সর্ববেদান্তসিদ্ধান্তগোচরং তমগোচরম্ ।
গোবিন্দং পরমানন্দং সদ্গুরুং প্রণতোঽস্ম্যহম্ ॥ 1॥
জন্তূনাং নরজন্ম দুর্লভমতঃ পুংস্ত্বং ততো বিপ্রতা
তস্মাদ্বৈদিকধর্মমার্গপরতা বিদ্বত্ত্বমস্মাত্পরম্ ।
আত্মানাত্মবিবেচনং স্বনুভবো ব্রহ্মাত্মনা সংস্থিতিঃ
মুক্তির্নো শতজন্মকোটিসুকৃতৈঃ পুণ্যৈর্বিনা লভ্যতে ॥ 2॥ (পাঠভেদঃ - শতকোটিজন্মসু কৃতৈঃ)
দুর্লভং ত্রযমেবৈতদ্দেবানুগ্রহহেতুকম্ ।
মনুষ্যত্বং মুমুক্ষুত্বং মহাপুরুষসংশ্রযঃ ॥ 3॥
লব্ধ্বা কথঞ্চিন্নরজন্ম দুর্লভং (পাঠভেদঃ - কথঞ্চিন্)
তত্রাপি পুংস্ত্বং শ্রুতিপারদর্শনম্ ।
যস্ত্বাত্মমুক্তৌ ন যতেত মূঢধীঃ
স হ্যাত্মহা স্বং বিনিহন্ত্যসদ্গ্রহাত্ ॥ 4॥ (পাঠভেদঃ - আত্মহা স্বং)
ইতঃ কো ন্বস্তি মূঢাত্মা যস্তু স্বার্থে প্রমাদ্যতি ।
দুর্লভং মানুষং দেহং প্রাপ্য তত্রাপি পৌরুষম্ ॥ 5॥
বদন্তু শাস্ত্রাণি যজন্তু দেবান্ (পাঠভেদঃ - পঠন্তু)
কুর্বন্তু কর্মাণি ভজন্তু দেবতাঃ ।
আত্মৈক্যবোধেন বিনাপি মুক্তি- (পাঠভেদঃ - বিনা বিমুক্তিঃ ন)
র্ন সিধ্যতি ব্রহ্মশতান্তরেঽপি ॥ 6॥
অমৃতত্ত্বস্য নাশাস্তি বিত্তেনেত্যেব হি শ্রুতিঃ ।
ব্রবীতি কর্মণো মুক্তেরহেতুত্বং স্ফুটং যতঃ ॥ 7॥
অতো বিমুক্ত্যৈ প্রযতেত বিদ্বান্
সন্ন্যস্তবাহ্যার্থসুখস্পৃহঃ সন্ ।
সন্তং মহান্তং সমুপেত্য দেশিকং
তেনোপদিষ্টার্থসমাহিতাত্মা ॥ 8॥
উদ্ধরেদাত্মনাঽঽত্মানং মগ্নং সংসারবারিধৌ ।
যোগারূঢত্বমাসাদ্য সম্যগ্দর্শননিষ্ঠযা ॥ 9॥
সন্ন্যস্য সর্বকর্মাণি ভববন্ধবিমুক্তযে ।
যত্যতাং পণ্ডিতৈর্ধীরৈরাত্মাভ্যাস উপস্থিতৈঃ ॥ 10॥
চিত্তস্য শুদ্ধযে কর্ম ন তু বস্তূপলব্ধযে ।
বস্তুসিদ্ধির্বিচারেণ ন কিঞ্চিত্কর্মকোটিভিঃ ॥ 11॥
সম্যগ্বিচারতঃ সিদ্ধা রজ্জুতত্ত্বাবধারণা ।
ভ্রান্তোদিতমহাসর্পভযদুঃখবিনাশিনী ॥ 12॥ (পাঠভেদঃ - ভ্রান্ত্যো)
অর্থস্য নিশ্চযো দৃষ্টো বিচারেণ হিতোক্তিতঃ ।
ন স্নানেন ন দানেন প্রাণাযামশতেন বা ॥ 13॥
অধিকারিণমাশাস্তে ফলসিদ্ধির্বিশেষতঃ ।
উপাযা দেশকালাদ্যাঃ সন্ত্যস্মিন্সহকারিণঃ ॥ 14॥ (পাঠভেদঃ - সন্ত্যস্যাং)
অতো বিচারঃ কর্তব্যো জিজ্ঞাসোরাত্মবস্তুনঃ ॥
সমাসাদ্য দযাসিন্ধুং গুরুং ব্রহ্মবিদুত্তমম্ ॥ 15॥
মেধাবী পুরুষো বিদ্বানূহাপোহবিচক্ষণঃ ।
অধিকার্যাত্মবিদ্যাযামুক্তলক্ষণলক্ষিতঃ ॥ 16॥
বিবেকিনো বিরক্তস্য শমাদিগুণশালিনঃ ।
মুমুক্ষোরেব হি ব্রহ্মজিজ্ঞাসাযোগ্যতা মতা ॥ 17॥
সাধনান্যত্র চত্বারি কথিতানি মনীষিভিঃ ।
যেষু সত্স্বেব সন্নিষ্ঠা যদভাবে ন সিধ্যতি ॥ 18॥
আদৌ নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ পরিগণ্যতে ।
ইহামুত্রফলভোগবিরাগস্তদনন্তরম্ ।
শমাদিষট্কসম্পত্তির্মুমুক্ষুত্বমিতি স্ফুটম্ ॥ 19॥
ব্রহ্ম সত্যং জগন্মিথ্যেত্যেবংরূপো বিনিশ্চযঃ ।
সোঽযং নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ সমুদাহৃতঃ ॥ 20॥
তদ্বৈরাগ্যং জিহাসা যা দর্শনশ্রবণাদিভিঃ । (পাঠভেদঃ - জুগুপ্সা যা)
দেহাদিব্রহ্মপর্যন্তে হ্যনিত্যে ভোগবস্তুনি ॥ 21॥ (পাঠভেদঃ - ভোগ্যবস্তুনি)
বিরজ্য বিষযব্রাতাদ্দোষদৃষ্ট্যা মুহুর্মুহুঃ ।
স্বলক্ষ্যে নিযতাবস্থা মনসঃ শম উচ্যতে ॥ 22॥
বিষযেভ্যঃ পরাবর্ত্য স্থাপনং স্বস্বগোলকে ।
উভযেষামিন্দ্রিযাণাং স দমঃ পরিকীর্তিতঃ ।
বাহ্যানালম্বনং বৃত্তেরেষোপরতিরুত্তমা ॥ 23॥
সহনং সর্বদুঃখানামপ্রতীকারপূর্বকম্ ।
চিন্তাবিলাপরহিতং সা তিতিক্ষা নিগদ্যতে ॥ 24॥
শাস্ত্রস্য গুরুবাক্যস্য সত্যবুদ্ধ্যবধারণম্ । (পাঠভেদঃ - সত্যবুদ্ধ্যাবধারণা)
সা শ্রদ্ধা কথিতা সদ্ভির্যযা বস্তূপলভ্যতে ॥ 25॥
সর্বদা স্থাপনং বুদ্ধেঃ শুদ্ধে ব্রহ্মণি সর্বদা । (পাঠভেদঃ - সম্যগাস্থাপনং)
তত্সমাধানমিত্যুক্তং ন তু চিত্তস্য লালনম্ ॥ 26॥
অহঙ্কারাদিদেহান্তান্ বন্ধানজ্ঞানকল্পিতান্ ।
স্বস্বরূপাববোধেন মোক্তুমিচ্ছা মুমুক্ষুতা ॥ 27॥
মন্দমধ্যমরূপাপি বৈরাগ্যেণ শমাদিনা ।
প্রসাদেন গুরোঃ সেযং প্রবৃদ্ধা সূযতে ফলম্ ॥ 28॥
বৈরাগ্যং চ মুমুক্ষুত্বং তীব্রং যস্য তু বিদ্যতে ।
তস্মিন্নেবার্থবন্তঃ স্যুঃ ফলবন্তঃ শমাদযঃ ॥ 29॥
এতযোর্মন্দতা যত্র বিরক্তত্বমুমুক্ষযোঃ ।
মরৌ সলিলবত্তত্র শমাদের্ভানমাত্রতা ॥ 30॥
মোক্ষকারণসামগ্র্যাং ভক্তিরেব গরীযসী ।
স্বস্বরূপানুসন্ধানং ভক্তিরিত্যভিধীযতে ॥ 31॥
স্বাত্মতত্ত্বানুসন্ধানং ভক্তিরিত্যপরে জগুঃ ।
উক্তসাধনসম্পন্নস্তত্ত্বজিজ্ঞাসুরাত্মনঃ ।
উপসীদেদ্গুরুং প্রাজ্ঞং যস্মাদ্বন্ধবিমোক্ষণম্ ॥ 32॥
শ্রোত্রিযোঽবৃজিনোঽকামহতো যো ব্রহ্মবিত্তমঃ ।
ব্রহ্মণ্যুপরতঃ শান্তো নিরিন্ধন ইবানলঃ ।
অহেতুকদযাসিন্ধুর্বন্ধুরানমতাং সতাম্ ॥ 33॥
তমারাধ্য গুরুং ভক্ত্যা প্রহ্বপ্রশ্রযসেবনৈঃ । (পাঠভেদঃ - প্রহ্বঃ)
প্রসন্নং তমনুপ্রাপ্য পৃচ্ছেজ্জ্ঞাতব্যমাত্মনঃ ॥ 34॥
স্বামিন্নমস্তে নতলোকবন্ধো
কারুণ্যসিন্ধো পতিতং ভবাব্ধৌ ।
মামুদ্ধরাত্মীযকটাক্ষদৃষ্ট্যা
ঋজ্ব্যাতিকারুণ্যসুধাভিবৃষ্ট্যা ॥ 35॥
দুর্বারসংসারদবাগ্নিতপ্তং
দোধূযমানং দুরদৃষ্টবাতৈঃ ।
ভীতং প্রপন্নং পরিপাহি মৃত্যোঃ
শরণ্যমন্যদ্যদহং ন জানে ॥ 36॥ (পাঠভেদঃ - অন্যং)
শান্তা মহান্তো নিবসন্তি সন্তো
বসন্তবল্লোকহিতং চরন্তঃ ।
তীর্ণাঃ স্বযং ভীমভবার্ণবং জনা-
নহেতুনান্যানপি তারযন্তঃ ॥ 37॥
অযং স্বভাবঃ স্বত এব যত্পর-
শ্রমাপনোদপ্রবণং মহাত্মনাম্ ।
সুধাংশুরেষ স্বযমর্ককর্কশ-
প্রভাভিতপ্তামবতি ক্ষিতিং কিল ॥ 38॥
ব্রহ্মানন্দরসানুভূতিকলিতৈঃ পূতৈঃ সুশীতৈর্যুতৈ- (পাঠভেদঃ - সুশীতৈঃ সিতৈঃ)
র্যুষ্মদ্বাক্কলশোজ্ঝিতৈঃ শ্রুতিসুখৈর্বাক্যামৃতৈঃ সেচয ।
সন্তপ্তং ভবতাপদাবদহনজ্বালাভিরেনং প্রভো
ধন্যাস্তে ভবদীক্ষণক্ষণগতেঃ পাত্রীকৃতাঃ স্বীকৃতাঃ ॥ 39॥
কথং তরেযং ভবসিন্ধুমেতং
কা বা গতির্মে কতমোঽস্ত্যুপাযঃ ।
জানে ন কিঞ্চিত্কৃপযাঽব মাং প্রভো
সংসারদুঃখক্ষতিমাতনুষ্ব ॥ 40॥
তথা বদন্তং শরণাগতং স্বং
সংসারদাবানলতাপতপ্তম্ ।
নিরীক্ষ্য কারুণ্যরসার্দ্রদৃষ্ট্যা
দদ্যাদভীতিং সহসা মহাত্মা ॥ 41॥
বিদ্বান্ স তস্মা উপসত্তিমীযুষে
মুমুক্ষবে সাধু যথোক্তকারিণে ।
প্রশান্তচিত্তায শমান্বিতায
তত্ত্বোপদেশং কৃপযৈব কুর্যাত্ ॥ 42॥
মা ভৈষ্ট বিদ্বংস্তব নাস্ত্যপাযঃ
সংসারসিন্ধোস্তরণেঽস্ত্যুপাযঃ ।
যেনৈব যাতা যতযোঽস্য পারং
তমেব মার্গং তব নির্দিশামি ॥ 43॥
অস্ত্যুপাযো মহান্কশ্চিত্সংসারভযনাশনঃ ।
তেন তীর্ত্বা ভবাম্ভোধিং পরমানন্দমাপ্স্যসি ॥ 44॥
বেদান্তার্থবিচারেণ জাযতে জ্ঞানমুত্তমম্ ।
তেনাত্যন্তিকসংসারদুঃখনাশো ভবত্যনু ॥ 45॥
শ্রদ্ধাভক্তিধ্যানযোগান্মুমুক্ষোঃ
মুক্তের্হেতূন্বক্তি সাক্ষাচ্ছ্রুতের্গীঃ ।
যো বা এতেষ্বেব তিষ্ঠত্যমুষ্য
মোক্ষোঽবিদ্যাকল্পিতাদ্দেহবন্ধাত্ ॥ 46॥
অজ্ঞানযোগাত্পরমাত্মনস্তব
হ্যনাত্মবন্ধস্তত এব সংসৃতিঃ ।
তযোর্বিবেকোদিতবোধবহ্নিঃ
অজ্ঞানকার্যং প্রদহেত্সমূলম্ ॥ 47॥
শিষ্য উবাচ ।
কৃপযা শ্রূযতাং স্বামিন্প্রশ্নোঽযং ক্রিযতে মযা ।
যদুত্তরমহং শ্রুত্বা কৃতার্থঃ স্যাং ভবন্মুখাত্ ॥ 48॥
কো নাম বন্ধঃ কথমেষ আগতঃ
কথং প্রতিষ্ঠাস্য কথং বিমোক্ষঃ ।
কোঽসাবনাত্মা পরমঃ ক আত্মা
তযোর্বিবেকঃ কথমেতদুচ্যতাম্ ॥ 49॥
শ্রীগুরুবাচ ।
ধন্যোঽসি কৃতকৃত্যোঽসি পাবিতং তে কুলং ত্বযা । (পাঠভেদঃ - পাবিতং)
যদবিদ্যাবন্ধমুক্ত্যা ব্রহ্মীভবিতুমিচ্ছসি ॥ 50॥
ঋণমোচনকর্তারঃ পিতুঃ সন্তি সুতাদযঃ ।
বন্ধমোচনকর্তা তু স্বস্মাদন্যো ন কশ্চন ॥ 51॥
মস্তকন্যস্তভারাদের্দুঃখমন্যৈর্নিবার্যতে ।
ক্ষুধাদিকৃতদুঃখং তু বিনা স্বেন ন কেনচিত্ ॥ 52॥
পথ্যমৌষধসেবা চ ক্রিযতে যেন রোগিণা ।
আরোগ্যসিদ্ধির্দৃষ্টাঽস্য নান্যানুষ্ঠিতকর্মণা ॥ 53॥
বস্তুস্বরূপং স্ফুটবোধচক্ষুষা
স্বেনৈব বেদ্যং ন তু পণ্ডিতেন ।
চন্দ্রস্বরূপং নিজচক্ষুষৈব
জ্ঞাতব্যমন্যৈরবগম্যতে কিম্ ॥ 54॥
অবিদ্যাকামকর্মাদিপাশবন্ধং বিমোচিতুম্ ।
কঃ শক্নুযাদ্বিনাঽঽত্মানং কল্পকোটিশতৈরপি ॥ 55॥
ন যোগেন ন সাঙ্খ্যেন কর্মণা নো ন বিদ্যযা ।
ব্রহ্মাত্মৈকত্ববোধেন মোক্ষঃ সিধ্যতি নান্যথা ॥ 56॥
বীণাযা রূপসৌন্দর্যং তন্ত্রীবাদনসৌষ্ঠবম্ ।
প্রজারঞ্জনমাত্রং তন্ন সাম্রাজ্যায কল্পতে ॥ 57॥
বাগ্বৈখরী শব্দঝরী শাস্ত্রব্যাখ্যানকৌশলম্ ।
বৈদুষ্যং বিদুষাং তদ্বদ্ভুক্তযে ন তু মুক্তযে ॥ 58॥
অবিজ্ঞাতে পরে তত্ত্বে শাস্ত্রাধীতিস্তু নিষ্ফলা ।
বিজ্ঞাতেঽপি পরে তত্ত্বে শাস্ত্রাধীতিস্তু নিষ্ফলা ॥ 59॥
শব্দজালং মহারণ্যং চিত্তভ্রমণকারণম্ ।
অতঃ প্রযত্নাজ্জ্ঞাতব্যং তত্ত্বজ্ঞৈস্তত্ত্বমাত্মনঃ ॥ 60॥ তত্ত্বজ্ঞাত্তত্ত্ব
অজ্ঞানসর্পদষ্টস্য ব্রহ্মজ্ঞানৌষধং বিনা ।
কিমু বেদৈশ্চ শাস্ত্রৈশ্চ কিমু মন্ত্রৈঃ কিমৌষধৈঃ ॥ 61॥
ন গচ্ছতি বিনা পানং ব্যাধিরৌষধশব্দতঃ ।
বিনাঽপরোক্ষানুভবং ব্রহ্মশব্দৈর্ন মুচ্যতে ॥ 62॥
অকৃত্বা দৃশ্যবিলযমজ্ঞাত্বা তত্ত্বমাত্মনঃ ।
ব্রহ্মশব্দৈঃ কুতো মুক্তিরুক্তিমাত্রফলৈর্নৃণাম্ ॥ 63॥ (পাঠভেদঃ - বাহ্যশব্দৈঃ)
অকৃত্বা শত্রুসংহারমগত্বাখিলভূশ্রিযম্ ।
রাজাহমিতি শব্দান্নো রাজা ভবিতুমর্হতি ॥ 64॥
আপ্তোক্তিং খননং তথোপরিশিলাদ্যুত্কর্ষণং স্বীকৃতিং (পাঠভেদঃ - পরিশিলাপাকর্ষণং)
নিক্ষেপঃ সমপেক্ষতে ন হি বহিঃশব্দৈস্তু নির্গচ্ছতি ।
তদ্বদ্ব্রহ্মবিদোপদেশমননধ্যানাদিভির্লভ্যতে
মাযাকার্যতিরোহিতং স্বমমলং তত্ত্বং ন দুর্যুক্তিভিঃ ॥ 65॥
তস্মাত্সর্বপ্রযত্নেন ভববন্ধবিমুক্তযে ।
স্বৈরেব যত্নঃ কর্তব্যো রোগাদাবিব পণ্ডিতৈঃ ॥ 66॥ (পাঠভেদঃ - রোগাদেরিব)
যস্ত্বযাদ্য কৃতঃ প্রশ্নো বরীযাঞ্ছাস্ত্রবিন্মতঃ । (পাঠভেদঃ - সম্মতঃ)
সূত্রপ্রাযো নিগূঢার্থো জ্ঞাতব্যশ্চ মুমুক্ষুভিঃ ॥ 67॥
শঋণুষ্বাবহিতো বিদ্বন্যন্মযা সমুদীর্যতে ।
তদেতচ্ছ্রবণাত্সদ্যো ভববন্ধাদ্বিমোক্ষ্যসে ॥ 68॥
মোক্ষস্য হেতুঃ প্রথমো নিগদ্যতে
বৈরাগ্যমত্যন্তমনিত্যবস্তুষু ।
ততঃ শমশ্চাপি দমস্তিতিক্ষা
ন্যাসঃ প্রসক্তাখিলকর্মণাং ভৃশম্ ॥ 69॥
ততঃ শ্রুতিস্তন্মননং সতত্ত্ব-
ধ্যানং চিরং নিত্যনিরন্তরং মুনেঃ ।
ততোঽবিকল্পং পরমেত্য বিদ্বান্
ইহৈব নির্বাণসুখং সমৃচ্ছতি ॥ 70॥
যদ্বোদ্ধব্যং তবেদানীমাত্মানাত্মবিবেচনম্ ।
তদুচ্যতে মযা সম্যক্ শ্রুত্বাত্মন্যবধারয ॥ 71॥
মজ্জাস্থিমেদঃপলরক্তচর্ম-
ত্বগাহ্বযৈর্ধাতুভিরেভিরন্বিতম্ ।
পাদোরুবক্ষোভুজপৃষ্ঠমস্তকৈঃ
অঙ্গৈরুপাঙ্গৈরুপযুক্তমেতত্ ॥ 72॥
অহম্মমেতি প্রথিতং শরীরং
মোহাস্পদং স্থূলমিতীর্যতে বুধৈঃ ।
নভোনভস্বদ্দহনাম্বুভূমযঃ
সূক্ষ্মাণি ভূতানি ভবন্তি তানি ॥ 73॥
পরস্পরাংশৈর্মিলিতানি ভূত্বা
স্থূলানি চ স্থূলশরীরহেতবঃ ।
মাত্রাস্তদীযা বিষযা ভবন্তি
শব্দাদযঃ পঞ্চ সুখায ভোক্তুঃ ॥ 74॥
য এষু মূঢা বিষযেষু বদ্ধা
রাগোরুপাশেন সুদুর্দমেন ।
আযান্তি নির্যান্ত্যধ ঊর্ধ্বমুচ্চৈঃ
স্বকর্মদূতেন জবেন নীতাঃ ॥ 75॥
শব্দাদিভিঃ পঞ্চভিরেব পঞ্চ
পঞ্চত্বমাপুঃ স্বগুণেন বদ্ধাঃ ।
কুরঙ্গমাতঙ্গপতঙ্গমীন-
ভৃঙ্গা নরঃ পঞ্চভিরঞ্চিতঃ কিম্ ॥ 76॥
দোষেণ তীব্রো বিষযঃ কৃষ্ণসর্পবিষাদপি ।
বিষং নিহন্তি ভোক্তারং দ্রষ্টারং চক্ষুষাপ্যযম্ ॥ 77॥
বিষযাশামহাপাশাদ্যো বিমুক্তঃ সুদুস্ত্যজাত্ ।
স এব কল্পতে মুক্ত্যৈ নান্যঃ ষট্শাস্ত্রবেদ্যপি ॥ 78॥
আপাতবৈরাগ্যবতো মুমুক্ষূন্
ভবাব্ধিপারং প্রতিযাতুমুদ্যতান্ ।
আশাগ্রহো মজ্জযতেঽন্তরালে
নিগৃহ্য কণ্ঠে বিনিবর্ত্য বেগাত্ ॥ 79॥
বিষযাখ্যগ্রহো যেন সুবিরক্ত্যসিনা হতঃ ।
স গচ্ছতি ভবাম্ভোধেঃ পারং প্রত্যূহবর্জিতঃ ॥ 80॥
বিষমবিষযমার্গৈর্গচ্ছতোঽনচ্ছবুদ্ধেঃ (পাঠভেদঃ - বিষযমার্গে গচ্ছতো)
প্রতিপদমভিযাতো মৃত্যুরপ্যেষ বিদ্ধি । (পাঠভেদঃ - প্রতিপদমভিঘাতো মৃত্যুরপ্যেষ সিদ্ধঃ)
হিতসুজনগুরূক্ত্যা গচ্ছতঃ স্বস্য যুক্ত্যা
প্রভবতি ফলসিদ্ধিঃ সত্যমিত্যেব বিদ্ধি ॥ 81॥
মোক্ষস্য কাঙ্ক্ষা যদি বৈ তবাস্তি
ত্যজাতিদূরাদ্বিষযান্বিষং যথা ।
পীযূষবত্তোষদযাক্ষমার্জব-
প্রশান্তিদান্তীর্ভজ নিত্যমাদরাত্ ॥ 82॥
অনুক্ষণং যত্পরিহৃত্য কৃত্যং
অনাদ্যবিদ্যাকৃতবন্ধমোক্ষণম্ ।
দেহঃ পরার্থোঽযমমুষ্য পোষণে
যঃ সজ্জতে স স্বমনেন হন্তি ॥ 83॥
শরীরপোষণার্থী সন্ য আত্মানং দিদৃক্ষতি । (পাঠভেদঃ - দিদৃক্ষতে)
গ্রাহং দারুধিযা ধৃত্বা নদীং তর্তুং স গচ্ছতি ॥ 84॥ (পাঠভেদঃ - স ইচ্ছতি)
মোহ এব মহামৃত্যুর্মুমুক্ষোর্বপুরাদিষু ।
মোহো বিনির্জিতো যেন স মুক্তিপদমর্হতি ॥ 85॥
মোহং জহি মহামৃত্যুং দেহদারসুতাদিষু ।
যং জিত্বা মুনযো যান্তি তদ্বিষ্ণোঃ পরমং পদম্ ॥ 86॥
ত্বঙ্মাংসরুধিরস্নাযুমেদোমজ্জাস্থিসঙ্কুলম্ ।
পূর্ণং মূত্রপুরীষাভ্যাং স্থূলং নিন্দ্যমিদং বপুঃ ॥ 87॥
পঞ্চীকৃতেভ্যো ভূতেভ্যঃ স্থূলেভ্যঃ পূর্বকর্মণা ।
সমুত্পন্নমিদং স্থূলং ভোগাযতনমাত্মনঃ ।
অবস্থা জাগরস্তস্য স্থূলার্থানুভবো যতঃ ॥ 88॥
বাহ্যেন্দ্রিযৈঃ স্থূলপদার্থসেবাং
স্রক্চন্দনস্ত্র্যাদিবিচিত্ররূপাম্ ।
করোতি জীবঃ স্বযমেতদাত্মনা
তস্মাত্প্রশস্তির্বপুষোঽস্য জাগরে ॥ 89॥
সর্বোঽপি বাহ্যসংসারঃ পুরুষস্য যদাশ্রযঃ ।
বিদ্ধি দেহমিদং স্থূলং গৃহবদ্গৃহমেধিনঃ ॥ 90॥
স্থূলস্য সম্ভবজরামরণানি ধর্মাঃ
স্থৌল্যাদযো বহুবিধাঃ শিশুতাদ্যবস্থাঃ ।
বর্ণাশ্রমাদিনিযমা বহুধাঽঽমযাঃ স্যুঃ
পূজাবমানবহুমানমুখা বিশেষাঃ ॥ 91॥
বুদ্ধীন্দ্রিযাণি শ্রবণং ত্বগক্ষি
ঘ্রাণং চ জিহ্বা বিষযাববোধনাত্ ।
বাক্পাণিপাদা গুদমপ্যুপস্থঃ (পাঠভেদঃ - উপস্থং)
কর্মেন্দ্রিযাণি প্রবণেন কর্মসু ॥ 92॥ (পাঠভেদঃ - প্রবণানি)
নিগদ্যতেঽন্তঃকরণং মনোধীঃ
অহঙ্কৃতিশ্চিত্তমিতি স্ববৃত্তিভিঃ ।
মনস্তু সঙ্কল্পবিকল্পনাদিভিঃ
বুদ্ধিঃ পদার্থাধ্যবসাযধর্মতঃ ॥ 93॥
অত্রাভিমানাদহমিত্যহঙ্কৃতিঃ ।
স্বার্থানুসন্ধানগুণেন চিত্তম্ ॥ 94॥
প্রাণাপানব্যানোদানসমানা ভবত্যসৌ প্রাণঃ ।
স্বযমেব বৃত্তিভেদাদ্বিকৃতিভেদাত্সুবর্ণসলিলাদিবত্ ॥ 95॥ (পাঠভেদঃ - বিকৃতের্ভেদাত্সুবর্ণসলিলমিব)
বাগাদি পঞ্চ শ্রবণাদি পঞ্চ
প্রাণাদি পঞ্চাভ্রমুখানি পঞ্চ ।
বুদ্ধ্যাদ্যবিদ্যাপি চ কামকর্মণী
পুর্যষ্টকং সূক্ষ্মশরীরমাহুঃ ॥ 96॥
ইদং শরীরং শঋণু সূক্ষ্মসঞ্জ্ঞিতং
লিঙ্গং ত্বপঞ্চীকৃতভূতসম্ভবম্ ।
সবাসনং কর্মফলানুভাবকং
স্বাজ্ঞানতোঽনাদিরুপাধিরাত্মনঃ ॥ 97॥
স্বপ্নো ভবত্যস্য বিভক্ত্যবস্থা
স্বমাত্রশেষেণ বিভাতি যত্র ।
স্বপ্নে তু বুদ্ধিঃ স্বযমেব জাগ্রত্
কালীননানাবিধবাসনাভিঃ ॥ 98॥
কর্ত্রাদিভাবং প্রতিপদ্য রাজতে
যত্র স্বযং ভাতি হ্যযং পরাত্মা । (পাঠভেদঃ - স্বযঞ্জ্যোতিরযং)
ধীমাত্রকোপাধিরশেষসাক্ষী
ন লিপ্যতে তত্কৃতকর্মলেশৈঃ । কর্মলেপৈঃ
যস্মাদসঙ্গস্তত এব কর্মভিঃ
ন লিপ্যতে কিঞ্চিদুপাধিনা কৃতৈঃ ॥ 99॥
সর্বব্যাপৃতিকরণং লিঙ্গমিদং স্যাচ্চিদাত্মনঃ পুংসঃ ।
বাস্যাদিকমিব তক্ষ্ণস্তেনৈবাত্মা ভবত্যসঙ্গোঽযম্ ॥ 100॥
অন্ধত্বমন্দত্বপটুত্বধর্মাঃ
সৌগুণ্যবৈগুণ্যবশাদ্ধি চক্ষুষঃ ।
বাধির্যমূকত্বমুখাস্তথৈব
শ্রোত্রাদিধর্মা ন তু বেত্তুরাত্মনঃ ॥ 101॥
উচ্ছ্বাসনিঃশ্বাসবিজৃম্ভণক্ষু-
ত্প্রস্যন্দনাদ্যুত্ক্রমণাদিকাঃ ক্রিযাঃ । (পাঠভেদঃ - প্রস্পন্দনাদ্য্)
প্রাণাদিকর্মাণি বদন্তি তজ্ঞাঃ (পাঠভেদঃ - তজ্জ্ঞাঃ)
প্রাণস্য ধর্মাবশনাপিপাসে ॥ 102॥
অন্তঃকরণমেতেষু চক্ষুরাদিষু বর্ষ্মণি ।
অহমিত্যভিমানেন তিষ্ঠত্যাভাসতেজসা ॥ 103॥
অহঙ্কারঃ স বিজ্ঞেযঃ কর্তা ভোক্তাভিমান্যযম্ ।
সত্ত্বাদিগুণযোগেন চাবস্থাত্রযমশ্নুতে ॥ 104॥ (পাঠভেদঃ - যোগেনাবস্থাত্রিতযম্শ্নুতে)
বিষযাণামানুকূল্যে সুখী দুঃখী বিপর্যযে ।
সুখং দুঃখং চ তদ্ধর্মঃ সদানন্দস্য নাত্মনঃ ॥ 105॥
আত্মার্থত্বেন হি প্রেযান্বিষযো ন স্বতঃ প্রিযঃ ।
স্বত এব হি সর্বেষামাত্মা প্রিযতমো যতঃ ।
তত আত্মা সদানন্দো নাস্য দুঃখং কদাচন ॥ 106॥
যত্সুষুপ্তৌ নির্বিষয আত্মানন্দোঽনুভূযতে ।
শ্রুতিঃ প্রত্যক্ষমৈতিহ্যমনুমানং চ জাগ্রতি ॥ 107॥
অব্যক্তনাম্নী পরমেশশক্তিঃ
অনাদ্যবিদ্যা ত্রিগুণাত্মিকা পরা ।
কার্যানুমেযা সুধিযৈব মাযা
যযা জগত্সর্বমিদং প্রসূযতে ॥ 108॥
সন্নাপ্যসন্নাপ্যুভযাত্মিকা নো
ভিন্নাপ্যভিন্নাপ্যুভযাত্মিকা নো ।
সাঙ্গাপ্যনঙ্গা হ্যুভযাত্মিকা নো (পাঠভেদঃ - অনঙ্গাপ্যুভযাত্মিকা)
মহাদ্ভুতাঽনির্বচনীযরূপা ॥ 109॥
শুদ্ধাদ্বযব্রহ্মবিবোধনাশ্যা
সর্পভ্রমো রজ্জুবিবেকতো যথা ।
রজস্তমঃসত্ত্বমিতি প্রসিদ্ধা
গুণাস্তদীযাঃ প্রথিতৈঃ স্বকার্যৈঃ ॥ 110॥
বিক্ষেপশক্তী রজসঃ ক্রিযাত্মিকা
যতঃ প্রবৃত্তিঃ প্রসৃতা পুরাণী ।
রাগাদযোঽস্যাঃ প্রভবন্তি নিত্যং
দুঃখাদযো যে মনসো বিকারাঃ ॥ 111॥
কামঃ ক্রোধো লোভদম্ভাদ্যসূযা (পাঠভেদঃ - লোভদম্ভাভ্যসূযা)
অহঙ্কারের্ষ্যামত্সরাদ্যাস্তু ঘোরাঃ ।
ধর্মা এতে রাজসাঃ পুম্প্রবৃত্তি-
র্যস্মাদেষা তদ্রজো বন্ধহেতুঃ ॥ 112॥ (পাঠভেদঃ - যস্মাদেতত্তদ্রজো)
এষাঽঽবৃতির্নাম তমোগুণস্য
শক্তির্মযা বস্ত্ববভাসতেঽন্যথা । শক্তির্যযা
সৈষা নিদানং পুরুষস্য সংসৃতেঃ
বিক্ষেপশক্তেঃ প্রবণস্য হেতুঃ ॥ 113॥ (পাঠভেদঃ - প্রসরস্য)
প্রজ্ঞাবানপি পণ্ডিতোঽপি চতুরোঽপ্যত্যন্তসূক্ষ্মাত্মদৃগ্- (পাঠভেদঃ - সূক্ষ্মার্থদৃগ্)
ব্যালীঢস্তমসা ন বেত্তি বহুধা সম্বোধিতোঽপি স্ফুটম্ ।
ভ্রান্ত্যারোপিতমেব সাধু কলযত্যালম্বতে তদ্গুণান্
হন্তাসৌ প্রবলা দুরন্ততমসঃ শক্তির্মহত্যাবৃতিঃ ॥ 114॥
অভাবনা বা বিপরীতভাবনাঽ- (পাঠভেদঃ - বিপরীতভাবনা)
সম্ভাবনা বিপ্রতিপত্তিরস্যাঃ ।
সংসর্গযুক্তং ন বিমুঞ্চতি ধ্রুবং
বিক্ষেপশক্তিঃ ক্ষপযত্যজস্রম্ ॥ 115॥
অজ্ঞানমালস্যজডত্বনিদ্রা-
প্রমাদমূঢত্বমুখাস্তমোগুণাঃ ।
এতৈঃ প্রযুক্তো ন হি বেত্তি কিঞ্চিত্
নিদ্রালুবত্স্তম্ভবদেব তিষ্ঠতি ॥ 116॥
সত্ত্বং বিশুদ্ধং জলবত্তথাপি
তাভ্যাং মিলিত্বা সরণায কল্পতে ।
যত্রাত্মবিম্বঃ প্রতিবিম্বিতঃ সন্
প্রকাশযত্যর্ক ইবাখিলং জডম্ ॥ 117॥
মিশ্রস্য সত্ত্বস্য ভবন্তি ধর্মাঃ
ত্বমানিতাদ্যা নিযমা যমাদ্যাঃ ।
শ্রদ্ধা চ ভক্তিশ্চ মুমুক্ষুতা চ
দৈবী চ সম্পত্তিরসন্নিবৃত্তিঃ ॥ 118॥
বিশুদ্ধসত্ত্বস্য গুণাঃ প্রসাদঃ
স্বাত্মানুভূতিঃ পরমা প্রশান্তিঃ ।
তৃপ্তিঃ প্রহর্ষঃ পরমাত্মনিষ্ঠা
যযা সদানন্দরসং সমৃচ্ছতি ॥ 119॥
অব্যক্তমেতত্ত্রিগুণৈর্নিরুক্তং
তত্কারণং নাম শরীরমাত্মনঃ ।
সুষুপ্তিরেতস্য বিভক্ত্যবস্থা
প্রলীনসর্বেন্দ্রিযবুদ্ধিবৃত্তিঃ ॥ 120॥
সর্বপ্রকারপ্রমিতিপ্রশান্তিঃ
বীজাত্মনাবস্থিতিরেব বুদ্ধেঃ ।
সুষুপ্তিরেতস্য কিল প্রতীতিঃ (পাঠভেদঃ - সুষুপ্তিরত্রাস্য)
কিঞ্চিন্ন বেদ্মীতি জগত্প্রসিদ্ধেঃ ॥ 121॥
দেহেন্দ্রিযপ্রাণমনোঽহমাদযঃ
সর্বে বিকারা বিষযাঃ সুখাদযঃ ।
ব্যোমাদিভূতান্যখিলং চ বিশ্বং
অব্যক্তপর্যন্তমিদং হ্যনাত্মা ॥ 122॥
মাযা মাযাকার্যং সর্বং মহদাদিদেহপর্যন্তম্ ।
অসদিদমনাত্মতত্ত্বং বিদ্ধি ত্বং মরুমরীচিকাকল্পম্ ॥ 123॥
অথ তে সম্প্রবক্ষ্যামি স্বরূপং পরমাত্মনঃ ।
যদ্বিজ্ঞায নরো বন্ধান্মুক্তঃ কৈবল্যমশ্নুতে ॥ 124॥
অস্তি কশ্চিত্স্বযং নিত্যমহম্প্রত্যযলম্বনঃ ।
অবস্থাত্রযসাক্ষী সন্পঞ্চকোশবিলক্ষণঃ ॥ 125॥
যো বিজানাতি সকলং জাগ্রত্স্বপ্নসুষুপ্তিষু ।
বুদ্ধিতদ্বৃত্তিসদ্ভাবমভাবমহমিত্যযম্ ॥ 126॥
যঃ পশ্যতি স্বযং সর্বং যং ন পশ্যতি কশ্চন । (পাঠভেদঃ - কিঞ্চন)
যশ্চেতযতি বুদ্ধ্যাদি ন তদ্যং চেতযত্যযম্ ॥ 127॥
যেন বিশ্বমিদং ব্যাপ্তং যং ন ব্যাপ্নোতি কিঞ্চন ।
আভারূপমিদং সর্বং যং ভান্তমনুভাত্যযম্ ॥ 128॥
যস্য সন্নিধিমাত্রেণ দেহেন্দ্রিযমনোধিযঃ ।
বিষযেষু স্বকীযেষু বর্তন্তে প্রেরিতা ইব ॥ 129॥
অহঙ্কারাদিদেহান্তা বিষযাশ্চ সুখাদযঃ ।
বেদ্যন্তে ঘটবদ্যেন নিত্যবোধস্বরূপিণা ॥ 130॥
এষোঽন্তরাত্মা পুরুষঃ পুরাণো
নিরন্তরাখণ্ডসুখানুভূতিঃ ।
সদৈকরূপঃ প্রতিবোধমাত্রো
যেনেষিতা বাগসবশ্চরন্তি ॥ 131॥
অত্রৈব সত্ত্বাত্মনি ধীগুহাযাং
অব্যাকৃতাকাশ উশত্প্রকাশঃ । (পাঠভেদঃ - উরুপ্রকাশঃ)
আকাশ উচ্চৈ রবিবত্প্রকাশতে
স্বতেজসা বিশ্বমিদং প্রকাশযন্ ॥ 132॥
জ্ঞাতা মনোঽহঙ্কৃতিবিক্রিযাণাং
দেহেন্দ্রিযপ্রাণকৃতক্রিযাণাম্ ।
অযোঽগ্নিবত্তাননুবর্তমানো
ন চেষ্টতে নো বিকরোতি কিঞ্চন ॥ 133॥
ন জাযতে নো ম্রিযতে ন বর্ধতে
ন ক্ষীযতে নো বিকরোতি নিত্যঃ ।
বিলীযমানেঽপি বপুষ্যমুষ্মি-
ন্ন লীযতে কুম্ভ ইবাম্বরং স্বযম্ ॥ 134॥
প্রকৃতিবিকৃতিভিন্নঃ শুদ্ধবোধস্বভাবঃ
সদসদিদমশেষং ভাসযন্নির্বিশেষঃ ।
বিলসতি পরমাত্মা জাগ্রদাদিষ্ববস্থা-
স্বহমহমিতি সাক্ষাত্সাক্ষিরূপেণ বুদ্ধেঃ ॥ 135॥
নিযমিতমনসামুং ত্বং স্বমাত্মানমাত্ম-
ন্যযমহমিতি সাক্ষাদ্বিদ্ধি বুদ্ধিপ্রসাদাত্ ।
জনিমরণতরঙ্গাপারসংসারসিন্ধুং
প্রতর ভব কৃতার্থো ব্রহ্মরূপেণ সংস্থঃ ॥ 136॥
অত্রানাত্মন্যহমিতি মতির্বন্ধ এষোঽস্য পুংসঃ
প্রাপ্তোঽজ্ঞানাজ্জননমরণক্লেশসম্পাতহেতুঃ ।
যেনৈবাযং বপুরিদমসত্সত্যমিত্যাত্মবুদ্ধ্যা
পুষ্যত্যুক্ষত্যবতি বিষযৈস্তন্তুভিঃ কোশকৃদ্বত্ ॥ 137॥
অতস্মিংস্তদ্বুদ্ধিঃ প্রভবতি বিমূঢস্য তমসা
বিবেকাভাবাদ্বৈ স্ফুরতি ভুজগে রজ্জুধিষণা ।
ততোঽনর্থব্রাতো নিপততি সমাদাতুরধিকঃ
ততো যোঽসদ্গ্রাহঃ স হি ভবতি বন্ধঃ শঋণু সখে ॥ 138॥
অখণ্ডনিত্যাদ্বযবোধশক্ত্যা
স্ফুরন্তমাত্মানমনন্তবৈভবম্ ।
সমাবৃণোত্যাবৃতিশক্তিরেষা
তমোমযী রাহুরিবার্কবিম্বম্ ॥ 139॥
তিরোভূতে স্বাত্মন্যমলতরতেজোবতি পুমান্
অনাত্মানং মোহাদহমিতি শরীরং কলযতি ।
ততঃ কামক্রোধপ্রভৃতিভিরমুং বন্ধনগুণৈঃ (পাঠভেদঃ - বন্ধকগুণৈঃ)
পরং বিক্ষেপাখ্যা রজস উরুশক্তির্ব্যথযতি ॥ 140॥
মহামোহগ্রাহগ্রসনগলিতাত্মাবগমনো
ধিযো নানাবস্থাং স্বযমভিনযংস্তদ্গুণতযা । (পাঠভেদঃ - নানাবস্থাঃ)
অপারে সংসারে বিষযবিষপূরে জলনিধৌ
নিমজ্যোন্মজ্যাযং ভ্রমতি কুমতিঃ কুত্সিতগতিঃ ॥ 141॥
ভানুপ্রভাসঞ্জনিতাভ্রপঙ্ক্তিঃ
ভানুং তিরোধায বিজৃম্ভতে যথা ।
আত্মোদিতাহঙ্কৃতিরাত্মতত্ত্বং
তথা তিরোধায বিজৃম্ভতে স্বযম্ ॥ 142॥
কবলিতদিননাথে দুর্দিনে সান্দ্রমেঘৈঃ
ব্যথযতি হিমঝঞ্ঝাবাযুরুগ্রো যথৈতান্ ।
অবিরততমসাঽঽত্মন্যাবৃতে মূঢবুদ্ধিং
ক্ষপযতি বহুদুঃখৈস্তীব্রবিক্ষেপশক্তিঃ ॥ 143॥
এতাভ্যামেব শক্তিভ্যাং বন্ধঃ পুংসঃ সমাগতঃ ।
যাভ্যাং বিমোহিতো দেহং মত্বাঽঽত্মানং ভ্রমত্যযম্ ॥ 144॥
বীজং সংসৃতিভূমিজস্য তু তমো দেহাত্মধীরঙ্কুরো
রাগঃ পল্লবমম্বু কর্ম তু বপুঃ স্কন্ধোঽসবঃ শাখিকাঃ ।
অগ্রাণীন্দ্রিযসংহতিশ্চ বিষযাঃ পুষ্পাণি দুঃখং ফলং
নানাকর্মসমুদ্ভবং বহুবিধং ভোক্তাত্র জীবঃ খগঃ ॥ 145॥
অজ্ঞানমূলোঽযমনাত্মবন্ধো
নৈসর্গিকোঽনাদিরনন্ত ঈরিতঃ ।
জন্মাপ্যযব্যাধিজরাদিদুঃখ-
প্রবাহপাতং জনযত্যমুষ্য ॥ 146॥
নাস্ত্রৈর্ন শস্ত্রৈরনিলেন বহ্নিনা
ছেত্তুং ন শক্যো ন চ কর্মকোটিভিঃ ।
বিবেকবিজ্ঞানমহাসিনা বিনা
ধাতুঃ প্রসাদেন শিতেন মঞ্জুনা ॥ 147॥
শ্রুতিপ্রমাণৈকমতেঃ স্বধর্ম
নিষ্ঠা তযৈবাত্মবিশুদ্ধিরস্য ।
বিশুদ্ধবুদ্ধেঃ পরমাত্মবেদনং
তেনৈব সংসারসমূলনাশঃ ॥ 148॥
কোশৈরন্নমযাদ্যৈঃ পঞ্চভিরাত্মা ন সংবৃতো ভাতি ।
নিজশক্তিসমুত্পন্নৈঃ শৈবালপটলৈরিবাম্বু বাপীস্থম্ ॥ 149॥
তচ্ছৈবালাপনযে সম্যক্ সলিলং প্রতীযতে শুদ্ধম্ ।
তৃষ্ণাসন্তাপহরং সদ্যঃ সৌখ্যপ্রদং পরং পুংসঃ ॥ 150॥
পঞ্চানামপি কোশানামপবাদে বিভাত্যযং শুদ্ধঃ ।
নিত্যানন্দৈকরসঃ প্রত্যগ্রূপঃ পরঃ স্বযঞ্জ্যোতিঃ ॥ 151॥
আত্মানাত্মবিবেকঃ কর্তব্যো বন্ধমুক্তযে বিদুষা ।
তেনৈবানন্দী ভবতি স্বং বিজ্ঞায সচ্চিদানন্দম্ ॥ 152॥
মুঞ্জাদিষীকামিব দৃশ্যবর্গাত্
প্রত্যঞ্চমাত্মানমসঙ্গমক্রিযম্ ।
বিবিচ্য তত্র প্রবিলাপ্য সর্বং
তদাত্মনা তিষ্ঠতি যঃ স মুক্তঃ ॥ 153॥
দেহোঽযমন্নভবনোঽন্নমযস্তু কোশ- (পাঠভেদঃ - কোশো)
শ্চান্নেন জীবতি বিনশ্যতি তদ্বিহীনঃ । (পাঠভেদঃ - হ্যন্নেন)
ত্বক্চর্মমাংসরুধিরাস্থিপুরীষরাশি-
র্নাযং স্বযং ভবিতুমর্হতি নিত্যশুদ্ধঃ ॥ 154॥
পূর্বং জনেরধিমৃতেরপি নাযমস্তি (পাঠভেদঃ - জনেরপিমৃতেরথ)
জাতক্ষণঃ ক্ষণগুণোঽনিযতস্বভাবঃ ।
নৈকো জডশ্চ ঘটবত্পরিদৃশ্যমানঃ
স্বাত্মা কথং ভবতি ভাববিকারবেত্তা ॥ 155॥
পাণিপাদাদিমান্দেহো নাত্মা ব্যঙ্গেঽপি জীবনাত্ ।
তত্তচ্ছক্তেরনাশাচ্চ ন নিযম্যো নিযামকঃ ॥ 156॥
দেহতদ্ধর্মতত্কর্মতদবস্থাদিসাক্ষিণঃ ।
সত এব স্বতঃসিদ্ধং তদ্বৈলক্ষণ্যমাত্মনঃ ॥ 157॥
শল্যরাশির্মাংসলিপ্তো মলপূর্ণোঽতিকশ্মলঃ ।
কথং ভবেদযং বেত্তা স্বযমেতদ্বিলক্ষণঃ ॥ 158॥
ত্বঙ্মাংসমেদোঽস্থিপুরীষরাশা-
বহম্মতিং মূঢজনঃ করোতি ।
বিলক্ষণং বেত্তি বিচারশীলো
নিজস্বরূপং পরমার্থভূতম্ ॥ 159॥
দেহোঽহমিত্যেব জডস্য বুদ্ধিঃ
দেহে চ জীবে বিদুষস্ত্বহন্ধীঃ ।
বিবেকবিজ্ঞানবতো মহাত্মনো
ব্রহ্মাহমিত্যেব মতিঃ সদাত্মনি ॥ 160॥
অত্রাত্মবুদ্ধিং ত্যজ মূঢবুদ্ধে
ত্বঙ্মাংসমেদোঽস্থিপুরীষরাশৌ ।
সর্বাত্মনি ব্রহ্মণি নির্বিকল্পে
কুরুষ্ব শান্তিং পরমাং ভজস্ব ॥ 161॥
দেহেন্দ্রিযাদাবসতি ভ্রমোদিতাং
বিদ্বানহন্তাং ন জহাতি যাবত্ ।
তাবন্ন তস্যাস্তি বিমুক্তিবার্তা-
প্যস্ত্বেষ বেদান্তনযান্তদর্শী ॥ 162॥
ছাযাশরীরে প্রতিবিম্বগাত্রে
যত্স্বপ্নদেহে হৃদি কল্পিতাঙ্গে ।
যথাত্মবুদ্ধিস্তব নাস্তি কাচি-
জ্জীবচ্ছরীরে চ তথৈব মাঽস্তু ॥ 163॥
দেহাত্মধীরেব নৃণামসদ্ধিযাং
জন্মাদিদুঃখপ্রভবস্য বীজম্ ।
যতস্ততস্ত্বং জহি তাং প্রযত্নাত্
ত্যক্তে তু চিত্তে ন পুনর্ভবাশা ॥ 164॥
কর্মেন্দ্রিযৈঃ পঞ্চভিরঞ্চিতোঽযং
প্রাণো ভবেত্প্রাণমযস্তু কোশঃ ॥
যেনাত্মবানন্নমযোঽনুপূর্ণঃ
প্রবর্ততেঽসৌ সকলক্রিযাসু ॥ 165॥
নৈবাত্মাপি প্রাণমযো বাযুবিকারো (পাঠভেদঃ - নৈবাত্মাযং)
গন্তাঽঽগন্তা বাযুবদন্তর্বহিরেষঃ ।
যস্মাত্কিঞ্চিত্ক্বাপি ন বেত্তীষ্টমনিষ্টং
স্বং বান্যং বা কিঞ্চন নিত্যং পরতন্ত্রঃ ॥ 166॥
জ্ঞানেন্দ্রিযাণি চ মনশ্চ মনোমযঃ স্যাত্
কোশো মমাহমিতি বস্তুবিকল্পহেতুঃ ।
সঞ্জ্ঞাদিভেদকলনাকলিতো বলীযাং-
স্তত্পূর্বকোশমভিপূর্য বিজৃম্ভতে যঃ ॥ 167॥ (পাঠভেদঃ - অনুপূর্য)
পঞ্চেন্দ্রিযৈঃ পঞ্চভিরেব হোতৃভিঃ
প্রচীযমানো বিষযাজ্যধারযা ।
জাজ্বল্যমানো বহুবাসনেন্ধনৈঃ
মনোমযাগ্নির্দহতি প্রপঞ্চম্ ॥ 168॥ (পাঠভেদঃ - মনোমযোঽগ্নির্দহতি)
ন হ্যস্ত্যবিদ্যা মনসোঽতিরিক্তা
মনো হ্যবিদ্যা ভববন্ধহেতুঃ ।
তস্মিন্বিনষ্টে সকলং বিনষ্টং
বিজৃম্ভিতেঽস্মিন্সকলং বিজৃম্ভতে ॥ 169॥
স্বপ্নেঽর্থশূন্যে সৃজতি স্বশক্ত্যা
ভোক্ত্রাদিবিশ্বং মন এব সর্বম্ ।
তথৈব জাগ্রত্যপি নো বিশেষঃ
তত্সর্বমেতন্মনসো বিজৃম্ভণম্ ॥ 170॥
সুষুপ্তিকালে মনসি প্রলীনে
নৈবাস্তি কিঞ্চিত্সকলপ্রসিদ্ধেঃ ।
অতো মনঃকল্পিত এব পুংসঃ
সংসার এতস্য ন বস্তুতোঽস্তি ॥ 171॥
বাযুনাঽঽনীযতে মেঘঃ পুনস্তেনৈব নীযতে । (পাঠভেদঃ - বাযুনা নীযতে মেঘঃ পুনস্তেনৈব লীযতে)
মনসা কল্প্যতে বন্ধো মোক্ষস্তেনৈব কল্প্যতে ॥ 172॥
দেহাদিসর্ববিষযে পরিকল্প্য রাগং
বধ্নাতি তেন পুরুষং পশুবদ্গুণেন ।
বৈরস্যমত্র বিষবত্ সুবিধায পশ্চাদ্
এনং বিমোচযতি তন্মন এব বন্ধাত্ ॥ 173॥
তস্মান্মনঃ কারণমস্য জন্তোঃ
বন্ধস্য মোক্ষস্য চ বা বিধানে ।
বন্ধস্য হেতুর্মলিনং রজোগুণৈঃ
মোক্ষস্য শুদ্ধং বিরজস্তমস্কম্ ॥ 174॥
বিবেকবৈরাগ্যগুণাতিরেকা-
চ্ছুদ্ধত্বমাসাদ্য মনো বিমুক্ত্যৈ ।
ভবত্যতো বুদ্ধিমতো মুমুক্ষো-
স্তাভ্যাং দৃঢাভ্যাং ভবিতব্যমগ্রে ॥ 175॥
মনো নাম মহাব্যাঘ্রো বিষযারণ্যভূমিষু ।
চরত্যত্র ন গচ্ছন্তু সাধবো যে মুমুক্ষবঃ ॥ 176॥
মনঃ প্রসূতে বিষযানশেষান্
স্থূলাত্মনা সূক্ষ্মতযা চ ভোক্তুঃ ।
শরীরবর্ণাশ্রমজাতিভেদান্
গুণক্রিযাহেতুফলানি নিত্যম্ ॥ 177॥
অসঙ্গচিদ্রূপমমুং বিমোহ্য
দেহেন্দ্রিযপ্রাণগুণৈর্নিবদ্ধ্য ।
অহম্মমেতি ভ্রমযত্যজস্রং
মনঃ স্বকৃত্যেষু ফলোপভুক্তিষু ॥ 178॥
অধ্যাসদোষাত্পুরুষস্য সংসৃতিঃ (পাঠভেদঃ - অধ্যাসযোগাত্)
অধ্যাসবন্ধস্ত্বমুনৈব কল্পিতঃ ।
রজস্তমোদোষবতোঽবিবেকিনো
জন্মাদিদুঃখস্য নিদানমেতত্ ॥ 179॥
অতঃ প্রাহুর্মনোঽবিদ্যাং পণ্ডিতাস্তত্ত্বদর্শিনঃ ।
যেনৈব ভ্রাম্যতে বিশ্বং বাযুনেবাভ্রমণ্ডলম্ ॥ 180॥
তন্মনঃশোধনং কার্যং প্রযত্নেন মুমুক্ষুণা ।
বিশুদ্ধে সতি চৈতস্মিন্মুক্তিঃ করফলাযতে ॥ 181॥
মোক্ষৈকসক্ত্যা বিষযেষু রাগং
নির্মূল্য সন্ন্যস্য চ সর্বকর্ম ।
সচ্ছ্রদ্ধযা যঃ শ্রবণাদিনিষ্ঠো
রজঃস্বভাবং স ধুনোতি বুদ্ধেঃ ॥ 182॥
মনোমযো নাপি ভবেত্পরাত্মা
হ্যাদ্যন্তবত্ত্বাত্পরিণামিভাবাত্ ।
দুঃখাত্মকত্বাদ্বিষযত্বহেতোঃ
দ্রষ্টা হি দৃশ্যাত্মতযা ন দৃষ্টঃ ॥ 183॥
বুদ্ধির্বুদ্ধীন্দ্রিযৈঃ সার্ধং সবৃত্তিঃ কর্তৃলক্ষণঃ ।
বিজ্ঞানমযকোশঃ স্যাত্পুংসঃ সংসারকারণম্ ॥ 184॥
অনুব্রজচ্চিত্প্রতিবিম্বশক্তিঃ
বিজ্ঞানসঞ্জ্ঞঃ প্রকৃতের্বিকারঃ ।
জ্ঞানক্রিযাবানহমিত্যজস্রং
দেহেন্দ্রিযাদিষ্বভিমন্যতে ভৃশম্ ॥ 185॥
অনাদিকালোঽযমহংস্বভাবো
জীবঃ সমস্তব্যবহারবোঢা ।
করোতি কর্মাণ্যপি পূর্ববাসনঃ (পাঠভেদঃ - কর্মাণ্যনু)
পুণ্যান্যপুণ্যানি চ তত্ফলানি ॥ 186॥
ভুঙ্ক্তে বিচিত্রাস্বপি যোনিষু ব্রজ-
ন্নাযাতি নির্যাত্যধ ঊর্ধ্বমেষঃ ।
অস্যৈব বিজ্ঞানমযস্য জাগ্রত্-
স্বপ্নাদ্যবস্থাঃ সুখদুঃখভোগঃ ॥ 187॥
দেহাদিনিষ্ঠাশ্রমধর্মকর্ম-
গুণাভিমানঃ সততং মমেতি ।
বিজ্ঞানকোশোঽযমতিপ্রকাশঃ
প্রকৃষ্টসান্নিধ্যবশাত্পরাত্মনঃ ।
অতো ভবত্যেষ উপাধিরস্য
যদাত্মধীঃ সংসরতি ভ্রমেণ ॥ 188॥
যোঽযং বিজ্ঞানমযঃ প্রাণেষু হৃদি স্ফুরত্যযং জ্যোতিঃ । (পাঠভেদঃ - স্ফুরত্স্বযঞ্জ্যোতিঃ)
কূটস্থঃ সন্নাত্মা কর্তা ভোক্তা ভবত্যুপাধিস্থঃ ॥ 189॥
স্বযং পরিচ্ছেদমুপেত্য বুদ্ধেঃ
তাদাত্ম্যদোষেণ পরং মৃষাত্মনঃ ।
সর্বাত্মকঃ সন্নপি বীক্ষতে স্বযং
স্বতঃ পৃথক্ত্বেন মৃদো ঘটানিব ॥ 190॥
উপাধিসম্বন্ধবশাত্পরাত্মা
হ্যুপাধিধর্মাননুভাতি তদ্গুণঃ । (পাঠভেদঃ - ঽপ্যুপাধি)
অযোবিকারানবিকারিবহ্নিবত্
সদৈকরূপোঽপি পরঃ স্বভাবাত্ ॥ 191॥
শিষ্য উবাচ ।
ভ্রমেণাপ্যন্যথা বাঽস্তু জীবভাবঃ পরাত্মনঃ ।
তদুপাধেরনাদিত্বান্নানাদের্নাশ ইষ্যতে ॥ 192॥
অতোঽস্য জীবভাবোঽপি নিত্যা ভবতি সংসৃতিঃ ।
ন নিবর্তেত তন্মোক্ষঃ কথং মে শ্রীগুরো বদ ॥ 193॥
শ্রীগুরুরুবাচ ।
সম্যক্পৃষ্টং ত্বযা বিদ্বন্সাবধানেন তচ্ছৃণু ।
প্রামাণিকী ন ভবতি ভ্রান্ত্যা মোহিতকল্পনা ॥ 194॥
ভ্রান্তিং বিনা ত্বসঙ্গস্য নিষ্ক্রিযস্য নিরাকৃতেঃ ।
ন ঘটেতার্থসম্বন্ধো নভসো নীলতাদিবত্ ॥ 195॥
স্বস্য দ্রষ্টুর্নির্গুণস্যাক্রিযস্য
প্রত্যগ্বোধানন্দরূপস্য বুদ্ধেঃ ।
ভ্রান্ত্যা প্রাপ্তো জীবভাবো ন সত্যো
মোহাপাযে নাস্ত্যবস্তুস্বভাবাত্ ॥ 196॥
যাবদ্ভ্রান্তিস্তাবদেবাস্য সত্তা
মিথ্যাজ্ঞানোজ্জৃম্ভিতস্য প্রমাদাত্ ।
রজ্জ্বাং সর্পো ভ্রান্তিকালীন এব
ভ্রান্তের্নাশে নৈব সর্পোঽপি তদ্বত্ ॥ 197॥ (পাঠভেদঃ - সর্পোঽস্তি)
অনাদিত্বমবিদ্যাযাঃ কার্যস্যাপি তথেষ্যতে ।
উত্পন্নাযাং তু বিদ্যাযামাবিদ্যকমনাদ্যপি ॥ 198॥
প্রবোধে স্বপ্নবত্সর্বং সহমূলং বিনশ্যতি ।
অনাদ্যপীদং নো নিত্যং প্রাগভাব ইব স্ফুটম্ ॥ 199॥
অনাদেরপি বিধ্বংসঃ প্রাগভাবস্য বীক্ষিতঃ ।
যদ্বুদ্ধ্যুপাধিসম্বন্ধাত্পরিকল্পিতমাত্মনি ॥ 200॥
জীবত্বং ন ততোঽন্যস্তু স্বরূপেণ বিলক্ষণঃ । (পাঠভেদঃ - ততোঽন্যত্তু)
সম্বন্ধস্ত্বাত্মনো বুদ্ধ্যা মিথ্যাজ্ঞানপুরঃসরঃ ॥ 201॥ (পাঠভেদঃ - সম্বন্ধঃ স্বাত্মনো)
বিনিবৃত্তির্ভবেত্তস্য সম্যগ্জ্ঞানেন নান্যথা ।
ব্রহ্মাত্মৈকত্ববিজ্ঞানং সম্যগ্জ্ঞানং শ্রুতের্মতম্ ॥ 202॥
তদাত্মানাত্মনোঃ সম্যগ্বিবেকেনৈব সিধ্যতি ।
ততো বিবেকঃ কর্তব্যঃ প্রত্যগাত্মসদাত্মনোঃ ॥ 203॥ (পাঠভেদঃ - প্রত্যগাত্মাসদাত্মনোঃ)
জলং পঙ্কবদত্যন্তং পঙ্কাপাযে জলং স্ফুটম্ । (পাঠভেদঃ - পঙ্কবদস্পষ্টং)
যথা ভাতি তথাত্মাপি দোষাভাবে স্ফুটপ্রভঃ ॥ 204॥
অসন্নিবৃত্তৌ তু সদাত্মনা স্ফুটং
প্রতীতিরেতস্য ভবেত্প্রতীচঃ ।
ততো নিরাসঃ করণীয এব
সদাত্মনঃ সাধ্বহমাদিবস্তুনঃ ॥ 205॥ (পাঠভেদঃ - অসদাত্মনঃ)
অতো নাযং পরাত্মা স্যাদ্বিজ্ঞানমযশব্দভাক্ ।
বিকারিত্বাজ্জডত্বাচ্চ পরিচ্ছিন্নত্বহেতুতঃ ।
দৃশ্যত্বাদ্ব্যভিচারিত্বান্নানিত্যো নিত্য ইষ্যতে ॥ 206॥
আনন্দপ্রতিবিম্বচুম্বিততনুর্বৃত্তিস্তমোজৃম্ভিতা
স্যাদানন্দমযঃ প্রিযাদিগুণকঃ স্বেষ্টার্থলাভোদযঃ ।
পুণ্যস্যানুভবে বিভাতি কৃতিনামানন্দরূপঃ স্বযং
সর্বো নন্দতি যত্র সাধু তনুভৃন্মাত্রঃ প্রযত্নং বিনা ॥ 207॥ (পাঠভেদঃ - ভূত্বা নন্দতি)
আনন্দমযকোশস্য সুষুপ্তৌ স্ফূর্তিরুত্কটা ।
স্বপ্নজাগরযোরীষদিষ্টসন্দর্শনাদিনা ॥ 208॥
নৈবাযমানন্দমযঃ পরাত্মা
সোপাধিকত্বাত্প্রকৃতের্বিকারাত্ ।
কার্যত্বহেতোঃ সুকৃতক্রিযাযা
বিকারসঙ্ঘাতসমাহিতত্বাত্ ॥ 209॥
পঞ্চানামপি কোশানাং নিষেধে যুক্তিতঃ শ্রুতেঃ । (পাঠভেদঃ - যুক্তিতঃ কৃতে)
তন্নিষেধাবধি সাক্ষী বোধরূপোঽবশিষ্যতে ॥ 210॥ (পাঠভেদঃ - তন্নিষেধাবধিঃ)
যোঽযমাত্মা স্বযঞ্জ্যোতিঃ পঞ্চকোশবিলক্ষণঃ ।
অবস্থাত্রযসাক্ষী সন্নির্বিকারো নিরঞ্জনঃ ।
সদানন্দঃ স বিজ্ঞেযঃ স্বাত্মত্বেন বিপশ্চিতা ॥ 211॥
শিষ্য উবাচ ।
মিথ্যাত্বেন নিষিদ্ধেষু কোশেষ্বেতেষু পঞ্চসু ।
সর্বাভাবং বিনা কিঞ্চিন্ন পশ্যাম্যত্র হে গুরো ।
বিজ্ঞেযং কিমু বস্ত্বস্তি স্বাত্মনাঽঽত্মবিপশ্চিতা ॥ 212॥ (পাঠভেদঃ - স্বাত্মনাত্র বিপশ্চিতা)
শ্রীগুরুরুবাচ ।
সত্যমুক্তং ত্বযা বিদ্বন্নিপুণোঽসি বিচারণে ।
অহমাদিবিকারাস্তে তদভাবোঽযমপ্যনু ॥ 213॥ (পাঠভেদঃ - ঽযমপ্যথ)
সর্বে যেনানুভূযন্তে যঃ স্বযং নানুভূযতে ।
তমাত্মানং বেদিতারং বিদ্ধি বুদ্ধ্যা সুসূক্ষ্মযা ॥ 214॥
তত্সাক্ষিকং ভবেত্তত্তদ্যদ্যদ্যেনানুভূযতে ।
কস্যাপ্যননুভূতার্থে সাক্ষিত্বং নোপযুজ্যতে ॥ 215॥ (পাঠভেদঃ - নোপপদ্যতে)
অসৌ স্বসাক্ষিকো ভাবো যতঃ স্বেনানুভূযতে ।
অতঃ পরং স্বযং সাক্ষাত্প্রত্যগাত্মা ন চেতরঃ ॥ 216॥
জাগ্রত্স্বপ্নসুষুপ্তিষু স্ফুটতরং যোঽসৌ সমুজ্জৃম্ভতে
প্রত্যগ্রূপতযা সদাহমহমিত্যন্তঃ স্ফুরন্নৈকধা । (পাঠভেদঃ - স্ফুরন্নেকধা)
নানাকারবিকারভাগিন ইমান্ পশ্যন্নহন্ধীমুখান্ (পাঠভেদঃ - ভাজিন)
নিত্যানন্দচিদাত্মনা স্ফুরতি তং বিদ্ধি স্বমেতং হৃদি ॥ 217॥
ঘটোদকে বিম্বিতমর্কবিম্ব-
মালোক্য মূঢো রবিমেব মন্যতে ।
তথা চিদাভাসমুপাধিসংস্থং
ভ্রান্ত্যাহমিত্যেব জডোঽভিমন্যতে ॥ 218॥
ঘটং জলং তদ্গতমর্কবিম্বং
বিহায সর্বং বিনিরীক্ষ্যতেঽর্কঃ । (পাঠভেদঃ - দিবি বীক্ষ্যতেঽর্কঃ)
তটস্থ এতত্ত্রিতযাবভাসকঃ (পাঠভেদঃ - তটস্থিতঃ তত্ত্রি)
স্বযম্প্রকাশো বিদুষা যথা তথা ॥ 219॥
দেহং ধিযং চিত্প্রতিবিম্বমেবং (পাঠভেদঃ - চিত্প্রতিবিম্বমেতং)
বিসৃজ্য বুদ্ধৌ নিহিতং গুহাযাম্ ।
দ্রষ্টারমাত্মানমখণ্ডবোধং
সর্বপ্রকাশং সদসদ্বিলক্ষণম্ ॥ 220॥
নিত্যং বিভুং সর্বগতং সুসূক্ষ্মং
অন্তর্বহিঃশূন্যমনন্যমাত্মনঃ ।
বিজ্ঞায সম্যঙ্নিজরূপমেতত্
পুমান্ বিপাপ্মা বিরজো বিমৃত্যুঃ ॥ 221॥
বিশোক আনন্দঘনো বিপশ্চিত্
স্বযং কুতশ্চিন্ন বিভেতি কশ্চিত্ ।
নান্যোঽস্তি পন্থা ভববন্ধমুক্তেঃ
বিনা স্বতত্ত্বাবগমং মুমুক্ষোঃ ॥ 222॥
ব্রহ্মাভিন্নত্ববিজ্ঞানং ভবমোক্ষস্য কারণম্ ।
যেনাদ্বিতীযমানন্দং ব্রহ্ম সম্পদ্যতে বুধৈঃ ॥ 223॥ (পাঠভেদঃ - সম্পদ্যতে বুধঃ)
ব্রহ্মভূতস্তু সংসৃত্যৈ বিদ্বান্নাবর্ততে পুনঃ ।
বিজ্ঞাতব্যমতঃ সম্যগ্ব্রহ্মাভিন্নত্বমাত্মনঃ ॥ 224॥
সত্যং জ্ঞানমনন্তং ব্রহ্ম বিশুদ্ধং পরং স্বতঃসিদ্ধম্ ।
নিত্যানন্দৈকরসং প্রত্যগভিন্নং নিরন্তরং জযতি ॥ 225॥
সদিদং পরমাদ্বৈতং স্বস্মাদন্যস্য বস্তুনোঽভাবাত্ ।
ন হ্যন্যদস্তি কিঞ্চিত্ সম্যক্ পরমার্থতত্ত্ববোধদশাযাম্ ॥ 226॥ (পাঠভেদঃ - পরতত্ত্ববোধসুদশাযাম্)
যদিদং সকলং বিশ্বং নানারূপং প্রতীতমজ্ঞানাত্ ।
তত্সর্বং ব্রহ্মৈব প্রত্যস্তাশেষভাবনাদোষম্ ॥ 227॥
মৃত্কার্যভূতোঽপি মৃদো ন ভিন্নঃ
কুম্ভোঽস্তি সর্বত্র তু মৃত্স্বরূপাত্ ।
ন কুম্ভরূপং পৃথগস্তি কুম্ভঃ
কুতো মৃষা কল্পিতনামমাত্রঃ ॥ 228॥
কেনাপি মৃদ্ভিন্নতযা স্বরূপং
ঘটস্য সন্দর্শযিতুং ন শক্যতে ।
অতো ঘটঃ কল্পিত এব মোহা-
ন্মৃদেব সত্যং পরমার্থভূতম্ ॥ 229॥
