්වනිගමෝ භවිෂ්යති .. 264..

සම්බෝධමාත්රං පරිශුද්ධතත්ත්වං (පාඨභේදඃ - ස්වං බෝධමාත්රං)

විජ්ඤාය සඞ්ඝේ නෘපවච්ච සෛන්යේ .

තදාශ්රයඃ ස්වාත්මනි සර්වදා ස්ථිතෝ (පාඨභේදඃ - තදාත්මනෛවාත්මනි)

විලාපය බ්රහ්මණි විශ්වජාතම් .. 265.. (පාඨභේදඃ - දෘශ්යජාතම්)

බුද්ධෞ ගුහායාං සදසද්විලක්ෂණං

බ්රහ්මාස්ති සත්යං පරමද්විතීයම් .

තදාත්මනා යෝ(අ)ත්ර වසේද්ගුහායාං

පුනර්න තස්යාඞ්ගගුහාප්රවේශඃ .. 266..

ජ්ඤාතේ වස්තුන්යපි බලවතී වාසනා(අ)නාදිරේෂා

කර්තා භෝක්තාප්යහමිති දෘඪා යා(අ)ස්ය සංසාරහේතුඃ .

ප්රත්යග්දෘෂ්ට්යා(අ)(අ)ත්මනි නිවසතා සාපනේයා ප්රයත්නා-

න්මුක්තිං ප්රාහුස්තදිහ මුනයෝ වාසනාතානවං යත් .. 267..

අහං මමේති යෝ භාවෝ දේහාක්ෂාදාවනාත්මනි .

අධ්යාසෝ(අ)යං නිරස්තව්යෝ විදුෂා ස්වාත්මනිෂ්ඨයා .. 268..

ජ්ඤාත්වා ස්වං ප්රත්යගාත්මානං බුද්ධිතද්වෘත්තිසාක්ෂිණම් .

සෝ(අ)හමිත්යේව සද්වෘත්ත්යා(අ)නාත්මන්යාත්මමතිං ජහි .. 269..

ලෝකානුවර්තනං ත්යක්ත්වා ත්යක්ත්වා දේහානුවර්තනම් .

ශාස්ත්රානුවර්තනං ත්යක්ත්වා ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 270..

ලෝකවාසනයා ජන්තෝඃ ශාස්ත්රවාසනයාපි ච .

දේහවාසනයා ජ්ඤානං යථාවන්නෛව ජායතේ .. 271

සංසාරකාරාගෘහමෝක්ෂමිච්ඡෝ-

රයෝමයං පාදනිබන්ධශඍඞ්ඛලම් . (පාඨභේදඃ - නිබද්ධ)

වදන්ති තජ්ජ්ඤාඃ පටු වාසනාත්රයං

යෝ(අ)ස්මාද්විමුක්තඃ සමුපෛති මුක්තිම් .. 272..

ජලාදිසංසර්ගවශාත්ප්රභූත- (පාඨභේදඃ - ජලාදිසම්පර්කවශාත්)

දුර්ගන්ධධූතා(අ)ගරුදිව්යවාසනා .

සඞ්ඝර්ෂණේනෛව විභාති සම්ය-

ග්විධූයමානේ සති බාහ්යගන්ධේ .. 273..

අන්තඃශ්රිතානන්තදුරන්තවාසනා-

ධූලීවිලිප්තා පරමාත්මවාසනා .

ප්රජ්ඤාතිසඞ්ඝර්ෂණතෝ විශුද්ධා

ප්රතීයතේ චන්දනගන්ධවත් ස්ඵුටම් .. 274.. (පාඨභේදඃ - ස්ඵුටා)

අනාත්මවාසනාජාලෛස්තිරෝභූතාත්මවාසනා .

නිත්යාත්මනිෂ්ඨයා තේෂාං නාශේ භාති ස්වයං ස්ඵුටම් .. 275.. (පාඨභේදඃ - ස්ඵුටා)

යථා යථා ප්රත්යගවස්ථිතං මනඃ

තථා තථා මුඤ්චති බාහ්යවාසනාම් . (පාඨභේදඃ - බාහ්යවාසනාඃ)

නිඃශේෂමෝක්ෂේ සති වාසනානාං

ආත්මානුභූතිඃ ප්රතිබන්ධශූන්යා .. 276..

ස්වාත්මන්යේව සදා ස්ථිත්වා මනෝ නශ්යති යෝගිනඃ . (පාඨභේදඃ - ස්ථිත්යා)

වාසනානාං ක්ෂයශ්චාතඃ ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 277..

තමෝ ද්වාභ්යාං රජඃ සත්ත්වාත්සත්ත්වං ශුද්ධේන නශ්යති .

තස්මාත්සත්ත්වමවෂ්ටභ්ය ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 278..

ප්රාරබ්ධං පුෂ්යති වපුරිති නිශ්චිත්ය නිශ්චලඃ .

ධෛර්යමාලම්බ්ය යත්නේන ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 279..

නාහං ජීවඃ පරං බ්රහ්මේත්යතද්ව්යාවෘත්තිපූර්වකම් .

වාසනාවේගතඃ ප්රාප්තස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 280..

ශ්රුත්යා යුක්ත්යා ස්වානුභූත්යා ජ්ඤාත්වා සාර්වාත්ම්යමාත්මනඃ .

ක්වචිදාභාසතඃ ප්රාප්තස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 281..

අනාදානවිසර්ගාභ්යාමීෂන්නාස්ති ක්රියා මුනේඃ . (පාඨභේදඃ - අන්නාදානවිසර්ගා)

තදේකනිෂ්ඨයා නිත්යං ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 282..

තත්ත්වමස්යාදිවාක්යෝත්ථබ්රහ්මාත්මෛකත්වබෝධතඃ .

බ්රහ්මණ්යාත්මත්වදාර්ඪ්යාය ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 283..

අහම්භාවස්ය දේහේ(අ)ස්මින්නිඃශේෂවිලයාවධි .

සාවධානේන යුක්තාත්මා ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 284..

ප්රතීතිර්ජීවජගතෝඃ ස්වප්නවද්භාති යාවතා .

තාවන්නිරන්තරං විද්වන්ස්වාධ්යාසාපනයං කුරු .. 285..

නිද්රායා ලෝකවාර්තායාඃ ශබ්දාදේරපි විස්මෘතේඃ .

ක්වචින්නාවසරං දත්ත්වා චින්තයාත්මානමාත්මනි .. 286..

මාතාපිත්රෝර්මලෝද්භූතං මලමාංසමයං වපුඃ .

ත්යක්ත්වා චාණ්ඩාලවද්දූරං බ්රහ්මීභූය කෘතී භව .. 287..

ඝටාකාශං මහාකාශ ඉවාත්මානං පරාත්මනි .

විලාප්යාඛණ්ඩභාවේන තූෂ්ණී භව සදා මුනේ .. 288.. (පාඨභේදඃ - තූෂ්ණීං)

ස්වප්රකාශමධිෂ්ඨානං ස්වයම්භූය සදාත්මනා .

බ්රහ්මාණ්ඩමපි පිණ්ඩාණ්ඩං ත්යජ්යතාං මලභාණ්ඩවත් .. 289..

චිදාත්මනි සදානන්දේ දේහාරූඪාමහන්ධියම් .

නිවේශ්ය ලිඞ්ගමුත්සෘජ්ය කේවලෝ භව සර්වදා .. 290..

යත්රෛෂ ජගදාභාසෝ දර්පණාන්තඃ පුරං යථා .

තද්බ්රහ්මාහමිති ජ්ඤාත්වා කෘතකෘත්යෝ භවිෂ්යසි .. 291..

යත්සත්යභූතං නිජරූපමාද්යං

චිදද්වයානන්දමරූපමක්රියම් .

තදේත්ය මිථ්යාවපුරුත්සෘජේත (පාඨභේදඃ - සෘජෛත)

ශෛලූෂවද්වේෂමුපාත්තමාත්මනඃ .. 292..

සර්වාත්මනා දෘශ්යමිදං මෘෂෛව

නෛවාහමර්ථඃ ක්ෂණිකත්වදර්ශනාත් .

ජානාම්යහං සර්වමිති ප්රතීතිඃ

කුතෝ(අ)හමාදේඃ ක්ෂණිකස්ය සිධ්යේත් .. 293..

අහම්පදාර්ථස්ත්වහමාදිසාක්ෂී

නිත්යං සුෂුප්තාවපි භාවදර්ශනාත් .

බ්රූතේ හ්යජෝ නිත්ය ඉති ශ්රුතිඃ ස්වයං

තත්ප්රත්යගාත්මා සදසද්විලක්ෂණඃ .. 294..

විකාරිණාං සර්වවිකාරවේත්තා

නිත්යාවිකාරෝ භවිතුං සමර්හති . (පාඨභේදඃ - නිත්යෝ(අ)විකාරෝ)

මනෝරථස්වප්නසුෂුප්තිෂු ස්ඵුටං

පුනඃ පුනර්දෘෂ්ටමසත්ත්වමේතයෝඃ .. 295..

අතෝ(අ)භිමානං ත්යජ මාංසපිණ්ඩේ

පිණ්ඩාභිමානින්යපි බුද්ධිකල්පිතේ .

කාලත්රයාබාධ්යමඛණ්ඩබෝධං

ජ්ඤාත්වා ස්වමාත්මානමුපෛහි ශාන්තිම් .. 296..

ත්යජාභිමානං කුලගෝත්රනාම-

රූපාශ්රමේෂ්වාර්ද්රශවාශ්රිතේෂු .

ලිඞ්ගස්ය ධර්මානපි කර්තෘතාදීං-

ස්ත්යක්ත්වා භවාඛණ්ඩසුඛස්වරූපඃ .. 297..

සන්ත්යන්යේ ප්රතිබන්ධාඃ පුංසඃ සංසාරහේතවෝ දෘෂ්ටාඃ .

තේෂාමේවං මූලං ප්රථමවිකාරෝ භවත්යහඞ්කාරඃ .. 298.. (පාඨභේදඃ - තේෂාමේෂාං)

යාවත්ස්යාත්ස්වස්ය සම්බන්ධෝ(අ)හඞ්කාරේණ දුරාත්මනා .

තාවන්න ලේශමාත්රාපි මුක්තිවාර්තා විලක්ෂණා .. 299..

අහඞ්කාරග්රහාන්මුක්තඃ ස්වරූපමුපපද්යතේ .

චන්ද්රවද්විමලඃ පූර්ණඃ සදානන්දඃ ස්වයම්ප්රභඃ .. 300..

යෝ වා පුරේ සෝ(අ)හමිති ප්රතීතෝ (පාඨභේදඃ - පුරෛෂෝ(අ)හමිති)

බුද්ධ්යා ප්රක්ලෘප්තස්තමසා(අ)තිමූඪයා . (පාඨභේදඃ - බුද්ධ්යා(අ)විවික්තස්තමසා)

තස්යෛව නිඃශේෂතයා විනාශේ

බ්රහ්මාත්මභාවඃ ප්රතිබන්ධශූන්යඃ .. 301..

බ්රහ්මානන්දනිධිර්මහාබලවතා(අ)හඞ්කාරඝෝරාහිනා

සංවේෂ්ට්යාත්මනි රක්ෂ්යතේ ගුණමයෛශ්චණ්ඩේස්ත්රිභිර්මස්තකෛඃ (පාඨභේදඃ - චණ්ඩෛ)

විජ්ඤානාඛ්යමහාසිනා ශ්රුතිමතා විච්ඡිද්ය ශීර්ෂත්රයං (පාඨභේදඃ - ද්යුතිමතා)

නිර්මූල්යාහිමිමං නිධිං සුඛකරං ධීරෝ(අ)නුභෝක්තුඞ්ක්ෂමඃ .. 302..

යාවද්වා යත්කිඤ්චිද්විෂදෝෂස්ඵූර්තිරස්ති චේද්දේහේ .

කථමාරෝග්යාය භවේත්තද්වදහන්තාපි යෝගිනෝ මුක්ත්යෛ .. 303..

අහමෝ(අ)ත්යන්තනිවෘත්ත්යා තත්කෘතනානාවිකල්පසංහෘත්යා .

ප්රත්යක්තත්ත්වවිවේකාදිදමහමස්මීති වින්දතේ තත්ත්වම් .. 304.. (පාඨභේදඃ - විවේකාදයම්)

අහඞ්කාරේ කර්තර්යහමිති මතිං මුඤ්ච සහසා (පාඨභේදඃ - අහඞ්කර්තර්යස්මින්නහමිති)

විකාරාත්මන්යාත්මප්රතිඵලජුෂි ස්වස්ථිතිමුෂි .

යදධ්යාසාත්ප්රාප්තා ජනිමෘතිජරාදුඃඛබහුලා

ප්රතීචශ්චින්මූර්තේස්තව සුඛතනෝඃ සංසෘතිරියම් .. 305..

සදෛකරූපස්ය චිදාත්මනෝ විභෝ-

රානන්දමූර්තේරනවද්යකීර්තේඃ .

නෛවාන්යථා ක්වාප්යවිකාරිණස්තේ

විනාහමධ්යාසමමුෂ්ය සංසෘතිඃ .. 306..

තස්මාදහඞ්කාරමිමං ස්වශත්රුං

භෝක්තුර්ගලේ කණ්ටකවත්ප්රතීතම් .

විච්ඡිද්ය විජ්ඤානමහාසිනා ස්ඵුටං

භුඞ්ක්ෂ්වාත්මසාම්රාජ්යසුඛං යථේෂ්ටම් .. 307..

තතෝ(අ)හමාදේර්විනිවර්ත්ය වෘත්තිං

සන්ත්යක්තරාගඃ පරමාර්ථලාභාත් .

තූෂ්ණීං සමාස්ස්වාත්මසුඛානුභූත්යා

පූර්ණාත්මනා බ්රහ්මණි නිර්විකල්පඃ .. 308..

සමූලකෘත්තෝ(අ)පි මහානහං පුනඃ

ව්යුල්ලේඛිතඃ ස්යාද්යදි චේතසා ක්ෂණම් .

සඤ්ජීව්ය වික්ෂේපශතං කරෝති

නභස්වතා ප්රාවෘෂි වාරිදෝ යථා .. 309..

නිගෘහ්ය ශත්රෝරහමෝ(අ)වකාශඃ

ක්වචින්න දේයෝ විෂයානුචින්තයා .

ස ඒව සඤ්ජීවනහේතුරස්ය

ප්රක්ෂීණජම්බීරතරෝරිවාම්බු .. 310..

දේහාත්මනා සංස්ථිත ඒව කාමී

විලක්ෂණඃ කාමයිතා කථං ස්යාත් .

අතෝ(අ)ර්ථසන්ධානපරත්වමේව

භේදප්රසක්ත්යා භවබන්ධහේතුඃ .. 311..

කාර්යප්රවර්ධනාද්බීජප්රවෘද්ධිඃ පරිදෘශ්යතේ .

කාර්යනාශාද්බීජනාශස්තස්මාත්කාර්යං නිරෝධයේත් .. 312..

වාසනාවෘද්ධිතඃ කාර්යං කාර්යවෘද්ධ්යා ච වාසනා .

වර්ධතේ සර්වථා පුංසඃ සංසාරෝ න නිවර්තතේ .. 313..

සංසාරබන්ධවිච්ඡිත්ත්යෛ තද් ද්වයං ප්රදහේද්යතිඃ .

වාසනාවෘද්ධිරේතාභ්යාං චින්තයා ක්රියයා බහිඃ .. 314.. (පාඨභේදඃ - වාසනා ප්රේර්යතේ හ්යන්තඃ)

තාභ්යාං ප්රවර්ධමානා සා සූතේ සංසෘතිමාත්මනඃ .

ත්රයාණාං ච ක්ෂයෝපායඃ සර්වාවස්ථාසු සර්වදා .. 315..

සර්වත්ර සර්වතඃ සර්වබ්රහ්මමාත්රාවලෝකනෛඃ . (පාඨභේදඃ - මාත්රාවලෝකනම්)

සද්භාවවාසනාදාර්ඪ්යාත්තත්ත්රයං ලයමශ්නුතේ .. 316..

ක්රියානාශේ භවේච්චින්තානාශෝ(අ)ස්මාද්වාසනාක්ෂයඃ .

වාසනාප්රක්ෂයෝ මෝක්ෂඃ සා ජීවන්මුක්තිරිෂ්යතේ .. 317.. (පාඨභේදඃ - ස)

සද්වාසනාස්ඵූර්තිවිජෘම්භණේ සති

හ්යසෞ විලීනාප්යහමාදිවාසනා . (පාඨභේදඃ - විලීනා ත්වහමාදිවාසනා)

අතිප්රකෘෂ්ටාප්යරුණප්රභායාං

විලීයතේ සාධු යථා තමිස්රා .. 318..

තමස්තමඃකාර්යමනර්ථජාලං

න දෘශ්යතේ සත්යුදිතේ දිනේශේ .

තථා(අ)ද්වයානන්දරසානුභූතෞ

නෛවාස්ති බන්ධෝ න ච දුඃඛගන්ධඃ .. 319..

දෘශ්යං ප්රතීතං ප්රවිලාපයන්සන් (පාඨභේදඃ - ප්රවිලාපයන්ස්වයං)

සන්මාත්රමානන්දඝනං විභාවයන් .

සමාහිතඃ සන්බහිරන්තරං වා

කාලං නයේථාඃ සති කර්මබන්ධේ .. 320..

ප්රමාදෝ බ්රහ්මනිෂ්ඨායාං න කර්තව්යඃ කදාචන .

ප්රමාදෝ මෘත්යුරිත්යාහ භගවාන්බ්රහ්මණඃ සුතඃ .. 321..

න ප්රමාදාදනර්ථෝ(අ)න්යෝ ජ්ඤානිනඃ ස්වස්වරූපතඃ .

තතෝ මෝහස්තතෝ(අ)හන්ධීස්තතෝ බන්ධස්තතෝ ව්යථා .. 322..

විෂයාභිමුඛං දෘෂ්ට්වා විද්වාංසමපි විස්මෘතිඃ .

වික්ෂේපයති ධීදෝෂෛර්යෝෂා ජාරමිව ප්රියම් .. 323..

යථාපකෘෂ්ටං ශෛවාලං ක්ෂණමාත්රං න තිෂ්ඨති .

ආවෘණෝති තථා මායා ප්රාජ්ඤං වාපි පරාඞ්මුඛම් .. 324..

ලක්ෂ්යච්යුතං චේද්යදි චිත්තමීෂද්

බහිර්මුඛං සන්නිපතේත්තතස්තතඃ .

