Viveka Chudamani — InfoLyter.in

ॐ

ਵਿਵੇਕ ਚੂਡਾਮਣਿ

Viveka Chudamani

Adi Shankaracharya Gurmukhi

ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਗੋਚਰਂ ਤਮਗੋਚਰਮ੍ ।

ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਂ ਸਦ੍ਗੁਰੁਂ ਪ੍ਰਣਤੋऽਸ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 1॥

ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਨਰਜਨ੍