সদ্ব্রহ্মকার্যং সকলং সদেবং (পাঠভেদঃ - সদৈব)
তন্মাত্রমেতন্ন ততোঽন্যদস্তি । (পাঠভেদঃ - সন্মাত্রমেতন্ন)
অস্তীতি যো বক্তি ন তস্য মোহো
বিনির্গতো নিদ্রিতবত্প্রজল্পঃ ॥ 230॥
ব্রহ্মৈবেদং বিশ্বমিত্যেব বাণী
শ্রৌতী ব্রূতেঽথর্বনিষ্ঠা বরিষ্ঠা ।
তস্মাদেতদ্ব্রহ্মমাত্রং হি বিশ্বং
নাধিষ্ঠানাদ্ভিন্নতাঽঽরোপিতস্য ॥ 231॥
সত্যং যদি স্যাজ্জগদেতদাত্মনোঽ
নন্তত্ত্বহানির্নিগমাপ্রমাণতা ।
অসত্যবাদিত্বমপীশিতুঃ স্যা-
ন্নৈতত্ত্রযং সাধু হিতং মহাত্মনাম্ ॥ 232॥
ঈশ্বরো বস্তুতত্ত্বজ্ঞো ন চাহং তেষ্ববস্থিতঃ ।
ন চ মত্স্থানি ভূতানীত্যেবমেব ব্যচীক্লৃপত্ ॥ 233॥ (পাঠভেদঃ - ব্যচীকথত্)
যদি সত্যং ভবেদ্বিশ্বং সুষুপ্তাবুপলভ্যতাম্ ।
যন্নোপলভ্যতে কিঞ্চিদতোঽসত্স্বপ্নবন্মৃষা ॥ 234॥
অতঃ পৃথঙ্নাস্তি জগত্পরাত্মনঃ
পৃথক্প্রতীতিস্তু মৃষা গুণাদিবত্ । গুণাহিবত্
আরোপিতস্যাস্তি কিমর্থবত্তাঽ-
ধিষ্ঠানমাভাতি তথা ভ্রমেণ ॥ 235॥
ভ্রান্তস্য যদ্যদ্ভ্রমতঃ প্রতীতং
ব্রহ্মৈব তত্তদ্রজতং হি শুক্তিঃ ।
ইদন্তযা ব্রহ্ম সদৈব রূপ্যতে (পাঠভেদঃ - সদেব)
ত্বারোপিতং ব্রহ্মণি নামমাত্রম্ ॥ 236॥
অতঃ পরং ব্রহ্ম সদদ্বিতীযং
বিশুদ্ধবিজ্ঞানঘনং নিরঞ্জনম্ ।
প্রশান্তমাদ্যন্তবিহীনমক্রিযং
নিরন্তরানন্দরসস্বরূপম্ ॥ 237॥
নিরস্তমাযাকৃতসর্বভেদং
নিত্যং সুখং নিষ্কলমপ্রমেযম্ । (পাঠভেদঃ - নিত্যং ধ্রুবং)
অরূপমব্যক্তমনাখ্যমব্যযং
জ্যোতিঃ স্বযং কিঞ্চিদিদং চকাস্তি ॥ 238॥
জ্ঞাতৃজ্ঞেযজ্ঞানশূন্যমনন্তং নির্বিকল্পকম্ ।
কেবলাখণ্ডচিন্মাত্রং পরং তত্ত্বং বিদুর্বুধাঃ ॥ 239॥
অহেযমনুপাদেযং মনোবাচামগোচরম্ ।
অপ্রমেযমনাদ্যন্তং ব্রহ্ম পূর্ণমহং মহঃ ॥ 240॥ (পাঠভেদঃ - পূর্ণং মহন্মহঃ)
তত্ত্বম্পদাভ্যামভিধীযমানযোঃ
ব্রহ্মাত্মনোঃ শোধিতযোর্যদীত্থম্ । (পাঠভেদঃ - শোধিতযোর্যদিত্থম্)
শ্রুত্যা তযোস্তত্ত্বমসীতি সম্যগ্
একত্বমেব প্রতিপাদ্যতে মুহুঃ ॥ 241-
এক্যং তযোর্লক্ষিতযোর্ন বাচ্যযোঃ
নিগদ্যতেঽন্যোন্যবিরুদ্ধধর্মিণোঃ ।
খদ্যোতভান্বোরিব রাজভৃত্যযোঃ
কূপাম্বুরাশ্যোঃ পরমাণুমের্বোঃ ॥ 242॥
তযোর্বিরোধোঽযমুপাধিকল্পিতো
ন বাস্তবঃ কশ্চিদুপাধিরেষঃ ।
ঈশস্য মাযা মহদাদিকারণং
জীবস্য কার্যং শঋণু পঞ্চকোশম্ ॥ 243॥ (পাঠভেদঃ - পঞ্চকোশাঃ)
এতাবুপাধী পরজীবযোস্তযোঃ
সম্যঙ্নিরাসে ন পরো ন জীবঃ ।
রাজ্যং নরেন্দ্রস্য ভটস্য খেটক্-
স্তযোরপোহে ন ভটো ন রাজা ॥ 244॥
অথাত আদেশ ইতি শ্রুতিঃ স্বযং
নিষেধতি ব্রহ্মণি কল্পিতং দ্বযম্ ।
শ্রুতিপ্রমাণানুগৃহীতবোধা- (পাঠভেদঃ - প্রমাণানুগৃহীতযুক্ত্যা)
ত্তযোর্নিরাসঃ করণীয এব ॥ 245॥
নেদং নেদং কল্পিতত্বান্ন সত্যং
রজ্জুদৃষ্টব্যালবত্স্বপ্নবচ্চ । (পাঠভেদঃ - রজ্জৌ)
ইত্থং দৃশ্যং সাধুযুক্ত্যা ব্যপোহ্য
জ্ঞেযঃ পশ্চাদেকভাবস্তযোর্যঃ ॥ 246॥
ততস্তু তৌ লক্ষণযা সুলক্ষ্যৌ
তযোরখণ্ডৈকরসত্বসিদ্ধযে ।
নালং জহত্যা ন তথাঽজহত্যা
কিন্তূভযার্থাত্মিকযৈব ভাব্যম্ ॥ 247॥ (পাঠভেদঃ - ভযার্থৈকতযৈব)
স দেবদত্তোঽযমিতীহ চৈকতা
বিরুদ্ধধর্মাংশমপাস্য কথ্যতে ।
যথা তথা তত্ত্বমসীতিবাক্যে
বিরুদ্ধধর্মানুভযত্র হিত্বা ॥ 248॥
সংলক্ষ্য চিন্মাত্রতযা সদাত্মনোঃ
অখণ্ডভাবঃ পরিচীযতে বুধৈঃ ।
এবং মহাবাক্যশতেন কথ্যতে
ব্রহ্মাত্মনোরৈক্যমখণ্ডভাবঃ ॥ 249॥
অস্থূলমিত্যেতদসন্নিরস্য
সিদ্ধং স্বতো ব্যোমবদপ্রতর্ক্যম্ ।
অতো মৃষামাত্রমিদং প্রতীতং
জহীহি যত্স্বাত্মতযা গৃহীতম্ ।
ব্রহ্মাহমিত্যেব বিশুদ্ধবুদ্ধ্যা
বিদ্ধি স্বমাত্মানমখণ্ডবোধম্ ॥ 250॥
মৃত্কার্যং সকলং ঘটাদি সততং মৃন্মাত্রমেবাহিতং (পাঠভেদঃ - মৃন্মাত্রমেবাভিতঃ)
তদ্বত্সজ্জনিতং সদাত্মকমিদং সন্মাত্রমেবাখিলম্ ।
যস্মান্নাস্তি সতঃ পরং কিমপি তত্সত্যং স আত্মা স্বযং
তস্মাত্তত্ত্বমসি প্রশান্তমমলং ব্রহ্মাদ্বযং যত্পরম্ ॥ 251॥
নিদ্রাকল্পিতদেশকালবিষযজ্ঞাত্রাদি সর্বং যথা
মিথ্যা তদ্বদিহাপি জাগ্রতি জগত্স্বাজ্ঞানকার্যত্বতঃ ।
যস্মাদেবমিদং শরীরকরণপ্রাণাহমাদ্যপ্যসত্
তস্মাত্তত্ত্বমসি প্রশান্তমমলং ব্রহ্মাদ্বযং যত্পরম্ ॥ 252॥
যত্র ভ্রান্ত্যা কল্পিতং তদ্বিবেকে (পাঠভেদঃ - যদ্বিবেকে)
তত্তন্মাত্রং নৈব তস্মাদ্বিভিন্নম্ ।
স্বপ্নে নষ্টং স্বপ্নবিশ্বং বিচিত্রং
স্বস্মাদ্ভিন্নং কিন্নু দৃষ্টং প্রবোধে ॥ 253॥
জাতিনীতিকুলগোত্রদূরগং
নামরূপগুণদোষবর্জিতম্ ।
দেশকালবিষযাতিবর্তি যদ্
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 254॥
যত্পরং সকলবাগগোচরং
গোচরং বিমলবোধচক্ষুষঃ ।
শুদ্ধচিদ্ঘনমনাদি বস্তু যদ্
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 255॥
ষড্ভিরূর্মিভিরযোগি যোগিহৃদ্-
ভাবিতং ন করণৈর্বিভাবিতম্ ।
বুদ্ধ্যবেদ্যমনবদ্যমস্তি যদ্ (পাঠভেদঃ - ভূতি যদ্)
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 256॥
ভ্রান্তিকল্পিতজগত্কলাশ্রযং
স্বাশ্রযং চ সদসদ্বিলক্ষণম্ ।
নিষ্কলং নিরুপমানবদ্ধি যদ্ (পাঠভেদঃ - নিরুপমানমৃদ্ধিমত্)
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 257॥
জন্মবৃদ্ধিপরিণত্যপক্ষয-
ব্যাধিনাশনবিহীনমব্যযম্ ।
বিশ্বসৃষ্ট্যববিঘাতকারণং (পাঠভেদঃ - বনঘাতকারণং)
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 258॥
অস্তভেদমনপাস্তলক্ষণং
নিস্তরঙ্গজলরাশিনিশ্চলম্ ।
নিত্যমুক্তমবিভক্তমূর্তি যদ্
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 259॥
একমেব সদনেককারণং
কারণান্তরনিরাস্যকারণম্ । (পাঠভেদঃ - সকারণম্)
কার্যকারণবিলক্ষণং স্বযং
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 260॥
নির্বিকল্পকমনল্পমক্ষরং
যত্ক্ষরাক্ষরবিলক্ষণং পরম্ ।
নিত্যমব্যযসুখং নিরঞ্জনং
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 261॥
যদ্বিভাতি সদনেকধা ভ্রমা-
ন্নামরূপগুণবিক্রিযাত্মনা ।
হেমবত্স্বযমবিক্রিযং সদা
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 262॥
যচ্চকাস্ত্যনপরং পরাত্পরং
প্রত্যগেকরসমাত্মলক্ষণম্ ।
সত্যচিত্সুখমনন্তমব্যযং
ব্রহ্ম তত্ত্বমসি ভাবযাত্মনি ॥ 263॥
উক্তমর্থমিমমাত্মনি স্বযং
ভাবযেত্প্রথিতযুক্তিভির্ধিযা । (পাঠভেদঃ - ভাবয প্রথিত)
সংশযাদিরহিতং করাম্বুবত্
তেন তত্ত্বনিগমো ভবিষ্যতি ॥ 264॥
সম্বোধমাত্রং পরিশুদ্ধতত্ত্বং (পাঠভেদঃ - স্বং বোধমাত্রং)
বিজ্ঞায সঙ্ঘে নৃপবচ্চ সৈন্যে ।
তদাশ্রযঃ স্বাত্মনি সর্বদা স্থিতো (পাঠভেদঃ - তদাত্মনৈবাত্মনি)
বিলাপয ব্রহ্মণি বিশ্বজাতম্ ॥ 265॥ (পাঠভেদঃ - দৃশ্যজাতম্)
বুদ্ধৌ গুহাযাং সদসদ্বিলক্ষণং
ব্রহ্মাস্তি সত্যং পরমদ্বিতীযম্ ।
তদাত্মনা যোঽত্র বসেদ্গুহাযাং
পুনর্ন তস্যাঙ্গগুহাপ্রবেশঃ ॥ 266॥
জ্ঞাতে বস্তুন্যপি বলবতী বাসনাঽনাদিরেষা
কর্তা ভোক্তাপ্যহমিতি দৃঢা যাঽস্য সংসারহেতুঃ ।
প্রত্যগ্দৃষ্ট্যাঽঽত্মনি নিবসতা সাপনেযা প্রযত্না-
ন্মুক্তিং প্রাহুস্তদিহ মুনযো বাসনাতানবং যত্ ॥ 267॥
অহং মমেতি যো ভাবো দেহাক্ষাদাবনাত্মনি ।
অধ্যাসোঽযং নিরস্তব্যো বিদুষা স্বাত্মনিষ্ঠযা ॥ 268॥
জ্ঞাত্বা স্বং প্রত্যগাত্মানং বুদ্ধিতদ্বৃত্তিসাক্ষিণম্ ।
সোঽহমিত্যেব সদ্বৃত্ত্যাঽনাত্মন্যাত্মমতিং জহি ॥ 269॥
লোকানুবর্তনং ত্যক্ত্বা ত্যক্ত্বা দেহানুবর্তনম্ ।
শাস্ত্রানুবর্তনং ত্যক্ত্বা স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 270॥
লোকবাসনযা জন্তোঃ শাস্ত্রবাসনযাপি চ ।
271
দেহবাসনযা জ্ঞানং যথাবন্নৈব জাযতে ॥ 271
সংসারকারাগৃহমোক্ষমিচ্ছো-
রযোমযং পাদনিবন্ধশঋঙ্খলম্ । (পাঠভেদঃ - নিবদ্ধ)
বদন্তি তজ্জ্ঞাঃ পটু বাসনাত্রযং
যোঽস্মাদ্বিমুক্তঃ সমুপৈতি মুক্তিম্ ॥ 272॥
জলাদিসংসর্গবশাত্প্রভূত- (পাঠভেদঃ - জলাদিসম্পর্কবশাত্)
দুর্গন্ধধূতাঽগরুদিব্যবাসনা ।
সঙ্ঘর্ষণেনৈব বিভাতি সম্য-
গ্বিধূযমানে সতি বাহ্যগন্ধে ॥ 273॥
অন্তঃশ্রিতানন্তদুরন্তবাসনা-
ধূলীবিলিপ্তা পরমাত্মবাসনা ।
প্রজ্ঞাতিসঙ্ঘর্ষণতো বিশুদ্ধা
প্রতীযতে চন্দনগন্ধবত্ স্ফুটম্ ॥ 274॥ (পাঠভেদঃ - স্ফুটা)
অনাত্মবাসনাজালৈস্তিরোভূতাত্মবাসনা ।
নিত্যাত্মনিষ্ঠযা তেষাং নাশে ভাতি স্বযং স্ফুটম্ ॥ 275॥ (পাঠভেদঃ - স্ফুটা)
যথা যথা প্রত্যগবস্থিতং মনঃ
তথা তথা মুঞ্চতি বাহ্যবাসনাম্ । (পাঠভেদঃ - বাহ্যবাসনাঃ)
নিঃশেষমোক্ষে সতি বাসনানাং
আত্মানুভূতিঃ প্রতিবন্ধশূন্যা ॥ 276॥
স্বাত্মন্যেব সদা স্থিত্বা মনো নশ্যতি যোগিনঃ । (পাঠভেদঃ - স্থিত্যা)
বাসনানাং ক্ষযশ্চাতঃ স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 277॥
তমো দ্বাভ্যাং রজঃ সত্ত্বাত্সত্ত্বং শুদ্ধেন নশ্যতি ।
তস্মাত্সত্ত্বমবষ্টভ্য স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 278॥
প্রারব্ধং পুষ্যতি বপুরিতি নিশ্চিত্য নিশ্চলঃ ।
ধৈর্যমালম্ব্য যত্নেন স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 279॥
নাহং জীবঃ পরং ব্রহ্মেত্যতদ্ব্যাবৃত্তিপূর্বকম্ ।
বাসনাবেগতঃ প্রাপ্তস্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 280॥
শ্রুত্যা যুক্ত্যা স্বানুভূত্যা জ্ঞাত্বা সার্বাত্ম্যমাত্মনঃ ।
ক্বচিদাভাসতঃ প্রাপ্তস্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 281॥
অনাদানবিসর্গাভ্যামীষন্নাস্তি ক্রিযা মুনেঃ । (পাঠভেদঃ - অন্নাদানবিসর্গা)
তদেকনিষ্ঠযা নিত্যং স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 282॥
তত্ত্বমস্যাদিবাক্যোত্থব্রহ্মাত্মৈকত্ববোধতঃ ।
ব্রহ্মণ্যাত্মত্বদার্ঢ্যায স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 283॥
অহম্ভাবস্য দেহেঽস্মিন্নিঃশেষবিলযাবধি ।
সাবধানেন যুক্তাত্মা স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 284॥
প্রতীতির্জীবজগতোঃ স্বপ্নবদ্ভাতি যাবতা ।
তাবন্নিরন্তরং বিদ্বন্স্বাধ্যাসাপনযং কুরু ॥ 285॥
নিদ্রাযা লোকবার্তাযাঃ শব্দাদেরপি বিস্মৃতেঃ ।
ক্বচিন্নাবসরং দত্ত্বা চিন্তযাত্মানমাত্মনি ॥ 286॥
মাতাপিত্রোর্মলোদ্ভূতং মলমাংসমযং বপুঃ ।
ত্যক্ত্বা চাণ্ডালবদ্দূরং ব্রহ্মীভূয কৃতী ভব ॥ 287॥
ঘটাকাশং মহাকাশ ইবাত্মানং পরাত্মনি ।
বিলাপ্যাখণ্ডভাবেন তূষ্ণী ভব সদা মুনে ॥ 288॥ (পাঠভেদঃ - তূষ্ণীং)
স্বপ্রকাশমধিষ্ঠানং স্বযম্ভূয সদাত্মনা ।
ব্রহ্মাণ্ডমপি পিণ্ডাণ্ডং ত্যজ্যতাং মলভাণ্ডবত্ ॥ 289॥
চিদাত্মনি সদানন্দে দেহারূঢামহন্ধিযম্ ।
নিবেশ্য লিঙ্গমুত্সৃজ্য কেবলো ভব সর্বদা ॥ 290॥
যত্রৈষ জগদাভাসো দর্পণান্তঃ পুরং যথা ।
তদ্ব্রহ্মাহমিতি জ্ঞাত্বা কৃতকৃত্যো ভবিষ্যসি ॥ 291॥
যত্সত্যভূতং নিজরূপমাদ্যং
চিদদ্বযানন্দমরূপমক্রিযম্ ।
তদেত্য মিথ্যাবপুরুত্সৃজেত (পাঠভেদঃ - সৃজৈত)
শৈলূষবদ্বেষমুপাত্তমাত্মনঃ ॥ 292॥
সর্বাত্মনা দৃশ্যমিদং মৃষৈব
নৈবাহমর্থঃ ক্ষণিকত্বদর্শনাত্ ।
জানাম্যহং সর্বমিতি প্রতীতিঃ
কুতোঽহমাদেঃ ক্ষণিকস্য সিধ্যেত্ ॥ 293॥
অহম্পদার্থস্ত্বহমাদিসাক্ষী
নিত্যং সুষুপ্তাবপি ভাবদর্শনাত্ ।
ব্রূতে হ্যজো নিত্য ইতি শ্রুতিঃ স্বযং
তত্প্রত্যগাত্মা সদসদ্বিলক্ষণঃ ॥ 294॥
বিকারিণাং সর্ববিকারবেত্তা
নিত্যাবিকারো ভবিতুং সমর্হতি । (পাঠভেদঃ - নিত্যোঽবিকারো)
মনোরথস্বপ্নসুষুপ্তিষু স্ফুটং
পুনঃ পুনর্দৃষ্টমসত্ত্বমেতযোঃ ॥ 295॥
অতোঽভিমানং ত্যজ মাংসপিণ্ডে
পিণ্ডাভিমানিন্যপি বুদ্ধিকল্পিতে ।
কালত্রযাবাধ্যমখণ্ডবোধং
জ্ঞাত্বা স্বমাত্মানমুপৈহি শান্তিম্ ॥ 296॥
ত্যজাভিমানং কুলগোত্রনাম-
রূপাশ্রমেষ্বার্দ্রশবাশ্রিতেষু ।
লিঙ্গস্য ধর্মানপি কর্তৃতাদীং-
স্ত্যক্ত্বা ভবাখণ্ডসুখস্বরূপঃ ॥ 297॥
সন্ত্যন্যে প্রতিবন্ধাঃ পুংসঃ সংসারহেতবো দৃষ্টাঃ ।
তেষামেবং মূলং প্রথমবিকারো ভবত্যহঙ্কারঃ ॥ 298॥ (পাঠভেদঃ - তেষামেষাং)
যাবত্স্যাত্স্বস্য সম্বন্ধোঽহঙ্কারেণ দুরাত্মনা ।
তাবন্ন লেশমাত্রাপি মুক্তিবার্তা বিলক্ষণা ॥ 299॥
অহঙ্কারগ্রহান্মুক্তঃ স্বরূপমুপপদ্যতে ।
চন্দ্রবদ্বিমলঃ পূর্ণঃ সদানন্দঃ স্বযম্প্রভঃ ॥ 300॥
যো বা পুরে সোঽহমিতি প্রতীতো (পাঠভেদঃ - পুরৈষোঽহমিতি)
বুদ্ধ্যা প্রক্লৃপ্তস্তমসাঽতিমূঢযা । (পাঠভেদঃ - বুদ্ধ্যাঽবিবিক্তস্তমসা)
তস্যৈব নিঃশেষতযা বিনাশে
ব্রহ্মাত্মভাবঃ প্রতিবন্ধশূন্যঃ ॥ 301॥
ব্রহ্মানন্দনিধির্মহাবলবতাঽহঙ্কারঘোরাহিনা
সংবেষ্ট্যাত্মনি রক্ষ্যতে গুণমযৈশ্চণ্ডেস্ত্রিভির্মস্তকৈঃ (পাঠভেদঃ - চণ্ডৈ)
বিজ্ঞানাখ্যমহাসিনা শ্রুতিমতা বিচ্ছিদ্য শীর্ষত্রযং (পাঠভেদঃ - দ্যুতিমতা)
নির্মূল্যাহিমিমং নিধিং সুখকরং ধীরোঽনুভোক্তুঙ্ক্ষমঃ ॥ 302॥
যাবদ্বা যত্কিঞ্চিদ্বিষদোষস্ফূর্তিরস্তি চেদ্দেহে ।
কথমারোগ্যায ভবেত্তদ্বদহন্তাপি যোগিনো মুক্ত্যৈ ॥ 303॥
অহমোঽত্যন্তনিবৃত্ত্যা তত্কৃতনানাবিকল্পসংহৃত্যা ।
প্রত্যক্তত্ত্ববিবেকাদিদমহমস্মীতি বিন্দতে তত্ত্বম্ ॥ 304॥ (পাঠভেদঃ - বিবেকাদযম্)
অহঙ্কারে কর্তর্যহমিতি মতিং মুঞ্চ সহসা (পাঠভেদঃ - অহঙ্কর্তর্যস্মিন্নহমিতি)
বিকারাত্মন্যাত্মপ্রতিফলজুষি স্বস্থিতিমুষি ।
যদধ্যাসাত্প্রাপ্তা জনিমৃতিজরাদুঃখবহুলা
প্রতীচশ্চিন্মূর্তেস্তব সুখতনোঃ সংসৃতিরিযম্ ॥ 305॥
সদৈকরূপস্য চিদাত্মনো বিভো-
রানন্দমূর্তেরনবদ্যকীর্তেঃ ।
নৈবান্যথা ক্বাপ্যবিকারিণস্তে
বিনাহমধ্যাসমমুষ্য সংসৃতিঃ ॥ 306॥
তস্মাদহঙ্কারমিমং স্বশত্রুং
ভোক্তুর্গলে কণ্টকবত্প্রতীতম্ ।
বিচ্ছিদ্য বিজ্ঞানমহাসিনা স্ফুটং
ভুঙ্ক্ষ্বাত্মসাম্রাজ্যসুখং যথেষ্টম্ ॥ 307॥
ততোঽহমাদের্বিনিবর্ত্য বৃত্তিং
সন্ত্যক্তরাগঃ পরমার্থলাভাত্ ।
তূষ্ণীং সমাস্স্বাত্মসুখানুভূত্যা
পূর্ণাত্মনা ব্রহ্মণি নির্বিকল্পঃ ॥ 308॥
সমূলকৃত্তোঽপি মহানহং পুনঃ
ব্যুল্লেখিতঃ স্যাদ্যদি চেতসা ক্ষণম্ ।
সঞ্জীব্য বিক্ষেপশতং করোতি
নভস্বতা প্রাবৃষি বারিদো যথা ॥ 309॥
নিগৃহ্য শত্রোরহমোঽবকাশঃ
ক্বচিন্ন দেযো বিষযানুচিন্তযা ।
স এব সঞ্জীবনহেতুরস্য
প্রক্ষীণজম্বীরতরোরিবাম্বু ॥ 310॥
দেহাত্মনা সংস্থিত এব কামী
বিলক্ষণঃ কামযিতা কথং স্যাত্ ।
অতোঽর্থসন্ধানপরত্বমেব
ভেদপ্রসক্ত্যা ভববন্ধহেতুঃ ॥ 311॥
কার্যপ্রবর্ধনাদ্বীজপ্রবৃদ্ধিঃ পরিদৃশ্যতে ।
কার্যনাশাদ্বীজনাশস্তস্মাত্কার্যং নিরোধযেত্ ॥ 312॥
বাসনাবৃদ্ধিতঃ কার্যং কার্যবৃদ্ধ্যা চ বাসনা ।
বর্ধতে সর্বথা পুংসঃ সংসারো ন নিবর্ততে ॥ 313॥
সংসারবন্ধবিচ্ছিত্ত্যৈ তদ্ দ্বযং প্রদহেদ্যতিঃ ।
বাসনাবৃদ্ধিরেতাভ্যাং চিন্তযা ক্রিযযা বহিঃ ॥ 314॥ (পাঠভেদঃ - বাসনা প্রের্যতে হ্যন্তঃ)
তাভ্যাং প্রবর্ধমানা সা সূতে সংসৃতিমাত্মনঃ ।
ত্রযাণাং চ ক্ষযোপাযঃ সর্বাবস্থাসু সর্বদা ॥ 315॥
সর্বত্র সর্বতঃ সর্বব্রহ্মমাত্রাবলোকনৈঃ । (পাঠভেদঃ - মাত্রাবলোকনম্)
সদ্ভাববাসনাদার্ঢ্যাত্তত্ত্রযং লযমশ্নুতে ॥ 316॥
ক্রিযানাশে ভবেচ্চিন্তানাশোঽস্মাদ্বাসনাক্ষযঃ ।
বাসনাপ্রক্ষযো মোক্ষঃ সা জীবন্মুক্তিরিষ্যতে ॥ 317॥ (পাঠভেদঃ - স)
সদ্বাসনাস্ফূর্তিবিজৃম্ভণে সতি
হ্যসৌ বিলীনাপ্যহমাদিবাসনা । (পাঠভেদঃ - বিলীনা ত্বহমাদিবাসনা)
অতিপ্রকৃষ্টাপ্যরুণপ্রভাযাং
বিলীযতে সাধু যথা তমিস্রা ॥ 318॥
তমস্তমঃকার্যমনর্থজালং
ন দৃশ্যতে সত্যুদিতে দিনেশে ।
তথাঽদ্বযানন্দরসানুভূতৌ
নৈবাস্তি বন্ধো ন চ দুঃখগন্ধঃ ॥ 319॥
দৃশ্যং প্রতীতং প্রবিলাপযন্সন্ (পাঠভেদঃ - প্রবিলাপযন্স্বযং)
সন্মাত্রমানন্দঘনং বিভাবযন্ ।
সমাহিতঃ সন্বহিরন্তরং বা
কালং নযেথাঃ সতি কর্মবন্ধে ॥ 320॥
প্রমাদো ব্রহ্মনিষ্ঠাযাং ন কর্তব্যঃ কদাচন ।
প্রমাদো মৃত্যুরিত্যাহ ভগবান্ব্রহ্মণঃ সুতঃ ॥ 321॥
ন প্রমাদাদনর্থোঽন্যো জ্ঞানিনঃ স্বস্বরূপতঃ ।
ততো মোহস্ততোঽহন্ধীস্ততো বন্ধস্ততো ব্যথা ॥ 322॥
বিষযাভিমুখং দৃষ্ট্বা বিদ্বাংসমপি বিস্মৃতিঃ ।
বিক্ষেপযতি ধীদোষৈর্যোষা জারমিব প্রিযম্ ॥ 323॥
যথাপকৃষ্টং শৈবালং ক্ষণমাত্রং ন তিষ্ঠতি ।
আবৃণোতি তথা মাযা প্রাজ্ঞং বাপি পরাঙ্মুখম্ ॥ 324॥
লক্ষ্যচ্যুতং চেদ্যদি চিত্তমীষদ্
বহির্মুখং সন্নিপতেত্ততস্ততঃ ।
প্রমাদতঃ প্রচ্যুতকেলিকন্দুকঃ
সোপানপঙ্ক্তৌ পতিতো যথা তথা ॥ 325॥
বিষযেষ্বাবিশচ্চেতঃ সঙ্কল্পযতি তদ্গুণান্ ।
সম্যক্সঙ্কল্পনাত্কামঃ কামাত্পুংসঃ প্রবর্তনম্ ॥ 326॥
অতঃ প্রমাদান্ন পরোঽস্তি মৃত্যুঃ
বিবেকিনো ব্রহ্মবিদঃ সমাধৌ ।
সমাহিতঃ সিদ্ধিমুপৈতি সম্যক্
সমাহিতাত্মা ভব সাবধানঃ ॥ 327॥
ততঃ স্বরূপবিভ্রংশো বিভ্রষ্টস্তু পতত্যধঃ ।
পতিতস্য বিনা নাশং পুনর্নারোহ ঈক্ষ্যতে ॥ 328॥
সঙ্কল্পং বর্জযেত্তস্মাত্সর্বানর্থস্য কারণম্ ।
অপথ্যানি হি বস্তূনি ব্যাধিগ্রস্তো যথোত্সৃজে ।
জীবতো যস্য কৈবল্যং বিদেহে স চ কেবলঃ ।
যত্কিঞ্চিত্ পশ্যতো ভেদং ভযং ব্রূতে যজুঃশ্রুতিঃ ॥ 329॥
যদা কদা বাপি বিপশ্চিদেষ
ব্রহ্মণ্যনন্তেঽপ্যণুমাত্রভেদম্ ।
পশ্যত্যথামুষ্য ভযং তদৈব
যদ্বীক্ষিতং ভিন্নতযা প্রমাদাত্ ॥ 330॥ (পাঠভেদঃ - যদীক্ষিতং)
শ্রুতিস্মৃতিন্যাযশতৈর্নিষিদ্ধে
দৃশ্যেঽত্র যঃ স্বাত্মমতিং করোতি ।
উপৈতি দুঃখোপরি দুঃখজাতং
নিষিদ্ধকর্তা স মলিম্লুচো যথা ॥ 331॥
সত্যাভিসন্ধানরতো বিমুক্তো
মহত্ত্বমাত্মীযমুপৈতি নিত্যম্ ।
মিথ্যাভিসন্ধানরতস্তু নশ্যেদ্
দৃষ্টং তদেতদ্যদচৌরচৌরযোঃ ॥ 332॥ (পাঠভেদঃ - চোরচোরযোঃ)
যতিরসদনুসন্ধিং বন্ধহেতুং বিহায
স্বযমযমহমস্মীত্যাত্মদৃষ্ট্যৈব তিষ্ঠেত্
সুখযতি ননু নিষ্ঠা ব্রহ্মণি স্বানুভূত্যা
হরতি পরমবিদ্যাকার্যদুঃখং প্রতীতম্ ॥ 333॥
বাহ্যানুসন্ধিঃ পরিবর্ধযেত্ফলং (পাঠভেদঃ - বাহ্যাভিসন্ধিঃ)
দুর্বাসনামেব ততস্ততোঽধিকাম্ ।
জ্ঞাত্বা বিবেকৈঃ পরিহৃত্য বাহ্যং
স্বাত্মানুসন্ধিং বিদধীত নিত্যম্ ॥ 334॥
বাহ্যে নিরুদ্ধে মনসঃ প্রসন্নতা
মনঃপ্রসাদে পরমাত্মদর্শনম্ ।
তস্মিন্সুদৃষ্টে ভববন্ধনাশো
বহির্নিরোধঃ পদবী বিমুক্তেঃ ॥ 335॥
কঃ পণ্ডিতঃ সন্সদসদ্বিবেকী
শ্রুতিপ্রমাণঃ পরমার্থদর্শী ।
জানন্হি কুর্যাদসতোঽবলম্বং
স্বপাতহেতোঃ শিশুবন্মুমুক্ষুঃ ॥ 336॥
দেহাদিসংসক্তিমতো ন মুক্তিঃ
মুক্তস্য দেহাদ্যভিমত্যভাবঃ ।
সুপ্তস্য নো জাগরণং ন জাগ্রতঃ
স্বপ্নস্তযোর্ভিন্নগুণাশ্রযত্বাত্ ॥ 337॥
অন্তর্বহিঃ স্বং স্থিরজঙ্গমেষু
জ্ঞাত্বাঽঽত্মনাধারতযা বিলোক্য । (পাঠভেদঃ - জ্ঞানাত্মন্)
ত্যক্তাখিলোপাধিরখণ্ডরূপঃ
পূর্ণাত্মনা যঃ স্থিত এষ মুক্তঃ ॥ 338॥
সর্বাত্মনা বন্ধবিমুক্তিহেতুঃ
সর্বাত্মভাবান্ন পরোঽস্তি কশ্চিত্ ।
দৃশ্যাগ্রহে সত্যুপপদ্যতেঽসৌ
সর্বাত্মভাবোঽস্য সদাত্মনিষ্ঠযা ॥ 339॥
দৃশ্যস্যাগ্রহণং কথং নু ঘটতে দেহাত্মনা তিষ্ঠতো
বাহ্যার্থানুভবপ্রসক্তমনসস্তত্তত্ক্রিযাং কুর্বতঃ ।
সন্ন্যস্তাখিলধর্মকর্মবিষযৈর্নিত্যাত্মনিষ্ঠাপরৈঃ
তত্ত্বজ্ঞৈঃ করণীযমাত্মনি সদানন্দেচ্ছুভির্যত্নতঃ ॥ 340॥
সর্বাত্মসিদ্ধযে ভিক্ষোঃ কৃতশ্রবণকর্মণঃ । (পাঠভেদঃ - সার্বাত্ম্য)
সমাধিং বিদধাত্যেষা শান্তো দান্ত ইতি শ্রুতিঃ ॥ 341॥
আরূঢশক্তেরহমো বিনাশঃ
কর্তুন্ন শক্য সহসাপি পণ্ডিতৈঃ । (পাঠভেদঃ - কর্তুং ন)
যে নির্বিকল্পাখ্যসমাধিনিশ্চলাঃ
তানন্তরাঽনন্তভবা হি বাসনাঃ ॥ 342॥
অহম্বুদ্ধ্যৈব মোহিন্যা যোজযিত্বাঽঽবৃতের্বলাত্ ।
বিক্ষেপশক্তিঃ পুরুষং বিক্ষেপযতি তদ্গুণৈঃ ॥ 343॥
বিক্ষেপশক্তিবিজযো বিষমো বিধাতুং
নিঃশেষমাবরণশক্তিনিবৃত্ত্যভাবে ।
দৃগ্দৃশ্যযোঃ স্ফুটপযোজলবদ্বিভাগে
নশ্যেত্তদাবরণমাত্মনি চ স্বভাবাত্ ।
নিঃসংশযেন ভবতি প্রতিবন্ধশূন্যো
বিক্ষেপণং ন হি তদা যদি চেন্মৃষার্থে ॥ 344॥ (পাঠভেদঃ - নিক্ষেপণং)
সম্যগ্বিবেকঃ স্ফুটবোধজন্যো
বিভজ্য দৃগ্দৃশ্যপদার্থতত্ত্বম্ ।
ছিনত্তি মাযাকৃতমোহবন্ধং
যস্মাদ্বিমুক্তস্তু পুনর্ন সংসৃতিঃ ॥ 345॥ (পাঠভেদঃ - বিমুক্তস্য)
পরাবরৈকত্ববিবেকবহ্নিঃ
দহত্যবিদ্যাগহনং হ্যশেষম্ ।
কিং স্যাত্পুনঃ সংসরণস্য বীজং
অদ্বৈতভাবং সমুপেযুষোঽস্য ॥ 346॥
আবরণস্য নিবৃত্তির্ভবতি হি সম্যক্পদার্থদর্শনতঃ ।
মিথ্যাজ্ঞানবিনাশস্তদ্বিক্ষেপজনিতদুঃখনিবৃত্তিঃ ॥ 347॥
এতত্ত্রিতযং দৃষ্টং সম্যগ্রজ্জুস্বরূপবিজ্ঞানাত্ ।
তস্মাদ্বস্তুসতত্ত্বং জ্ঞাতব্যং বন্ধমুক্তযে বিদুষা ॥ 348॥
অযোঽগ্নিযোগাদিব সত্সমন্বযান্
মাত্রাদিরূপেণ বিজৃম্ভতে ধীঃ ।
তত্কার্যমেতদ্দ্বিতযং যতো মৃষা (পাঠভেদঃ - তত্কার্যমেব ত্রিতযং)
দৃষ্টং ভ্রমস্বপ্নমনোরথেষু ॥ 349॥
ততো বিকারাঃ প্রকৃতেরহম্মুখা
দেহাবসানা বিষযাশ্চ সর্বে ।
ক্ষণেঽন্যথাভাবিতযা হ্যমীষা- (পাঠভেদঃ - ভাবিন এষ আত্মা)
মসত্ত্বমাত্মা তু কদাপি নান্যথা ॥ 350॥ (পাঠভেদঃ - মসত্ত্বমাত্মা তু কদাপি)
নিত্যাদ্বযাখণ্ডচিদেকরূপো
বুদ্ধ্যাদিসাক্ষী সদসদ্বিলক্ষণঃ ।
অহম্পদপ্রত্যযলক্ষিতার্থঃ
প্রত্যক্ সদানন্দঘনঃ পরাত্মা ॥ 351॥
ইত্থং বিপশ্চিত্সদসদ্বিভজ্য
নিশ্চিত্য তত্ত্বং নিজবোধদৃষ্ট্যা ।
জ্ঞাত্বা স্বমাত্মানমখণ্ডবোধং
তেভ্যো বিমুক্তঃ স্বযমেব শাম্যতি ॥ 352॥
অজ্ঞানহৃদযগ্রন্থের্নিঃশেষবিলযস্তদা ।
সমাধিনাঽবিকল্পেন যদাঽদ্বৈতাত্মদর্শনম্ ॥ 353॥
ত্বমহমিদমিতীযং কল্পনা বুদ্ধিদোষাত্
প্রভবতি পরমাত্মন্যদ্বযে নির্বিশেষে ।
প্রবিলসতি সমাধাবস্য সর্বো বিকল্পো
বিলযনমুপগচ্ছেদ্বস্তুতত্ত্বাবধৃত্যা ॥ 354॥
শান্তো দান্তঃ পরমুপরতঃ ক্ষান্তিযুক্তঃ সমাধিং
কুর্বন্নিত্যং কলযতি যতিঃ স্বস্য সর্বাত্মভাবম্ ।
তেনাবিদ্যাতিমিরজনিতান্সাধু দগ্ধ্বা বিকল্পান্
ব্রহ্মাকৃত্যা নিবসতি সুখং নিষ্ক্রিযো নির্বিকল্পঃ ॥ 355॥
সমাহিতা যে প্রবিলাপ্য বাহ্যং
শ্রোত্রাদি চেতঃ স্বমহং চিদাত্মনি ।
ত এব মুক্তা ভবপাশবন্ধৈঃ
নান্যে তু পারোক্ষ্যকথাভিধাযিনঃ ॥ 356॥
উপাধিভেদাত্স্বযমেব ভিদ্যতে (পাঠভেদঃ - যোগাত্স্বযমেব)
চোপাধ্যপোহে স্বযমেব কেবলঃ ।
তস্মাদুপাধের্বিলযায বিদ্বান্
বসেত্সদাঽকল্পসমাধিনিষ্ঠযা ॥ 357॥
সতি সক্তো নরো যাতি সদ্ভাবং হ্যেকনিষ্ঠযা ।
কীটকো ভ্রমরং ধ্যাযন্ ভ্রমরত্বায কল্পতে ॥ 358॥
ক্রিযান্তরাসক্তিমপাস্য কীটকো
ধ্যাযন্নলিত্বং হ্যলিভাবমৃচ্ছতি । (পাঠভেদঃ - ধ্যাযন্যথালিং)
তথৈব যোগী পরমাত্মতত্ত্বং
ধ্যাত্বা সমাযাতি তদেকনিষ্ঠযা ॥ 359॥
অতীব সূক্ষ্মং পরমাত্মতত্ত্বং
ন স্থূলদৃষ্ট্যা প্রতিপত্তুমর্হতি ।
সমাধিনাত্যন্তসুসূক্ষ্মবৃত্ত্যা
জ্ঞাতব্যমার্যৈরতিশুদ্ধবুদ্ধিভিঃ ॥ 360॥
যথা সুবর্ণং পুটপাকশোধিতং
ত্যক্ত্বা মলং স্বাত্মগুণং সমৃচ্ছতি ।
তথা মনঃ সত্ত্বরজস্তমোমলং
ধ্যানেন সন্ত্যজ্য সমেতি তত্ত্বম্ ॥ 361॥
নিরন্তরাভ্যাসবশাত্তদিত্থং
পক্বং মনো ব্রহ্মণি লীযতে যদা ।
তদা সমাধিঃ সবিকল্পবর্জিতঃ (পাঠভেদঃ - স বিকল্পবর্জিতঃ)
স্বতোঽদ্বযানন্দরসানুভাবকঃ ॥ 362॥
সমাধিনাঽনেন সমস্তবাসনা-
গ্রন্থের্বিনাশোঽখিলকর্মনাশঃ ।
অন্তর্বহিঃ সর্বত এব সর্বদা
স্বরূপবিস্ফূর্তিরযত্নতঃ স্যাত্ ॥ 363॥
শ্রুতেঃ শতগুণং বিদ্যান্মননং মননাদপি ।
নিদিধ্যাসং লক্ষগুণমনন্তং নির্বিকল্পকম্ ॥ 364॥
নির্বিকল্পকসমাধিনা স্ফুটং
ব্রহ্মতত্ত্বমবগম্যতে ধ্রুবম্ ।
নান্যথা চলতযা মনোগতেঃ
প্রত্যযান্তরবিমিশ্রিতং ভবেত্ ॥ 365॥
অতঃ সমাধত্স্ব যতেন্দ্রিযঃ সন্
নিরন্তরং শান্তমনাঃ প্রতীচি ।
বিধ্বংসয ধ্বান্তমনাদ্যবিদ্যযা
কৃতং সদেকত্ববিলোকনেন ॥ 366॥
যোগস্য প্রথমদ্বারং বাঙ্নিরোধোঽপরিগ্রহঃ । (পাঠভেদঃ - প্রথমং দ্বারং)
নিরাশা চ নিরীহা চ নিত্যমেকান্তশীলতা ॥ 367॥
একান্তস্থিতিরিন্দ্রিযোপরমণে হেতুর্দমশ্চেতসঃ
সংরোধে করণং শমেন বিলযং যাযাদহংবাসনা ।
তেনানন্দরসানুভূতিরচলা ব্রাহ্মী সদা যোগিনঃ
তস্মাচ্চিত্তনিরোধ এব সততং কার্যঃ প্রযত্নো মুনেঃ ॥ 368॥ প্রযত্নান্মুনেঃ
বাচং নিযচ্ছাত্মনি তং নিযচ্ছ
বুদ্ধৌ ধিযং যচ্ছ চ বুদ্ধিসাক্ষিণি ।
তং চাপি পূর্ণাত্মনি নির্বিকল্পে
বিলাপ্য শান্তিং পরমাং ভজস্ব ॥ 369॥
দেহপ্রাণেন্দ্রিযমনোবুদ্ধ্যাদিভিরুপাধিভিঃ ।
যৈর্যৈর্বৃত্তেঃসমাযোগস্তত্তদ্ভাবোঽস্য যোগিনঃ ॥ 370॥
তন্নিবৃত্ত্যা মুনেঃ সম্যক্ সর্বোপরমণং সুখম্ ।
সন্দৃশ্যতে সদানন্দরসানুভববিপ্লবঃ ॥ 371॥
অন্তস্ত্যাগো বহিস্ত্যাগো বিরক্তস্যৈব যুজ্যতে ।
ত্যজত্যন্তর্বহিঃসঙ্গং বিরক্তস্তু মুমুক্ষযা ॥ 372॥
বহিস্তু বিষযৈঃ সঙ্গং তথান্তরহমাদিভিঃ । (পাঠভেদঃ - সঙ্গঃ)
বিরক্ত এব শক্নোতি ত্যক্তুং ব্রহ্মণি নিষ্ঠিতঃ ॥ 373॥
বৈরাগ্যবোধৌ পুরুষস্য পক্ষিবত্
পক্ষৌ বিজানীহি বিচক্ষণ ত্বম্ ।
বিমুক্তিসৌধাগ্রলতাধিরোহণং
তাভ্যাং বিনা নান্যতরেণ সিধ্যতি ॥ 374॥
অত্যন্তবৈরাগ্যবতঃ সমাধিঃ
সমাহিতস্যৈব দৃঢপ্রবোধঃ ।
প্রবুদ্ধতত্ত্বস্য হি বন্ধমুক্তিঃ
মুক্তাত্মনো নিত্যসুখানুভূতিঃ ॥ 375॥
বৈরাগ্যান্ন পরং সুখস্য জনকং পশ্যামি বশ্যাত্মনঃ
তচ্চেচ্ছুদ্ধতরাত্মবোধসহিতং স্বারাজ্যসাম্রাজ্যধুক্ ।
এতদ্দ্বারমজস্রমুক্তিযুবতের্যস্মাত্ত্বমস্মাত্পরং
সর্বত্রাস্পৃহযা সদাত্মনি সদা প্রজ্ঞাং কুরু শ্রেযসে ॥ 376॥
আশাং ছিন্দ্ধি বিষোপমেষু বিষযেষ্বেষৈব মৃত্যোঃ কৃতি- (পাঠভেদঃ - মৃত্যোঃ সৃতি)
স্ত্যক্ত্বা জাতিকুলাশ্রমেষ্বভিমতিং মুঞ্চাতিদূরাত্ক্রিযাঃ ।
দেহাদাবসতি ত্যজাত্মধিষণাং প্রজ্ঞাং কুরুষ্বাত্মনি
ত্বং দ্রষ্টাস্যমনোঽসি নির্দ্বযপরং ব্রহ্মাসি যদ্বস্তুতঃ ॥ 377॥ (পাঠভেদঃ - দ্রষ্টাস্যমলো)
লক্ষ্যে ব্রহ্মণি মানসং দৃঢতরং সংস্থাপ্য বাহ্যেন্দ্রিযং
স্বস্থানে বিনিবেশ্য নিশ্চলতনুশ্চোপেক্ষ্য দেহস্থিতিম্ ।
ব্রহ্মাত্মৈক্যমুপেত্য তন্মযতযা চাখণ্ডবৃত্ত্যাঽনিশং
ব্রহ্মানন্দরসং পিবাত্মনি মুদা শূন্যৈঃ কিমন্যৈর্ভৃশম্ ॥ 378॥ (পাঠভেদঃ - কিমন্যৈর্ভ্রমৈঃ)
অনাত্মচিন্তনং ত্যক্ত্বা কশ্মলং দুঃখকারণম্ ।
চিন্তযাত্মানমানন্দরূপং যন্মুক্তিকারণম্ ॥ 379॥
এষ স্বযঞ্জ্যোতিরশেষসাক্ষী
বিজ্ঞানকোশো বিলসত্যজস্রম্ । বিজ্ঞানকোশে
লক্ষ্যং বিধাযৈনমসদ্বিলক্ষণ-
মখণ্ডবৃত্ত্যাঽঽত্মতযাঽনুভাবয ॥ 380॥
এতমচ্ছিন্নযা বৃত্ত্যা প্রত্যযান্তরশূন্যযা ।
উল্লেখযন্বিজানীযাত্স্বস্বরূপতযা স্ফুটম্ ॥ 381॥
অত্রাত্মত্বং দৃঢীকুর্বন্নহমাদিষু সন্ত্যজন্ ।
উদাসীনতযা তেষু তিষ্ঠেত্স্ফুটঘটাদিবত্ ॥ 382॥ (পাঠভেদঃ - তিষ্ঠেদ্ঘটপটাদিবত্)
বিশুদ্ধমন্তঃকরণং স্বরূপে
নিবেশ্য সাক্ষিণ্যববোধমাত্রে ।
শনৈঃ শনৈর্নিশ্চলতামুপানযন্
পূর্ণং স্বমেবানুবিলোকযেত্ততঃ ॥ 383॥ (পাঠভেদঃ - পূর্ণত্বমেবানু)
দেহেন্দ্রিযপ্রাণমনোঽহমাদিভিঃ
স্বাজ্ঞানক্লৃপ্তৈরখিলৈরুপাধিভিঃ ।
বিমুক্তমাত্মানমখণ্ডরূপং
পূর্ণং মহাকাশমিবাবলোকযেত্ ॥ 384॥
ঘটকলশকুসূলসূচিমুখ্যৈঃ
গগনমুপাধিশতৈর্বিমুক্তমেকম্ ।
ভবতি ন বিবিধং তথৈব শুদ্ধং
পরমহমাদিবিমুক্তমেকমেব ॥ 385॥
ব্রহ্মাদিস্তম্বপর্যন্তা মৃষামাত্রা উপাধযঃ । (পাঠভেদঃ - ব্রহ্মাদ্যাঃ স্তম্ব)
ততঃ পূর্ণং স্বমাত্মানং পশ্যেদেকাত্মনা স্থিতম্ ॥ 386॥
যত্র ভ্রান্ত্যা কল্পিতং তদ্বিবেকে (পাঠভেদঃ - যদ্বিবেকে)
তত্তন্মাত্রং নৈব তস্মাদ্বিভিন্নম্ ।
ভ্রান্তের্নাশে ভাতি দৃষ্টাহিতত্ত্বং (পাঠভেদঃ - ভ্রান্তিদৃষ্টা)
রজ্জুস্তদ্বদ্বিশ্বমাত্মস্বরূপম্ ॥ 387॥
স্বযং ব্রহ্মা স্বযং বিষ্ণুঃ স্বযমিন্দ্রঃ স্বযং শিবঃ ।
স্বযং বিশ্বমিদং সর্বং স্বস্মাদন্যন্ন কিঞ্চন ॥ 388॥
অন্তঃ স্বযং চাপি বহিঃ স্বযং চ
স্বযং পুরস্তাত্ স্বযমেব পশ্চাত্ ।
স্বযং হ্যাবাচ্যাং স্বযমপ্যুদীচ্যাং (পাঠভেদঃ - হ্যবাচ্যাং)
তথোপরিষ্টাত্স্বযমপ্যধস্তাত্ ॥ 389॥
তরঙ্গফেনভ্রমবুদ্বুদাদি
সর্বং স্বরূপেণ জলং যথা তথা ।
চিদেব দেহাদ্যহমন্তমেতত্
সর্বং চিদেবৈকরসং বিশুদ্ধম্ ॥ 390॥
সদেবেদং সর্বং জগদবগতং বাঙ্মনসযোঃ
সতোঽন্যন্নাস্ত্যেব প্রকৃতিপরসীম্নি স্থিতবতঃ ।
পৃথক্ কিং মৃত্স্নাযাঃ কলশঘটকুম্ভাদ্যবগতং
বদত্যেষ ভ্রান্তস্ত্বমহমিতি মাযামদিরযা ॥ 391॥
ক্রিযাসমভিহারেণ যত্র নান্যদিতি শ্রুতিঃ ।
ব্রবীতি দ্বৈতরাহিত্যং মিথ্যাধ্যাসনিবৃত্তযে ॥ 392॥
আকাশবন্নির্মলনির্বিকল্পং (পাঠভেদঃ - নির্বিকল্প)
নিঃসীমনিঃস্পন্দননির্বিকারম্ ।
অন্তর্বহিঃশূন্যমনন্যমদ্বযং
স্বযং পরং ব্রহ্ম কিমস্তি বোধ্যম্ ॥ 393॥
বক্তব্যং কিমু বিদ্যতেঽত্র বহুধা ব্রহ্মৈব জীবঃ স্বযং
ব্রহ্মৈতজ্জগদাততং নু সকলং ব্রহ্মাদ্বিতীযং শ্রুতিঃ । (পাঠভেদঃ - জগদাপরাণু সকলং)
ব্রহ্মৈবাহমিতি প্রবুদ্ধমতযঃ সন্ত্যক্তবাহ্যাঃ স্ফুটং
ব্রহ্মীভূয বসন্তি সন্ততচিদানন্দাত্মনৈতদ্ধ্রুবম্ ॥ 394॥ (পাঠভেদঃ - আনন্দাত্মনৈব ধ্রুবম্)
জহি মলমযকোশেঽহন্ধিযোত্থাপিতাশাং
প্রসভমনিলকল্পে লিঙ্গদেহেঽপি পশ্চাত্ ।
নিগমগদিতকীর্তিং নিত্যমানন্দমূর্তিং
স্বযমিতি পরিচীয ব্রহ্মরূপেণ তিষ্ঠ ॥ 395॥
শবাকারং যাবদ্ভজতি মনুজস্তাবদশুচিঃ
পরেভ্যঃ স্যাত্ক্লেশো জননমরণব্যাধিনিলযঃ । (পাঠভেদঃ - ব্যাধিনিরযাঃ)
যদাত্মানং শুদ্ধং কলযতি শিবাকারমচলম্
তদা তেভ্যো মুক্তো ভবতি হি তদাহ শ্রুতিরপি ॥ 396॥
স্বাত্মন্যারোপিতাশেষাভাসবস্তুনিরাসতঃ ।
স্বযমেব পরং ব্রহ্ম পূর্ণমদ্বযমক্রিযম্ ॥ 397॥
সমাহিতাযাং সতি চিত্তবৃত্তৌ
পরাত্মনি ব্রহ্মণি নির্বিকল্পে ।
ন দৃশ্যতে কশ্চিদযং বিকল্পঃ
প্রজল্পমাত্রঃ পরিশিষ্যতে যতঃ ॥ 398॥ (পাঠভেদঃ - ততঃ)
অসত্কল্পো বিকল্পোঽযং বিশ্বমিত্যেকবস্তুনি ।
নির্বিকারে নিরাকারে নির্বিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 399॥
দ্রষ্টুদর্শনদৃশ্যাদিভাবশূন্যৈকবস্তুনি । (পাঠভেদঃ - দ্রষ্টৃদর্শন)
নির্বিকারে নিরাকারে নির্বিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 400॥
কল্পার্ণব ইবাত্যন্তপরিপূর্ণৈকবস্তুনি ।
নির্বিকারে নিরাকারে নির্বিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 401॥
তেজসীব তমো যত্র প্রলীনং ভ্রান্তিকারণম্ । (পাঠভেদঃ - যত্র বিলীনং)
অদ্বিতীযে পরে তত্ত্বে নির্বিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 402॥
একাত্মকে পরে তত্ত্বে ভেদবার্তা কথং বসেত্ । (পাঠভেদঃ - কথং ভবেত্)
সুষুপ্তৌ সুখমাত্রাযাং ভেদঃ কেনাবলোকিতঃ ॥ 403॥
ন হ্যস্তি বিশ্বং পরতত্ত্ববোধাত্
সদাত্মনি ব্রহ্মণি নির্বিকল্পে ।
কালত্রযে নাপ্যহিরীক্ষিতো গুণে
ন হ্যম্বুবিন্দুর্মৃগতৃষ্ণিকাযাম্ ॥ 404॥
মাযামাত্রমিদং দ্বৈতমদ্বৈতং পরমার্থতঃ ।
ইতি ব্রূতে শ্রুতিঃ সাক্ষাত্সুষুপ্তাবনুভূযতে ॥ 405॥
অনন্যত্বমধিষ্ঠানাদারোপ্যস্য নিরীক্ষিতম্ ।
পণ্ডিতৈ রজ্জুসর্পাদৌ বিকল্পো ভ্রান্তিজীবনঃ ॥ 406॥
চিত্তমূলো বিকল্পোঽযং চিত্তাভাবে ন কশ্চন ।
অতশ্চিত্তং সমাধেহি প্রত্যগ্রূপে পরাত্মনি ॥ 407॥
কিমপি সততবোধং কেবলানন্দরূপং
নিরুপমমতিবেলং নিত্যমুক্তং নিরীহম্ ।
নিরবধিগগনাভং নিষ্কলং নির্বিকল্পং
হৃদি কলযতি বিদ্বান্ ব্রহ্ম পূর্ণং সমাধৌ ॥ 408॥
প্রকৃতিবিকৃতিশূন্যং ভাবনাতীতভাবং
সমরসমসমানং মানসম্বন্ধদূরম্ ।
নিগমবচনসিদ্ধং নিত্যমস্মত্প্রসিদ্ধং
হৃদি কলযতি বিদ্বান্ ব্রহ্ম পূর্ণং সমাধৌ ॥ 409॥
অজরমমরমস্তাভাববস্তুস্বরূপং (পাঠভেদঃ - ভাসবস্তু)
স্তিমিতসলিলরাশিপ্রখ্যমাখ্যাবিহীনম্ ।
শমিতগুণবিকারং শাশ্বতং শান্তমেকং
হৃদি কলযতি বিদ্বান্ ব্রহ্ম পূর্ণং সমাধৌ ॥ 410॥
সমাহিতান্তঃকরণঃ স্বরূপে
বিলোকযাত্মানমখণ্ডবৈভবম্ ।
বিচ্ছিন্দ্ধি বন্ধং ভবগন্ধগন্ধিতং (পাঠভেদঃ - গন্ধগন্ধিলং)
যত্নেন পুংস্ত্বং সফলীকুরুষ্ব ॥ 411-
সর্বোপাধিবিনির্মুক্তং সচ্চিদানন্দমদ্বযম্ ।
ভাবযাত্মানমাত্মস্থং ন ভূযঃ কল্পসেঽধ্বনে ॥ 412॥
ছাযেব পুংসঃ পরিদৃশ্যমান-
মাভাসরূপেণ ফলানুভূত্যা ।
শরীরমারাচ্ছববন্নিরস্তং
পুনর্ন সন্ধত্ত ইদং মহাত্মা ॥ 413॥
সততবিমলবোধানন্দরূপং সমেত্য (পাঠভেদঃ - স্বমেত্য)
ত্যজ জডমলরূপোপাধিমেতং সুদূরে ।
অথ পুনরপি নৈষ স্মর্যতাং বান্তবস্তু (পাঠভেদঃ - পুনরপি নৈব)
স্মরণবিষযভূতং কল্পতে কুত্সনায ॥ 414॥
সমূলমেতত্পরিদাহ্য বহ্নৌ (পাঠভেদঃ - পরিদহ্য)
সদাত্মনি ব্রহ্মণি নির্বিকল্পে ।
ততঃ স্বযং নিত্যবিশুদ্ধবোধা-
নন্দাত্মনা তিষ্ঠতি বিদ্বরিষ্ঠঃ ॥ 415॥
প্রারব্ধসূত্রগ্রথিতং শরীরং
প্রযাতু বা তিষ্ঠতু গোরিব স্রক্ ।
ন তত্পুনঃ পশ্যতি তত্ত্ববেত্তা-
ঽঽনন্দাত্মনি ব্রহ্মণি লীনবৃত্তিঃ ॥ 416॥
অখণ্ডানন্দমাত্মানং বিজ্ঞায স্বস্বরূপতঃ ।
কিমিচ্ছন্ কস্য বা হেতোর্দেহং পুষ্ণাতি তত্ত্ববিত্ ॥ 417॥
সংসিদ্ধস্য ফলং ত্বেতজ্জীবন্মুক্তস্য যোগিনঃ ।
বহিরন্তঃ সদানন্দরসাস্বাদনমাত্মনি ॥ 418॥
বৈরাগ্যস্য ফলং বোধো বোধস্যোপরতিঃ ফলম্ ।
স্বানন্দানুভবাচ্ছান্তিরেষৈবোপরতেঃ ফলম্ ॥ 419॥
যদ্যুত্তরোত্তরাভাবঃ পূর্বপূর্বন্তু নিষ্ফলম্ ।
নিবৃত্তিঃ পরমা তৃপ্তিরানন্দোঽনুপমঃ স্বতঃ ॥ 420॥
দৃষ্টদুঃখেষ্বনুদ্বেগো বিদ্যাযাঃ প্রস্তুতং ফলম্ ।
যত্কৃতং ভ্রান্তিবেলাযাং নানা কর্ম জুগুপ্সিতম্ ।
পশ্চান্নরো বিবেকেন তত্কথং কর্তুমর্হতি ॥ 421॥
বিদ্যাফলং স্যাদসতো নিবৃত্তিঃ
প্রবৃত্তিরজ্ঞানফলং তদীক্ষিতম্ ।
তজ্জ্ঞাজ্ঞযোর্যন্মৃগতৃষ্ণিকাদৌ
নোচেদ্বিদাং দৃষ্টফলং কিমস্মাত্ ॥ 422॥ (পাঠভেদঃ - নোচেদ্বিদো)
অজ্ঞানহৃদযগ্রন্থের্বিনাশো যদ্যশেষতঃ ।
অনিচ্ছোর্বিষযঃ কিং নু প্রবৃত্তেঃ কারণং স্বতঃ ॥ 423॥ (পাঠভেদঃ - বিদুষঃ কিং)
বাসনানুদযো ভোগ্যে বৈরাগ্যস্য তদাবধিঃ ।
অহম্ভাবোদযাভাবো বোধস্য পরমাবধিঃ ।
লীনবৃত্তৈরনুত্পত্তির্মর্যাদোপরতেস্তু সা ॥ 424॥ (পাঠভেদঃ - বৃত্তের)
ব্রহ্মাকারতযা সদা স্থিততযা নির্মুক্তবাহ্যার্থধী-
রন্যাবেদিতভোগ্যভোগকলনো নিদ্রালুবদ্বালবত্ ।
স্বপ্নালোকিতলোকবজ্জগদিদং পশ্যন্ক্বচিল্লব্ধধী-
রাস্তে কশ্চিদনন্তপুণ্যফলভুগ্ধন্যঃ স মান্যো ভুবি ॥ 425॥
স্থিতপ্রজ্ঞো যতিরযং যঃ সদানন্দমশ্নুতে ।
ব্রহ্মণ্যেব বিলীনাত্মা নির্বিকারো বিনিষ্ক্রিযঃ ॥ 426॥
ব্রহ্মাত্মনোঃ শোধিতযোরেকভাবাবগাহিনী ।
নির্বিকল্পা চ চিন্মাত্রা বৃত্তিঃ প্রজ্ঞেতি কথ্যতে ।
সুস্থিতাঽসৌ ভবেদ্যস্য স্থিতপ্রজ্ঞঃ স উচ্যতে ॥ 427॥
যস্য স্থিতা ভবেত্প্রজ্ঞা যস্যানন্দো নিরন্তরঃ ।
প্রপঞ্চো বিস্মৃতপ্রাযঃ স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 428॥
লীনধীরপি জাগর্তি জাগ্রদ্ধর্মবিবর্জিতঃ ।
বোধো নির্বাসনো যস্য স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 429॥
শান্তসংসারকলনঃ কলাবানপি নিষ্কলঃ ।
যস্য চিত্তং বিনিশ্চিন্তং স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 430॥ (পাঠভেদঃ - যঃ সচিত্তোঽপি নিশ্চিত্তঃ)
বর্তমানেঽপি দেহেঽস্মিঞ্ছাযাবদনুবর্তিনি ।
অহন্তামমতাঽভাবো জীবন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 431॥
অতীতাননুসন্ধানং ভবিষ্যদবিচারণম্ ।
ঔদাসীন্যমপি প্রাপ্তং জীবন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 432॥ (পাঠভেদঃ - প্রাপ্তে)
গুণদোষবিশিষ্টেঽস্মিন্স্বভাবেন বিলক্ষণে ।
সর্বত্র সমদর্শিত্বং জীবন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 433॥
ইষ্টানিষ্টার্থসম্প্রাপ্তৌ সমদর্শিতযাঽঽত্মনি ।
উভযত্রাবিকারিত্বং জীবন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 434॥
ব্রহ্মানন্দরসাস্বাদাসক্তচিত্ততযা যতেঃ ।
অন্তর্বহিরবিজ্ঞানং জীবন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 435॥
দেহেন্দ্রিযাদৌ কর্তব্যে মমাহম্ভাববর্জিতঃ ।
ঔদাসীন্যেন যস্তিষ্ঠেত্স জীবন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 436॥ (পাঠভেদঃ - স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে)
বিজ্ঞাত আত্মনো যস্য ব্রহ্মভাবঃ শ্রুতের্বলাত্ ।
ভববন্ধবিনির্মুক্তঃ স জীবন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 437॥ (পাঠভেদঃ - স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে)
দেহেন্দ্রিযেষ্বহম্ভাব ইদম্ভাবস্তদন্যকে ।
যস্য নো ভবতঃ ক্বাপি স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 438॥
জীবেশোভযসংসাররূপদুর্বাসনোজ্ঝিতা ।
সা সর্বদা ভবেদ্যস্য স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে ॥
ন প্রত্যগ্ব্রহ্মণোর্ভেদং কদাপি ব্রহ্মসর্গযোঃ ।