ප්රමාදතඃ ප්රච්යුතකේලිකන්දුකඃ

සෝපානපඞ්ක්තෞ පතිතෝ යථා තථා .. 325..

විෂයේෂ්වාවිශච්චේතඃ සඞ්කල්පයති තද්ගුණාන් .

සම්යක්සඞ්කල්පනාත්කාමඃ කාමාත්පුංසඃ ප්රවර්තනම් .. 326..

අතඃ ප්රමාදාන්න පරෝ(අ)ස්ති මෘත්යුඃ

විවේකිනෝ බ්රහ්මවිදඃ සමාධෞ .

සමාහිතඃ සිද්ධිමුපෛති සම්යක්

සමාහිතාත්මා භව සාවධානඃ .. 327..

තතඃ ස්වරූපවිභ්රංශෝ විභ්රෂ්ටස්තු පතත්යධඃ .

පතිතස්ය විනා නාශං පුනර්නාරෝහ ඊක්ෂ්යතේ .. 328..

සඞ්කල්පං වර්ජයේත්තස්මාත්සර්වානර්ථස්ය කාරණම් .

අපථ්යානි හි වස්තූනි ව්යාධිග්රස්තෝ යථෝත්සෘජේ .

ජීවතෝ යස්ය කෛවල්යං විදේහේ ස ච කේවලඃ .

යත්කිඤ්චිත් පශ්යතෝ භේදං භයං බ්රූතේ යජුඃශ්රුතිඃ .. 329..

යදා කදා වාපි විපශ්චිදේෂ

බ්රහ්මණ්යනන්තේ(අ)ප්යණුමාත්රභේදම් .

පශ්යත්යථාමුෂ්ය භයං තදෛව

යද්වීක්ෂිතං භින්නතයා ප්රමාදාත් .. 330.. (පාඨභේදඃ - යදීක්ෂිතං)

ශ්රුතිස්මෘතින්යායශතෛර්නිෂිද්ධේ

දෘශ්යේ(අ)ත්ර යඃ ස්වාත්මමතිං කරෝති .

උපෛති දුඃඛෝපරි දුඃඛජාතං

නිෂිද්ධකර්තා ස මලිම්ලුචෝ යථා .. 331..

සත්යාභිසන්ධානරතෝ විමුක්තෝ

මහත්ත්වමාත්මීයමුපෛති නිත්යම් .

මිථ්යාභිසන්ධානරතස්තු නශ්යේද්

දෘෂ්ටං තදේතද්යදචෞරචෞරයෝඃ .. 332.. (පාඨභේදඃ - චෝරචෝරයෝඃ)

යතිරසදනුසන්ධිං බන්ධහේතුං විහාය

ස්වයමයමහමස්මීත්යාත්මදෘෂ්ට්යෛව තිෂ්ඨේත්

සුඛයති නනු නිෂ්ඨා බ්රහ්මණි ස්වානුභූත්යා

හරති පරමවිද්යාකාර්යදුඃඛං ප්රතීතම් .. 333..

බාහ්යානුසන්ධිඃ පරිවර්ධයේත්ඵලං (පාඨභේදඃ - බාහ්යාභිසන්ධිඃ)

දුර්වාසනාමේව තතස්තතෝ(අ)ධිකාම් .

ජ්ඤාත්වා විවේකෛඃ පරිහෘත්ය බාහ්යං

ස්වාත්මානුසන්ධිං විදධීත නිත්යම් .. 334..

බාහ්යේ නිරුද්ධේ මනසඃ ප්රසන්නතා

මනඃප්රසාදේ පරමාත්මදර්ශනම් .

තස්මින්සුදෘෂ්ටේ භවබන්ධනාශෝ

බහිර්නිරෝධඃ පදවී විමුක්තේඃ .. 335..

කඃ පණ්ඩිතඃ සන්සදසද්විවේකී

ශ්රුතිප්රමාණඃ පරමාර්ථදර්ශී .

ජානන්හි කුර්යාදසතෝ(අ)වලම්බං

ස්වපාතහේතෝඃ ශිශුවන්මුමුක්ෂුඃ .. 336..

දේහාදිසංසක්තිමතෝ න මුක්තිඃ

මුක්තස්ය දේහාද්යභිමත්යභාවඃ .

සුප්තස්ය නෝ ජාගරණං න ජාග්රතඃ

ස්වප්නස්තයෝර්භින්නගුණාශ්රයත්වාත් .. 337..

අන්තර්බහිඃ ස්වං ස්ථිරජඞ්ගමේෂු

ජ්ඤාත්වා(අ)(අ)ත්මනාධාරතයා විලෝක්ය . (පාඨභේදඃ - ජ්ඤානාත්මන්)

ත්යක්තාඛිලෝපාධිරඛණ්ඩරූපඃ

පූර්ණාත්මනා යඃ ස්ථිත ඒෂ මුක්තඃ .. 338..

සර්වාත්මනා බන්ධවිමුක්තිහේතුඃ

සර්වාත්මභාවාන්න පරෝ(අ)ස්ති කශ්චිත් .

දෘශ්යාග්රහේ සත්යුපපද්යතේ(අ)සෞ

සර්වාත්මභාවෝ(අ)ස්ය සදාත්මනිෂ්ඨයා .. 339..

දෘශ්යස්යාග්රහණං කථං නු ඝටතේ දේහාත්මනා තිෂ්ඨතෝ

බාහ්යාර්ථානුභවප්රසක්තමනසස්තත්තත්ක්රියාං කුර්වතඃ .

සන්න්යස්තාඛිලධර්මකර්මවිෂයෛර්නිත්යාත්මනිෂ්ඨාපරෛඃ

තත්ත්වජ්ඤෛඃ කරණීයමාත්මනි සදානන්දේච්ඡුභිර්යත්නතඃ .. 340..

සර්වාත්මසිද්ධයේ භික්ෂෝඃ කෘතශ්රවණකර්මණඃ . (පාඨභේදඃ - සාර්වාත්ම්ය)

සමාධිං විදධාත්යේෂා ශාන්තෝ දාන්ත ඉති ශ්රුතිඃ .. 341..

ආරූඪශක්තේරහමෝ විනාශඃ

කර්තුන්න ශක්ය සහසාපි පණ්ඩිතෛඃ . (පාඨභේදඃ - කර්තුං න)

යේ නිර්විකල්පාඛ්යසමාධිනිශ්චලාඃ

තානන්තරා(අ)නන්තභවා හි වාසනාඃ .. 342..

අහම්බුද්ධ්යෛව මෝහින්යා යෝජයිත්වා(අ)(අ)වෘතේර්බලාත් .

වික්ෂේපශක්තිඃ පුරුෂං වික්ෂේපයති තද්ගුණෛඃ .. 343..

වික්ෂේපශක්තිවිජයෝ විෂමෝ විධාතුං

නිඃශේෂමාවරණශක්තිනිවෘත්ත්යභාවේ .

දෘග්දෘශ්යයෝඃ ස්ඵුටපයෝජලවද්විභාගේ

නශ්යේත්තදාවරණමාත්මනි ච ස්වභාවාත් .

නිඃසංශයේන භවති ප්රතිබන්ධශූන්යෝ

වික්ෂේපණං න හි තදා යදි චේන්මෘෂාර්ථේ .. 344.. (පාඨභේදඃ - නික්ෂේපණං)

සම්යග්විවේකඃ ස්ඵුටබෝධජන්යෝ

විභජ්ය දෘග්දෘශ්යපදාර්ථතත්ත්වම් .

ඡිනත්ති මායාකෘතමෝහබන්ධං

යස්මාද්විමුක්තස්තු පුනර්න සංසෘතිඃ .. 345.. (පාඨභේදඃ - විමුක්තස්ය)

පරාවරෛකත්වවිවේකවහ්නිඃ

දහත්යවිද්යාගහනං හ්යශේෂම් .

කිං ස්යාත්පුනඃ සංසරණස්ය බීජං

අද්වෛතභාවං සමුපේයුෂෝ(අ)ස්ය .. 346..

ආවරණස්ය නිවෘත්තිර්භවති හි සම්යක්පදාර්ථදර්ශනතඃ .

මිථ්යාජ්ඤානවිනාශස්තද්වික්ෂේපජනිතදුඃඛනිවෘත්තිඃ .. 347..

ඒතත්ත්රිතයං දෘෂ්ටං සම්යග්රජ්ජුස්වරූපවිජ්ඤානාත් .

තස්මාද්වස්තුසතත්ත්වං ජ්ඤාතව්යං බන්ධමුක්තයේ විදුෂා .. 348..

අයෝ(අ)ග්නියෝගාදිව සත්සමන්වයාන්

මාත්රාදිරූපේණ විජෘම්භතේ ධීඃ .

තත්කාර්යමේතද්ද්විතයං යතෝ මෘෂා (පාඨභේදඃ - තත්කාර්යමේව ත්රිතයං)

දෘෂ්ටං භ්රමස්වප්නමනෝරථේෂු .. 349..

තතෝ විකාරාඃ ප්රකෘතේරහම්මුඛා

දේහාවසානා විෂයාශ්ච සර්වේ .

ක්ෂණේ(අ)න්යථාභාවිතයා හ්යමීෂා- (පාඨභේදඃ - භාවින ඒෂ ආත්මා)

මසත්ත්වමාත්මා තු කදාපි නාන්යථා .. 350.. (පාඨභේදඃ - මසත්ත්වමාත්මා තු කදාපි)

නිත්යාද්වයාඛණ්ඩචිදේකරූපෝ

බුද්ධ්යාදිසාක්ෂී සදසද්විලක්ෂණඃ .

අහම්පදප්රත්යයලක්ෂිතාර්ථඃ

ප්රත්යක් සදානන්දඝනඃ පරාත්මා .. 351..

ඉත්ථං විපශ්චිත්සදසද්විභජ්ය

නිශ්චිත්ය තත්ත්වං නිජබෝධදෘෂ්ට්යා .

ජ්ඤාත්වා ස්වමාත්මානමඛණ්ඩබෝධං

තේභ්යෝ විමුක්තඃ ස්වයමේව ශාම්යති .. 352..

අජ්ඤානහෘදයග්රන්ථේර්නිඃශේෂවිලයස්තදා .

සමාධිනා(අ)විකල්පේන යදා(අ)ද්වෛතාත්මදර්ශනම් .. 353..

ත්වමහමිදමිතීයං කල්පනා බුද්ධිදෝෂාත්

ප්රභවති පරමාත්මන්යද්වයේ නිර්විශේෂේ .

ප්රවිලසති සමාධාවස්ය සර්වෝ විකල්පෝ

විලයනමුපගච්ඡේද්වස්තුතත්ත්වාවධෘත්යා .. 354..

ශාන්තෝ දාන්තඃ පරමුපරතඃ ක්ෂාන්තියුක්තඃ සමාධිං

කුර්වන්නිත්යං කලයති යතිඃ ස්වස්ය සර්වාත්මභාවම් .

තේනාවිද්යාතිමිරජනිතාන්සාධු දග්ධ්වා විකල්පාන්

බ්රහ්මාකෘත්යා නිවසති සුඛං නිෂ්ක්රියෝ නිර්විකල්පඃ .. 355..

සමාහිතා යේ ප්රවිලාප්ය බාහ්යං

ශ්රෝත්රාදි චේතඃ ස්වමහං චිදාත්මනි .

ත ඒව මුක්තා භවපාශබන්ධෛඃ

නාන්යේ තු පාරෝක්ෂ්යකථාභිධායිනඃ .. 356..

උපාධිභේදාත්ස්වයමේව භිද්යතේ (පාඨභේදඃ - යෝගාත්ස්වයමේව)

චෝපාධ්යපෝහේ ස්වයමේව කේවලඃ .

තස්මාදුපාධේර්විලයාය විද්වාන්

වසේත්සදා(අ)කල්පසමාධිනිෂ්ඨයා .. 357..

සති සක්තෝ නරෝ යාති සද්භාවං හ්යේකනිෂ්ඨයා .

කීටකෝ භ්රමරං ධ්යායන් භ්රමරත්වාය කල්පතේ .. 358..

ක්රියාන්තරාසක්තිමපාස්ය කීටකෝ

ධ්යායන්නලිත්වං හ්යලිභාවමෘච්ඡති . (පාඨභේදඃ - ධ්යායන්යථාලිං)

තථෛව යෝගී පරමාත්මතත්ත්වං

ධ්යාත්වා සමායාති තදේකනිෂ්ඨයා .. 359..

අතීව සූක්ෂ්මං පරමාත්මතත්ත්වං

න ස්ථූලදෘෂ්ට්යා ප්රතිපත්තුමර්හති .

සමාධිනාත්යන්තසුසූක්ෂ්මවෘත්ත්යා

ජ්ඤාතව්යමාර්යෛරතිශුද්ධබුද්ධිභිඃ .. 360..

යථා සුවර්ණං පුටපාකශෝධිතං

ත්යක්ත්වා මලං ස්වාත්මගුණං සමෘච්ඡති .

තථා මනඃ සත්ත්වරජස්තමෝමලං

ධ්යානේන සන්ත්යජ්ය සමේති තත්ත්වම් .. 361..

නිරන්තරාභ්යාසවශාත්තදිත්ථං

පක්වං මනෝ බ්රහ්මණි ලීයතේ යදා .

තදා සමාධිඃ සවිකල්පවර්ජිතඃ (පාඨභේදඃ - ස විකල්පවර්ජිතඃ)

ස්වතෝ(අ)ද්වයානන්දරසානුභාවකඃ .. 362..

සමාධිනා(අ)නේන සමස්තවාසනා-

ග්රන්ථේර්විනාශෝ(අ)ඛිලකර්මනාශඃ .

අන්තර්බහිඃ සර්වත ඒව සර්වදා

ස්වරූපවිස්ඵූර්තිරයත්නතඃ ස්යාත් .. 363..

ශ්රුතේඃ ශතගුණං විද්යාන්මනනං මනනාදපි .

නිදිධ්යාසං ලක්ෂගුණමනන්තං නිර්විකල්පකම් .. 364..

නිර්විකල්පකසමාධිනා ස්ඵුටං

බ්රහ්මතත්ත්වමවගම්යතේ ධ්රුවම් .

නාන්යථා චලතයා මනෝගතේඃ

ප්රත්යයාන්තරවිමිශ්රිතං භවේත් .. 365..

අතඃ සමාධත්ස්ව යතේන්ද්රියඃ සන්

නිරන්තරං ශාන්තමනාඃ ප්රතීචි .

විධ්වංසය ධ්වාන්තමනාද්යවිද්යයා

කෘතං සදේකත්වවිලෝකනේන .. 366..

යෝගස්ය ප්රථමද්වාරං වාඞ්නිරෝධෝ(අ)පරිග්රහඃ . (පාඨභේදඃ - ප්රථමං ද්වාරං)

නිරාශා ච නිරීහා ච නිත්යමේකාන්තශීලතා .. 367..

ඒකාන්තස්ථිතිරින්ද්රියෝපරමණේ හේතුර්දමශ්චේතසඃ

සංරෝධේ කරණං ශමේන විලයං යායාදහංවාසනා .

තේනානන්දරසානුභූතිරචලා බ්රාහ්මී සදා යෝගිනඃ

තස්මාච්චිත්තනිරෝධ ඒව සතතං කාර්යඃ ප්රයත්නෝ මුනේඃ .. 368.. ප්රයත්නාන්මුනේඃ

වාචං නියච්ඡාත්මනි තං නියච්ඡ

බුද්ධෞ ධියං යච්ඡ ච බුද්ධිසාක්ෂිණි .

තං චාපි පූර්ණාත්මනි නිර්විකල්පේ

විලාප්ය ශාන්තිං පරමාං භජස්ව .. 369..

දේහප්රාණේන්ද්රියමනෝබුද්ධ්යාදිභිරුපාධිභිඃ .

යෛර්යෛර්වෘත්තේඃසමායෝගස්තත්තද්භාවෝ(අ)ස්ය යෝගිනඃ .. 370..

තන්නිවෘත්ත්යා මුනේඃ සම්යක් සර්වෝපරමණං සුඛම් .

සන්දෘශ්යතේ සදානන්දරසානුභවවිප්ලවඃ .. 371..

අන්තස්ත්යාගෝ බහිස්ත්යාගෝ විරක්තස්යෛව යුජ්යතේ .

ත්යජත්යන්තර්බහිඃසඞ්ගං විරක්තස්තු මුමුක්ෂයා .. 372..

බහිස්තු විෂයෛඃ සඞ්ගං තථාන්තරහමාදිභිඃ . (පාඨභේදඃ - සඞ්ගඃ)

විරක්ත ඒව ශක්නෝති ත්යක්තුං බ්රහ්මණි නිෂ්ඨිතඃ .. 373..

වෛරාග්යබෝධෞ පුරුෂස්ය පක්ෂිවත්

පක්ෂෞ විජානීහි විචක්ෂණ ත්වම් .

විමුක්තිසෞධාග්රලතාධිරෝහණං

තාභ්යාං විනා නාන්යතරේණ සිධ්යති .. 374..

අත්යන්තවෛරාග්යවතඃ සමාධිඃ

සමාහිතස්යෛව දෘඪප්රබෝධඃ .

ප්රබුද්ධතත්ත්වස්ය හි බන්ධමුක්තිඃ

මුක්තාත්මනෝ නිත්යසුඛානුභූතිඃ .. 375..

වෛරාග්යාන්න පරං සුඛස්ය ජනකං පශ්යාමි වශ්යාත්මනඃ

තච්චේච්ඡුද්ධතරාත්මබෝධසහිතං ස්වාරාජ්යසාම්රාජ්යධුක් .

ඒතද්ද්වාරමජස්රමුක්තියුවතේර්යස්මාත්ත්වමස්මාත්පරං

සර්වත්රාස්පෘහයා සදාත්මනි සදා ප්රජ්ඤාං කුරු ශ්රේයසේ .. 376..

ආශාං ඡින්ද්ධි විෂෝපමේෂු විෂයේෂ්වේෂෛව මෘත්යෝඃ කෘති- (පාඨභේදඃ - මෘත්යෝඃ සෘති)

ස්ත්යක්ත්වා ජාතිකුලාශ්රමේෂ්වභිමතිං මුඤ්චාතිදූරාත්ක්රියාඃ .

දේහාදාවසති ත්යජාත්මධිෂණාං ප්රජ්ඤාං කුරුෂ්වාත්මනි

ත්වං ද්රෂ්ටාස්යමනෝ(අ)සි නිර්ද්වයපරං බ්රහ්මාසි යද්වස්තුතඃ .. 377.. (පාඨභේදඃ - ද්රෂ්ටාස්යමලෝ)

ලක්ෂ්යේ බ්රහ්මණි මානසං දෘඪතරං සංස්ථාප්ය බාහ්යේන්ද්රියං

ස්වස්ථානේ විනිවේශ්ය නිශ්චලතනුශ්චෝපේක්ෂ්ය දේහස්ථිතිම් .

බ්රහ්මාත්මෛක්යමුපේත්ය තන්මයතයා චාඛණ්ඩවෘත්ත්යා(අ)නිශං

බ්රහ්මානන්දරසං පිබාත්මනි මුදා ශූන්යෛඃ කිමන්යෛර්භෘශම් .. 378.. (පාඨභේදඃ - කිමන්යෛර්භ්රමෛඃ)

අනාත්මචින්තනං ත්යක්ත්වා කශ්මලං දුඃඛකාරණම් .

චින්තයාත්මානමානන්දරූපං යන්මුක්තිකාරණම් .. 379..

ඒෂ ස්වයඤ්ජ්යෝතිරශේෂසාක්ෂී

විජ්ඤානකෝශෝ විලසත්යජස්රම් . විජ්ඤානකෝශේ

ලක්ෂ්යං විධායෛනමසද්විලක්ෂණ-

මඛණ්ඩවෘත්ත්යා(අ)(අ)ත්මතයා(අ)නුභාවය .. 380..

ඒතමච්ඡින්නයා වෘත්ත්යා ප්රත්යයාන්තරශූන්යයා .

උල්ලේඛයන්විජානීයාත්ස්වස්වරූපතයා ස්ඵුටම් .. 381..

අත්රාත්මත්වං දෘඪීකුර්වන්නහමාදිෂු සන්ත්යජන් .

උදාසීනතයා තේෂු තිෂ්ඨේත්ස්ඵුටඝටාදිවත් .. 382.. (පාඨභේදඃ - තිෂ්ඨේද්ඝටපටාදිවත්)

විශුද්ධමන්තඃකරණං ස්වරූපේ

නිවේශ්ය සාක්ෂිණ්යවබෝධමාත්රේ .

ශනෛඃ ශනෛර්නිශ්චලතාමුපානයන්

පූර්ණං ස්වමේවානුවිලෝකයේත්තතඃ .. 383.. (පාඨභේදඃ - පූර්ණත්වමේවානු)

දේහේන්ද්රියප්රාණමනෝ(අ)හමාදිභිඃ

ස්වාජ්ඤානක්ලෘප්තෛරඛිලෛරුපාධිභිඃ .

විමුක්තමාත්මානමඛණ්ඩරූපං

පූර්ණං මහාකාශමිවාවලෝකයේත් .. 384..

ඝටකලශකුසූලසූචිමුඛ්යෛඃ

ගගනමුපාධිශතෛර්විමුක්තමේකම් .

භවති න විවිධං තථෛව ශුද්ධං

පරමහමාදිවිමුක්තමේකමේව .. 385..

බ්රහ්මාදිස්තම්බපර්යන්තා මෘෂාමාත්රා උපාධයඃ . (පාඨභේදඃ - බ්රහ්මාද්යාඃ ස්තම්බ)

තතඃ පූර්ණං ස්වමාත්මානං පශ්යේදේකාත්මනා ස්ථිතම් .. 386..

යත්ර භ්රාන්ත්යා කල්පිතං තද්විවේකේ (පාඨභේදඃ - යද්විවේකේ)

තත්තන්මාත්රං නෛව තස්මාද්විභින්නම් .

භ්රාන්තේර්නාශේ භාති දෘෂ්ටාහිතත්ත්වං (පාඨභේදඃ - භ්රාන්තිදෘෂ්ටා)

රජ්ජුස්තද්වද්විශ්වමාත්මස්වරූපම් .. 387..

ස්වයං බ්රහ්මා ස්වයං විෂ්ණුඃ ස්වයමින්ද්රඃ ස්වයං ශිවඃ .

ස්වයං විශ්වමිදං සර්වං ස්වස්මාදන්යන්න කිඤ්චන .. 388..

අන්තඃ ස්වයං චාපි බහිඃ ස්වයං ච

ස්වයං පුරස්තාත් ස්වයමේව පශ්චාත් .

ස්වයං හ්යාවාච්යාං ස්වයමප්යුදීච්යාං (පාඨභේදඃ - හ්යවාච්යාං)

තථෝපරිෂ්ටාත්ස්වයමප්යධස්තාත් .. 389..

තරඞ්ගඵේනභ්රමබුද්බුදාදි

සර්වං ස්වරූපේණ ජලං යථා තථා .

චිදේව දේහාද්යහමන්තමේතත්

සර්වං චිදේවෛකරසං විශුද්ධම් .. 390..

සදේවේදං සර්වං ජගදවගතං වාඞ්මනසයෝඃ

සතෝ(අ)න්යන්නාස්ත්යේව ප්රකෘතිපරසීම්නි ස්ථිතවතඃ .

පෘථක් කිං මෘත්ස්නායාඃ කලශඝටකුම්භාද්යවගතං

වදත්යේෂ භ්රාන්තස්ත්වමහමිති මායාමදිරයා .. 391..

ක්රියාසමභිහාරේණ යත්ර නාන්යදිති ශ්රුතිඃ .

බ්රවීති ද්වෛතරාහිත්යං මිථ්යාධ්යාසනිවෘත්තයේ .. 392..

ආකාශවන්නිර්මලනිර්විකල්පං (පාඨභේදඃ - නිර්විකල්ප)

නිඃසීමනිඃස්පන්දනනිර්විකාරම් .

අන්තර්බහිඃශූන්යමනන්යමද්වයං

ස්වයං පරං බ්රහ්ම කිමස්ති බෝධ්යම් .. 393..

වක්තව්යං කිමු විද්යතේ(අ)ත්ර බහුධා බ්රහ්මෛව ජීවඃ ස්වයං

බ්රහ්මෛතජ්ජගදාතතං නු සකලං බ්රහ්මාද්විතීයං ශ්රුතිඃ . (පාඨභේදඃ - ජගදාපරාණු සකලං)

බ්රහ්මෛවාහමිති ප්රබුද්ධමතයඃ සන්ත්යක්තබාහ්යාඃ ස්ඵුටං

බ්රහ්මීභූය වසන්ති සන්තතචිදානන්දාත්මනෛතද්ධ්රුවම් .. 394.. (පාඨභේදඃ - ආනන්දාත්මනෛව ධ්රුවම්)

ජහි මලමයකෝශේ(අ)හන්ධියෝත්ථාපිතාශාං

ප්රසභමනිලකල්පේ ලිඞ්ගදේහේ(අ)පි පශ්චාත් .

නිගමගදිතකීර්තිං නිත්යමානන්දමූර්තිං

ස්වයමිති පරිචීය බ්රහ්මරූපේණ තිෂ්ඨ .. 395..

ශවාකාරං යාවද්භජති මනුජස්තාවදශුචිඃ

පරේභ්යඃ ස්යාත්ක්ලේශෝ ජනනමරණව්යාධිනිලයඃ . (පාඨභේදඃ - ව්යාධිනිරයාඃ)

යදාත්මානං ශුද්ධං කලයති ශිවාකාරමචලම්

තදා තේභ්යෝ මුක්තෝ භවති හි තදාහ ශ්රුතිරපි .. 396..

ස්වාත්මන්යාරෝපිතාශේෂාභාසවස්තුනිරාසතඃ .

ස්වයමේව පරං බ්රහ්ම පූර්ණමද්වයමක්රියම් .. 397..

සමාහිතායාං සති චිත්තවෘත්තෞ

පරාත්මනි බ්රහ්මණි නිර්විකල්පේ .

න දෘශ්යතේ කශ්චිදයං විකල්පඃ

ප්රජල්පමාත්රඃ පරිශිෂ්යතේ යතඃ .. 398.. (පාඨභේදඃ - තතඃ)

අසත්කල්පෝ විකල්පෝ(අ)යං විශ්වමිත්යේකවස්තුනි .

නිර්විකාරේ නිරාකාරේ නිර්විශේෂේ භිදා කුතඃ .. 399..

ද්රෂ්ටුදර්ශනදෘශ්යාදිභාවශූන්යෛකවස්තුනි . (පාඨභේදඃ - ද්රෂ්ටෘදර්ශන)

නිර්විකාරේ නිරාකාරේ නිර්විශේෂේ භිදා කුතඃ .. 400..

කල්පාර්ණව ඉවාත්යන්තපරිපූර්ණෛකවස්තුනි .

නිර්විකාරේ නිරාකාරේ නිර්විශේෂේ භිදා කුතඃ .. 401..

තේජසීව තමෝ යත්ර ප්රලීනං භ්රාන්තිකාරණම් . (පාඨභේදඃ - යත්ර විලීනං)

අද්විතීයේ පරේ තත්ත්වේ නිර්විශේෂේ භිදා කුතඃ .. 402..

ඒකාත්මකේ පරේ තත්ත්වේ භේදවාර්තා කථං වසේත් . (පාඨභේදඃ - කථං භවේත්)

සුෂුප්තෞ සුඛමාත්රායාං භේදඃ කේනාවලෝකිතඃ .. 403..

න හ්යස්ති විශ්වං පරතත්ත්වබෝධාත්

සදාත්මනි බ්රහ්මණි නිර්විකල්පේ .

කාලත්රයේ නාප්යහිරීක්ෂිතෝ ගුණේ

න හ්යම්බුබින්දුර්මෘගතෘෂ්ණිකායාම් .. 404..

මායාමාත්රමිදං ද්වෛතමද්වෛතං පරමාර්ථතඃ .

ඉති බ්රූතේ ශ්රුතිඃ සාක්ෂාත්සුෂුප්තාවනුභූයතේ .. 405..

අනන්යත්වමධිෂ්ඨානාදාරෝප්යස්ය නිරීක්ෂිතම් .

පණ්ඩිතෛ රජ්ජුසර්පාදෞ විකල්පෝ භ්රාන්තිජීවනඃ .. 406..

චිත්තමූලෝ විකල්පෝ(අ)යං චිත්තාභාවේ න කශ්චන .

අතශ්චිත්තං සමාධේහි ප්රත්යග්රූපේ පරාත්මනි .. 407..

කිමපි සතතබෝධං කේවලානන්දරූපං

නිරුපමමතිවේලං නිත්යමුක්තං නිරීහම් .

නිරවධිගගනාභං නිෂ්කලං නිර්විකල්පං

හෘදි කලයති විද්වාන් බ්රහ්ම පූර්ණං සමාධෞ .. 408..

ප්රකෘතිවිකෘතිශූන්යං භාවනාතීතභාවං

සමරසමසමානං මානසම්බන්ධදූරම් .

නිගමවචනසිද්ධං නිත්යමස්මත්ප්රසිද්ධං

හෘදි කලයති විද්වාන් බ්රහ්ම පූර්ණං සමාධෞ .. 409..

අජරමමරමස්තාභාවවස්තුස්වරූපං (පාඨභේදඃ - භාසවස්තු)

ස්තිමිතසලිලරාශිප්රඛ්යමාඛ්යාවිහීනම් .

ශමිතගුණවිකාරං ශාශ්වතං ශාන්තමේකං

හෘදි කලයති විද්වාන් බ්රහ්ම පූර්ණං සමාධෞ .. 410..

සමාහිතාන්තඃකරණඃ ස්වරූපේ

විලෝකයාත්මානමඛණ්ඩවෛභවම් .

විච්ඡින්ද්ධි බන්ධං භවගන්ධගන්ධිතං (පාඨභේදඃ - ගන්ධගන්ධිලං)

යත්නේන පුංස්ත්වං සඵලීකුරුෂ්ව .. 411-

සර්වෝපාධිවිනිර්මුක්තං සච්චිදානන්දමද්වයම් .

භාවයාත්මානමාත්මස්ථං න භූයඃ කල්පසේ(අ)ධ්වනේ .. 412..

ඡායේව පුංසඃ පරිදෘශ්යමාන-

මාභාසරූපේණ ඵලානුභූත්යා .

ශරීරමාරාච්ඡවවන්නිරස්තං

පුනර්න සන්ධත්ත ඉදං මහාත්මා .. 413..

සතතවිමලබෝධානන්දරූපං සමේත්ය (පාඨභේදඃ - ස්වමේත්ය)

ත්යජ ජඩමලරූපෝපාධිමේතං සුදූරේ .

අථ පුනරපි නෛෂ ස්මර්යතාං වාන්තවස්තු (පාඨභේදඃ - පුනරපි නෛව)

ස්මරණවිෂයභූතං කල්පතේ කුත්සනාය .. 414..

සමූලමේතත්පරිදාහ්ය වහ්නෞ (පාඨභේදඃ - පරිදහ්ය)

සදාත්මනි බ්රහ්මණි නිර්විකල්පේ .

තතඃ ස්වයං නිත්යවිශුද්ධබෝධා-

නන්දාත්මනා තිෂ්ඨති විද්වරිෂ්ඨඃ .. 415..

ප්රාරබ්ධසූත්රග්රථිතං ශරීරං

ප්රයාතු වා තිෂ්ඨතු ගෝරිව ස්රක් .

න තත්පුනඃ පශ්යති තත්ත්වවේත්තා-

(අ)(අ)නන්දාත්මනි බ්රහ්මණි ලීනවෘත්තිඃ .. 416..

අඛණ්ඩානන්දමාත්මානං විජ්ඤාය ස්වස්වරූපතඃ .

කිමිච්ඡන් කස්ය වා හේතෝර්දේහං පුෂ්ණාති තත්ත්වවිත් .. 417..

සංසිද්ධස්ය ඵලං ත්වේතජ්ජීවන්මුක්තස්ය යෝගිනඃ .

බහිරන්තඃ සදානන්දරසාස්වාදනමාත්මනි .. 418..

වෛරාග්යස්ය ඵලං බෝධෝ බෝධස්යෝපරතිඃ ඵලම් .

ස්වානන්දානුභවාච්ඡාන්තිරේෂෛවෝපරතේඃ ඵලම් .. 419..

යද්යුත්තරෝත්තරාභාවඃ පූර්වපූර්වන්තු නිෂ්ඵලම් .

නිවෘත්තිඃ පරමා තෘප්තිරානන්දෝ(අ)නුපමඃ ස්වතඃ .. 420..

දෘෂ්ටදුඃඛේෂ්වනුද්වේගෝ විද්යායාඃ ප්රස්තුතං ඵලම් .

යත්කෘතං භ්රාන්තිවේලායාං නානා කර්ම ජුගුප්සිතම් .

පශ්චාන්නරෝ විවේකේන තත්කථං කර්තුමර්හති .. 421..

විද්යාඵලං ස්යාදසතෝ නිවෘත්තිඃ

ප්රවෘත්තිරජ්ඤානඵලං තදීක්ෂිතම් .

තජ්ජ්ඤාජ්ඤයෝර්යන්මෘගතෘෂ්ණිකාදෞ

නෝචේද්විදාං දෘෂ්ටඵලං කිමස්මාත් .. 422.. (පාඨභේදඃ - නෝචේද්විදෝ)

අජ්ඤානහෘදයග්රන්ථේර්විනාශෝ යද්යශේෂතඃ .

අනිච්ඡෝර්විෂයඃ කිං නු ප්රවෘත්තේඃ කාරණං ස්වතඃ .. 423.. (පාඨභේදඃ - විදුෂඃ කිං)

වාසනානුදයෝ භෝග්යේ වෛරාග්යස්ය තදාවධිඃ .

අහම්භාවෝදයාභාවෝ බෝධස්ය පරමාවධිඃ .

ලීනවෘත්තෛරනුත්පත්තිර්මර්යාදෝපරතේස්තු සා .. 424.. (පාඨභේදඃ - වෘත්තේර)

බ්රහ්මාකාරතයා සදා ස්ථිතතයා නිර්මුක්තබාහ්යාර්ථධී-

රන්යාවේදිතභෝග්යභෝගකලනෝ නිද්රාලුවද්බාලවත් .

ස්වප්නාලෝකිතලෝකවජ්ජගදිදං පශ්යන්ක්වචිල්ලබ්ධධී-

රාස්තේ කශ්චිදනන්තපුණ්යඵලභුග්ධන්යඃ ස මාන්යෝ භුවි .. 425..

ස්ථිතප්රජ්ඤෝ යතිරයං යඃ සදානන්දමශ්නුතේ .

බ්රහ්මණ්යේව විලීනාත්මා නිර්විකාරෝ විනිෂ්ක්රියඃ .. 426..

බ්රහ්මාත්මනෝඃ ශෝධිතයෝරේකභාවාවගාහිනී .

නිර්විකල්පා ච චින්මාත්රා වෘත්තිඃ ප්රජ්ඤේති කථ්යතේ .

සුස්ථිතා(අ)සෞ භවේද්යස්ය ස්ථිතප්රජ්ඤඃ ස උච්යතේ .. 427..

යස්ය ස්ථිතා භවේත්ප්රජ්ඤා යස්යානන්දෝ නිරන්තරඃ .

ප්රපඤ්චෝ විස්මෘතප්රායඃ ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ .. 428..

ලීනධීරපි ජාගර්ති ජාග්රද්ධර්මවිවර්ජිතඃ .

බෝධෝ නිර්වාසනෝ යස්ය ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ .. 429..

ශාන්තසංසාරකලනඃ කලාවානපි නිෂ්කලඃ .

යස්ය චිත්තං විනිශ්චින්තං ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ .. 430.. (පාඨභේදඃ - යඃ සචිත්තෝ(අ)පි නිශ්චිත්තඃ)

වර්තමානේ(අ)පි දේහේ(අ)ස්මිඤ්ඡායාවදනුවර්තිනි .

අහන්තාමමතා(අ)භාවෝ ජීවන්මුක්තස්ය ලක්ෂණම් .. 431..

අතීතානනුසන්ධානං භවිෂ්යදවිචාරණම් .

ඖදාසීන්යමපි ප්රාප්තං ජීවන්මුක්තස්ය ලක්ෂණම් .. 432.. (පාඨභේදඃ - ප්රාප්තේ)

ගුණදෝෂවිශිෂ්ටේ(අ)ස්මින්ස්වභාවේන විලක්ෂණේ .

සර්වත්ර සමදර්ශිත්වං ජීවන්මුක්තස්ය ලක්ෂණම් .. 433..

ඉෂ්ටානිෂ්ටාර්ථසම්ප්රාප්තෞ සමදර්ශිතයා(අ)(අ)ත්මනි .