প্রজ্ঞযা যো বিজানিতি স জীবন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 439॥ (পাঠভেদঃ - স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে)
সাধুভিঃ পূজ্যমানেঽস্মিন্পীড্যমানেঽপি দুর্জনৈঃ ।
সমভাবো ভবেদ্যস্য স জীবন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 440॥ (পাঠভেদঃ - স জীবন্মুক্ত ইষ্যতে)
যত্র প্রবিষ্টা বিষযাঃ পরেরিতা
নদীপ্রবাহা ইব বারিরাশৌ ।
লিনন্তি সন্মাত্রতযা ন বিক্রিযাং
উত্পাদযন্ত্যেষ যতির্বিমুক্তঃ ॥ 441॥
বিজ্ঞাতব্রহ্মতত্ত্বস্য যথাপূর্বং ন সংসৃতিঃ ।
অস্তি চেন্ন স বিজ্ঞাতব্রহ্মভাবো বহির্মুখঃ ॥ 442॥
প্রাচীনবাসনাবেগাদসৌ সংসরতীতি চেত্ ।
ন সদেকত্ববিজ্ঞানান্মন্দী ভবতি বাসনা ॥ 443॥
অত্যন্তকামুকস্যাপি বৃত্তিঃ কুণ্ঠতি মাতরি ।
তথৈব ব্রহ্মণি জ্ঞাতে পূর্ণানন্দে মনীষিণঃ ॥ 444॥
নিদিধ্যাসনশীলস্য বাহ্যপ্রত্যয ঈক্ষ্যতে ।
ব্রবীতি শ্রুতিরেতস্য প্রারব্ধং ফলদর্শনাত্ ॥ 445॥
সুখাদ্যনুভবো যাবত্তাবত্প্রারব্ধমিষ্যতে ।
ফলোদযঃ ক্রিযাপূর্বো নিষ্ক্রিযো ন হি কুত্রচিত্ ॥ 446॥
অহং ব্রহ্মেতি বিজ্ঞানাত্কল্পকোটিশতার্জিতম্ ।
সঞ্চিতং বিলযং যাতি প্রবোধাত্স্বপ্নকর্মবত্ ॥ 447॥
যত্কৃতং স্বপ্নবেলাযাং পুণ্যং বা পাপমুল্বণম্ ।
সুপ্তোত্থিতস্য কিন্তত্স্যাত্স্বর্গায নরকায বা ॥ 448॥
স্বমসঙ্গমুদাসীনং পরিজ্ঞায নভো যথা ।
ন শ্লিষ্যতি চ যত্কিঞ্চিত্কদাচিদ্ভাবিকর্মভিঃ ॥ 449॥ (পাঠভেদঃ - শ্লিষ্যতে যতিঃ কিঞ্চিত্)
ন নভো ঘটযোগেন সুরাগন্ধেন লিপ্যতে ।
তথাত্মোপাধিযোগেন তদ্ধর্মৈর্নৈব লিপ্যতে ॥ 450॥
জ্ঞানোদযাত্পুরারব্ধং কর্মজ্ঞানান্ন নশ্যতি ।
অদত্বা স্বফলং লক্ষ্যমুদ্দিশ্যোত্সৃষ্টবাণবত্ ॥ 451॥
ব্যাঘ্রবুদ্ধ্যা বিনির্মুক্তো বাণঃ পশ্চাত্তু গোমতৌ ।
ন তিষ্ঠতি ছিনত্যেব লক্ষ্যং বেগেন নির্ভরম্ ॥ 452॥
প্রারব্ধং বলবত্তরং খলু বিদাং ভোগেন তস্য ক্ষযঃ
সম্যগ্জ্ঞানহুতাশনেন বিলযঃ প্রাক্সঞ্চিতাগামিনাম্ ।
ব্রহ্মাত্মৈক্যমবেক্ষ্য তন্মযতযা যে সর্বদা সংস্থিতাঃ
তেষাং তত্ত্রিতযং নহি ক্বচিদপি ব্রহ্মৈব তে নির্গুণম্ ॥ 453॥
উপাধিতাদাত্ম্যবিহীনকেবল-
ব্রহ্মাত্মনৈবাত্মনি তিষ্ঠতো মুনেঃ ।
প্রারব্ধসদ্ভাবকথা ন যুক্তা
স্বপ্নার্থসম্বন্ধকথেব জাগ্রতঃ ॥ 454॥
ন হি প্রবুদ্ধঃ প্রতিভাসদেহে
দেহোপযোগিন্যপি চ প্রপঞ্চে ।
করোত্যহন্তাং মমতামিদন্তাং
কিন্তু স্বযং তিষ্ঠতি জাগরেণ ॥ 455॥
ন তস্য মিথ্যার্থসমর্থনেচ্ছা
ন সঙ্গ্রহস্তজ্জগতোঽপি দৃষ্টঃ ।
তত্রানুবৃত্তির্যদি চেন্মৃষার্থে
ন নিদ্রযা মুক্ত ইতীষ্যতে ধ্রুবম্ ॥ 456॥
তদ্বত্পরে ব্রহ্মণি বর্তমানঃ
সদাত্মনা তিষ্ঠতি নান্যদীক্ষতে ।
স্মৃতির্যথা স্বপ্নবিলোকিতার্থে
তথা বিদঃ প্রাশনমোচনাদৌ ॥ 457॥
কর্মণা নির্মিতো দেহঃ প্রারব্ধং তস্য কল্প্যতাম্ ।
নানাদেরাত্মনো যুক্তং নৈবাত্মা কর্মনির্মিতঃ ॥ 458॥
অজো নিত্যঃ শাশ্বত ইতি ব্রূতে শ্রুতিরমোঘবাক্ । (পাঠভেদঃ - অজো নিত্য ইতি ব্রূতে শ্রুতিরেষা ত্বমোঘবাক্)
তদাত্মনা তিষ্ঠতোঽস্য কুতঃ প্রারব্ধকল্পনা ॥ 459॥
প্রারব্ধং সিধ্যতি তদা যদা দেহাত্মনা স্থিতিঃ ।
দেহাত্মভাবো নৈবেষ্টঃ প্রারব্ধং ত্যজ্যতামতঃ ॥ 460॥
শরীরস্যাপি প্রারব্ধকল্পনা ভ্রান্তিরেব হি ।
অধ্যস্তস্য কুতঃ সত্ত্বমসত্যস্য কুতো জনিঃ । (পাঠভেদঃ - সত্ত্বমসত্ত্বস্য)
অজাতস্য কুতো নাশঃ প্রারব্ধমসতঃ কুতঃ ॥ 461॥
জ্ঞানেনাজ্ঞানকার্যস্য সমূলস্য লযো যদি ।
তিষ্ঠত্যযং কথং দেহ ইতি শঙ্কাবতো জডান্ ॥ 462॥
সমাধাতুং বাহ্যদৃষ্ট্যা প্রারব্ধং বদতি শ্রুতিঃ ।
ন তু দেহাদিসত্যত্ববোধনায বিপশ্চিতাম্ ।
যতঃ শ্রুতেরভিপ্রাযঃ পরমার্থৈকগোচরঃ ॥ 463॥
পরিপূর্ণমনাদ্যন্তমপ্রমেযমবিক্রিযম্ ।
একমেবাদ্বযং ব্রহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 464॥
সদ্ঘনং চিদ্ঘনং নিত্যমানন্দঘনমক্রিযম্ ।
একমেবাদ্বযং ব্রহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 465॥
প্রত্যগেকরসং পূর্ণমনন্তং সর্বতোমুখম্ ।
একমেবাদ্বযং ব্রহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 466॥
অহেযমনুপাদেযমনাদেযমনাশ্রযম্ । মনাধেযমনা
একমেবাদ্বযং ব্রহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 467॥
নির্গুণং নিষ্কলং সূক্ষ্মং নির্বিকল্পং নিরঞ্জনম্ ।
একমেবাদ্বযং ব্রহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 468॥
অনিরূপ্য স্বরূপং যন্মনোবাচামগোচরম্ ।
একমেবাদ্বযং ব্রহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 469॥
সত্সমৃদ্ধং স্বতঃসিদ্ধং শুদ্ধং বুদ্ধমনীদৃশম্ ।
একমেবাদ্বযং ব্রহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 470॥
নিরস্তরাগা বিনিরস্তভোগাঃ (পাঠভেদঃ - নিরপাস্তভোগাঃ)
শান্তাঃ সুদান্তা যতযো মহান্তঃ ।
বিজ্ঞায তত্ত্বং পরমেতদন্তে
প্রাপ্তাঃ পরাং নির্বৃতিমাত্মযোগাত্ ॥ 471॥
ভবানপীদং পরতত্ত্বমাত্মনঃ
স্বরূপমানন্দঘনং বিচার্য । (পাঠভেদঃ - নিচায্য)
বিধূয মোহং স্বমনঃপ্রকল্পিতং
মুক্তঃ কৃতার্থো ভবতু প্রবুদ্ধঃ ॥ 472॥
সমাধিনা সাধুবিনিশ্চলাত্মনা (পাঠভেদঃ - সুনিশ্চলাত্মনা)
পশ্যাত্মতত্ত্বং স্ফুটবোধচক্ষুষা ।
নিঃসংশযং সম্যগবেক্ষিতশ্চে-
চ্ছ্রুতঃ পদার্থো ন পুনর্বিকল্প্যতে ॥ 473॥ (পাঠভেদঃ - পুনর্বিকল্পতে)
স্বস্যাবিদ্যাবন্ধসম্বন্ধমোক্ষা-
ত্সত্যজ্ঞানানন্দরূপাত্মলব্ধৌ ।
শাস্ত্রং যুক্তির্দেশিকোক্তিঃ প্রমাণং
চান্তঃসিদ্ধা স্বানুভূতিঃ প্রমাণম্ ॥ 474॥
বন্ধো মোক্ষশ্চ তৃপ্তিশ্চ চিন্তাঽঽরোগ্যক্ষুধাদযঃ ।
স্বেনৈব বেদ্যা যজ্জ্ঞানং পরেষামানুমানিকম্ ॥ 475॥
তটস্থিতা বোধযন্তি গুরবঃ শ্রুতযো যথা ।
প্রজ্ঞযৈব তরেদ্বিদ্বানীশ্বরানুগৃহীতযা ॥ 476॥
স্বানুভূত্যা স্বযং জ্ঞাত্বা স্বমাত্মানমখণ্ডিতম্ ।
সংসিদ্ধঃ সম্মুখং তিষ্ঠেন্নির্বিকল্পাত্মনাঽঽত্মনি ॥ 477॥ (পাঠভেদঃ - সুসুখং তিষ্ঠেন্)
বেদান্তসিদ্ধান্তনিরুক্তিরেষা
ব্রহ্মৈব জীবঃ সকলং জগচ্চ ।
অখণ্ডরূপস্থিতিরেব মোক্ষো
ব্রহ্মাদ্বিতীযে শ্রুতযঃ প্রমাণম্ ॥ 478॥ (পাঠভেদঃ - ব্রহ্মাদ্বিতীযং)
ইতি গুরুবচনাচ্ছ্রুতিপ্রমাণাত্
পরমবগম্য সতত্ত্বমাত্মযুক্ত্যা ।
প্রশমিতকরণঃ সমাহিতাত্মা
ক্বচিদচলাকৃতিরাত্মনিষ্ঠতোঽভূত্ ॥ 479॥ (পাঠভেদঃ - আত্মনিষ্ঠিতো)
কিঞ্চিত্কালং সমাধায পরে ব্রহ্মণি মানসম্ । (পাঠভেদঃ - কঞ্চিত্কালং)
উত্থায পরমানন্দাদিদং বচনমব্রবীত্ ॥ 480॥ (পাঠভেদঃ - ব্যুত্থায)
বুদ্ধির্বিনষ্টা গলিতা প্রবৃত্তিঃ
ব্রহ্মাত্মনোরেকতযাঽধিগত্যা ।
ইদং ন জানেঽপ্যনিদং ন জানে
কিং বা কিযদ্বা সুখমস্ত্যপারম্ ॥ 481॥ (পাঠভেদঃ - সুখমস্য পারম্)
বাচা বক্তুমশক্যমেব মনসা মন্তুং ন বা শক্যতে
স্বানন্দামৃতপূরপূরিতপরব্রহ্মাম্বুধের্বৈভবম্ ।
অম্ভোরাশিবিশীর্ণবার্ষিকশিলাভাবং ভজন্মে মনো
যস্যাংশাংশলবে বিলীনমধুনাঽঽনন্দাত্মনা নির্বৃতম্ ॥ 482॥
ক্ব গতং কেন বা নীতং কুত্র লীনমিদং জগত্ ।
অধুনৈব মযা দৃষ্টং নাস্তি কিং মহদদ্ভুতম্ ॥ 483॥
কিং হেযং কিমুপাদেযং কিমন্যত্কিং বিলক্ষণম্ ।
অখণ্ডানন্দপীযূষপূর্ণে ব্রহ্মমহার্ণবে ॥ 484॥
ন কিঞ্চিদত্র পশ্যামি ন শঋণোমি ন বেদ্ম্যহম্ ।
স্বাত্মনৈব সদানন্দরূপেণাস্মি বিলক্ষণঃ ॥ 485॥
নমো নমস্তে গুরবে মহাত্মনে
বিমুক্তসঙ্গায সদুত্তমায ।
নিত্যাদ্বযানন্দরসস্বরূপিণে
ভূম্নে সদাঽপারদযাম্বুধাম্নে ॥ 486॥
যত্কটাক্ষশশিসান্দ্রচন্দ্রিকা-
পাতধূতভবতাপজশ্রমঃ ।
প্রাপ্তবানহমখণ্ডবৈভবা-
নন্দমাত্মপদমক্ষযং ক্ষণাত্ ॥ 487॥
ধন্যোঽহং কৃতকৃত্যোঽহং বিমুক্তোঽহং ভবগ্রহাত্ ।
নিত্যানন্দস্বরূপোঽহং পূর্ণোঽহং ত্বদনুগ্রহাত্ ॥ 488॥
অসঙ্গোঽহমনঙ্গোঽহমলিঙ্গোঽহমভঙ্গুরঃ ।
প্রশান্তোঽহমনন্তোঽহমমলোঽহং চিরন্তনঃ ॥ 489॥ (পাঠভেদঃ - ঽহমতান্তোঽহং)
অকর্তাহমভোক্তাহমবিকারোঽহমক্রিযঃ ।
শুদ্ধবোধস্বরূপোঽহং কেবলোঽহং সদাশিবঃ ॥ 490॥
দ্রষ্টুঃ শ্রোতুর্বক্তুঃ কর্তুর্ভোক্তুর্বিভিন্ন এবাহম্ ।
নিত্যনিরন্তরনিষ্ক্রিযনিঃসীমাসঙ্গপূর্ণবোধাত্মা ॥ 491॥
নাহমিদং নাহমদোঽপ্যুভযোরবভাসকং পরং শুদ্ধম্ ।
বাহ্যাভ্যন্তরশূন্যং পূর্ণং ব্রহ্মাদ্বিতীযমেবাহম্ ॥ 492॥
নিরুপমমনাদিতত্ত্বং ত্বমহমিদমদ ইতি কল্পনাদূরম্ ।
নিত্যানন্দৈকরসং সত্যং ব্রহ্মাদ্বিতীযমেবাহম্ ॥ 493॥
নারাযণোঽহং নরকান্তকোঽহং
পুরান্তকোঽহং পুরুষোঽহমীশঃ ।
অখণ্ডবোধোঽহমশেষসাক্ষী
নিরীশ্বরোঽহং নিরহং চ নির্মমঃ ॥ 494॥
সর্বেষু ভূতেষ্বহমেব সংস্থিতো
জ্ঞানাত্মনাঽন্তর্বহিরাশ্রযঃ সন্ ।
ভোক্তা চ ভোগ্যং স্বযমেব সর্বং
যদ্যত্পৃথগ্দৃষ্টমিদন্তযা পুরা ॥ 495॥
ময্যখণ্ডসুখাম্ভোধৌ বহুধা বিশ্ববীচযঃ ।
উত্পদ্যন্তে বিলীযন্তে মাযামারুতবিভ্রমাত্ ॥ 496॥
স্থুলাদিভাবা মযি কল্পিতা ভ্রমা-
দারোপিতানুস্ফুরণেন লোকৈঃ ।
কালে যথা কল্পকবত্সরায-
ণর্ত্বাদযো নিষ্কলনির্বিকল্পে ॥ 497॥
আরোপিতং নাশ্রযদূষকং ভবেত্
কদাপি মূঢৈরতিদোষদূষিতৈঃ । মূঢৈর্মতি
নার্দ্রীকরোত্যূষরভূমিভাগং
মরীচিকাবারি মহাপ্রবাহঃ ॥ 498॥
আকাশবল্লেপবিদূরগোঽহং (পাঠভেদঃ - আকাশবত্ কল্পবি)
আদিত্যবদ্ভাস্যবিলক্ষণোঽহম্ ।
অহার্যবন্নিত্যবিনিশ্চলোঽহং
অম্ভোধিবত্পারবিবর্জিতোঽহম্ ॥ 499॥
ন মে দেহেন সম্বন্ধো মেঘেনেব বিহাযসঃ ।
অতঃ কুতো মে তদ্ধর্মা জাগ্রত্স্বপ্নসুষুপ্তযঃ ॥ 500॥
উপাধিরাযাতি স এব গচ্ছতি
স এব কর্মাণি করোতি ভুঙ্ক্তে ।
স এব জীর্যন্ ম্রিযতে সদাহং (পাঠভেদঃ - এব জীবন্)
কুলাদ্রিবন্নিশ্চল এব সংস্থিতঃ ॥ 501॥
ন মে প্রবৃত্তির্ন চ মে নিবৃত্তিঃ
সদৈকরূপস্য নিরংশকস্য ।
একাত্মকো যো নিবিডো নিরন্তরো (পাঠভেদঃ - নিবিডো)
ব্যোমেব পূর্ণঃ স কথং নু চেষ্টতে ॥ 502॥
পুণ্যানি পাপানি নিরিন্দ্রিযস্য
নিশ্চেতসো নির্বিকৃতের্নিরাকৃতেঃ ।
কুতো মমাখণ্ডসুখানুভূতেঃ
ব্রূতে হ্যনন্বাগতমিত্যপি শ্রুতিঃ ॥ 503॥
ছাযযা স্পৃষ্টমুষ্ণং বা শীতং বা সুষ্ঠু দুঃষ্ঠু বা ।
ন স্পৃশত্যেব যত্কিঞ্চিত্পুরুষং তদ্বিলক্ষণম্ ॥ 504॥
ন সাক্ষিণং সাক্ষ্যধর্মাঃ সংস্পৃশন্তি বিলক্ষণম্ ।
অবিকারমুদাসীনং গৃহধর্মাঃ প্রদীপবত্ ।
দেহেন্দ্রিযমনোধর্মা নৈবাত্মানং স্পৃশন্ত্যহো ॥ 505॥ এক্ষ্ত্র
রবের্যথা কর্মণি সাক্ষিভাবো
বহ্নের্যথা দাহনিযামকত্বম্ । (পাঠভেদঃ - বাঽযসি দাহকত্বম্)
রজ্জোর্যথাঽঽরোপিতবস্তুসঙ্গঃ
তথৈব কূটস্থচিদাত্মনো মে ॥ 506॥
কর্তাপি বা কারযিতাপি নাহং
ভোক্তাপি বা ভোজযিতাপি নাহম্ ।
দ্রষ্টাপি বা দর্শযিতাপি নাহং
সোঽহং স্বযঞ্জ্যোতিরনীদৃগাত্মা ॥ 507॥
চলত্যুপাধৌ প্রতিবিম্বলৌল্য-
মৌপাধিকং মূঢধিযো নযন্তি ।
স্ববিম্বভূতং রবিবদ্বিনিষ্ক্রিযং
কর্তাস্মি ভোক্তাস্মি হতোঽস্মি হেতি ॥ 508॥
জলে বাপি স্থলে বাপি লুঠত্বেষ জডাত্মকঃ ।
নাহং বিলিপ্যে তদ্ধর্মৈর্ঘটধর্মৈর্নভো যথা ॥ 509॥
কর্তৃত্বভোক্তৃত্বখলত্বমত্ততা-
জডত্ববদ্ধত্ববিমুক্ততাদযঃ ।
বুদ্ধের্বিকল্পা ন তু সন্তি বস্তুতঃ
স্বস্মিন্পরে ব্রহ্মণি কেবলেঽদ্বযে ॥ 510॥
সন্তু বিকারাঃ প্রকৃতের্দশধা শতধা সহস্রধা বাপি ।
কিং মেঽসঙ্গচিতস্তৈর্ন ঘনঃ ক্বচিদম্বরং স্পৃশতি ॥ 511॥ (পাঠভেদঃ - তৈঃ কিং মেঽসঙ্গচিতের্ন হ্যম্বুদডম্বরোঽম্বরং)
অব্যক্তাদিস্থূলপর্যন্তমেতত্
বিশ্বং যত্রাভাসমাত্রং প্রতীতম্ ।
ব্যোমপ্রখ্যং সূক্ষ্মমাদ্যন্তহীনং
ব্রহ্মাদ্বৈতং যত্তদেবাহমস্মি ॥ 512॥
সর্বাধারং সর্ববস্তুপ্রকাশং
সর্বাকারং সর্বগং সর্বশূন্যম্ ।
নিত্যং শুদ্ধং নিশ্চলং নির্বিকল্পং (পাঠভেদঃ - নিষ্কলং)
ব্রহ্মাদ্বৈতং যত্তদেবাহমস্মি ॥ 513॥
যত্প্রত্যস্তাশেষমাযাবিশেষং
প্রত্যগ্রূপং প্রত্যযাগম্যমানম্ ।
সত্যজ্ঞানানন্তমানন্দরূপং
ব্রহ্মাদ্বৈতং যত্তদেবাহমস্মি ॥ 514॥
নিষ্ক্রিযোঽস্ম্যবিকারোঽস্মি
নিষ্কলোঽস্মি নিরাকৃতিঃ ।
নির্বিকল্পোঽস্মি নিত্যোঽস্মি
নিরালম্বোঽস্মি নির্দ্বযঃ ॥ 515॥
সর্বাত্মকোঽহং সর্বোঽহং সর্বাতীতোঽহমদ্বযঃ ।
কেবলাখণ্ডবোধোঽহমানন্দোঽহং নিরন্তরঃ ॥ 516॥
স্বারাজ্যসাম্রাজ্যবিভূতিরেষা
ভবত্কৃপাশ্রীমহিমপ্রসাদাত্ ।
প্রাপ্তা মযা শ্রীগুরবে মহাত্মনে
নমো নমস্তেঽস্তু পুনর্নমোঽস্তু ॥ 517॥
মহাস্বপ্নে মাযাকৃতজনিজরামৃত্যুগহনে
ভ্রমন্তং ক্লিশ্যন্তং বহুলতরতাপৈরনুদিনম্ । (পাঠভেদঃ - রনুকলম্)
অহঙ্কারব্যাঘ্রব্যথিতমিমমত্যন্তকৃপযা
প্রবোধ্য প্রস্বাপাত্পরমবিতবান্মামসি গুরো ॥ 518॥
নমস্তস্মৈ সদৈকস্মৈ কস্মৈচিন্মহসে নমঃ । (পাঠভেদঃ - সদেকস্মৈ নমশ্চিন্মহসে মুহুঃ)
যদেতদ্বিশ্বরূপেণ রাজতে গুরুরাজ তে ॥ 519॥
ইতি নতমবলোক্য শিষ্যবর্যং
সমধিগতাত্মসুখং প্রবুদ্ধতত্ত্বম্ ।
প্রমুদিতহৃদযং স দেশিকেন্দ্রঃ (পাঠভেদঃ - হৃদযঃ)
পুনরিদমাহ বচঃ পরং মহাত্মা ॥ 520॥
ব্রহ্মপ্রত্যযসন্ততির্জগদতো ব্রহ্মৈব তত্সর্বতঃ (পাঠভেদঃ - সত্সর্বতঃ)
পশ্যাধ্যাত্মদৃশা প্রশান্তমনসা সর্বাস্ববস্থাস্বপি ।
রূপাদন্যদবেক্ষিতং কিমভিতশ্চক্ষুষ্মতাং দৃশ্যতে (পাঠভেদঃ - বিদ্যতে)
তদ্বদ্ব্রহ্মবিদঃ সতঃ কিমপরং বুদ্ধের্বিহারাস্পদম্ ॥ 521॥
কস্তাং পরানন্দরসানুভূতি-
মৃত্সৃজ্য শূন্যেষু রমেত বিদ্বান্ । (পাঠভেদঃ - মুত্সৃজ্য
চন্দ্রে মহাহ্লাদিনি দীপ্যমানে)
চিত্রেন্দুমালোকযিতুং ক ইচ্ছেত্ ॥ 522॥
অসত্পদার্থানুভবেন কিঞ্চিন্
ন হ্যস্তি তৃপ্তির্ন চ দুঃখহানিঃ ।
তদদ্বযানন্দরসানুভূত্যা
তৃপ্তঃ সুখং তিষ্ঠ সদাত্মনিষ্ঠযা ॥ 523॥
স্বমেব সর্বথা পশ্যন্মন্যমানঃ স্বমদ্বযম্ । (পাঠভেদঃ - সর্বতঃ)
স্বানন্দমনুভুঞ্জানঃ কালং নয মহামতে ॥ 524॥
অখণ্ডবোধাত্মনি নির্বিকল্পে
বিকল্পনং ব্যোম্নি পুরপ্রকল্পনম্ ।
তদদ্বযানন্দমযাত্মনা সদা
শান্তিং পরামেত্য ভজস্ব মৌনম্ ॥ 525॥
তূষ্ণীমবস্থা পরমোপশান্তিঃ
বুদ্ধেরসত্কল্পবিকল্পহেতোঃ ।
ব্রহ্মাত্মনো ব্রহ্মবিদো মহাত্মনো
যত্রাদ্বযানন্দসুখং নিরন্তরম্ ॥ 526॥
নাস্তি নির্বাসনান্মৌনাত্পরং সুখকৃদুত্তমম্ ।
বিজ্ঞাতাত্মস্বরূপস্য স্বানন্দরসপাযিনঃ ॥ 527॥
গচ্ছংস্তিষ্ঠন্নুপবিশঞ্ছযানো বাঽন্যথাপি বা ।
যথেচ্ছযা বসেদ্বিদ্বানাত্মারামঃ সদা মুনিঃ ॥ 528॥
ন দেশকালাসনদিগ্যমাদি-
লক্ষ্যাদ্যপেক্ষাঽপ্রতিবদ্ধবৃত্তেঃ । (পাঠভেদঃ - প্রতিবদ্ধ
সংসিদ্ধতত্ত্বস্য মহাত্মনোঽস্তি)
স্ববেদনে কা নিযমাদ্যবস্থা ॥ 529॥
ঘটোঽযমিতি বিজ্ঞাতুং নিযমঃ কোঽন্ববেক্ষতে । (পাঠভেদঃ - অপেক্ষ্যতে)
বিনা প্রমাণসুষ্ঠুত্বং যস্মিন্সতি পদার্থধীঃ ॥ 530॥
অযমাত্মা নিত্যসিদ্ধঃ প্রমাণে সতি ভাসতে ।
ন দেশং নাপি বা কালং ন শুদ্ধিং বাপ্যপেক্ষতে ॥ 531॥
দেবদত্তোঽহমিত্যেতদ্বিজ্ঞানং নিরপেক্ষকম্ ।
তদ্বদ্ব্রহ্মবিদোঽপ্যস্য ব্রহ্মাহমিতি বেদনম্ ॥ 532॥
ভানুনেব জগত্সর্বং ভাসতে যস্য তেজসা ।
অনাত্মকমসত্তুচ্ছং কিং নু তস্যাবভাসকম্ ॥ 533॥
বেদশাস্ত্রপুরাণানি ভূতানি সকলান্যপি ।
যেনার্থবন্তি তং কিন্নু বিজ্ঞাতারং প্রকাশযেত্ ॥ 534॥
এষ স্বযঞ্জ্যোতিরনন্তশক্তিঃ
আত্মাঽপ্রমেযঃ সকলানুভূতিঃ ।
যমেব বিজ্ঞায বিমুক্তবন্ধো
জযত্যযং ব্রহ্মবিদুত্তমোত্তমঃ ॥ 535॥
ন খিদ্যতে নো বিষযৈঃ প্রমোদতে
ন সজ্জতে নাপি বিরজ্যতে চ ।
স্বস্মিন্সদা ক্রীডতি নন্দতি স্বযং
নিরন্তরানন্দরসেন তৃপ্তঃ ॥ 536॥
ক্ষুধাং দেহব্যথাং ত্যক্ত্বা বালঃ ক্রীডতি বস্তুনিঃ । (পাঠভেদঃ - বস্তুনি)
তথৈব বিদ্বান্ রমতে নির্মমো নিরহং সুখী ॥ 537॥
চিন্তাশূন্যমদৈন্যভৈক্ষমশনং পানং সরিদ্বারিষু
স্বাতন্ত্র্যেণ নিরঙ্কুশা স্থিতিরভীর্নিদ্রা শ্মশানে বনে ।
বস্ত্রং ক্ষালনশোষণাদিরহিতং দিগ্বাস্তু শয্যা মহী
সঞ্চারো নিগমান্তবীথিষু বিদাং ক্রীডা পরে ব্রহ্মণি ॥ 538॥
বিমানমালম্ব্য শরীরমেতদ্
ভুনক্ত্যশেষান্বিষযানুপস্থিতান্ ।
পরেচ্ছযা বালবদাত্মবেত্তা
যোঽব্যক্তলিঙ্গোঽননুষক্তবাহ্যঃ ॥ 539॥
দিগম্বরো বাপি চ সাম্বরো বা
ত্বগম্বরো বাপি চিদম্বরস্থঃ ।
উন্মত্তবদ্বাপি চ বালবদ্বা
পিশাচবদ্বাপি চরত্যবন্যাম্ ॥ 540॥
কামান্নিষ্কামরূপী সংশ্চরত্যেকচরো মুনিঃ । (পাঠভেদঃ - কামান্নী কামরূপী)
স্বাত্মনৈব সদা তুষ্টঃ স্বযং সর্বাত্মনা স্থিতঃ ॥ 541॥
ক্বচিন্মূঢো বিদ্বান্ ক্বচিদপি মহারাজবিভবঃ
ক্বচিদ্ভ্রান্তঃ সৌম্যঃ ক্বচিদজগরাচারকলিতঃ ।
ক্বচিত্পাত্রীভূতঃ ক্বচিদবমতঃ ক্বাপ্যবিদিতঃ
চরত্যেবং প্রাজ্ঞঃ সততপরমানন্দসুখিতঃ ॥ 542॥
নির্ধনোঽপি সদা তুষ্টোঽপ্যসহাযো মহাবলঃ ।
নিত্যতৃপ্তোঽপ্যভুঞ্জানোঽপ্যসমঃ সমদর্শনঃ ॥ 543॥
অপি কুর্বন্নকুর্বাণশ্চাভোক্তা ফলভোগ্যপি ।
শরীর্যপ্যশরীর্যেষ পরিচ্ছিন্নোঽপি সর্বগঃ ॥ 544॥
অশরীরং সদা সন্তমিমং ব্রহ্মবিদং ক্বচিত্ ।
প্রিযাপ্রিযে ন স্পৃশতস্তথৈব চ শুভাশুভে ॥ 545॥
স্থূলাদিসম্বন্ধবতোঽভিমানিনঃ
সুখং চ দুঃখং চ শুভাশুভে চ ।
বিধ্বস্তবন্ধস্য সদাত্মনো মুনেঃ
কুতঃ শুভং বাঽপ্যশুভং ফলং বা ॥ 546॥
তমসা গ্রস্তবদ্ভানাদগ্রস্তোঽপি রবির্জনৈঃ ।
গ্রস্ত ইত্যুচ্যতে ভ্রান্ত্যাং হ্যজ্ঞাত্বা বস্তুলক্ষণম্ ॥ 547॥ (পাঠভেদঃ - ভ্রান্ত্যা)
তদ্বদ্দেহাদিবন্ধেভ্যো বিমুক্তং ব্রহ্মবিত্তমম্ ।
পশ্যন্তি দেহিবন্মূঢাঃ শরীরাভাসদর্শনাত্ ॥ 548॥
অহির্নির্ল্বযনীং বাযং মুক্ত্বা দেহং তু তিষ্ঠতি । (পাঠভেদঃ - অহিনি)
ইতস্ততশ্চাল্যমানো যত্কিঞ্চিত্প্রাণবাযুনা ॥ 549॥
স্ত্রোতসা নীযতে দারু যথা নিম্নোন্নতস্থলম্ ।
দৈবেন নীযতে দেহো যথাকালোপভুক্তিষু ॥ 550॥
প্রারব্ধকর্মপরিকল্পিতবাসনাভিঃ
সংসারিবচ্চরতি ভুক্তিষু মুক্তদেহঃ ।
সিদ্ধঃ স্বযং বসতি সাক্ষিবদত্র তূষ্ণীং
চক্রস্য মূলমিব কল্পবিকল্পশূন্যঃ ॥ 551॥
নৈবেন্দ্রিযাণি বিষযেষু নিযুঙ্ক্ত এষ
নৈবাপযুঙ্ক্ত উপদর্শনলক্ষণস্থঃ ।
নৈব ক্রিযাফলমপীষদবেক্ষতে স (পাঠভেদঃ - অপীষদপেক্ষতে সঃ)
স্বানন্দসান্দ্ররসপানসুমত্তচিত্তঃ ॥ 552॥
লক্ষ্যালক্ষ্যগতিং ত্যক্ত্বা যস্তিষ্ঠেত্কেবলাত্মনা ।
শিব এব স্বযং সাক্ষাদযং ব্রহ্মবিদুত্তমঃ ॥ 553॥
জীবন্নেব সদা মুক্তঃ কৃতার্থো ব্রহ্মবিত্তমঃ ।
উপাধিনাশাদ্ব্রহ্মৈব সন্ ব্রহ্মাপ্যেতি নির্দ্বযম্ ॥ 554॥
শৈলূষো বেষসদ্ভাবাভাবযোশ্চ যথা পুমান্ ।
তথৈব ব্রহ্মবিচ্ছ্রেষ্ঠঃ সদা ব্রহ্মৈব নাপরঃ ॥ 555॥
যত্র ক্বাপি বিশীর্ণং সত্পর্ণমিব তরোর্বপুঃ পততাত্ । (পাঠভেদঃ - বিশীর্ণং পর্ণমিব)
ব্রহ্মীভূতস্য যতেঃ প্রাগেব তচ্চিদগ্নিনা দগ্ধম্ ॥ 556॥
সদাত্মনি ব্রহ্মণি তিষ্ঠতো মুনেঃ
পূর্ণাঽদ্বযানন্দমযাত্মনা সদা ।
ন দেশকালাদ্যুচিতপ্রতীক্ষা
ত্বঙ্মাংসবিট্পিণ্ডবিসর্জনায ॥ 557॥
দেহস্য মোক্ষো নো মোক্ষো ন দণ্ডস্য কমণ্ডলোঃ ।
অবিদ্যাহৃদযগ্রন্থিমোক্ষো মোক্ষো যতস্ততঃ ॥ 558॥
কুল্যাযামথ নদ্যাং বা শিবক্ষেত্রেঽপি চত্বরে ।
পর্ণং পততি চেত্তেন তরোঃ কিং নু শুভাশুভম্ ॥ 559॥
পত্রস্য পুষ্পস্য ফলস্য নাশবদ্-
দেহেন্দ্রিযপ্রাণধিযাং বিনাশঃ ।
নৈবাত্মনঃ স্বস্য সদাত্মকস্যা-
নন্দাকৃতের্বৃক্ষবদস্তি চৈষঃ ॥ 560॥ (পাঠভেদঃ - বদাস্ত এষঃ)
প্রজ্ঞানঘন ইত্যাত্মলক্ষণং সত্যসূচকম্ ।
অনূদ্যৌপাধিকস্যৈব কথযন্তি বিনাশনম্ ॥ 561॥
অবিনাশী বা অরেঽযমাত্মেতি শ্রুতিরাত্মনঃ ।
প্রব্রবীত্যবিনাশিত্বং বিনশ্যত্সু বিকারিষু ॥ 562॥
পাষাণবৃক্ষতৃণধান্যকডঙ্করাদ্যা (পাঠভেদঃ - কটাম্বরাদ্যা)
দগ্ধা ভবন্তি হি মৃদেব যথা তথৈব ।
দেহেন্দ্রিযাসুমন আদি সমস্তদৃশ্যং
জ্ঞানাগ্নিদগ্ধমুপযাতি পরাত্মভাবম্ ॥ 563॥
বিলক্ষণং যথা ধ্বান্তং লীযতে ভানুতেজসি ।
তথৈব সকলং দৃশ্যং ব্রহ্মণি প্রবিলীযতে ॥ 564॥
ঘটে নষ্টে যথা ব্যোম ব্যোমৈব ভবতি স্ফুটম্ ।
তথৈবোপাধিবিলযে ব্রহ্মৈব ব্রহ্মবিত্স্বযম্ ॥ 565॥
ক্ষীরং ক্ষীরে যথা ক্ষিপ্তং তৈলং তৈলে জলং জলে ।
সংযুক্তমেকতাং যাতি তথাঽঽত্মন্যাত্মবিন্মুনিঃ ॥ 566॥
এবং বিদেহকৈবল্যং সন্মাত্রত্বমখণ্ডিতম্ ।
ব্রহ্মভাবং প্রপদ্যৈষ যতির্নাবর্ততে পুনঃ ॥ 567॥
সদাত্মৈকত্ববিজ্ঞানদগ্ধাবিদ্যাদিবর্ষ্মণঃ ।
অমুষ্য ব্রহ্মভূতত্বাদ্ ব্রহ্মণঃ কুত উদ্ভবঃ ॥ 568॥
মাযাক্লৃপ্তৌ বন্ধমোক্ষৌ ন স্তঃ স্বাত্মনি বস্তুতঃ ।
যথা রজ্জৌ নিষ্ক্রিযাযাং সর্পাভাসবিনির্গমৌ ॥ 569॥
আবৃতেঃ সদসত্ত্বাভ্যাং বক্তব্যে বন্ধমোক্ষণে ।
নাবৃতির্ব্রহ্মণঃ কাচিদন্যাভাবাদনাবৃতম্ ।
যদ্যস্ত্যদ্বৈতহানিঃ স্যাদ্ দ্বৈতং নো সহতে শ্রুতিঃ ॥ 570॥
বন্ধঞ্চ মোক্ষঞ্চ মৃষৈব মূঢা
বুদ্ধের্গুণং বস্তুনি কল্পযন্তি ।
দৃগাবৃতিং মেঘকৃতাং যথা রবৌ
যতোঽদ্বযাঽসঙ্গচিদেতদক্ষরম্ ॥ 571॥ (পাঠভেদঃ - চিদেকমক্ষরম্)
অস্তীতি প্রত্যযো যশ্চ যশ্চ নাস্তীতি বস্তুনি ।
বুদ্ধেরেব গুণাবেতৌ ন তু নিত্যস্য বস্তুনঃ ॥ 572॥
অতস্তৌ মাযযা ক্লৃপ্তৌ বন্ধমোক্ষৌ ন চাত্মনি ।
নিষ্কলে নিষ্ক্রিযে শান্তে নিরবদ্যে নিরঞ্জনে ।
অদ্বিতীযে পরে তত্ত্বে ব্যোমবত্কল্পনা কুতঃ ॥ 573॥
ন নিরোধো ন চোত্পত্তির্ন বদ্ধো ন চ সাধকঃ ।
ন মুমুক্ষুর্ন বৈ মুক্ত ইত্যেষা পরমার্থতা ॥ 574॥
সকলনিগমচূডাস্বান্তসিদ্ধান্তরূপং
পরমিদমতিগুহ্যং দর্শিতং তে মযাদ্য ।
অপগতকলিদোষং কামনির্মুক্তবুদ্ধিং (পাঠভেদঃ - বুদ্ধিঃ)
স্বসুতবদসকৃত্ত্বাং ভাবযিত্বা মুমুক্ষুম্ ॥ 575॥
ইতি শ্রুত্বা গুরোর্বাক্যং প্রশ্রযেণ কৃতানতিঃ ।
স তেন সমনুজ্ঞাতো যযৌ নির্মুক্তবন্ধনঃ ॥ 576॥
গুরুরেব সদানন্দসিন্ধৌ নির্মগ্নমানসঃ । (পাঠভেদঃ - গুরুরেষ)
পাবযন্বসুধাং সর্বাং বিচচার নিরন্তরঃ ॥ 577॥
ইত্যাচার্যস্য শিষ্যস্য সংবাদেনাত্মলক্ষণম্ ।
নিরূপিতং মুমুক্ষূণাং সুখবোধোপপত্তযে ॥ 578॥
হিতমিদমুপদেশমাদ্রিযন্তাং
বিহিতনিরস্তসমস্তচিত্তদোষাঃ ।
ভবসুখবিরতাঃ প্রশান্তচিত্তাঃ (পাঠভেদঃ - সুখবিমুখাঃ)
শ্রুতিরসিকা যতযো মুমুক্ষবো যে ॥ 579॥
সংসারাধ্বনি তাপভানুকিরণপ্রোদ্ভূতদাহব্যথা-
খিন্নানাং জলকাঙ্ক্ষযা মরুভুবি ভ্রান্ত্যা পরিভ্রাম্যতাম্ ।
অত্যাসন্নসুধাম্বুধিং সুখকরং ব্রহ্মাদ্বযং দর্শয-
ত্যেষা শঙ্করভারতী বিজযতে নির্বাণসন্দাযিনী ॥ 580॥
॥ ইতি শঙ্করাচার্যবিরচিতং বিবেকচূডামণিঃ ॥
॥ ওঁ তত্সত্ ॥
Roman (IAST) Transliteration
sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |
govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |
ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||
labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |
yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||
vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |
ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||
amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||
uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |
yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |
vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |
na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |
mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |
yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||
brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |
so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||
ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||
etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |
marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |
uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||
śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |
brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||
svāminnamaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)
śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ |
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |
santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |
jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam |
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |
yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ
tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |
yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |
tayorvivekoditabodhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||
śiṣya uvāca |
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||
ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |
ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||
śrīguruvāca |
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |
ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |
kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||
na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |
prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |
vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |
vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||
śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu |
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |
tato'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |
pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena |
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||
śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |
āśāgraho majjayate'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||
viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||
mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |
dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām |
karoti jīvaḥ svayametadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||
sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |
varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)
nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |
manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |
svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |
svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||
idaṃ śarīraṃ śaṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |
svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |
vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-
tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||
antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||
ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā |
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā |
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |
rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)
ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-
ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)
eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |
bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||
abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)
sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |
etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit
nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||
avyaktametattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitireva buddheḥ |
suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)
kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||
dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |
vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||
atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||
asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |
avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |
vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||
eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||
jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |
ayo'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |
vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ
prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |
tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam |
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)
apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |
ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||
kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |
aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||
etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||
ajñānamūlo'yamanātmabandho
naisargiko'nādirananta īritaḥ |
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||
nāstrairna śastrairanilena vahninā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |
viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||
kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||
pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)
ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||
pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||
deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||
chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |
yathātmabuddhistava nāsti kāci-
jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||
karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||
yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ
pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)
gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |
yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |
sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-
statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)
pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā |
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyā manaso'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||
svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |
tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |
ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||
vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||
vivekavairāgyaguṇātirekā-
cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukṣo-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |
rajastamodoṣavato'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||
ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||
anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||
anādikālo'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |
karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||
bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |
vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||
upādhisambandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)
ayovikārānavikārivahnivat
sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||
śiṣya uvāca |
bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||
ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||
śrīgururuvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |
na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||
yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |
yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||
jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)
sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt |
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||
pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)
yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||
śiṣya uvāca |
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |
sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)
śrīgururuvāca |
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |
ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |
tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)
nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||
ghaṭodake bimbitamarkabimba-
mālokya mūḍho ravimeva manyate |
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)
svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||
viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |
nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |
na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||
mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-
nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)
tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī
śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'
nantattvahānirnigamāpramāṇatā |
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |
na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat
āropitasyāsti kimarthavattā'-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |
idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |
praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam || 237||
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-
ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |
khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||
tayorvirodho'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-
stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |
śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |
nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |
brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |
yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam |
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam |
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||
ekameva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||
yadvibhāti sadanekadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasamātmalakṣaṇam |
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||
sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |
tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||
jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |
pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |
adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |
so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271
saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-
rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)
durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |
saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-
gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||
antaḥśritānantadurantavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā |
prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||
ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam |
tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||
ahampadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||
ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |
liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |
teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |
tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||
yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||
brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā
saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||
yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |
kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)
ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||
sadaikarūpasya cidātmano vibho-
rānandamūrteranavadyakīrteḥ |
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||
tato'hamādervinivartya vṛttiṃ
santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||
samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |
sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||
nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ
kvacinna deyo viṣayānucintayā |
sa eva sañjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |
ato'rthasandhānaparatvameva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||
kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe |
tathā'dvayānandarasānubhūtau
naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||
na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |
tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |
vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |
samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||
ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau |
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||
saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |
apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |
yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe
dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||
satyābhisandhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam |
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)
durvāsanāmeva tatastato'dhikām |
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam |
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |
jānanhi kuryādasato'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |
dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau
sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||
ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)
parāvaraikatvavivekavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||
ayo'gniyogādiva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||
tato vikārāḥ prakṛterahammukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve |
kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |
ahampadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |
samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||
upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)
copādhyapohe svayameva kevalaḥ |
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |
samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)
svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||
samādhinā'nena samastavāsanā-
granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||
ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |
yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |
sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||
āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||
eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |
śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)
dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekameva || 385||
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayameva paścāt |
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||
taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |
cideva dehādyahamantametat
sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspandananirvikāram |
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |
svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe |
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||
kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||
samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |
kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |
paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |
tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)
ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |
ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |
līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-
rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |
susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)
vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |
ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)
guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||
dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |
audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||
jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau |
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |
suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |
na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |
na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginyapi ca prapañce |
karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |
nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |
yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||
nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||
samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-
cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)
svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-
tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)
vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |
akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā |
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)
kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanorekatayā'dhigatyā |
idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)
vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||
na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya |
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |
nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |
praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |
śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||
nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||
nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ
purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |
akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī
nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito
jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |
bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati
nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||
ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |
ahāryavannityaviniścalo'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |
ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya |
ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |
na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |
dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)
rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||
calatyupādhau pratibimbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |
nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |
kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantametat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||
niṣkriyo'smyavikāro'smi
niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||
sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |
kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)
ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya
candre mahāhlādini dīpyamāne)
citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||
asatpadārthānubhavena kiñcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ |
brahmātmano brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |
yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)
svavedane kā niyamādyavasthā || 529||
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |
na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||
eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ
ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |
yameva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca |
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||
vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |
parecchayā bālavadātmavettā
yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||
digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||
kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |
nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||
sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)
itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||
avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)
dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |
saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||
bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||
gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||
|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||
|| oṃ tatsat ||
Sanskrit — Devanagari (original)
सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् ।
गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ 1॥
जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता
तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।
आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः
मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥ 2॥ (पाठभेदः - शतकोटिजन्मसु कृतैः)
दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।
मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ॥ 3॥
लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं (पाठभेदः - कथञ्चिन्)
तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।
यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः
स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥ 4॥ (पाठभेदः - आत्महा स्वं)
इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।
दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ 5॥
वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् (पाठभेदः - पठन्तु)
कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः ।
आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्ति- (पाठभेदः - विना विमुक्तिः न)
र्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥ 6॥
अमृतत्त्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।
ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ॥ 7॥
अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान्
सन्न्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् ।
सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं
तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ 8॥
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं मग्नं संसारवारिधौ ।
योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥ 9॥
सन्न्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये ।
यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ 10॥
चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये ।
वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः ॥ 11॥
सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा ।
भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी ॥ 12॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्यो)
अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः ।
न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ 13॥
अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः ।
उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ॥ 14॥ (पाठभेदः - सन्त्यस्यां)
अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ॥
समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ 15॥
मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः ।
अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥ 16॥
विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः ।
मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ 17॥
साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः ।
येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥ 18॥
आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।
इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ।
शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ॥ 19॥
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ।
सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः ॥ 20॥
तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः । (पाठभेदः - जुगुप्सा या)
देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि ॥ 21॥ (पाठभेदः - भोग्यवस्तुनि)
विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ।
स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते ॥ 22॥
विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ।
उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः ।
बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा ॥ 23॥
सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् ।
चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ॥ 24॥
शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् । (पाठभेदः - सत्यबुद्ध्यावधारणा)
सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ 25॥
सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा । (पाठभेदः - सम्यगास्थापनं)
तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ॥ 26॥
अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् ।
स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ 27॥
मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना ।
प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥ 28॥
वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।
तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ 29॥
एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः ।
मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ 30॥
मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी ।
स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ 31॥
स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः ।
उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ।
उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् ॥ 32॥
श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ।
ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः ।
अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम् ॥ 33॥
तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः । (पाठभेदः - प्रह्वः)
प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ॥ 34॥
स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो
कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ ।
मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या
ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ॥ 35॥
दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं
दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः ।
भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः
शरण्यमन्यद्यदहं न जाने ॥ 36॥ (पाठभेदः - अन्यं)
शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो
वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः ।
तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना-
नहेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ 37॥
अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर-
श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् ।
सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कश-
प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ 38॥
ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैर्युतै- (पाठभेदः - सुशीतैः सितैः)
र्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय ।
सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो
धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥ 39॥
कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं
का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः ।
जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो
संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ॥ 40॥
तथा वदन्तं शरणागतं स्वं
संसारदावानलतापतप्तम् ।
निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या
दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ॥ 41॥
विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे
मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे ।
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय
तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ 42॥
मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः
संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः ।
येनैव याता यतयोऽस्य पारं
तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ॥ 43॥
अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः ।
तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ॥ 44॥
वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् ।
तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु ॥ 45॥
श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोः
मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः ।
यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य
मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ 46॥
अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव
ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः ।
तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः
अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ॥ 47॥
शिष्य उवाच ।
कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया ।
यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ॥ 48॥
को नाम बन्धः कथमेष आगतः
कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः ।
कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा
तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ 49॥
श्रीगुरुवाच ।
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया । (पाठभेदः - पावितं)
यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥ 50॥
ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः ।
बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ॥ 51॥
मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते ।
क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ॥ 52॥
पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ।
आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ॥ 53॥
वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा
स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन ।
चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव
ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ 54॥
अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् ।
कः शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशतैरपि ॥ 55॥
न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया ।
ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥ 56॥
वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् ।
प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ 57॥
वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् ।
वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥ 58॥
अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।
विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ॥ 59॥
शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।
अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः ॥ 60॥ तत्त्वज्ञात्तत्त्व
अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना ।
किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ॥ 61॥
न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।
विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥ 62॥
अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः ।
ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ 63॥ (पाठभेदः - बाह्यशब्दैः)
अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् ।
राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ॥ 64॥
आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं (पाठभेदः - परिशिलापाकर्षणं)
निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिःशब्दैस्तु निर्गच्छति ।
तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते
मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ॥ 65॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये ।
स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः ॥ 66॥ (पाठभेदः - रोगादेरिव)
यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः । (पाठभेदः - सम्मतः)
सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ 67॥
शऋणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते ।
तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥ 68॥
मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते
वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ।
ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा
न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥ 69॥
ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्व-
ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ।
ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान्
इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ॥ 70॥
यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् ।
तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ 71॥
मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्म-
त्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् ।
पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः
अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ॥ 72॥
अहम्ममेति प्रथितं शरीरं
मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः ।
नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः
सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ॥ 73॥
परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा
स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः ।
मात्रास्तदीया विषया भवन्ति
शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥ 74॥
य एषु मूढा विषयेषु बद्धा
रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन ।
आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः
स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ 75॥
शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च
पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।
कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन-
भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ 76॥
दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि ।
विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ 77॥
विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् ।
स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि ॥ 78॥
आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून्
भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् ।
आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले
निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ 79॥
विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः ।
स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ 80॥
विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः (पाठभेदः - विषयमार्गे गच्छतो)
प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि । (पाठभेदः - प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येष सिद्धः)
हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या
प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ 81॥
मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति
त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा ।
पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जव-
प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ 82॥
अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं
अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् ।
देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे
यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ॥ 83॥
शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति । (पाठभेदः - दिदृक्षते)
ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति ॥ 84॥ (पाठभेदः - स इच्छति)
मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु ।
मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥ 85॥
मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु ।
यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ 86॥
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् ।
पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ॥ 87॥
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा ।
समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः ।
अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ 88॥
बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां
स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् ।
करोति जीवः स्वयमेतदात्मना
तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ 89॥
सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः ।
विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ॥ 90॥
स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः
स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः ।
वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः
पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ 91॥
बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि
घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् ।
वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः (पाठभेदः - उपस्थं)
कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ॥ 92॥ (पाठभेदः - प्रवणानि)
निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः
अहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः ।
मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः
बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ 93॥
अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः ।
स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम् ॥ 94॥
प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः ।
स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत् ॥ 95॥ (पाठभेदः - विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव)
वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च
प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च ।
बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी
पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ 96॥
इदं शरीरं शऋणु सूक्ष्मसञ्ज्ञितं
लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।
सवासनं कर्मफलानुभावकं
स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ 97॥
स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था
स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।
स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत्
कालीननानाविधवासनाभिः ॥ 98॥
कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते
यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा । (पाठभेदः - स्वयञ्ज्योतिरयं)
धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी
न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः । कर्मलेपैः
यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः
न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः ॥ 99॥
सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः ।
वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ॥ 100॥
अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः
सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः ।
बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव
श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ 101॥
उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षु-
त्प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । (पाठभेदः - प्रस्पन्दनाद्य्)
प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः (पाठभेदः - तज्ज्ञाः)
प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ॥ 102॥
अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि ।
अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ॥ 103॥
अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।
सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ॥ 104॥ (पाठभेदः - योगेनावस्थात्रितयम्श्नुते)
विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।
सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ 105॥
आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः ।
स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ।
तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन ॥ 106॥
यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ॥ 107॥
अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः
अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा ।
कार्यानुमेया सुधियैव माया
यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ॥ 108॥
सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो
भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।
साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो (पाठभेदः - अनङ्गाप्युभयात्मिका)
महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥ 109॥
शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या
सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा ।
रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा
गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥ 110॥
विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।
रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं
दुःखादयो ये मनसो विकाराः ॥ 111॥
कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया (पाठभेदः - लोभदम्भाभ्यसूया)
अहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः ।
धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्ति-
र्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः ॥ 112॥ (पाठभेदः - यस्मादेतत्तद्रजो)
एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य
शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा । शक्तिर्यया
सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः
विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः ॥ 113॥ (पाठभेदः - प्रसरस्य)
प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्- (पाठभेदः - सूक्ष्मार्थदृग्)
व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् ।
भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान्
हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ 114॥
अभावना वा विपरीतभावनाऽ- (पाठभेदः - विपरीतभावना)
सम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः ।
संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं
विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ॥ 115॥
अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा-
प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः ।
एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चित्
निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ॥ 116॥
सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि
ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते ।
यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन्
प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥ 117॥
मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः
त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः ।
श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च
दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ 118॥
विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः
स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः ।
तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा
यया सदानन्दरसं समृच्छति ॥ 119॥
अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं
तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः ।
सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था
प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः ॥ 120॥
सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः
बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः ।
सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः (पाठभेदः - सुषुप्तिरत्रास्य)
किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः ॥ 121॥
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः
सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः ।
व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वं
अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ॥ 122॥
माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् ।
असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम् ॥ 123॥
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः ।
यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ 124॥
अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहम्प्रत्ययलम्बनः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ॥ 125॥
यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।
बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ 126॥
यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन । (पाठभेदः - किञ्चन)
यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम् ॥ 127॥
येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन ।
आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम् ॥ 128॥
यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः ।
विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ॥ 129॥
अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः ।
वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ 130॥
एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो
निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः ।
सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो
येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ 131॥
अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां
अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः । (पाठभेदः - उरुप्रकाशः)
आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते
स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ॥ 132॥
ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां
देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् ।
अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो
न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन ॥ 133॥
न जायते नो म्रियते न वर्धते
न क्षीयते नो विकरोति नित्यः ।
विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मि-
न्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ॥ 134॥
प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः
सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः ।
विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था-
स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ॥ 135॥
नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्म-
न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् ।
जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं
प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ 136॥
अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः
प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः ।
येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या
पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ॥ 137॥
अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा
विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ।
ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः
ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शऋणु सखे ॥ 138॥
अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या
स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् ।
समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा
तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ॥ 139॥
तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान्
अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ।
ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः (पाठभेदः - बन्धकगुणैः)
परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ॥ 140॥
महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो
धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । (पाठभेदः - नानावस्थाः)
अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ
निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥ 141॥
भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिः
भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा ।
आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं
तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥ 142॥
कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः
व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् ।
अविरततमसाऽऽत्मन्यावृते मूढबुद्धिं
क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः ॥ 143॥
एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः ।
याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽऽत्मानं भ्रमत्ययम् ॥ 144॥
बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो
रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः ।
अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं
नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ॥ 145॥
अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो
नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः ।
जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख-
प्रवाहपातं जनयत्यमुष्य ॥ 146॥
नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना
छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः ।
विवेकविज्ञानमहासिना विना
धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना ॥ 147॥
श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म
निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य ।
विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं
तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ 148॥
कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति ।
निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ 149॥
तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् ।
तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ 150॥
पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः ।
नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः ॥ 151॥
आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा ।
तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥ 152॥
मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात्
प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् ।
विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं
तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ 153॥
देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोश- (पाठभेदः - कोशो)
श्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । (पाठभेदः - ह्यन्नेन)
त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशि-
र्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ॥ 154॥
पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति (पाठभेदः - जनेरपिमृतेरथ)
जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः ।
नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः
स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ 155॥
पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् ।
तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥ 156॥
देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः ।
सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ॥ 157॥
शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः ।
कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ 158॥
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशा-
वहम्मतिं मूढजनः करोति ।
विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो
निजस्वरूपं परमार्थभूतम् ॥ 159॥
देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः
देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः ।
विवेकविज्ञानवतो महात्मनो
ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ 160॥
अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ ।
सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे
कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व ॥ 161॥
देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां
विद्वानहन्तां न जहाति यावत् ।
तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता-
प्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ 162॥
छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे
यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे ।
यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचि-
ज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु ॥ 163॥
देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां
जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् ।
यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात्
त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ 164॥
कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं
प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ॥
येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः
प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ 165॥
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो (पाठभेदः - नैवात्मायं)
गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।
यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं
स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः ॥ 166॥
ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात्
कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।
सञ्ज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां-
स्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः ॥ 167॥ (पाठभेदः - अनुपूर्य)
पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः
प्रचीयमानो विषयाज्यधारया ।
जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः
मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम् ॥ 168॥ (पाठभेदः - मनोमयोऽग्निर्दहति)
न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता
मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः ।
तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं
विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ॥ 169॥
स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या
भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् ।
तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः
तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ॥ 170॥
सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने
नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः ।
अतो मनःकल्पित एव पुंसः
संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ॥ 171॥
वायुनाऽऽनीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते । (पाठभेदः - वायुना नीयते मेघः पुनस्तेनैव लीयते)
मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ 172॥
देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं
बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन ।
वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चाद्
एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ॥ 173॥
तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः
बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने ।
बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः
मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ 174॥
विवेकवैराग्यगुणातिरेका-
च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।
भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो-
स्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ॥ 175॥
मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु ।
चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ 176॥
मनः प्रसूते विषयानशेषान्
स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः ।
शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान्
गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ 177॥
असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य
देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य ।
अहम्ममेति भ्रमयत्यजस्रं
मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥ 178॥
अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः (पाठभेदः - अध्यासयोगात्)
अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः ।
रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो
जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ 179॥
अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।
येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ॥ 180॥
तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।
विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ॥ 181॥
मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं
निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म ।
सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो
रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः ॥ 182॥
मनोमयो नापि भवेत्परात्मा
ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् ।
दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः
द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ 183॥
बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः ।
विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ 184॥
अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः
विज्ञानसञ्ज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।
ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं
देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ 185॥
अनादिकालोऽयमहंस्वभावो
जीवः समस्तव्यवहारवोढा ।
करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः (पाठभेदः - कर्माण्यनु)
पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ 186॥
भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रज-
न्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः ।
अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्-
स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ॥ 187॥
देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म-
गुणाभिमानः सततं ममेति ।
विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः
प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः ।
अतो भवत्येष उपाधिरस्य
यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ॥ 188॥
योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः । (पाठभेदः - स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः)
कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ 189॥
स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः
तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः ।
सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं
स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥ 190॥
उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा
ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । (पाठभेदः - ऽप्युपाधि)
अयोविकारानविकारिवह्निवत्
सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ॥ 191॥
शिष्य उवाच ।
भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः ।
तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते ॥ 192॥
अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः ।
न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ॥ 193॥
श्रीगुरुरुवाच ।
सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु ।
प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ॥ 194॥
भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः ।
न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥ 195॥
स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य
प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः ।
भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो
मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात् ॥ 196॥
यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता
मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् ।
रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव
भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत् ॥ 197॥ (पाठभेदः - सर्पोऽस्ति)
अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते ।
उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ 198॥
प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति ।
अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ 199॥
अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः ।
यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥ 200॥
जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः । (पाठभेदः - ततोऽन्यत्तु)
सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ 201॥ (पाठभेदः - सम्बन्धः स्वात्मनो)
विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा ।
ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ॥ 202॥
तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ।
ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः ॥ 203॥ (पाठभेदः - प्रत्यगात्मासदात्मनोः)
जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् । (पाठभेदः - पङ्कवदस्पष्टं)
यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ॥ 204॥
असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं
प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ।
ततो निरासः करणीय एव
सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ॥ 205॥ (पाठभेदः - असदात्मनः)
अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् ।
विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः ।
दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥ 206॥
आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता
स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः ।
पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं
सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ॥ 207॥ (पाठभेदः - भूत्वा नन्दति)
आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।
स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना ॥ 208॥
नैवायमानन्दमयः परात्मा
सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।
कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया
विकारसङ्घातसमाहितत्वात् ॥ 209॥
पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः । (पाठभेदः - युक्तितः कृते)
तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ 210॥ (पाठभेदः - तन्निषेधावधिः)
योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः ।
सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥ 211॥
शिष्य उवाच ।
मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु ।
सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो ।
विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता ॥ 212॥ (पाठभेदः - स्वात्मनात्र विपश्चिता)
श्रीगुरुरुवाच ।
सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे ।
अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ॥ 213॥ (पाठभेदः - ऽयमप्यथ)
सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते ।
तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया ॥ 214॥
तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।
कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते ॥ 215॥ (पाठभेदः - नोपपद्यते)
असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते ।
अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ 216॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते
प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा । (पाठभेदः - स्फुरन्नेकधा)
नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहन्धीमुखान् (पाठभेदः - भाजिन)
नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ॥ 217॥
घटोदके बिम्बितमर्कबिम्ब-
मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते ।
तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं
भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ 218॥
घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं
विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः । (पाठभेदः - दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः)
तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः (पाठभेदः - तटस्थितः तत्त्रि)
स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा ॥ 219॥
देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं (पाठभेदः - चित्प्रतिबिम्बमेतं)
विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् ।
द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं
सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ॥ 220॥
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः ।
विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत्
पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः ॥ 221॥
विशोक आनन्दघनो विपश्चित्
स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् ।
नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः
विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ॥ 222॥
ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् ।
येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः ॥ 223॥ (पाठभेदः - सम्पद्यते बुधः)
ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः ।
विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ॥ 224॥
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् ।
नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ॥ 225॥
सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् ।
न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम् ॥ 226॥ (पाठभेदः - परतत्त्वबोधसुदशायाम्)
यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् ।
तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ 227॥
मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः
कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् ।
न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः
कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः ॥ 228॥
केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं
घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते ।
अतो घटः कल्पित एव मोहा-
न्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ 229॥
सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं (पाठभेदः - सदैव)
तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । (पाठभेदः - सन्मात्रमेतन्न)
अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो
विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः ॥ 230॥
ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी
श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा ।
तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं
नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य ॥ 231॥
सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ
नन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता ।
असत्यवादित्वमपीशितुः स्या-
न्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ 232॥
ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः ।
न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत् ॥ 233॥ (पाठभेदः - व्यचीकथत्)
यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् ।
यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ 234॥
अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः
पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् । गुणाहिवत्
आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽ-
धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥ 235॥
भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं
ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः ।
इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते (पाठभेदः - सदेव)
त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ 236॥
अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं
विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् ।
प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं
निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ॥ 237॥
निरस्तमायाकृतसर्वभेदं
नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् । (पाठभेदः - नित्यं ध्रुवं)
अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं
ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति ॥ 238॥
ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् ।
केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥ 239॥
अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् ।
अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः ॥ 240॥ (पाठभेदः - पूर्णं महन्महः)
तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयोः
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् । (पाठभेदः - शोधितयोर्यदित्थम्)
श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग्
एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ 241-
एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः
निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः ।
खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः
कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ 242॥
तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो
न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ।
ईशस्य माया महदादिकारणं
जीवस्य कार्यं शऋणु पञ्चकोशम् ॥ 243॥ (पाठभेदः - पञ्चकोशाः)
एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः
सम्यङ्निरासे न परो न जीवः ।
राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक्-
स्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥ 244॥
अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं
निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् ।
श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधा- (पाठभेदः - प्रमाणानुगृहीतयुक्त्या)
त्तयोर्निरासः करणीय एव ॥ 245॥
नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं
रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । (पाठभेदः - रज्जौ)
इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य
ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ॥ 246॥
ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ
तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये ।
नालं जहत्या न तथाऽजहत्या
किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम् ॥ 247॥ (पाठभेदः - भयार्थैकतयैव)
स देवदत्तोऽयमितीह चैकता
विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते ।
यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये
विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ 248॥
संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः
अखण्डभावः परिचीयते बुधैः ।
एवं महावाक्यशतेन कथ्यते
ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ 249॥
अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य
सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् ।
अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं
जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् ।
ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या
विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ॥ 250॥
मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं (पाठभेदः - मृन्मात्रमेवाभितः)
तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् ।
यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 251॥
निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा
मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः ।
यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत्
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ 252॥
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)
तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।
स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं
स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे ॥ 253॥
जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं
नामरूपगुणदोषवर्जितम् ।
देशकालविषयातिवर्ति यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 254॥
यत्परं सकलवागगोचरं
गोचरं विमलबोधचक्षुषः ।
शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 255॥
षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्-
भावितं न करणैर्विभावितम् ।
बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् (पाठभेदः - भूति यद्)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 256॥
भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं
स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् ।
निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् (पाठभेदः - निरुपमानमृद्धिमत्)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 257॥
जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय-
व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् ।
विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं (पाठभेदः - वनघातकारणं)
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 258॥
अस्तभेदमनपास्तलक्षणं
निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् ।
नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 259॥
एकमेव सदनेककारणं
कारणान्तरनिरास्यकारणम् । (पाठभेदः - सकारणम्)
कार्यकारणविलक्षणं स्वयं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 260॥
निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं
यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् ।
नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 261॥
यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा-
न्नामरूपगुणविक्रियात्मना ।
हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 262॥
यच्चकास्त्यनपरं परात्परं
प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् ।
सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ 263॥
उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं
भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया । (पाठभेदः - भावय प्रथित)
संशयादिरहितं कराम्बुवत्
तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ 264॥
सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं (पाठभेदः - स्वं बोधमात्रं)
विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये ।
तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो (पाठभेदः - तदात्मनैवात्मनि)
विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम् ॥ 265॥ (पाठभेदः - दृश्यजातम्)
बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं
ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् ।
तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां
पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ॥ 266॥
ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा
कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः ।
प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना-
न्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ॥ 267॥
अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि ।
अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ॥ 268॥
ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ।
सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि ॥ 269॥
लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 270॥
लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।
देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ 271
संसारकारागृहमोक्षमिच्छो-
रयोमयं पादनिबन्धशऋङ्खलम् । (पाठभेदः - निबद्ध)
वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं
योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ॥ 272॥
जलादिसंसर्गवशात्प्रभूत- (पाठभेदः - जलादिसम्पर्कवशात्)
दुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना ।
सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्य-
ग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ॥ 273॥
अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासना-
धूलीविलिप्ता परमात्मवासना ।
प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा
प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम् ॥ 274॥ (पाठभेदः - स्फुटा)
अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना ।
नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम् ॥ 275॥ (पाठभेदः - स्फुटा)
यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः
तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् । (पाठभेदः - बाह्यवासनाः)
निःशेषमोक्षे सति वासनानां
आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ॥ 276॥
स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः । (पाठभेदः - स्थित्या)
वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 277॥
तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति ।
तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 278॥
प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः ।
धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 279॥
नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् ।
वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 280॥
श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।
क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 281॥
अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः । (पाठभेदः - अन्नादानविसर्गा)
तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 282॥
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ।
ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 283॥
अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि ।
सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 284॥
प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।
तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ 285॥
निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः ।
क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ 286॥
मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः ।
त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव ॥ 287॥
घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि ।
विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने ॥ 288॥ (पाठभेदः - तूष्णीं)
स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना ।
ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥ 289॥
चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् ।
निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥ 290॥
यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा ।
तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ 291॥
यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं
चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् ।
तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत (पाठभेदः - सृजैत)
शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ 292॥
सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव
नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् ।
जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः
कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ 293॥
अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी
नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् ।
ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं
तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥ 294॥
विकारिणां सर्वविकारवेत्ता
नित्याविकारो भवितुं समर्हति । (पाठभेदः - नित्योऽविकारो)
मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं
पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ 295॥
अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे
पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते ।
कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं
ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ॥ 296॥
त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम-
रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु ।
लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादीं-
स्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ 297॥
सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः ।
तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः ॥ 298॥ (पाठभेदः - तेषामेषां)
यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना ।
तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ 299॥
अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते ।
चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः ॥ 300॥
यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो (पाठभेदः - पुरैषोऽहमिति)
बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया । (पाठभेदः - बुद्ध्याऽविविक्तस्तमसा)
तस्यैव निःशेषतया विनाशे
ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ॥ 301॥
ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहङ्कारघोराहिना
संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः (पाठभेदः - चण्डै)
विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं (पाठभेदः - द्युतिमता)
निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुङ्क्षमः ॥ 302॥
यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे ।
कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै ॥ 303॥
अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या ।
प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ॥ 304॥ (पाठभेदः - विवेकादयम्)
अहङ्कारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा (पाठभेदः - अहङ्कर्तर्यस्मिन्नहमिति)
विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि ।
यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला
प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ॥ 305॥
सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो-
रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः ।
नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते
विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ 306॥
तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं
भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् ।
विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं
भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ॥ 307॥
ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं
सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् ।
तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या
पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ 308॥
समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः
व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् ।
सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति
नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ 309॥
निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः
क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया ।
स एव सञ्जीवनहेतुरस्य
प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ॥ 310॥
देहात्मना संस्थित एव कामी
विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् ।
अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव
भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ॥ 311॥
कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते ।
कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत् ॥ 312॥
वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना ।
वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ 313॥
संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः ।
वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ॥ 314॥ (पाठभेदः - वासना प्रेर्यते ह्यन्तः)
ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः ।
त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ 315॥
सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः । (पाठभेदः - मात्रावलोकनम्)
सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते ॥ 316॥
क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः ।
वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ 317॥ (पाठभेदः - स)
सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति
ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना । (पाठभेदः - विलीना त्वहमादिवासना)
अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां
विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥ 318॥
तमस्तमःकार्यमनर्थजालं
न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे ।
तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ
नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥ 319॥
दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् (पाठभेदः - प्रविलापयन्स्वयं)
सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् ।
समाहितः सन्बहिरन्तरं वा
कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥ 320॥
प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन ।
प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ॥ 321॥
न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ।
ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥ 322॥
विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः ।
विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम् ॥ 323॥
यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति ।
आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ॥ 324॥
लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद्
बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः ।
प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः
सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा ॥ 325॥
विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् ।
सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ 326॥
अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः
विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ ।
समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक्
समाहितात्मा भव सावधानः ॥ 327॥
ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः ।
पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते ॥ 328॥
सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ।
अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजे ।
जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः ।
यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥ 329॥
यदा कदा वापि विपश्चिदेष
ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् ।
पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव
यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ॥ 330॥ (पाठभेदः - यदीक्षितं)
श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे
दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति ।
उपैति दुःखोपरि दुःखजातं
निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ 331॥
सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो
महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् ।
मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद्
दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः ॥ 332॥ (पाठभेदः - चोरचोरयोः)
यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय
स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत्
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या
हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ 333॥
बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं (पाठभेदः - बाह्याभिसन्धिः)
दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् ।
ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं
स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम् ॥ 334॥
बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता
मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् ।
तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो
बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ 335॥
कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी
श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी ।
जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं
स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ 336॥
देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः
मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः ।
सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः
स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥ 337॥
अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु
ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य । (पाठभेदः - ज्ञानात्मन्)
त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः
पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ॥ 338॥
सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः
सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् ।
दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ
सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ॥ 339॥
दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो
बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः ।
सन्न्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः
तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ॥ 340॥
सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । (पाठभेदः - सार्वात्म्य)
समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥ 341॥
आरूढशक्तेरहमो विनाशः
कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः । (पाठभेदः - कर्तुं न)
ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः
तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः ॥ 342॥
अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् ।
विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ 343॥
विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं
निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे ।
दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे
नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् ।
निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो
विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे ॥ 344॥ (पाठभेदः - निक्षेपणं)
सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो
विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् ।
छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं
यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः ॥ 345॥ (पाठभेदः - विमुक्तस्य)
परावरैकत्वविवेकवह्निः
दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् ।
किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं
अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य ॥ 346॥
आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः ।
मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः ॥ 347॥
एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् ।
तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ॥ 348॥
अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान्
मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः ।
तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा (पाठभेदः - तत्कार्यमेव त्रितयं)
दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ॥ 349॥
ततो विकाराः प्रकृतेरहम्मुखा
देहावसाना विषयाश्च सर्वे ।
क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषा- (पाठभेदः - भाविन एष आत्मा)
मसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा ॥ 350॥ (पाठभेदः - मसत्त्वमात्मा तु कदापि)
नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो
बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः ।
अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः
प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा ॥ 351॥
इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य
निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या ।
ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं
तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ॥ 352॥
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा ।
समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम् ॥ 353॥
त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात्
प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।
प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो
विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ 354॥
शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं
कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् ।
तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान्
ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ॥ 355॥
समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं
श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि ।
त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः
नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ 356॥
उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते (पाठभेदः - योगात्स्वयमेव)
चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः ।
तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान्
वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया ॥ 357॥
सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया ।
कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते ॥ 358॥
क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको
ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति । (पाठभेदः - ध्यायन्यथालिं)
तथैव योगी परमात्मतत्त्वं
ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ॥ 359॥
अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं
न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति ।
समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या
ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ॥ 360॥
यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं
त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति ।
तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं
ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम् ॥ 361॥
निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं
पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा ।
तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः (पाठभेदः - स विकल्पवर्जितः)
स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ॥ 362॥
समाधिनाऽनेन समस्तवासना-
ग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः ।
अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा
स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ॥ 363॥
श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।
निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥ 364॥
निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं
ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् ।
नान्यथा चलतया मनोगतेः
प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ॥ 365॥
अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन्
निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।
विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया
कृतं सदेकत्वविलोकनेन ॥ 366॥
योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः । (पाठभेदः - प्रथमं द्वारं)
निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ॥ 367॥
एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः
संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना ।
तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः
तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः ॥ 368॥ प्रयत्नान्मुनेः
वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ
बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि ।
तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे
विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व ॥ 369॥
देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः ।
यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ॥ 370॥
तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् ।
सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ॥ 371॥
अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते ।
त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ 372॥
बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः । (पाठभेदः - सङ्गः)
विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ 373॥
वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत्
पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् ।
विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं
ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥ 374॥
अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः
समाहितस्यैव दृढप्रबोधः ।
प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः
मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ 375॥
वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः
तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् ।
एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं
सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ॥ 376॥
आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृति- (पाठभेदः - मृत्योः सृति)
स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः ।
देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि
त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ॥ 377॥ (पाठभेदः - द्रष्टास्यमलो)
लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं
स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं
ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम् ॥ 378॥ (पाठभेदः - किमन्यैर्भ्रमैः)
अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् ।
चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ॥ 379॥
एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी
विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् । विज्ञानकोशे
लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षण-
मखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय ॥ 380॥
एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया ।
उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ॥ 381॥
अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् ।
उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत् ॥ 382॥ (पाठभेदः - तिष्ठेद्घटपटादिवत्)
विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे
निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे ।
शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन्
पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥ 383॥ (पाठभेदः - पूर्णत्वमेवानु)
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः
स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः ।
विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं
पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ 384॥
घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः
गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् ।
भवति न विविधं तथैव शुद्धं
परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ 385॥
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः । (पाठभेदः - ब्रह्माद्याः स्तम्ब)
ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ 386॥
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके (पाठभेदः - यद्विवेके)
तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।
भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं (पाठभेदः - भ्रान्तिदृष्टा)
रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ 387॥
स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः ।
स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ॥ 388॥
अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च
स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् ।
स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां (पाठभेदः - ह्यवाच्यां)
तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ 389॥
तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि
सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा ।
चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत्
सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥ 390॥
सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः
सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः ।
पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं
वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ 391॥
क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।
ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥ 392॥
आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं (पाठभेदः - निर्विकल्प)
निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् ।
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं
स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ 393॥
वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं
ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः । (पाठभेदः - जगदापराणु सकलं)
ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं
ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम् ॥ 394॥ (पाठभेदः - आनन्दात्मनैव ध्रुवम्)
जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां
प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् ।
निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं
स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ 395॥
शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः
परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः । (पाठभेदः - व्याधिनिरयाः)
यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम्
तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥ 396॥