උභයත්රාවිකාරිත්වං ජීවන්මුක්තස්ය ලක්ෂණම් .. 434..

බ්රහ්මානන්දරසාස්වාදාසක්තචිත්තතයා යතේඃ .

අන්තර්බහිරවිජ්ඤානං ජීවන්මුක්තස්ය ලක්ෂණම් .. 435..

දේහේන්ද්රියාදෞ කර්තව්යේ මමාහම්භාවවර්ජිතඃ .

ඖදාසීන්යේන යස්තිෂ්ඨේත්ස ජීවන්මුක්තලක්ෂණඃ .. 436.. (පාඨභේදඃ - ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ)

විජ්ඤාත ආත්මනෝ යස්ය බ්රහ්මභාවඃ ශ්රුතේර්බලාත් .

භවබන්ධවිනිර්මුක්තඃ ස ජීවන්මුක්තලක්ෂණඃ .. 437.. (පාඨභේදඃ - ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ)

දේහේන්ද්රියේෂ්වහම්භාව ඉදම්භාවස්තදන්යකේ .

යස්ය නෝ භවතඃ ක්වාපි ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ .. 438..

ජීවේශෝභයසංසාරරූපදුර්වාසනෝජ්ඣිතා .

සා සර්වදා භවේද්යස්ය ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ ..

න ප්රත්යග්බ්රහ්මණෝර්භේදං කදාපි බ්රහ්මසර්ගයෝඃ .

ප්රජ්ඤයා යෝ විජානිති ස ජීවන්මුක්තලක්ෂණඃ .. 439.. (පාඨභේදඃ - ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ)

සාධුභිඃ පූජ්යමානේ(අ)ස්මින්පීඩ්යමානේ(අ)පි දුර්ජනෛඃ .

සමභාවෝ භවේද්යස්ය ස ජීවන්මුක්තලක්ෂණඃ .. 440.. (පාඨභේදඃ - ස ජීවන්මුක්ත ඉෂ්යතේ)

යත්ර ප්රවිෂ්ටා විෂයාඃ පරේරිතා

නදීප්රවාහා ඉව වාරිරාශෞ .

ලිනන්ති සන්මාත්රතයා න වික්රියාං

උත්පාදයන්ත්යේෂ යතිර්විමුක්තඃ .. 441..

විජ්ඤාතබ්රහ්මතත්ත්වස්ය යථාපූර්වං න සංසෘතිඃ .

අස්ති චේන්න ස විජ්ඤාතබ්රහ්මභාවෝ බහිර්මුඛඃ .. 442..

ප්රාචීනවාසනාවේගාදසෞ සංසරතීති චේත් .

න සදේකත්වවිජ්ඤානාන්මන්දී භවති වාසනා .. 443..

අත්යන්තකාමුකස්යාපි වෘත්තිඃ කුණ්ඨති මාතරි .

තථෛව බ්රහ්මණි ජ්ඤාතේ පූර්ණානන්දේ මනීෂිණඃ .. 444..

නිදිධ්යාසනශීලස්ය බාහ්යප්රත්යය ඊක්ෂ්යතේ .

බ්රවීති ශ්රුතිරේතස්ය ප්රාරබ්ධං ඵලදර්ශනාත් .. 445..

සුඛාද්යනුභවෝ යාවත්තාවත්ප්රාරබ්ධමිෂ්යතේ .

ඵලෝදයඃ ක්රියාපූර්වෝ නිෂ්ක්රියෝ න හි කුත්රචිත් .. 446..

අහං බ්රහ්මේති විජ්ඤානාත්කල්පකෝටිශතාර්ජිතම් .

සඤ්චිතං විලයං යාති ප්රබෝධාත්ස්වප්නකර්මවත් .. 447..

යත්කෘතං ස්වප්නවේලායාං පුණ්යං වා පාපමුල්බණම් .

සුප්තෝත්ථිතස්ය කින්තත්ස්යාත්ස්වර්ගාය නරකාය වා .. 448..

ස්වමසඞ්ගමුදාසීනං පරිජ්ඤාය නභෝ යථා .

න ශ්ලිෂ්යති ච යත්කිඤ්චිත්කදාචිද්භාවිකර්මභිඃ .. 449.. (පාඨභේදඃ - ශ්ලිෂ්යතේ යතිඃ කිඤ්චිත්)

න නභෝ ඝටයෝගේන සුරාගන්ධේන ලිප්යතේ .

තථාත්මෝපාධියෝගේන තද්ධර්මෛර්නෛව ලිප්යතේ .. 450..

ජ්ඤානෝදයාත්පුරාරබ්ධං කර්මජ්ඤානාන්න නශ්යති .

අදත්වා ස්වඵලං ලක්ෂ්යමුද්දිශ්යෝත්සෘෂ්ටබාණවත් .. 451..

ව්යාඝ්රබුද්ධ්යා විනිර්මුක්තෝ බාණඃ පශ්චාත්තු ගෝමතෞ .

න තිෂ්ඨති ඡිනත්යේව ලක්ෂ්යං වේගේන නිර්භරම් .. 452..

ප්රාරබ්ධං බලවත්තරං ඛලු විදාං භෝගේන තස්ය ක්ෂයඃ

සම්යග්ජ්ඤානහුතාශනේන විලයඃ ප්රාක්සඤ්චිතාගාමිනාම් .

බ්රහ්මාත්මෛක්යමවේක්ෂ්ය තන්මයතයා යේ සර්වදා සංස්ථිතාඃ

තේෂාං තත්ත්රිතයං නහි ක්වචිදපි බ්රහ්මෛව තේ නිර්ගුණම් .. 453..

උපාධිතාදාත්ම්යවිහීනකේවල-

බ්රහ්මාත්මනෛවාත්මනි තිෂ්ඨතෝ මුනේඃ .

ප්රාරබ්ධසද්භාවකථා න යුක්තා

ස්වප්නාර්ථසම්බන්ධකථේව ජාග්රතඃ .. 454..

න හි ප්රබුද්ධඃ ප්රතිභාසදේහේ

දේහෝපයෝගින්යපි ච ප්රපඤ්චේ .

කරෝත්යහන්තාං මමතාමිදන්තාං

කින්තු ස්වයං තිෂ්ඨති ජාගරේණ .. 455..

න තස්ය මිථ්යාර්ථසමර්ථනේච්ඡා

න සඞ්ග්රහස්තජ්ජගතෝ(අ)පි දෘෂ්ටඃ .

තත්රානුවෘත්තිර්යදි චේන්මෘෂාර්ථේ

න නිද්රයා මුක්ත ඉතීෂ්යතේ ධ්රුවම් .. 456..

තද්වත්පරේ බ්රහ්මණි වර්තමානඃ

සදාත්මනා තිෂ්ඨති නාන්යදීක්ෂතේ .

ස්මෘතිර්යථා ස්වප්නවිලෝකිතාර්ථේ

තථා විදඃ ප්රාශනමෝචනාදෞ .. 457..

කර්මණා නිර්මිතෝ දේහඃ ප්රාරබ්ධං තස්ය කල්ප්යතාම් .

නානාදේරාත්මනෝ යුක්තං නෛවාත්මා කර්මනිර්මිතඃ .. 458..

අජෝ නිත්යඃ ශාශ්වත ඉති බ්රූතේ ශ්රුතිරමෝඝවාක් . (පාඨභේදඃ - අජෝ නිත්ය ඉති බ්රූතේ ශ්රුතිරේෂා ත්වමෝඝවාක්)

තදාත්මනා තිෂ්ඨතෝ(අ)ස්ය කුතඃ ප්රාරබ්ධකල්පනා .. 459..

ප්රාරබ්ධං සිධ්යති තදා යදා දේහාත්මනා ස්ථිතිඃ .

දේහාත්මභාවෝ නෛවේෂ්ටඃ ප්රාරබ්ධං ත්යජ්යතාමතඃ .. 460..

ශරීරස්යාපි ප්රාරබ්ධකල්පනා භ්රාන්තිරේව හි .

අධ්යස්තස්ය කුතඃ සත්ත්වමසත්යස්ය කුතෝ ජනිඃ . (පාඨභේදඃ - සත්ත්වමසත්ත්වස්ය)

අජාතස්ය කුතෝ නාශඃ ප්රාරබ්ධමසතඃ කුතඃ .. 461..

ජ්ඤානේනාජ්ඤානකාර්යස්ය සමූලස්ය ලයෝ යදි .

තිෂ්ඨත්යයං කථං දේහ ඉති ශඞ්කාවතෝ ජඩාන් .. 462..

සමාධාතුං බාහ්යදෘෂ්ට්යා ප්රාරබ්ධං වදති ශ්රුතිඃ .

න තු දේහාදිසත්යත්වබෝධනාය විපශ්චිතාම් .

යතඃ ශ්රුතේරභිප්රායඃ පරමාර්ථෛකගෝචරඃ .. 463..

පරිපූර්ණමනාද්යන්තමප්රමේයමවික්රියම් .

ඒකමේවාද්වයං බ්රහ්ම නේහ නානාස්ති කිඤ්චන .. 464..

සද්ඝනං චිද්ඝනං නිත්යමානන්දඝනමක්රියම් .

ඒකමේවාද්වයං බ්රහ්ම නේහ නානාස්ති කිඤ්චන .. 465..

ප්රත්යගේකරසං පූර්ණමනන්තං සර්වතෝමුඛම් .

ඒකමේවාද්වයං බ්රහ්ම නේහ නානාස්ති කිඤ්චන .. 466..

අහේයමනුපාදේයමනාදේයමනාශ්රයම් . මනාධේයමනා

ඒකමේවාද්වයං බ්රහ්ම නේහ නානාස්ති කිඤ්චන .. 467..

නිර්ගුණං නිෂ්කලං සූක්ෂ්මං නිර්විකල්පං නිරඤ්ජනම් .

ඒකමේවාද්වයං බ්රහ්ම නේහ නානාස්ති කිඤ්චන .. 468..

අනිරූප්ය ස්වරූපං යන්මනෝවාචාමගෝචරම් .

ඒකමේවාද්වයං බ්රහ්ම නේහ නානාස්ති කිඤ්චන .. 469..

සත්සමෘද්ධං ස්වතඃසිද්ධං ශුද්ධං බුද්ධමනීදෘශම් .

ඒකමේවාද්වයං බ්රහ්ම නේහ නානාස්ති කිඤ්චන .. 470..

නිරස්තරාගා විනිරස්තභෝගාඃ (පාඨභේදඃ - නිරපාස්තභෝගාඃ)

ශාන්තාඃ සුදාන්තා යතයෝ මහාන්තඃ .

විජ්ඤාය තත්ත්වං පරමේතදන්තේ

ප්රාප්තාඃ පරාං නිර්වෘතිමාත්මයෝගාත් .. 471..

භවානපීදං පරතත්ත්වමාත්මනඃ

ස්වරූපමානන්දඝනං විචාර්ය . (පාඨභේදඃ - නිචාය්ය)

විධූය මෝහං ස්වමනඃප්රකල්පිතං

මුක්තඃ කෘතාර්ථෝ භවතු ප්රබුද්ධඃ .. 472..

සමාධිනා සාධුවිනිශ්චලාත්මනා (පාඨභේදඃ - සුනිශ්චලාත්මනා)

පශ්යාත්මතත්ත්වං ස්ඵුටබෝධචක්ෂුෂා .

නිඃසංශයං සම්යගවේක්ෂිතශ්චේ-

ච්ඡ්රුතඃ පදාර්ථෝ න පුනර්විකල්ප්යතේ .. 473.. (පාඨභේදඃ - පුනර්විකල්පතේ)

ස්වස්යාවිද්යාබන්ධසම්බන්ධමෝක්ෂා-

ත්සත්යජ්ඤානානන්දරූපාත්මලබ්ධෞ .

ශාස්ත්රං යුක්තිර්දේශිකෝක්තිඃ ප්රමාණං

චාන්තඃසිද්ධා ස්වානුභූතිඃ ප්රමාණම් .. 474..

බන්ධෝ මෝක්ෂශ්ච තෘප්තිශ්ච චින්තා(අ)(අ)රෝග්යක්ෂුධාදයඃ .

ස්වේනෛව වේද්යා යජ්ජ්ඤානං පරේෂාමානුමානිකම් .. 475..

තටස්ථිතා බෝධයන්ති ගුරවඃ ශ්රුතයෝ යථා .

ප්රජ්ඤයෛව තරේද්විද්වානීශ්වරානුගෘහීතයා .. 476..

ස්වානුභූත්යා ස්වයං ජ්ඤාත්වා ස්වමාත්මානමඛණ්ඩිතම් .

සංසිද්ධඃ සම්මුඛං තිෂ්ඨේන්නිර්විකල්පාත්මනා(අ)(අ)ත්මනි .. 477.. (පාඨභේදඃ - සුසුඛං තිෂ්ඨේන්)

වේදාන්තසිද්ධාන්තනිරුක්තිරේෂා

බ්රහ්මෛව ජීවඃ සකලං ජගච්ච .

අඛණ්ඩරූපස්ථිතිරේව මෝක්ෂෝ

බ්රහ්මාද්විතීයේ ශ්රුතයඃ ප්රමාණම් .. 478.. (පාඨභේදඃ - බ්රහ්මාද්විතීයං)

ඉති ගුරුවචනාච්ඡ්රුතිප්රමාණාත්

පරමවගම්ය සතත්ත්වමාත්මයුක්ත්යා .

ප්රශමිතකරණඃ සමාහිතාත්මා

ක්වචිදචලාකෘතිරාත්මනිෂ්ඨතෝ(අ)භූත් .. 479.. (පාඨභේදඃ - ආත්මනිෂ්ඨිතෝ)

කිඤ්චිත්කාලං සමාධාය පරේ බ්රහ්මණි මානසම් . (පාඨභේදඃ - කඤ්චිත්කාලං)

උත්ථාය පරමානන්දාදිදං වචනමබ්රවීත් .. 480.. (පාඨභේදඃ - ව්යුත්ථාය)

බුද්ධිර්විනෂ්ටා ගලිතා ප්රවෘත්තිඃ

බ්රහ්මාත්මනෝරේකතයා(අ)ධිගත්යා .

ඉදං න ජානේ(අ)ප්යනිදං න ජානේ

කිං වා කියද්වා සුඛමස්ත්යපාරම් .. 481.. (පාඨභේදඃ - සුඛමස්ය පාරම්)

වාචා වක්තුමශක්යමේව මනසා මන්තුං න වා ශක්යතේ

ස්වානන්දාමෘතපූරපූරිතපරබ්රහ්මාම්බුධේර්වෛභවම් .

අම්භෝරාශිවිශීර්ණවාර්ෂිකශිලාභාවං භජන්මේ මනෝ

යස්යාංශාංශලවේ විලීනමධුනා(අ)(අ)නන්දාත්මනා නිර්වෘතම් .. 482..

ක්ව ගතං කේන වා නීතං කුත්ර ලීනමිදං ජගත් .

අධුනෛව මයා දෘෂ්ටං නාස්ති කිං මහදද්භුතම් .. 483..

කිං හේයං කිමුපාදේයං කිමන්යත්කිං විලක්ෂණම් .

අඛණ්ඩානන්දපීයූෂපූර්ණේ බ්රහ්මමහාර්ණවේ .. 484..

න කිඤ්චිදත්ර පශ්යාමි න ශඍණෝමි න වේද්ම්යහම් .

ස්වාත්මනෛව සදානන්දරූපේණාස්මි විලක්ෂණඃ .. 485..

නමෝ නමස්තේ ගුරවේ මහාත්මනේ

විමුක්තසඞ්ගාය සදුත්තමාය .

නිත්යාද්වයානන්දරසස්වරූපිණේ

භූම්නේ සදා(අ)පාරදයාම්බුධාම්නේ .. 486..

යත්කටාක්ෂශශිසාන්ද්රචන්ද්රිකා-

පාතධූතභවතාපජශ්රමඃ .

ප්රාප්තවානහමඛණ්ඩවෛභවා-

නන්දමාත්මපදමක්ෂයං ක්ෂණාත් .. 487..

ධන්යෝ(අ)හං කෘතකෘත්යෝ(අ)හං විමුක්තෝ(අ)හං භවග්රහාත් .

නිත්යානන්දස්වරූපෝ(අ)හං පූර්ණෝ(අ)හං ත්වදනුග්රහාත් .. 488..

අසඞ්ගෝ(අ)හමනඞ්ගෝ(අ)හමලිඞ්ගෝ(අ)හමභඞ්ගුරඃ .

ප්රශාන්තෝ(අ)හමනන්තෝ(අ)හමමලෝ(අ)හං චිරන්තනඃ .. 489.. (පාඨභේදඃ - (අ)හමතාන්තෝ(අ)හං)

අකර්තාහමභෝක්තාහමවිකාරෝ(අ)හමක්රියඃ .

ශුද්ධබෝධස්වරූපෝ(අ)හං කේවලෝ(අ)හං සදාශිවඃ .. 490..

ද්රෂ්ටුඃ ශ්රෝතුර්වක්තුඃ කර්තුර්භෝක්තුර්විභින්න ඒවාහම් .

නිත්යනිරන්තරනිෂ්ක්රියනිඃසීමාසඞ්ගපූර්ණබෝධාත්මා .. 491..

නාහමිදං නාහමදෝ(අ)ප්යුභයෝරවභාසකං පරං ශුද්ධම් .

බාහ්යාභ්යන්තරශූන්යං පූර්ණං බ්රහ්මාද්විතීයමේවාහම් .. 492..

නිරුපමමනාදිතත්ත්වං ත්වමහමිදමද ඉති කල්පනාදූරම් .

නිත්යානන්දෛකරසං සත්යං බ්රහ්මාද්විතීයමේවාහම් .. 493..

නාරායණෝ(අ)හං නරකාන්තකෝ(අ)හං

පුරාන්තකෝ(අ)හං පුරුෂෝ(අ)හමීශඃ .

අඛණ්ඩබෝධෝ(අ)හමශේෂසාක්ෂී

නිරීශ්වරෝ(අ)හං නිරහං ච නිර්මමඃ .. 494..

සර්වේෂු භූතේෂ්වහමේව සංස්ථිතෝ

ජ්ඤානාත්මනා(අ)න්තර්බහිරාශ්රයඃ සන් .

භෝක්තා ච භෝග්යං ස්වයමේව සර්වං

යද්යත්පෘථග්දෘෂ්ටමිදන්තයා පුරා .. 495..

මය්යඛණ්ඩසුඛාම්භෝධෞ බහුධා විශ්වවීචයඃ .

උත්පද්යන්තේ විලීයන්තේ මායාමාරුතවිභ්රමාත් .. 496..

ස්ථුලාදිභාවා මයි කල්පිතා භ්රමා-

දාරෝපිතානුස්ඵුරණේන ලෝකෛඃ .

කාලේ යථා කල්පකවත්සරාය-

ණර්ත්වාදයෝ නිෂ්කලනිර්විකල්පේ .. 497..

ආරෝපිතං නාශ්රයදූෂකං භවේත්

කදාපි මූඪෛරතිදෝෂදූෂිතෛඃ . මූඪෛර්මති

නාර්ද්රීකරෝත්යූෂරභූමිභාගං

මරීචිකාවාරි මහාප්රවාහඃ .. 498..

ආකාශවල්ලේපවිදූරගෝ(අ)හං (පාඨභේදඃ - ආකාශවත් කල්පවි)

ආදිත්යවද්භාස්යවිලක්ෂණෝ(අ)හම් .

අහාර්යවන්නිත්යවිනිශ්චලෝ(අ)හං

අම්භෝධිවත්පාරවිවර්ජිතෝ(අ)හම් .. 499..

න මේ දේහේන සම්බන්ධෝ මේඝේනේව විහායසඃ .

අතඃ කුතෝ මේ තද්ධර්මා ජාග්රත්ස්වප්නසුෂුප්තයඃ .. 500..

උපාධිරායාති ස ඒව ගච්ඡති

ස ඒව කර්මාණි කරෝති භුඞ්ක්තේ .

ස ඒව ජීර්යන් ම්රියතේ සදාහං (පාඨභේදඃ - ඒව ජීවන්)

කුලාද්රිවන්නිශ්චල ඒව සංස්ථිතඃ .. 501..

න මේ ප්රවෘත්තිර්න ච මේ නිවෘත්තිඃ

සදෛකරූපස්ය නිරංශකස්ය .

ඒකාත්මකෝ යෝ නිවිඩෝ නිරන්තරෝ (පාඨභේදඃ - නිබිඩෝ)

ව්යෝමේව පූර්ණඃ ස කථං නු චේෂ්ටතේ .. 502..

පුණ්යානි පාපානි නිරින්ද්රියස්ය

නිශ්චේතසෝ නිර්විකෘතේර්නිරාකෘතේඃ .

කුතෝ මමාඛණ්ඩසුඛානුභූතේඃ

බ්රූතේ හ්යනන්වාගතමිත්යපි ශ්රුතිඃ .. 503..

ඡායයා ස්පෘෂ්ටමුෂ්ණං වා ශීතං වා සුෂ්ඨු දුඃෂ්ඨු වා .

න ස්පෘශත්යේව යත්කිඤ්චිත්පුරුෂං තද්විලක්ෂණම් .. 504..

න සාක්ෂිණං සාක්ෂ්යධර්මාඃ සංස්පෘශන්ති විලක්ෂණම් .

අවිකාරමුදාසීනං ගෘහධර්මාඃ ප්රදීපවත් .

දේහේන්ද්රියමනෝධර්මා නෛවාත්මානං ස්පෘශන්ත්යහෝ .. 505.. ඒක්ෂ්ත්ර

රවේර්යථා කර්මණි සාක්ෂිභාවෝ

වහ්නේර්යථා දාහනියාමකත්වම් . (පාඨභේදඃ - වා(අ)යසි දාහකත්වම්)

රජ්ජෝර්යථා(අ)(අ)රෝපිතවස්තුසඞ්ගඃ

තථෛව කූටස්ථචිදාත්මනෝ මේ .. 506..

කර්තාපි වා කාරයිතාපි නාහං

භෝක්තාපි වා භෝජයිතාපි නාහම් .

ද්රෂ්ටාපි වා දර්ශයිතාපි නාහං

සෝ(අ)හං ස්වයඤ්ජ්යෝතිරනීදෘගාත්මා .. 507..

චලත්යුපාධෞ ප්රතිබිම්බලෞල්ය-

මෞපාධිකං මූඪධියෝ නයන්ති .

ස්වබිම්බභූතං රවිවද්විනිෂ්ක්රියං

කර්තාස්මි භෝක්තාස්මි හතෝ(අ)ස්මි හේති .. 508..

ජලේ වාපි ස්ථලේ වාපි ලුඨත්වේෂ ජඩාත්මකඃ .

නාහං විලිප්යේ තද්ධර්මෛර්ඝටධර්මෛර්නභෝ යථා .. 509..

කර්තෘත්වභෝක්තෘත්වඛලත්වමත්තතා-

ජඩත්වබද්ධත්වවිමුක්තතාදයඃ .

බුද්ධේර්විකල්පා න තු සන්ති වස්තුතඃ

ස්වස්මින්පරේ බ්රහ්මණි කේවලේ(අ)ද්වයේ .. 510..

සන්තු විකාරාඃ ප්රකෘතේර්දශධා ශතධා සහස්රධා වාපි .

කිං මේ(අ)සඞ්ගචිතස්තෛර්න ඝනඃ ක්වචිදම්බරං ස්පෘශති .. 511.. (පාඨභේදඃ - තෛඃ කිං මේ(අ)සඞ්ගචිතේර්න හ්යම්බුදඩම්බරෝ(අ)ම්බරං)

අව්යක්තාදිස්ථූලපර්යන්තමේතත්

විශ්වං යත්රාභාසමාත්රං ප්රතීතම් .

ව්යෝමප්රඛ්යං සූක්ෂ්මමාද්යන්තහීනං

බ්රහ්මාද්වෛතං යත්තදේවාහමස්මි .. 512..

සර්වාධාරං සර්වවස්තුප්රකාශං

සර්වාකාරං සර්වගං සර්වශූන්යම් .

නිත්යං ශුද්ධං නිශ්චලං නිර්විකල්පං (පාඨභේදඃ - නිෂ්කලං)

බ්රහ්මාද්වෛතං යත්තදේවාහමස්මි .. 513..

යත්ප්රත්යස්තාශේෂමායාවිශේෂං

ප්රත්යග්රූපං ප්රත්යයාගම්යමානම් .

සත්යජ්ඤානානන්තමානන්දරූපං

බ්රහ්මාද්වෛතං යත්තදේවාහමස්මි .. 514..

නිෂ්ක්රියෝ(අ)ස්ම්යවිකාරෝ(අ)ස්මි

නිෂ්කලෝ(අ)ස්මි නිරාකෘතිඃ .

නිර්විකල්පෝ(අ)ස්මි නිත්යෝ(අ)ස්මි

නිරාලම්බෝ(අ)ස්මි නිර්ද්වයඃ .. 515..

සර්වාත්මකෝ(අ)හං සර්වෝ(අ)හං සර්වාතීතෝ(අ)හමද්වයඃ .

කේවලාඛණ්ඩබෝධෝ(අ)හමානන්දෝ(අ)හං නිරන්තරඃ .. 516..

ස්වාරාජ්යසාම්රාජ්යවිභූතිරේෂා

භවත්කෘපාශ්රීමහිමප්රසාදාත් .

ප්රාප්තා මයා ශ්රීගුරවේ මහාත්මනේ

නමෝ නමස්තේ(අ)ස්තු පුනර්නමෝ(අ)ස්තු .. 517..

මහාස්වප්නේ මායාකෘතජනිජරාමෘත්යුගහනේ

භ්රමන්තං ක්ලිශ්යන්තං බහුලතරතාපෛරනුදිනම් . (පාඨභේදඃ - රනුකලම්)

අහඞ්කාරව්යාඝ්රව්යථිතමිමමත්යන්තකෘපයා

ප්රබෝධ්ය ප්රස්වාපාත්පරමවිතවාන්මාමසි ගුරෝ .. 518..

නමස්තස්මෛ සදෛකස්මෛ කස්මෛචින්මහසේ නමඃ . (පාඨභේදඃ - සදේකස්මෛ නමශ්චින්මහසේ මුහුඃ)

යදේතද්විශ්වරූපේණ රාජතේ ගුරුරාජ තේ .. 519..

ඉති නතමවලෝක්ය ශිෂ්යවර්යං

සමධිගතාත්මසුඛං ප්රබුද්ධතත්ත්වම් .

ප්රමුදිතහෘදයං ස දේශිකේන්ද්රඃ (පාඨභේදඃ - හෘදයඃ)

පුනරිදමාහ වචඃ පරං මහාත්මා .. 520..

බ්රහ්මප්රත්යයසන්තතිර්ජගදතෝ බ්රහ්මෛව තත්සර්වතඃ (පාඨභේදඃ - සත්සර්වතඃ)

පශ්යාධ්යාත්මදෘශා ප්රශාන්තමනසා සර්වාස්වවස්ථාස්වපි .

රූපාදන්යදවේක්ෂිතං කිමභිතශ්චක්ෂුෂ්මතාං දෘශ්යතේ (පාඨභේදඃ - විද්යතේ)

තද්වද්බ්රහ්මවිදඃ සතඃ කිමපරං බුද්ධේර්විහාරාස්පදම් .. 521..

කස්තාං පරානන්දරසානුභූති-

මෘත්සෘජ්ය ශූන්යේෂු රමේත විද්වාන් . (පාඨභේදඃ - මුත්සෘජ්ය

චන්ද්රේ මහාහ්ලාදිනි දීප්යමානේ)

චිත්රේන්දුමාලෝකයිතුං ක ඉච්ඡේත් .. 522..

අසත්පදාර්ථානුභවේන කිඤ්චින්

න හ්යස්ති තෘප්තිර්න ච දුඃඛහානිඃ .

තදද්වයානන්දරසානුභූත්යා

තෘප්තඃ සුඛං තිෂ්ඨ සදාත්මනිෂ්ඨයා .. 523..

ස්වමේව සර්වථා පශ්යන්මන්යමානඃ ස්වමද්වයම් . (පාඨභේදඃ - සර්වතඃ)

ස්වානන්දමනුභුඤ්ජානඃ කාලං නය මහාමතේ .. 524..

අඛණ්ඩබෝධාත්මනි නිර්විකල්පේ

විකල්පනං ව්යෝම්නි පුරප්රකල්පනම් .

තදද්වයානන්දමයාත්මනා සදා

ශාන්තිං පරාමේත්ය භජස්ව මෞනම් .. 525..

තූෂ්ණීමවස්ථා පරමෝපශාන්තිඃ

බුද්ධේරසත්කල්පවිකල්පහේතෝඃ .

බ්රහ්මාත්මනෝ බ්රහ්මවිදෝ මහාත්මනෝ

යත්රාද්වයානන්දසුඛං නිරන්තරම් .. 526..

නාස්ති නිර්වාසනාන්මෞනාත්පරං සුඛකෘදුත්තමම් .

විජ්ඤාතාත්මස්වරූපස්ය ස්වානන්දරසපායිනඃ .. 527..

ගච්ඡංස්තිෂ්ඨන්නුපවිශඤ්ඡයානෝ වා(අ)න්යථාපි වා .

යථේච්ඡයා වසේද්විද්වානාත්මාරාමඃ සදා මුනිඃ .. 528..

න දේශකාලාසනදිග්යමාදි-

ලක්ෂ්යාද්යපේක්ෂා(අ)ප්රතිබද්ධවෘත්තේඃ . (පාඨභේදඃ - ප්රතිබද්ධ

සංසිද්ධතත්ත්වස්ය මහාත්මනෝ(අ)ස්ති)

ස්වවේදනේ කා නියමාද්යවස්ථා .. 529..

ඝටෝ(අ)යමිති විජ්ඤාතුං නියමඃ කෝ(අ)න්වවේක්ෂතේ . (පාඨභේදඃ - අපේක්ෂ්යතේ)

විනා ප්රමාණසුෂ්ඨුත්වං යස්මින්සති පදාර්ථධීඃ .. 530..

අයමාත්මා නිත්යසිද්ධඃ ප්රමාණේ සති භාසතේ .

න දේශං නාපි වා කාලං න ශුද්ධිං වාප්යපේක්ෂතේ .. 531..

දේවදත්තෝ(අ)හමිත්යේතද්විජ්ඤානං නිරපේක්ෂකම් .

තද්වද්බ්රහ්මවිදෝ(අ)ප්යස්ය බ්රහ්මාහමිති වේදනම් .. 532..

භානුනේව ජගත්සර්වං භාසතේ යස්ය තේජසා .

අනාත්මකමසත්තුච්ඡං කිං නු තස්යාවභාසකම් .. 533..

වේදශාස්ත්රපුරාණානි භූතානි සකලාන්යපි .

යේනාර්ථවන්ති තං කින්නු විජ්ඤාතාරං ප්රකාශයේත් .. 534..

ඒෂ ස්වයඤ්ජ්යෝතිරනන්තශක්තිඃ

ආත්මා(අ)ප්රමේයඃ සකලානුභූතිඃ .

යමේව විජ්ඤාය විමුක්තබන්ධෝ

ජයත්යයං බ්රහ්මවිදුත්තමෝත්තමඃ .. 535..

න ඛිද්යතේ නෝ විෂයෛඃ ප්රමෝදතේ

න සජ්ජතේ නාපි විරජ්යතේ ච .

ස්වස්මින්සදා ක්රීඩති නන්දති ස්වයං

නිරන්තරානන්දරසේන තෘප්තඃ .. 536..

ක්ෂුධාං දේහව්යථාං ත්යක්ත්වා බාලඃ ක්රීඩති වස්තුනිඃ . (පාඨභේදඃ - වස්තුනි)

තථෛව විද්වාන් රමතේ නිර්මමෝ නිරහං සුඛී .. 537..

චින්තාශූන්යමදෛන්යභෛක්ෂමශනං පානං සරිද්වාරිෂු

ස්වාතන්ත්ර්යේණ නිරඞ්කුශා ස්ථිතිරභීර්නිද්රා ශ්මශානේ වනේ .

වස්ත්රං ක්ෂාලනශෝෂණාදිරහිතං දිග්වාස්තු ශය්යා මහී

සඤ්චාරෝ නිගමාන්තවීථිෂු විදාං ක්රීඩා පරේ බ්රහ්මණි .. 538..

විමානමාලම්බ්ය ශරීරමේතද්

භුනක්ත්යශේෂාන්විෂයානුපස්ථිතාන් .

පරේච්ඡයා බාලවදාත්මවේත්තා

යෝ(අ)ව්යක්තලිඞ්ගෝ(අ)නනුෂක්තබාහ්යඃ .. 539..

දිගම්බරෝ වාපි ච සාම්බරෝ වා

ත්වගම්බරෝ වාපි චිදම්බරස්ථඃ .

උන්මත්තවද්වාපි ච බාලවද්වා

පිශාචවද්වාපි චරත්යවන්යාම් .. 540..

කාමාන්නිෂ්කාමරූපී සංශ්චරත්යේකචරෝ මුනිඃ . (පාඨභේදඃ - කාමාන්නී කාමරූපී)

ස්වාත්මනෛව සදා තුෂ්ටඃ ස්වයං සර්වාත්මනා ස්ථිතඃ .. 541..

ක්වචින්මූඪෝ විද්වාන් ක්වචිදපි මහාරාජවිභවඃ

ක්වචිද්භ්රාන්තඃ සෞම්යඃ ක්වචිදජගරාචාරකලිතඃ .

ක්වචිත්පාත්රීභූතඃ ක්වචිදවමතඃ ක්වාප්යවිදිතඃ

චරත්යේවං ප්රාජ්ඤඃ සතතපරමානන්දසුඛිතඃ .. 542..

නිර්ධනෝ(අ)පි සදා තුෂ්ටෝ(අ)ප්යසහායෝ මහාබලඃ .

නිත්යතෘප්තෝ(අ)ප්යභුඤ්ජානෝ(අ)ප්යසමඃ සමදර්ශනඃ .. 543..

අපි කුර්වන්නකුර්වාණශ්චාභෝක්තා ඵලභෝග්යපි .

ශරීර්යප්යශරීර්යේෂ පරිච්ඡින්නෝ(අ)පි සර්වගඃ .. 544..

අශරීරං සදා සන්තමිමං බ්රහ්මවිදං ක්වචිත් .

ප්රියාප්රියේ න ස්පෘශතස්තථෛව ච ශුභාශුභේ .. 545..

ස්ථූලාදිසම්බන්ධවතෝ(අ)භිමානිනඃ

සුඛං ච දුඃඛං ච ශුභාශුභේ ච .

විධ්වස්තබන්ධස්ය සදාත්මනෝ මුනේඃ

කුතඃ ශුභං වා(අ)ප්යශුභං ඵලං වා .. 546..

තමසා ග්රස්තවද්භානාදග්රස්තෝ(අ)පි රවිර්ජනෛඃ .

ග්රස්ත ඉත්යුච්යතේ භ්රාන්ත්යාං හ්යජ්ඤාත්වා වස්තුලක්ෂණම් .. 547.. (පාඨභේදඃ - භ්රාන්ත්යා)

තද්වද්දේහාදිබන්ධේභ්යෝ විමුක්තං බ්රහ්මවිත්තමම් .

පශ්යන්ති දේහිවන්මූඪාඃ ශරීරාභාසදර්ශනාත් .. 548..

අහිර්නිර්ල්වයනීං වායං මුක්ත්වා දේහං තු තිෂ්ඨති . (පාඨභේදඃ - අහිනි)

ඉතස්තතශ්චාල්යමානෝ යත්කිඤ්චිත්ප්රාණවායුනා .. 549..

ස්ත්රෝතසා නීයතේ දාරු යථා නිම්නෝන්නතස්ථලම් .

දෛවේන නීයතේ දේහෝ යථාකාලෝපභුක්තිෂු .. 550..

ප්රාරබ්ධකර්මපරිකල්පිතවාසනාභිඃ

සංසාරිවච්චරති භුක්තිෂු මුක්තදේහඃ .

සිද්ධඃ ස්වයං වසති සාක්ෂිවදත්ර තූෂ්ණීං

චක්රස්ය මූලමිව කල්පවිකල්පශූන්යඃ .. 551..

නෛවේන්ද්රියාණි විෂයේෂු නියුඞ්ක්ත ඒෂ

නෛවාපයුඞ්ක්ත උපදර්ශනලක්ෂණස්ථඃ .

නෛව ක්රියාඵලමපීෂදවේක්ෂතේ ස (පාඨභේදඃ - අපීෂදපේක්ෂතේ සඃ)

ස්වානන්දසාන්ද්රරසපානසුමත්තචිත්තඃ .. 552..

ලක්ෂ්යාලක්ෂ්යගතිං ත්යක්ත්වා යස්තිෂ්ඨේත්කේවලාත්මනා .