स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः ।
स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ 397॥
समाहितायां सति चित्तवृत्तौ
परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः
प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः ॥ 398॥ (पाठभेदः - ततः)
असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 399॥
द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि । (पाठभेदः - द्रष्टृदर्शन)
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 400॥
कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 401॥
तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् । (पाठभेदः - यत्र विलीनं)
अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ 402॥
एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् । (पाठभेदः - कथं भवेत्)
सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥ 403॥
न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात्
सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे
न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ 404॥
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।
इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ 405॥
अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् ।
पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥ 406॥
चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन ।
अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ 407॥
किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं
निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् ।
निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 408॥
प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं
समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् ।
निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 409॥
अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं (पाठभेदः - भासवस्तु)
स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् ।
शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं
हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ 410॥
समाहितान्तःकरणः स्वरूपे
विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् ।
विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं (पाठभेदः - गन्धगन्धिलं)
यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ 411-
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् ।
भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ 412॥
छायेव पुंसः परिदृश्यमान-
माभासरूपेण फलानुभूत्या ।
शरीरमाराच्छववन्निरस्तं
पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा ॥ 413॥
सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य (पाठभेदः - स्वमेत्य)
त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे ।
अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु (पाठभेदः - पुनरपि नैव)
स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥ 414॥
समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ (पाठभेदः - परिदह्य)
सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा-
नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ 415॥
प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं
प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् ।
न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता-
ऽऽनन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ 416॥
अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः ।
किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ॥ 417॥
संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।
बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ 418॥
वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् ।
स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥ 419॥
यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् ।
निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥ 420॥
दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् ।
यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् ।
पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ॥ 421॥
विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः
प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् ।
तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ
नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात् ॥ 422॥ (पाठभेदः - नोचेद्विदो)
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः ।
अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥ 423॥ (पाठभेदः - विदुषः किं)
वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः ।
अहम्भावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः ।
लीनवृत्तैरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा ॥ 424॥ (पाठभेदः - वृत्तेर)
ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी-
रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् ।
स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधी-
रास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ॥ 425॥
स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ।
ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ॥ 426॥
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी ।
निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते ।
सुस्थिताऽसौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते ॥ 427॥
यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः ।
प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 428॥
लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः ।
बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 429॥
शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।
यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 430॥ (पाठभेदः - यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः)
वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि ।
अहन्ताममताऽभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 431॥
अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् ।
औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 432॥ (पाठभेदः - प्राप्ते)
गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे ।
सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 433॥
इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि ।
उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 434॥
ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः ।
अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ 435॥
देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहम्भाववर्जितः ।
औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 436॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् ।
भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 437॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
देहेन्द्रियेष्वहम्भाव इदम्भावस्तदन्यके ।
यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ 438॥
जीवेशोभयसंसाररूपदुर्वासनोज्झिता ।
सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥
न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः ।
प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 439॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः ।
समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ 440॥ (पाठभेदः - स जीवन्मुक्त इष्यते)
यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता
नदीप्रवाहा इव वारिराशौ ।
लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां
उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ॥ 441॥
विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः ।
अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥ 442॥
प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् ।
न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना ॥ 443॥
अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि ।
तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ 444॥
निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते ।
ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥ 445॥
सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते ।
फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ॥ 446॥
अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् ।
सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥ 447॥
यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् ।
सुप्तोत्थितस्य किन्तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ॥ 448॥
स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ।
न श्लिष्यति च यत्किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥ 449॥ (पाठभेदः - श्लिष्यते यतिः किञ्चित्)
न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते ।
तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ॥ 450॥
ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान्न नश्यति ।
अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥ 451॥
व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ ।
न तिष्ठति छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ 452॥
प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः
सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः
तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥ 453॥
उपाधितादात्म्यविहीनकेवल-
ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः ।
प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता
स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः ॥ 454॥
न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे
देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे ।
करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां
किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ॥ 455॥
न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा
न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः ।
तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे
न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ॥ 456॥
तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः
सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते ।
स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे
तथा विदः प्राशनमोचनादौ ॥ 457॥
कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् ।
नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ 458॥
अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् । (पाठभेदः - अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक्)
तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥ 459॥
प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः ।
देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥ 460॥
शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ।
अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः । (पाठभेदः - सत्त्वमसत्त्वस्य)
अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ 461॥
ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ।
तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् ॥ 462॥
समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ।
न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् ।
यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः ॥ 463॥
परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 464॥
सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 465॥
प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 466॥
अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् । मनाधेयमना
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 467॥
निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 468॥
अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 469॥
सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ 470॥
निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः (पाठभेदः - निरपास्तभोगाः)
शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः ।
विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते
प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ॥ 471॥
भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः
स्वरूपमानन्दघनं विचार्य । (पाठभेदः - निचाय्य)
विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं
मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ॥ 472॥
समाधिना साधुविनिश्चलात्मना (पाठभेदः - सुनिश्चलात्मना)
पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा ।
निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चे-
च्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते ॥ 473॥ (पाठभेदः - पुनर्विकल्पते)
स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षा-
त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ ।
शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं
चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ 474॥
बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः ।
स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ॥ 475॥
तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा ।
प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ॥ 476॥
स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् ।
संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि ॥ 477॥ (पाठभेदः - सुसुखं तिष्ठेन्)
वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा
ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च ।
अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो
ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम् ॥ 478॥ (पाठभेदः - ब्रह्माद्वितीयं)
इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात्
परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या ।
प्रशमितकरणः समाहितात्मा
क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठतोऽभूत् ॥ 479॥ (पाठभेदः - आत्मनिष्ठितो)
किञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । (पाठभेदः - कञ्चित्कालं)
उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 480॥ (पाठभेदः - व्युत्थाय)
बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः
ब्रह्मात्मनोरेकतयाऽधिगत्या ।
इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने
किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम् ॥ 481॥ (पाठभेदः - सुखमस्य पारम्)
वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते
स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् ।
अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो
यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निर्वृतम् ॥ 482॥
क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ।
अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ 483॥
किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् ।
अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ॥ 484॥
न किञ्चिदत्र पश्यामि न शऋणोमि न वेद्म्यहम् ।
स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ 485॥
नमो नमस्ते गुरवे महात्मने
विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय ।
नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे
भूम्ने सदाऽपारदयाम्बुधाम्ने ॥ 486॥
यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका-
पातधूतभवतापजश्रमः ।
प्राप्तवानहमखण्डवैभवा-
नन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ 487॥
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् ।
नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात् ॥ 488॥
असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः ।
प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः ॥ 489॥ (पाठभेदः - ऽहमतान्तोऽहं)
अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः ।
शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥ 490॥
द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् ।
नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ॥ 491॥
नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् ।
बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 492॥
निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् ।
नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ 493॥
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं
पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः ।
अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी
निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥ 494॥
सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो
ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् ।
भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं
यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा ॥ 495॥
मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ॥ 496॥
स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा-
दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः ।
काले यथा कल्पकवत्सराय-
णर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे ॥ 497॥
आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत्
कदापि मूढैरतिदोषदूषितैः । मूढैर्मति
नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं
मरीचिकावारि महाप्रवाहः ॥ 498॥
आकाशवल्लेपविदूरगोऽहं (पाठभेदः - आकाशवत् कल्पवि)
आदित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् ।
अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहं
अम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ 499॥
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः ।
अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ 500॥
उपाधिरायाति स एव गच्छति
स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते ।
स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं (पाठभेदः - एव जीवन्)
कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ॥ 501॥
न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः
सदैकरूपस्य निरंशकस्य ।
एकात्मको यो निविडो निरन्तरो (पाठभेदः - निबिडो)
व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥ 502॥
पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य
निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः ।
कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः
ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ 503॥
छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा ।
न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ 504॥
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् ।
अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ।
देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥ 505॥ एक्ष्त्र
रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो
वह्नेर्यथा दाहनियामकत्वम् । (पाठभेदः - वाऽयसि दाहकत्वम्)
रज्जोर्यथाऽऽरोपितवस्तुसङ्गः
तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ 506॥
कर्तापि वा कारयितापि नाहं
भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।
द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं
सोऽहं स्वयञ्ज्योतिरनीदृगात्मा ॥ 507॥
चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्य-
मौपाधिकं मूढधियो नयन्ति ।
स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं
कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥ 508॥
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः ।
नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥ 509॥
कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता-
जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः ।
बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः
स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥ 510॥
सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।
किं मेऽसङ्गचितस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति ॥ 511॥ (पाठभेदः - तैः किं मेऽसङ्गचितेर्न ह्यम्बुदडम्बरोऽम्बरं)
अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत्
विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् ।
व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 512॥
सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं
सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् ।
नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं (पाठभेदः - निष्कलं)
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 513॥
यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं
प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् ।
सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ 514॥
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि
निष्कलोऽस्मि निराकृतिः ।
निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि
निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ 515॥
सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः ।
केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ॥ 516॥
स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा
भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् ।
प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने
नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥ 517॥
महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने
भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् । (पाठभेदः - रनुकलम्)
अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया
प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ 518॥
नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः । (पाठभेदः - सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः)
यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ 519॥
इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं
समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् ।
प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः (पाठभेदः - हृदयः)
पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ 520॥
ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः (पाठभेदः - सत्सर्वतः)
पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि ।
रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते (पाठभेदः - विद्यते)
तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ॥ 521॥
कस्तां परानन्दरसानुभूति-
मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । (पाठभेदः - मुत्सृज्य
चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने)
चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ॥ 522॥
असत्पदार्थानुभवेन किञ्चिन्
न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः ।
तदद्वयानन्दरसानुभूत्या
तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥ 523॥
स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । (पाठभेदः - सर्वतः)
स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ॥ 524॥
अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे
विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् ।
तदद्वयानन्दमयात्मना सदा
शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ 525॥
तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः
बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः ।
ब्रह्मात्मनो ब्रह्मविदो महात्मनो
यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ॥ 526॥
नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् ।
विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ॥ 527॥
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा ।
यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ 528॥
न देशकालासनदिग्यमादि-
लक्ष्याद्यपेक्षाऽप्रतिबद्धवृत्तेः । (पाठभेदः - प्रतिबद्ध
संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति)
स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ॥ 529॥
घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्ववेक्षते । (पाठभेदः - अपेक्ष्यते)
विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ 530॥
अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।
न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥ 531॥
देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ।
तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ 532॥
भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा ।
अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥ 533॥
वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ।
येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥ 534॥
एष स्वयञ्ज्योतिरनन्तशक्तिः
आत्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः ।
यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो
जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ 535॥
न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते
न सज्जते नापि विरज्यते च ।
स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं
निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ॥ 536॥
क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः । (पाठभेदः - वस्तुनि)
तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ 537॥
चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु
स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने ।
वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही
सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥ 538॥
विमानमालम्ब्य शरीरमेतद्
भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् ।
परेच्छया बालवदात्मवेत्ता
योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः ॥ 539॥
दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा
त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः ।
उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा
पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ 540॥
कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः । (पाठभेदः - कामान्नी कामरूपी)
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ 541॥
क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः
क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः ।
क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः
चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ॥ 542॥
निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।
नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ॥ 543॥
अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ।
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ 544॥
अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।
प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥ 545॥
स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः
सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।
विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः
कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा ॥ 546॥
तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ।
ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥ 547॥ (पाठभेदः - भ्रान्त्या)
तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ॥ 548॥
अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति । (पाठभेदः - अहिनि)
इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना ॥ 549॥
स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।
दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ॥ 550॥
प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः
संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः ।
सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं
चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ॥ 551॥
नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष
नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।
नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स (पाठभेदः - अपीषदपेक्षते सः)
स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ॥ 552॥
लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ 553॥
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।
उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ॥ 554॥
शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।
तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥ 555॥
यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् । (पाठभेदः - विशीर्णं पर्णमिव)
ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम् ॥ 556॥
सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः
पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा ।
न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा
त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय ॥ 557॥
देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः ।
अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥ 558॥
कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।
पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ 559॥
पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्-
देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः ।
नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या-
नन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः ॥ 560॥ (पाठभेदः - वदास्त एषः)
प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।
अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥ 561॥
अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।
प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ 562॥
पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या (पाठभेदः - कटाम्बराद्या)
दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।
देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं
ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ 563॥
विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।
तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ 564॥
घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।
तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ 565॥
क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ।
संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः ॥ 566॥
एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ।
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥ 567॥
सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः ।
अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥ 568॥
मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ।
यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ॥ 569॥
आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।
नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् ।
यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥ 570॥
बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा
बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।
दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ
यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम् ॥ 571॥ (पाठभेदः - चिदेकमक्षरम्)
अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ।
बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ 572॥
अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ।
निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।
अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥ 573॥
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ 574॥
सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं
परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य ।
अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं (पाठभेदः - बुद्धिः)
स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम् ॥ 575॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः ।
स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥ 576॥
गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः । (पाठभेदः - गुरुरेष)
पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः ॥ 577॥
इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् ।
निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ॥ 578॥
हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां
विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः ।
भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः (पाठभेदः - सुखविमुखाः)
श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥ 579॥
संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा-
खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।
अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय-
त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी ॥ 580॥
॥ इति शङ्कराचार्यविरचितं विवेकचूडामणिः ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥
sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |
govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |
ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||
labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |
yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||
vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)
kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |
ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||
amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |
santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||
uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |
yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |
vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |
bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |
na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |
upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |
mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |
yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |
ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||
brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |
so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |
bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |
cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||
ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |
tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||
etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |
marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |
uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||
śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |
brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |
ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||
svāminnamaste natalokabandho
kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)
śāntā mahānto nivasanti santo
vasantavallokahitaṃ carantaḥ |
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |
santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ
kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |
jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam |
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |
praśāntacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |
yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ
tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |
tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |
tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |
yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |
tayorvivekoditabodhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||
śiṣya uvāca |
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||
ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |
ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||
śrīguruvāca |
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |
bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |
ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |
candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |
kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||
na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |
prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |
vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |
vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||
śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |
tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyantamanityavastuṣu |
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |
tato'vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |
pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |
nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena |
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||
śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca
pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |
viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |
āśāgraho majjayate'ntarāle
nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |
sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||
viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||
mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |
dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |
yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcandanastryādivicitrarūpām |
karoti jīvaḥ svayametadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||
sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |
varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)
karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)
nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |
manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |
svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |
svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañca śravaṇādi pañca
prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||
idaṃ śarīraṃ śaṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |
svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ
yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |
vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-
tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||
antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||
ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā |
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā |
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |
rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)
ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |
dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-
ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)
eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |
bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||
abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)
sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |
saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |
etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit
nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca
daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||
avyaktametattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitireva buddheḥ |
suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)
kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||
dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |
vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||
atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |
yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||
asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |
avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |
viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |
vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||
eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||
jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ
dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |
ayo'gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |
vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ
prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |
tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam |
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)
apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |
ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||
kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ
vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |
aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||
etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |
agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||
ajñānamūlo'yamanātmabandho
naisargiko'nādirananta īritaḥ |
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||
nāstrairna śastrairanilena vahninā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |
viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||
kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||
pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |
tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)
ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||
pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||
deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||
chāyāśarīre pratibimbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |
yathātmabuddhistava nāsti kāci-
jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||
karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||
yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ
pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)
gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |
yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |
sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-
statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)
pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā |
jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyā manaso'tiriktā
mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||
svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |
tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |
ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||
vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)
manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ
bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |
bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||
vivekavairāgyaguṇātirekā-
cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukṣo-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |
caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya
dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |
rajastamodoṣavato'vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||
ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||
anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||
anādikālo'yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |
karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||
bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |
vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||
upādhisambandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)
ayovikārānavikārivahnivat
sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||
śiṣya uvāca |
bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||
ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||
śrīgururuvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |
na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |
bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||
yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |
rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva
bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |
yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||
jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)
sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt |
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||
pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)
yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |
avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |
sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||
śiṣya uvāca |
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |
sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)
śrīgururuvāca |
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |
ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |
tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)
nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||
ghaṭodake bimbitamarkabimba-
mālokya mūḍho ravimeva manyate |
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)
svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||
viśoka ānandaghano vipaścit
svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |
nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |
yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |
na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||
mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ
kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-
nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)
tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī
śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'
nantattvahānirnigamāpramāṇatā |
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |
na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat
āropitasyāsti kimarthavattā'-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |
idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |
praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam || 237||
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |
kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |
aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-
ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |
khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ
kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||
tayorvirodho'yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |
rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-
stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |
śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |
nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |
brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |
yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam |
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniścalam |
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||
ekameva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||
yadvibhāti sadanekadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasamātmalakṣaṇam |
satyacitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||
sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)
vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |
tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||
jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |
pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |
adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |
so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271
saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-
rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)
durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |
saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-
gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||
antaḥśritānantadurantavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā |
prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |
dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||
ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |
tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānandamarūpamakriyam |
tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||
ahampadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||
ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe
piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |
kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |
liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |
teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |
tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||
yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||
brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā
saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||
yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |
kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)
ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||
sadaikarūpasya cidātmano vibho-
rānandamūrteranavadyakīrteḥ |
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||
tato'hamādervinivartya vṛttiṃ
santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||
samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |
sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||
nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ
kvacinna deyo viṣayānucintayā |
sa eva sañjīvanaheturasya
prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |
ato'rthasandhānaparatvameva
bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||
kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe |
tathā'dvayānandarasānubhūtau
naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||
na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |
tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |
vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |
pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ
sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |
samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||
ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau |
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||
saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |
apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |
yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe
dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||
satyābhisandhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam |
mithyābhisandhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)
durvāsanāmeva tatastato'dhikām |
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam |
tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |
jānanhi kuryādasato'valambaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu
jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)
tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |
dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau
sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||
ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |
niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |
chinatti māyākṛtamohabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)
parāvaraikatvavivekavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||
ayo'gniyogādiva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||
tato vikārāḥ prakṛterahammukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve |
kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |
ahampadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |
samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |
ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||
upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)
copādhyapohe svayameva kevalaḥ |
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |
samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)
svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||
samādhinā'nena samastavāsanā-
granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |
antarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||
ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |
tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |
yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |
sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||
āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |
cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||
eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |
śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)
dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekameva || 385||
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayameva paścāt |
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||
taraṅgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |
cideva dehādyahamantametat
sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspandananirvikāram |
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |
svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe |
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||
kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |
vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||
samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |
kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |
svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |
yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |
paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |
tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)
ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |
ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |
līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-
rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |
susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |
prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |
yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)
vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |
ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)
guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||
dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |
audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||
jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau |
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |
na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |
suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |
na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |
na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginyapi ca prapañce |
karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |
nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |
yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||
nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)
śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |
vijñāya tattvaṃ parametadante
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||
samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-
cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)
svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-
tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)
vedāntasiddhāntaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |
akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā |
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)
kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)
utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanorekatayā'dhigatyā |
idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)
vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |
ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||
na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṅgāya saduttamāya |
nityādvayānandarasasvarūpiṇe
bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |
nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |
praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |
śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||
nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||
nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ
purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |
akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī
nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito
jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |
bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |
utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati
nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||
ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |
ahāryavannityaviniścalo'haṃ
ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |
ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya |
ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |
kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |
na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |
dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)
rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||
calatyupādhau pratibimbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |
nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |
buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ
svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |
kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantametat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||
niṣkriyo'smyavikāro'smi
niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||
sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |
kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)
ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |
pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya
candre mahāhlādini dīpyamāne)
citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||
asatpadārthānubhavena kiñcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ |
brahmātmano brahmavido mahātmano
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |
yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)
svavedane kā niyamādyavasthā || 529||
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |
na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |
yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||
eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ
ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |
yameva vijñāya vimuktabandho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca |
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||
vimānamālambya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |
parecchayā bālavadātmavettā
yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||
digambaro vāpi ca sāmbaro vā
tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||
kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |
nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||
sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |
vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |
grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)
itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa
naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)
svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |
avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||
avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)
dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |
dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |
saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||
bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |
niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||
gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |
bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||
|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||
|| oṃ tatsat ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.