ශිව ඒව ස්වයං සාක්ෂාදයං බ්රහ්මවිදුත්තමඃ .. 553..

ජීවන්නේව සදා මුක්තඃ කෘතාර්ථෝ බ්රහ්මවිත්තමඃ .

උපාධිනාශාද්බ්රහ්මෛව සන් බ්රහ්මාප්යේති නිර්ද්වයම් .. 554..

ශෛලූෂෝ වේෂසද්භාවාභාවයෝශ්ච යථා පුමාන් .

තථෛව බ්රහ්මවිච්ඡ්රේෂ්ඨඃ සදා බ්රහ්මෛව නාපරඃ .. 555..

යත්ර ක්වාපි විශීර්ණං සත්පර්ණමිව තරෝර්වපුඃ පතතාත් . (පාඨභේදඃ - විශීර්ණං පර්ණමිව)

බ්රහ්මීභූතස්ය යතේඃ ප්රාගේව තච්චිදග්නිනා දග්ධම් .. 556..

සදාත්මනි බ්රහ්මණි තිෂ්ඨතෝ මුනේඃ

පූර්ණා(අ)ද්වයානන්දමයාත්මනා සදා .

න දේශකාලාද්යුචිතප්රතීක්ෂා

ත්වඞ්මාංසවිට්පිණ්ඩවිසර්ජනාය .. 557..

දේහස්ය මෝක්ෂෝ නෝ මෝක්ෂෝ න දණ්ඩස්ය කමණ්ඩලෝඃ .

අවිද්යාහෘදයග්රන්ථිමෝක්ෂෝ මෝක්ෂෝ යතස්තතඃ .. 558..

කුල්යායාමථ නද්යාං වා ශිවක්ෂේත්රේ(අ)පි චත්වරේ .

පර්ණං පතති චේත්තේන තරෝඃ කිං නු ශුභාශුභම් .. 559..

පත්රස්ය පුෂ්පස්ය ඵලස්ය නාශවද්-

දේහේන්ද්රියප්රාණධියාං විනාශඃ .

නෛවාත්මනඃ ස්වස්ය සදාත්මකස්යා-

නන්දාකෘතේර්වෘක්ෂවදස්ති චෛෂඃ .. 560.. (පාඨභේදඃ - වදාස්ත ඒෂඃ)

ප්රජ්ඤානඝන ඉත්යාත්මලක්ෂණං සත්යසූචකම් .

අනූද්යෞපාධිකස්යෛව කථයන්ති විනාශනම් .. 561..

අවිනාශී වා අරේ(අ)යමාත්මේති ශ්රුතිරාත්මනඃ .

ප්රබ්රවීත්යවිනාශිත්වං විනශ්යත්සු විකාරිෂු .. 562..

පාෂාණවෘක්ෂතෘණධාන්යකඩඞ්කරාද්යා (පාඨභේදඃ - කටාම්බරාද්යා)

දග්ධා භවන්ති හි මෘදේව යථා තථෛව .

දේහේන්ද්රියාසුමන ආදි සමස්තදෘශ්යං

ජ්ඤානාග්නිදග්ධමුපයාති පරාත්මභාවම් .. 563..

විලක්ෂණං යථා ධ්වාන්තං ලීයතේ භානුතේජසි .

තථෛව සකලං දෘශ්යං බ්රහ්මණි ප්රවිලීයතේ .. 564..

ඝටේ නෂ්ටේ යථා ව්යෝම ව්යෝමෛව භවති ස්ඵුටම් .

තථෛවෝපාධිවිලයේ බ්රහ්මෛව බ්රහ්මවිත්ස්වයම් .. 565..

ක්ෂීරං ක්ෂීරේ යථා ක්ෂිප්තං තෛලං තෛලේ ජලං ජලේ .

සංයුක්තමේකතාං යාති තථා(අ)(අ)ත්මන්යාත්මවින්මුනිඃ .. 566..

ඒවං විදේහකෛවල්යං සන්මාත්රත්වමඛණ්ඩිතම් .

බ්රහ්මභාවං ප්රපද්යෛෂ යතිර්නාවර්තතේ පුනඃ .. 567..

සදාත්මෛකත්වවිජ්ඤානදග්ධාවිද්යාදිවර්ෂ්මණඃ .

අමුෂ්ය බ්රහ්මභූතත්වාද් බ්රහ්මණඃ කුත උද්භවඃ .. 568..

මායාක්ලෘප්තෞ බන්ධමෝක්ෂෞ න ස්තඃ ස්වාත්මනි වස්තුතඃ .

යථා රජ්ජෞ නිෂ්ක්රියායාං සර්පාභාසවිනිර්ගමෞ .. 569..

ආවෘතේඃ සදසත්ත්වාභ්යාං වක්තව්යේ බන්ධමෝක්ෂණේ .

නාවෘතිර්බ්රහ්මණඃ කාචිදන්යාභාවාදනාවෘතම් .

යද්යස්ත්යද්වෛතහානිඃ ස්යාද් ද්වෛතං නෝ සහතේ ශ්රුතිඃ .. 570..

බන්ධඤ්ච මෝක්ෂඤ්ච මෘෂෛව මූඪා

බුද්ධේර්ගුණං වස්තුනි කල්පයන්ති .

දෘගාවෘතිං මේඝකෘතාං යථා රවෞ

යතෝ(අ)ද්වයා(අ)සඞ්ගචිදේතදක්ෂරම් .. 571.. (පාඨභේදඃ - චිදේකමක්ෂරම්)

අස්තීති ප්රත්යයෝ යශ්ච යශ්ච නාස්තීති වස්තුනි .

බුද්ධේරේව ගුණාවේතෞ න තු නිත්යස්ය වස්තුනඃ .. 572..

අතස්තෞ මායයා ක්ලෘප්තෞ බන්ධමෝක්ෂෞ න චාත්මනි .

නිෂ්කලේ නිෂ්ක්රියේ ශාන්තේ නිරවද්යේ නිරඤ්ජනේ .

අද්විතීයේ පරේ තත්ත්වේ ව්යෝමවත්කල්පනා කුතඃ .. 573..

න නිරෝධෝ න චෝත්පත්තිර්න බද්ධෝ න ච සාධකඃ .

න මුමුක්ෂුර්න වෛ මුක්ත ඉත්යේෂා පරමාර්ථතා .. 574..

සකලනිගමචූඩාස්වාන්තසිද්ධාන්තරූපං

පරමිදමතිගුහ්යං දර්ශිතං තේ මයාද්ය .

අපගතකලිදෝෂං කාමනිර්මුක්තබුද්ධිං (පාඨභේදඃ - බුද්ධිඃ)

ස්වසුතවදසකෘත්ත්වාං භාවයිත්වා මුමුක්ෂුම් .. 575..

ඉති ශ්රුත්වා ගුරෝර්වාක්යං ප්රශ්රයේණ කෘතානතිඃ .

ස තේන සමනුජ්ඤාතෝ යයෞ නිර්මුක්තබන්ධනඃ .. 576..

ගුරුරේව සදානන්දසින්ධෞ නිර්මග්නමානසඃ . (පාඨභේදඃ - ගුරුරේෂ)

පාවයන්වසුධාං සර්වාං විචචාර නිරන්තරඃ .. 577..

ඉත්යාචාර්යස්ය ශිෂ්යස්ය සංවාදේනාත්මලක්ෂණම් .

නිරූපිතං මුමුක්ෂූණාං සුඛබෝධෝපපත්තයේ .. 578..

හිතමිදමුපදේශමාද්රියන්තාං

විහිතනිරස්තසමස්තචිත්තදෝෂාඃ .

භවසුඛවිරතාඃ ප්රශාන්තචිත්තාඃ (පාඨභේදඃ - සුඛවිමුඛාඃ)

ශ්රුතිරසිකා යතයෝ මුමුක්ෂවෝ යේ .. 579..

සංසාරාධ්වනි තාපභානුකිරණප්රෝද්භූතදාහව්යථා-

ඛින්නානාං ජලකාඞ්ක්ෂයා මරුභුවි භ්රාන්ත්යා පරිභ්රාම්යතාම් .

අත්යාසන්නසුධාම්බුධිං සුඛකරං බ්රහ්මාද්වයං දර්ශය-

ත්යේෂා ශඞ්කරභාරතී විජයතේ නිර්වාණසන්දායිනී .. 580..

.. ඉති ශඞ්කරාචාර්යවිරචිතං විවේකචූඩාමණිඃ ..

.. ඕං තත්සත් ..

Roman (IAST) Transliteration

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||

śiṣya uvāca |

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||

śrīguruvāca |

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||

śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||

idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||

śiṣya uvāca |

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||

śrīgururuvāca |

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||

śiṣya uvāca |

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)

śrīgururuvāca |

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)

tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam || 237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||

yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva || 385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||

samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||

na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne)

citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)

svavedane kā niyamādyavasthā || 529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||

|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||

|| oṃ tatsat ||

Sanskrit — Devanagari (original)

सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् ।

गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ 1॥

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता

तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।

आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः

मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥ 2॥ (पाठभेदः - शतकोटिजन्मसु कृतैः)

दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।

मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ॥ 3॥

लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं (पाठभेदः - कथञ्चिन्)

तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।

यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः

स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥ 4॥ (पाठभेदः - आत्महा स्वं)

इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।

दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ 5॥

वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् (पाठभेदः - पठन्तु)

कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः ।

आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्ति- (पाठभेदः - विना विमुक्तिः न)

र्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥ 6॥

अमृतत्त्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।

ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ॥ 7॥

अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान्

सन्न्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् ।

सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं

तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ 8॥

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं मग्नं संसारवारिधौ ।

योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥ 9॥

सन्न्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये ।

यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ 10॥

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये ।

वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः ॥ 11॥

सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा ।

भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी ॥ 12॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्यो)

अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः ।

न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ 13॥

अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः ।

उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ॥ 14॥ (पाठभेदः - सन्त्यस्यां)

अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ॥

समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ 15॥

मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः ।

अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥ 16॥

विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः ।

मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ 17॥

साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः ।

येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥ 18॥

आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।

इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ।

शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ॥ 19॥

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ।

सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः ॥ 20॥

तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः । (पाठभेदः - जुगुप्सा या)

देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि ॥ 21॥ (पाठभेदः - भोग्यवस्तुनि)

विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ।

स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते ॥ 22॥

विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ।

उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः ।

बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा ॥ 23॥

सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् ।

चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ॥ 24॥

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् । (पाठभेदः - सत्यबुद्ध्यावधारणा)

सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ 25॥

सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा । (पाठभेदः - सम्यगास्थापनं)

तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ॥ 26॥

अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् ।

स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ 27॥

मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना ।

प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥ 28॥

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।

तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ 29॥

एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः ।

मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ 30॥

मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी ।

स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ 31॥

स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः ।

उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ।

उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् ॥ 32॥

श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ।

ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः ।

अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम् ॥ 33॥

तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः । (पाठभेदः - प्रह्वः)

प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ॥ 34॥

स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो

कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ ।

मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या

ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ॥ 35॥

दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं

दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः ।

भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः

शरण्यमन्यद्यदहं न जाने ॥ 36॥ (पाठभेदः - अन्यं)

शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो

वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः ।

तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना-

नहेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ 37॥

अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर-

श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् ।

सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कश-

प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ 38॥

ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैर्युतै- (पाठभेदः - सुशीतैः सितैः)

र्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय ।

सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो

धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥ 39॥

कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं

का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः ।

जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो

संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ॥ 40॥

तथा वदन्तं शरणागतं स्वं

संसारदावानलतापतप्तम् ।

निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या

दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ॥ 41॥

विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे

मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे ।

प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय

तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ 42॥

मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः

संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः ।

येनैव याता यतयोऽस्य पारं

तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ॥ 43॥

अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः ।

तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ॥ 44॥

वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् ।

तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु ॥ 45॥

श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोः

मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः ।

यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य

मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ 46॥

अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव

ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः ।

तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः

अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ॥ 47॥

शिष्य उवाच ।

कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया ।

यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ॥ 48॥

को नाम बन्धः कथमेष आगतः

कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः ।

कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा

तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ 49॥

श्रीगुरुवाच ।

धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया । (पाठभेदः - पावितं)

यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥ 50॥

ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः ।

बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ॥ 51॥

मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते ।

क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ॥ 52॥

पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ।

आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ॥ 53॥

वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा

स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन ।

चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव

ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ 54॥

अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् ।

कः शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशतैरपि ॥ 55॥

न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया ।

ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥ 56॥

वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् ।

प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ 57॥

वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् ।

वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥ 58॥

अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।

विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ॥ 59॥

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।

अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः ॥ 60॥ तत्त्वज्ञात्तत्त्व

अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना ।

किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ॥ 61॥

न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।

विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥ 62॥

अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः ।

ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ 63॥ (पाठभेदः - बाह्यशब्दैः)

अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् ।

राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ॥ 64॥

आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं (पाठभेदः - परिशिलापाकर्षणं)

निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिःशब्दैस्तु निर्गच्छति ।

तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते

मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ॥ 65॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये ।

स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः ॥ 66॥ (पाठभेदः - रोगादेरिव)

यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः । (पाठभेदः - सम्मतः)

सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ 67॥

शऋणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते ।

तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥ 68॥

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते

वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ।

ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा

न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥ 69॥

ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्व-

ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ।

ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान्

इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ॥ 70॥

यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् ।

तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ 71॥

मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्म-

त्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् ।

पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः

अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ॥ 72॥

अहम्ममेति प्रथितं शरीरं

मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः ।

नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः

सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ॥ 73॥

परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा

स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः ।

मात्रास्तदीया विषया भवन्ति

शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥ 74॥

य एषु मूढा विषयेषु बद्धा

रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन ।

आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः

स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ 75॥

शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च

पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन-

भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ 76॥

दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि ।

विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ 77॥

विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् ।

स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि ॥ 78॥

आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून्

भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् ।

आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले

निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ 79॥

विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः ।

स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ 80॥

विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः (पाठभेदः - विषयमार्गे गच्छतो)

प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि । (पाठभेदः - प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येष सिद्धः)

हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या

प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ 81॥

मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति

त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा ।

पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जव-

प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ 82॥

अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं

अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् ।

देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे

यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ॥ 83॥

शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति । (पाठभेदः - दिदृक्षते)

ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति ॥ 84॥ (पाठभेदः - स इच्छति)

मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु ।

मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥ 85॥

मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु ।

यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ 86॥

त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् ।

पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ॥ 87॥

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा ।

समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः ।

अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ 88॥

बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां

स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् ।

करोति जीवः स्वयमेतदात्मना

तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ 89॥

सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः ।

विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ॥ 90॥

स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः

स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः ।

वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः

पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ 91॥

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि

घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् ।

वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः (पाठभेदः - उपस्थं)

कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ॥ 92॥ (पाठभेदः - प्रवणानि)

निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः

अहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः ।

मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः

बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ 93॥

अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः ।

स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम् ॥ 94॥

प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः ।

स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत् ॥ 95॥ (पाठभेदः - विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव)

वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च

प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च ।

बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी

पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ 96॥

इदं शरीरं श‍ऋणु सूक्ष्मसञ्ज्ञितं

लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।

सवासनं कर्मफलानुभावकं

स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ 97॥

स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था

स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।

स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत्

कालीननानाविधवासनाभिः ॥ 98॥

कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते

यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा । (पाठभेदः - स्वयञ्ज्योतिरयं)

धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी

न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः । कर्मलेपैः

यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः

न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः ॥ 99॥

सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः ।

वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ॥ 100॥

अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः

सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः ।

बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव

श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ 101॥

उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षु-

त्प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । (पाठभेदः - प्रस्पन्दनाद्य्)

प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः (पाठभेदः - तज्ज्ञाः)

प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ॥ 102॥

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि ।

अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ॥ 103॥

अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।

सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ॥ 104॥ (पाठभेदः - योगेनावस्थात्रितयम्श्नुते)

विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।

सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ 105॥

आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः ।

स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ।

तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन ॥ 106॥

यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।

श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ॥ 107॥

अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः

अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा ।

कार्यानुमेया सुधियैव माया

यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ॥ 108॥

सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो

भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।

साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो (पाठभेदः - अनङ्गाप्युभयात्मिका)

महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥ 109॥

शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या

सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा ।

रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा

गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥ 110॥

विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका

यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।

रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं

दुःखादयो ये मनसो विकाराः ॥ 111॥

कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया (पाठभेदः - लोभदम्भाभ्यसूया)

अहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः ।

धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्ति-

र्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः ॥ 112॥ (पाठभेदः - यस्मादेतत्तद्रजो)

एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य

शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा । शक्तिर्यया

सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः

विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः ॥ 113॥ (पाठभेदः - प्रसरस्य)

प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्- (पाठभेदः - सूक्ष्मार्थदृग्)

व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् ।

भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान्

हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ 114॥

अभावना वा विपरीतभावनाऽ- (पाठभेदः - विपरीतभावना)

सम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः ।

संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं

विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ॥ 115॥

अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा-

प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः ।

एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चित्

निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ॥ 116॥

सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि

ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते ।

यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन्

प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥ 117॥

मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः

त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः ।

श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च

दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ 118॥

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः

स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः ।

तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा

यया सदानन्दरसं समृच्छति ॥ 119॥

अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं

तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः ।

सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था

प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः ॥ 120॥

सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः

बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः ।

सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः (पाठभेदः - सुषुप्तिरत्रास्य)

किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः ॥ 121॥

देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः

सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः ।

व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वं

अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ॥ 122॥

माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् ।

असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम् ॥ 123॥

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः ।

यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ 124॥

अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहम्प्रत्ययलम्बनः ।

अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ॥ 125॥

यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।

बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ 126॥

यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन । (पाठभेदः - किञ्चन)

यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम् ॥ 127॥

येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन ।

आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम् ॥ 128॥

यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः ।

विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ॥ 129॥

अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः ।

वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ 130॥

एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो

निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः ।

सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो

येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ 131॥

अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां

अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः । (पाठभेदः - उरुप्रकाशः)

आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते

स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ॥ 132॥

ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां

देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् ।

अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो

न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन ॥ 133॥

न जायते नो म्रियते न वर्धते

न क्षीयते नो विकरोति नित्यः ।

विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मि-

न्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ॥ 134॥

प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः

सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः ।

विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था-

स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ॥ 135॥

नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्म-

न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् ।

जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं

प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ 136॥

अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः

प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः ।

येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या

पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ॥ 137॥

अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा

विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ।

ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः

ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शऋणु सखे ॥ 138॥

अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या

स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् ।

समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा

तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ॥ 139॥

तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान्

अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ।

ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः (पाठभेदः - बन्धकगुणैः)

परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ॥ 140॥

महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो

धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । (पाठभेदः - नानावस्थाः)

अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ

निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥ 141॥

भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिः

भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा ।

आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं

तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥ 142॥

कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः

व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् ।

अविरततमसाऽऽत्मन्यावृते मूढबुद्धिं

क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः ॥ 143॥

एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः ।

याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽऽत्मानं भ्रमत्ययम् ॥ 144॥

बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो

रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः ।

अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं

नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ॥ 145॥

अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो

नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः ।

जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख-

प्रवाहपातं जनयत्यमुष्य ॥ 146॥

नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना

छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः ।

विवेकविज्ञानमहासिना विना

धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना ॥ 147॥

श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म

निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य ।

विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं

तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ 148॥

कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति ।

निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ 149॥

तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् ।

तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ 150॥

पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः ।

नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः ॥ 151॥

आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा ।

तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥ 152॥

मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात्

प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् ।

विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं

तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ 153॥

देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोश- (पाठभेदः - कोशो)

श्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । (पाठभेदः - ह्यन्नेन)

त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशि-

र्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ॥ 154॥

पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति (पाठभेदः - जनेरपिमृतेरथ)

जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः ।

नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः

स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ 155॥

पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् ।

तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥ 156॥

देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः ।

सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ॥ 157॥

शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः ।

कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ 158॥

त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशा-

वहम्मतिं मूढजनः करोति ।

विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो

निजस्वरूपं परमार्थभूतम् ॥ 159॥

देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः

देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः ।

विवेकविज्ञानवतो महात्मनो

ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ 160॥

अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे

त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ ।

सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे

कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व ॥ 161॥

देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां

विद्वानहन्तां न जहाति यावत् ।

तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता-

प्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ 162॥

छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे

यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे ।

यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचि-

ज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु ॥ 163॥

देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां

जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् ।

यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात्

त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ 164॥

कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं

प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ॥

येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः

प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ 165॥

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो (पाठभेदः - नैवात्मायं)

गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।

यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं

स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः ॥ 166॥

ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात्

कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।

सञ्ज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां-

स्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः ॥ 167॥ (पाठभेदः - अनुपूर्य)

पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः

प्रचीयमानो विषयाज्यधारया ।

जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः

मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम् ॥ 168॥ (पाठभेदः - मनोमयोऽग्निर्दहति)

न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता

मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः ।

तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं

विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ॥ 169॥

स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या

भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् ।

तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः

तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ॥ 170॥

सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने

नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः ।

अतो मनःकल्पित एव पुंसः

संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ॥ 171॥

वायुनाऽऽनीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते । (पाठभेदः - वायुना नीयते मेघः पुनस्तेनैव लीयते)

मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ 172॥

देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं

बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन ।

वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चाद्

एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ॥ 173॥

तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः

बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने ।

बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः

मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ 174॥

विवेकवैराग्यगुणातिरेका-

च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।

भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो-

स्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ॥ 175॥

मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु ।

चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ 176॥

मनः प्रसूते विषयानशेषान्

स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः ।

शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान्

गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ 177॥

असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य

देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य ।

अहम्ममेति भ्रमयत्यजस्रं

मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥ 178॥

अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः (पाठभेदः - अध्यासयोगात्)

अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः ।

रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो

जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ 179॥

अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।

येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ॥ 180॥

तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।

विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ॥ 181॥

मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं

निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म ।

सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो

रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः ॥ 182॥

मनोमयो नापि भवेत्परात्मा

ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् ।

दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः

द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ 183॥

बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः ।

विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ 184॥

अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः

विज्ञानसञ्ज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।

ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं

देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ 185॥

अनादिकालोऽयमहंस्वभावो

जीवः समस्तव्यवहारवोढा ।

करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः (पाठभेदः - कर्माण्यनु)

पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ 186॥

भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रज-

न्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः ।

अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्-

स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ॥ 187॥

देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म-

गुणाभिमानः सततं ममेति ।

विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः

प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः ।

अतो भवत्येष उपाधिरस्य

यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ॥ 188॥

योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः । (पाठभेदः - स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः)

कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ 189॥

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः

तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः ।

सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं

स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥ 190॥

उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा

ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । (पाठभेदः - ऽप्युपाधि)

अयोविकारानविकारिवह्निवत्

सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ॥ 191॥

शिष्य उवाच ।

भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः ।

तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते ॥ 192॥

अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः ।

न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ॥ 193॥

श्रीगुरुरुवाच ।

सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु ।

प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ॥ 194॥

भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः ।

न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥ 195॥

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य

प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः ।

भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो

मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात् ॥ 196॥

यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता

मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् ।

रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव

भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत् ॥ 197॥ (पाठभेदः - सर्पोऽस्ति)

अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते ।

उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ 198॥

प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति ।

अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ 199॥

अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः ।

यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥ 200॥

जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः । (पाठभेदः - ततोऽन्यत्तु)

सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ 201॥ (पाठभेदः - सम्बन्धः स्वात्मनो)

विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा ।

ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ॥ 202॥

तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ।

ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः ॥ 203॥ (पाठभेदः - प्रत्यगात्मासदात्मनोः)

जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् । (पाठभेदः - पङ्कवदस्पष्टं)

यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ॥ 204॥

असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं

प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ।

ततो निरासः करणीय एव

सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ॥ 205॥ (पाठभेदः - असदात्मनः)

अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् ।

विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः ।

दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥ 206॥

आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता

स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः ।

पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं

सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ॥ 207॥ (पाठभेदः - भूत्वा नन्दति)

आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।

स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना ॥ 208॥

नैवायमानन्दमयः परात्मा

सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।

कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया

विकारसङ्घातसमाहितत्वात् ॥ 209॥

पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः । (पाठभेदः - युक्तितः कृते)

तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ 210॥ (पाठभेदः - तन्निषेधावधिः)

योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः ।

अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः ।

सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥ 211॥

शिष्य उवाच ।

मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु ।

सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो ।

विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता ॥ 212॥ (पाठभेदः - स्वात्मनात्र विपश्चिता)

श्रीगुरुरुवाच ।

सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे ।

अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ॥ 213॥ (पाठभेदः - ऽयमप्यथ)

सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते ।

तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया ॥ 214॥

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।

कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते ॥ 215॥ (पाठभेदः - नोपपद्यते)

असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते ।

अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ 216॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते

प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा । (पाठभेदः - स्फुरन्नेकधा)

नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहन्धीमुखान् (पाठभेदः - भाजिन)

नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ॥ 217॥

घटोदके बिम्बितमर्कबिम्ब-

मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते ।

तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं

भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ 218॥

घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं

विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः । (पाठभेदः - दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः)

तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः (पाठभेदः - तटस्थितः तत्त्रि)

स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा ॥ 219॥

देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं (पाठभेदः - चित्प्रतिबिम्बमेतं)

विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् ।

द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं

सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ॥ 220॥

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं

अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः ।

विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत्

पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः ॥ 221॥

विशोक आनन्दघनो विपश्चित्

स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् ।

नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः

विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ॥ 222॥

ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् ।

येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः ॥ 223॥ (पाठभेदः - सम्पद्यते बुधः)

ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः ।

विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ॥ 224॥

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् ।

नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ॥ 225॥

सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् ।

न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम् ॥ 226॥ (पाठभेदः - परतत्त्वबोधसुदशायाम्)

यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् ।

तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ 227॥

मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः

कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् ।

न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः

कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः ॥ 228॥

केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं

घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते ।

अतो घटः कल्पित एव मोहा-

न्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ 229॥

सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं (पाठभेदः - सदैव)

तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । (पाठभेदः - सन्मात्रमेतन्न)

अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो

विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः ॥ 230॥

ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी

श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा ।

तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं

नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य ॥ 231॥

सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ

नन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता ।

असत्यवादित्वमपीशितुः स्या-

न्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ 232॥

ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः ।

न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत् ॥ 233॥ (पाठभेदः - व्यचीकथत्)

यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् ।

यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ 234॥

अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः

पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् । गुणाहिवत्

आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽ-

धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥ 235॥

भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं

ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः ।

इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते (पाठभेदः - सदेव)

त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ 236॥

अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं

विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् ।

प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं

निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ॥ 237॥

निरस्तमायाकृतसर्वभेदं

नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् । (पाठभेदः - नित्यं ध्रुवं)

अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं

ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति ॥ 238॥

ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् ।

केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥ 239॥

अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् ।

अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः ॥ 240॥ (पाठभेदः - पूर्णं महन्महः)

तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयोः

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् । (पाठभेदः - शोधितयोर्यदित्थम्)

श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग्

एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ 241-

एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः

निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः ।

खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः

कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ 242॥

तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो

न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ।

ईशस्य माया महदादिकारणं

जीवस्य कार्यं शऋणु पञ्चकोशम् ॥ 243॥ (पाठभेदः - पञ्चकोशाः)

एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः

सम्यङ्निरासे न परो न जीवः ।

राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक्-

स्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥ 244॥

अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं

निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् ।

श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधा- (पाठभेदः - प्रमाणानुगृहीतयुक्त्या)

त्तयोर्निरासः करणीय एव ॥ 245॥

नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं

रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । (पाठभेदः - रज्जौ)

इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य

ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ॥ 246॥

ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ

तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये ।

नालं जहत्या न तथाऽजहत्या

किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम् ॥ 247॥ (पाठभेदः - भयार्थैकतयैव)

स देवदत्तोऽयमितीह चैकता

विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते ।

यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये

विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ 248॥

संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः

अखण्डभावः परिचीयते बुधैः ।

एवं महावाक्यशतेन कथ्यते

ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ 249॥

अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य

सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् ।

अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं

जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् ।

ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या

विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ॥ 250॥

मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं (पाठभेदः - मृन्मात्रमेवाभितः)

तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् ।

यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं

तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 251॥

निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा

मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः ।

यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत्

तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 252॥

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)

तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।

स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं

स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे ॥ 253॥

जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं

नामरूपगुणदोषवर्जितम् ।

देशकालविषयातिवर्ति यद्

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 254॥

यत्परं सकलवागगोचरं

गोचरं विमलबोधचक्षुषः ।

शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद्

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 255॥

षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्-

भावितं न करणैर्विभावितम् ।

बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् (पाठभेदः - भूति यद्)

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 256॥

भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं

स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् ।

निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् (पाठभेदः - निरुपमानमृद्धिमत्)

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 257॥

जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय-

व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् ।

विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं (पाठभेदः - वनघातकारणं)

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 258॥

अस्तभेदमनपास्तलक्षणं

निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् ।

नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद्

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 259॥

एकमेव सदनेककारणं

कारणान्तरनिरास्यकारणम् । (पाठभेदः - सकारणम्)

कार्यकारणविलक्षणं स्वयं

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 260॥

निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं

यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् ।

नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 261॥

यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा-

न्नामरूपगुणविक्रियात्मना ।

हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 262॥

यच्चकास्त्यनपरं परात्परं

प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् ।

सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं

ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 263॥

उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं

भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया । (पाठभेदः - भावय प्रथित)

संशयादिरहितं कराम्बुवत्

तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ 264॥

सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं (पाठभेदः - स्वं बोधमात्रं)

विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये ।

तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो (पाठभेदः - तदात्मनैवात्मनि)

विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम् ॥ 265॥ (पाठभेदः - दृश्यजातम्)

बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं

ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् ।

तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां

पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ॥ 266॥

ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा

कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः ।

प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना-

न्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ॥ 267॥

अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि ।

अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ॥ 268॥

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ।

सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि ॥ 269॥

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।

शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 270॥

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।

देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ 271

संसारकारागृहमोक्षमिच्छो-

रयोमयं पादनिबन्धशऋङ्खलम् । (पाठभेदः - निबद्ध)

वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं

योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ॥ 272॥

जलादिसंसर्गवशात्प्रभूत- (पाठभेदः - जलादिसम्पर्कवशात्)

दुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना ।

सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्य-

ग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ॥ 273॥

अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासना-

धूलीविलिप्ता परमात्मवासना ।

प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा

प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम् ॥ 274॥ (पाठभेदः - स्फुटा)

अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना ।

नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम् ॥ 275॥ (पाठभेदः - स्फुटा)

यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः

तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् । (पाठभेदः - बाह्यवासनाः)

निःशेषमोक्षे सति वासनानां

आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ॥ 276॥

स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः । (पाठभेदः - स्थित्या)

वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 277॥

तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति ।

तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 278॥

प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः ।

धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 279॥

नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् ।

वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 280॥

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।

क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 281॥

अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः । (पाठभेदः - अन्नादानविसर्गा)

तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 282॥

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ।

ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 283॥

अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि ।

सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 284॥

प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।

तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 285॥

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः ।

क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ 286॥

मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः ।

त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव ॥ 287॥

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि ।

विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने ॥ 288॥ (पाठभेदः - तूष्णीं)

स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना ।

ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥ 289॥

चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् ।

निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥ 290॥

यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा ।

तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ 291॥

यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं

चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् ।

तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत (पाठभेदः - सृजैत)

शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ 292॥

सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव

नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् ।

जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः

कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ 293॥

अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी

नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् ।

ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं

तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥ 294॥

विकारिणां सर्वविकारवेत्ता

नित्याविकारो भवितुं समर्हति । (पाठभेदः - नित्योऽविकारो)

मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं

पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ 295॥

अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे

पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते ।

कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं

ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ॥ 296॥

त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम-

रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु ।

लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादीं-

स्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ 297॥

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः ।

तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः ॥ 298॥ (पाठभेदः - तेषामेषां)

यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना ।

तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ 299॥

अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते ।

चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः ॥ 300॥

यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो (पाठभेदः - पुरैषोऽहमिति)

बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया । (पाठभेदः - बुद्ध्याऽविविक्तस्तमसा)

तस्यैव निःशेषतया विनाशे

ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ॥ 301॥

ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहङ्कारघोराहिना

संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः (पाठभेदः - चण्डै)

विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं (पाठभेदः - द्युतिमता)

निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुङ्क्षमः ॥ 302॥

यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे ।

कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै ॥ 303॥

अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या ।

प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ॥ 304॥ (पाठभेदः - विवेकादयम्)

अहङ्कारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा (पाठभेदः - अहङ्कर्तर्यस्मिन्नहमिति)

विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि ।

यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला

प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ॥ 305॥

सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो-

रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः ।

नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते

विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ 306॥

तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं

भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् ।

विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं

भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ॥ 307॥

ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं

सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् ।

तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या

पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ 308॥

समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः

व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् ।

सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति

नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ 309॥

निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः

क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया ।

स एव सञ्जीवनहेतुरस्य

प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ॥ 310॥

देहात्मना संस्थित एव कामी

विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् ।

अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव

भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ॥ 311॥

कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते ।

कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत् ॥ 312॥

वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना ।

वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ 313॥

संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः ।

वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ॥ 314॥ (पाठभेदः - वासना प्रेर्यते ह्यन्तः)

ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः ।

त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ 315॥

सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः । (पाठभेदः - मात्रावलोकनम्)

सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते ॥ 316॥

क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः ।

वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ 317॥ (पाठभेदः - स)

सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति

ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना । (पाठभेदः - विलीना त्वहमादिवासना)

अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां

विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥ 318॥

तमस्तमःकार्यमनर्थजालं

न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे ।

तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ

नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥ 319॥

दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् (पाठभेदः - प्रविलापयन्स्वयं)

सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् ।

समाहितः सन्बहिरन्तरं वा

कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥ 320॥

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन ।

प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ॥ 321॥

न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ।

ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥ 322॥

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः ।

विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम् ॥ 323॥

यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति ।

आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ॥ 324॥

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद्

बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः ।

प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः

सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा ॥ 325॥

विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् ।

सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ 326॥

अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः

विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ ।

समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक्

समाहितात्मा भव सावधानः ॥ 327॥

ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः ।

पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते ॥ 328॥

सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ।

अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजे ।

जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः ।

यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥ 329॥

यदा कदा वापि विपश्चिदेष

ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् ।

पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव

यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ॥ 330॥ (पाठभेदः - यदीक्षितं)

श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे

दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति ।

उपैति दुःखोपरि दुःखजातं

निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ 331॥

सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो

महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् ।

मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद्

दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः ॥ 332॥ (पाठभेदः - चोरचोरयोः)

यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय

स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत्

सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या

हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ 333॥

बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं (पाठभेदः - बाह्याभिसन्धिः)

दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् ।

ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं

स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम् ॥ 334॥

बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता

मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् ।

तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो

बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ 335॥

कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी

श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी ।

जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं

स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ 336॥

देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः

मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः ।

सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः

स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥ 337॥

अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु

ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य । (पाठभेदः - ज्ञानात्मन्)

त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः

पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ॥ 338॥

सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः

सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् ।

दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ

सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ॥ 339॥

दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो

बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः ।

सन्न्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः

तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ॥ 340॥

सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । (पाठभेदः - सार्वात्म्य)

समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥ 341॥

आरूढशक्तेरहमो विनाशः

कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः । (पाठभेदः - कर्तुं न)

ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः

तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः ॥ 342॥

अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् ।

विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ 343॥

विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं

निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे ।

दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे

नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् ।

निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो

विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे ॥ 344॥ (पाठभेदः - निक्षेपणं)

सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो

विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् ।

छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं

यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः ॥ 345॥ (पाठभेदः - विमुक्तस्य)

परावरैकत्वविवेकवह्निः

दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् ।

किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं

अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य ॥ 346॥

आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः ।

मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः ॥ 347॥

एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् ।

तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ॥ 348॥

अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान्

मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः ।

तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा (पाठभेदः - तत्कार्यमेव त्रितयं)

दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ॥ 349॥

ततो विकाराः प्रकृतेरहम्मुखा

देहावसाना विषयाश्च सर्वे ।

क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषा- (पाठभेदः - भाविन एष आत्मा)

मसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा ॥ 350॥ (पाठभेदः - मसत्त्वमात्मा तु कदापि)

नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो

बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः ।

अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः

प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा ॥ 351॥

इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य

निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या ।

ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं

तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ॥ 352॥

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा ।

समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम् ॥ 353॥

त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात्

प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।

प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो

विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ 354॥

शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं

कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् ।

तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान्

ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ॥ 355॥

समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं

श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि ।

त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः

नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ 356॥

उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते (पाठभेदः - योगात्स्वयमेव)

चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः ।

तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान्

वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया ॥ 357॥

सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया ।

कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते ॥ 358॥

क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको

ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति । (पाठभेदः - ध्यायन्यथालिं)

तथैव योगी परमात्मतत्त्वं

ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ॥ 359॥

अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं

न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति ।

समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या

ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ॥ 360॥

यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं

त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति ।

तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं

ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम् ॥ 361॥

निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं

पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा ।

तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः (पाठभेदः - स विकल्पवर्जितः)

स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ॥ 362॥

समाधिनाऽनेन समस्तवासना-

ग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः ।

अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा

स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ॥ 363॥

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।

निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥ 364॥

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं

ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् ।

नान्यथा चलतया मनोगतेः

प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ॥ 365॥

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन्

निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।

विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया

कृतं सदेकत्वविलोकनेन ॥ 366॥

योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः । (पाठभेदः - प्रथमं द्वारं)

निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ॥ 367॥

एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः

संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना ।

तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः

तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः ॥ 368॥ प्रयत्नान्मुनेः

वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ

बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि ।

तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे

विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व ॥ 369॥

देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः ।

यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ॥ 370॥

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् ।

सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ॥ 371॥

अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते ।

त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ 372॥

बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः । (पाठभेदः - सङ्गः)

विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ 373॥

वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत्

पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् ।

विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं

ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥ 374॥

अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः

समाहितस्यैव दृढप्रबोधः ।

प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः

मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ 375॥

वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः

तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् ।

एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं

सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ॥ 376॥

आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृति- (पाठभेदः - मृत्योः सृति)

स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः ।

देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि

त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ॥ 377॥ (पाठभेदः - द्रष्टास्यमलो)

लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं

स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ।

ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं

ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम् ॥ 378॥ (पाठभेदः - किमन्यैर्भ्रमैः)

अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् ।

चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ॥ 379॥

एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी

विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् । विज्ञानकोशे

लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षण-

मखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय ॥ 380॥

एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया ।

उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ॥ 381॥

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् ।

उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत् ॥ 382॥ (पाठभेदः - तिष्ठेद्घटपटादिवत्)

विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे

निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे ।

शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन्

पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥ 383॥ (पाठभेदः - पूर्णत्वमेवानु)

देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः

स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः ।

विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं

पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ 384॥

घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः

गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् ।

भवति न विविधं तथैव शुद्धं

परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ 385॥

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः । (पाठभेदः - ब्रह्माद्याः स्तम्ब)

ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ 386॥

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)

तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।

भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं (पाठभेदः - भ्रान्तिदृष्टा)

रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ 387॥

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः ।

स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ॥ 388॥

अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च

स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् ।

स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां (पाठभेदः - ह्यवाच्यां)

तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ 389॥

तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि

सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा ।

चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत्

सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥ 390॥

सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः

सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः ।

पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं

वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ 391॥

क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।

ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥ 392॥

आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं (पाठभेदः - निर्विकल्प)

निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् ।

अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं

स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ 393॥

वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं

ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः । (पाठभेदः - जगदापराणु सकलं)

ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं

ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम् ॥ 394॥ (पाठभेदः - आनन्दात्मनैव ध्रुवम्)

जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां

प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् ।

निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं

स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ 395॥

शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः

परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः । (पाठभेदः - व्याधिनिरयाः)

यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम्

तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥ 396॥

स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः ।

स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ 397॥

समाहितायां सति चित्तवृत्तौ

परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।

न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः

प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः ॥ 398॥ (पाठभेदः - ततः)

असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि ।

निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 399॥

द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि । (पाठभेदः - द्रष्टृदर्शन)

निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 400॥

कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि ।

निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 401॥

तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् । (पाठभेदः - यत्र विलीनं)

अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 402॥

एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् । (पाठभेदः - कथं भवेत्)

सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥ 403॥

न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात्

सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।

कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे

न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ 404॥

मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।

इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ 405॥

अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् ।

पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥ 406॥

चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन ।

अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ 407॥

किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं

निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् ।

निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं

हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 408॥

प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं

समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् ।

निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं

हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 409॥

अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं (पाठभेदः - भासवस्तु)

स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् ।

शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं

हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 410॥

समाहितान्तःकरणः स्वरूपे

विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् ।

विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं (पाठभेदः - गन्धगन्धिलं)

यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ 411-

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् ।

भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ 412॥

छायेव पुंसः परिदृश्यमान-

माभासरूपेण फलानुभूत्या ।

शरीरमाराच्छववन्निरस्तं

पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा ॥ 413॥

सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य (पाठभेदः - स्वमेत्य)

त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे ।

अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु (पाठभेदः - पुनरपि नैव)

स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥ 414॥

समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ (पाठभेदः - परिदह्य)

सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।

ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा-

नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ 415॥

प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं

प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् ।

न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता-

ऽऽनन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ 416॥

अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः ।

किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ॥ 417॥

संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।

बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ 418॥

वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् ।

स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥ 419॥

यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् ।

निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥ 420॥

दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् ।

यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् ।

पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ॥ 421॥

विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः

प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् ।

तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ

नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात् ॥ 422॥ (पाठभेदः - नोचेद्विदो)

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः ।

अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥ 423॥ (पाठभेदः - विदुषः किं)

वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः ।

अहम्भावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः ।

लीनवृत्तैरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा ॥ 424॥ (पाठभेदः - वृत्तेर)

ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी-

रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् ।

स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधी-

रास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ॥ 425॥

स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ।

ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ॥ 426॥

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी ।

निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते ।

सुस्थिताऽसौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते ॥ 427॥

यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः ।

प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 428॥

लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः ।

बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 429॥

शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।

यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 430॥ (पाठभेदः - यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः)

वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि ।

अहन्ताममताऽभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 431॥

अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् ।

औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 432॥ (पाठभेदः - प्राप्ते)

गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे ।

सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 433॥

इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि ।

उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 434॥

ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः ।

अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 435॥

देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहम्भाववर्जितः ।

औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 436॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)

विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् ।

भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 437॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)

देहेन्द्रियेष्वहम्भाव इदम्भावस्तदन्यके ।

यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 438॥

जीवेशोभयसंसाररूपदुर्वासनोज्झिता ।

सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥

न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः ।

प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 439॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)

साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः ।

समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 440॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)

यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता

नदीप्रवाहा इव वारिराशौ ।

लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां

उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ॥ 441॥

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः ।

अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥ 442॥

प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् ।

न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना ॥ 443॥

अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि ।

तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ 444॥

निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते ।

ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥ 445॥

सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते ।

फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ॥ 446॥

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् ।

सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥ 447॥

यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् ।

सुप्तोत्थितस्य किन्तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ॥ 448॥

स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ।

न श्लिष्यति च यत्किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥ 449॥ (पाठभेदः - श्लिष्यते यतिः किञ्चित्)

न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते ।

तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ॥ 450॥

ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान्न नश्यति ।

अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥ 451॥

व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ ।

न तिष्ठति छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ 452॥

प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः

सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् ।

ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः

तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥ 453॥

उपाधितादात्म्यविहीनकेवल-

ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः ।

प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता

स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः ॥ 454॥

न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे

देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे ।

करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां

किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ॥ 455॥

न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा

न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः ।

तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे

न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ॥ 456॥

तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः

सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते ।

स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे

तथा विदः प्राशनमोचनादौ ॥ 457॥

कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् ।

नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ 458॥

अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् । (पाठभेदः - अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक्)

तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥ 459॥

प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः ।

देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥ 460॥

शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ।

अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः । (पाठभेदः - सत्त्वमसत्त्वस्य)

अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ 461॥

ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ।

तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् ॥ 462॥

समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ।

न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् ।

यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः ॥ 463॥

परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् ।

एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 464॥

सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् ।

एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 465॥

प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ।

एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 466॥

अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् । मनाधेयमना

एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 467॥

निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।

एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 468॥

अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् ।

एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 469॥

सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् ।

एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 470॥

निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः (पाठभेदः - निरपास्तभोगाः)

शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः ।

विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते

प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ॥ 471॥

भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः

स्वरूपमानन्दघनं विचार्य । (पाठभेदः - निचाय्य)

विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं

मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ॥ 472॥

समाधिना साधुविनिश्चलात्मना (पाठभेदः - सुनिश्चलात्मना)

पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा ।

निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चे-

च्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते ॥ 473॥ (पाठभेदः - पुनर्विकल्पते)

स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षा-

त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ ।

शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं

चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ 474॥

बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः ।

स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ॥ 475॥

तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा ।

प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ॥ 476॥

स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् ।

संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि ॥ 477॥ (पाठभेदः - सुसुखं तिष्ठेन्)

वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा

ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च ।

अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो

ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम् ॥ 478॥ (पाठभेदः - ब्रह्माद्वितीयं)

इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात्

परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या ।

प्रशमितकरणः समाहितात्मा

क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठतोऽभूत् ॥ 479॥ (पाठभेदः - आत्मनिष्ठितो)

किञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । (पाठभेदः - कञ्चित्कालं)

उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 480॥ (पाठभेदः - व्युत्थाय)

बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः

ब्रह्मात्मनोरेकतयाऽधिगत्या ।

इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने

किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम् ॥ 481॥ (पाठभेदः - सुखमस्य पारम्)

वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते

स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् ।

अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो

यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निर्वृतम् ॥ 482॥

क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ।

अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ 483॥

किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् ।

अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ॥ 484॥

न किञ्चिदत्र पश्यामि न शऋणोमि न वेद्म्यहम् ।

स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ 485॥

नमो नमस्ते गुरवे महात्मने

विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय ।

नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे

भूम्ने सदाऽपारदयाम्बुधाम्ने ॥ 486॥

यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका-

पातधूतभवतापजश्रमः ।

प्राप्तवानहमखण्डवैभवा-

नन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ 487॥

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् ।

नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात् ॥ 488॥

असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः ।

प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः ॥ 489॥ (पाठभेदः - ऽहमतान्तोऽहं)

अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः ।

शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥ 490॥

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् ।

नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ॥ 491॥

नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् ।

बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 492॥

निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् ।

नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 493॥

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं

पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः ।

अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी

निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥ 494॥

सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो

ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् ।

भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं

यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा ॥ 495॥

मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।

उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ॥ 496॥

स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा-

दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः ।

काले यथा कल्पकवत्सराय-

णर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे ॥ 497॥

आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत्

कदापि मूढैरतिदोषदूषितैः । मूढैर्मति

नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं

मरीचिकावारि महाप्रवाहः ॥ 498॥

आकाशवल्लेपविदूरगोऽहं (पाठभेदः - आकाशवत् कल्पवि)

आदित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् ।

अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहं

अम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ 499॥

न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः ।

अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ 500॥

उपाधिरायाति स एव गच्छति

स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते ।

स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं (पाठभेदः - एव जीवन्)

कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ॥ 501॥

न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः

सदैकरूपस्य निरंशकस्य ।

एकात्मको यो निविडो निरन्तरो (पाठभेदः - निबिडो)

व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥ 502॥

पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य

निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः ।

कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः

ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ 503॥

छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा ।

न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ 504॥

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् ।

अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ।

देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥ 505॥ एक्ष्त्र

रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो

वह्नेर्यथा दाहनियामकत्वम् । (पाठभेदः - वाऽयसि दाहकत्वम्)

रज्जोर्यथाऽऽरोपितवस्तुसङ्गः

तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ 506॥

कर्तापि वा कारयितापि नाहं

भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।

द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं

सोऽहं स्वयञ्ज्योतिरनीदृगात्मा ॥ 507॥

चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्य-

मौपाधिकं मूढधियो नयन्ति ।

स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं

कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥ 508॥

जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः ।

नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥ 509॥

कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता-

जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः ।

बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः

स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥ 510॥

सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।

किं मेऽसङ्गचितस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति ॥ 511॥ (पाठभेदः - तैः किं मेऽसङ्गचितेर्न ह्यम्बुदडम्बरोऽम्बरं)

अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत्

विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् ।

व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं

ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 512॥

सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं

सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् ।

नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं (पाठभेदः - निष्कलं)

ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 513॥

यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं

प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् ।

सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं

ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 514॥

निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि

निष्कलोऽस्मि निराकृतिः ।

निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि

निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ 515॥

सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः ।

केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ॥ 516॥

स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा

भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् ।

प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने

नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥ 517॥

महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने

भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् । (पाठभेदः - रनुकलम्)

अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया

प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ 518॥

नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः । (पाठभेदः - सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः)

यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ 519॥

इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं

समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् ।

प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः (पाठभेदः - हृदयः)

पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ 520॥

ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः (पाठभेदः - सत्सर्वतः)

पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि ।

रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते (पाठभेदः - विद्यते)

तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ॥ 521॥

कस्तां परानन्दरसानुभूति-

मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । (पाठभेदः - मुत्सृज्य

चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने)

चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ॥ 522॥

असत्पदार्थानुभवेन किञ्चिन्

न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः ।

तदद्वयानन्दरसानुभूत्या

तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥ 523॥

स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । (पाठभेदः - सर्वतः)

स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ॥ 524॥

अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे

विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् ।

तदद्वयानन्दमयात्मना सदा

शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ 525॥

तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः

बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः ।

ब्रह्मात्मनो ब्रह्मविदो महात्मनो

यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ॥ 526॥

नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् ।

विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ॥ 527॥

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा ।

यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ 528॥

न देशकालासनदिग्यमादि-

लक्ष्याद्यपेक्षाऽप्रतिबद्धवृत्तेः । (पाठभेदः - प्रतिबद्ध

संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति)

स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ॥ 529॥

घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्ववेक्षते । (पाठभेदः - अपेक्ष्यते)

विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ 530॥

अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।

न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥ 531॥

देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ।

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ 532॥

भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा ।

अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥ 533॥

वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ।

येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥ 534॥

एष स्वयञ्ज्योतिरनन्तशक्तिः

आत्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः ।

यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो

जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ 535॥

न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते

न सज्जते नापि विरज्यते च ।

स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं

निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ॥ 536॥

क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः । (पाठभेदः - वस्तुनि)

तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ 537॥

चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु

स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने ।

वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही

सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥ 538॥

विमानमालम्ब्य शरीरमेतद्

भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् ।

परेच्छया बालवदात्मवेत्ता

योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः ॥ 539॥

दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा

त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः ।

उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा

पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ 540॥

कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः । (पाठभेदः - कामान्नी कामरूपी)

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ 541॥

क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः

क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः ।

क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः

चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ॥ 542॥

निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ॥ 543॥

अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ।

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ 544॥

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।

प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥ 545॥

स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः

सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।

विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः

कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा ॥ 546॥

तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ।

ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥ 547॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्या)

तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।

पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ॥ 548॥

अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति । (पाठभेदः - अहिनि)

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना ॥ 549॥

स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।

दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ॥ 550॥

प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः

संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः ।

सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं

चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ॥ 551॥

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष

नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।

नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स (पाठभेदः - अपीषदपेक्षते सः)

स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ॥ 552॥

लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।

शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ 553॥

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।

उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ॥ 554॥

शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥ 555॥

यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् । (पाठभेदः - विशीर्णं पर्णमिव)

ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम् ॥ 556॥

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः

पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा ।

न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा

त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय ॥ 557॥

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः ।

अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥ 558॥

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।

पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ 559॥

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्-

देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः ।

नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या-

नन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः ॥ 560॥ (पाठभेदः - वदास्त एषः)

प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।

अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥ 561॥

अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।

प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ 562॥

पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या (पाठभेदः - कटाम्बराद्या)

दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।

देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं

ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ 563॥

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।

तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ 564॥

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ 565॥

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ।

संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः ॥ 566॥

एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ।

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥ 567॥

सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः ।

अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥ 568॥

मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ।

यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ॥ 569॥

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।

नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् ।

यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥ 570॥

बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा

बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।

दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ

यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम् ॥ 571॥ (पाठभेदः - चिदेकमक्षरम्)

अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ।

बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ 572॥

अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ।

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।

अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥ 573॥

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।

न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ 574॥

सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं

परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य ।

अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं (पाठभेदः - बुद्धिः)

स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम् ॥ 575॥

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः ।

स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥ 576॥

गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः । (पाठभेदः - गुरुरेष)

पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः ॥ 577॥

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् ।

निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ॥ 578॥

हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां

विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः ।

भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः (पाठभेदः - सुखविमुखाः)

श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥ 579॥

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा-

खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।

अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय-

त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी ॥ 580॥

॥ इति शङ्कराचार्यविरचितं विवेकचूडामणिः ॥

॥ ॐ तत्सत् ॥

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||

śiṣya uvāca |

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||

śrīguruvāca |

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||

śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||

idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||

śiṣya uvāca |

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||

śrīgururuvāca |

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||

śiṣya uvāca |

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)

śrīgururuvāca |

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)

tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam || 237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||

yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva || 385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||

samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||

na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne)

citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)

svavedane kā niyamādyavasthā || 529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||

|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||

|| oṃ tatsat ||

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.

විවේක චූඩාමණි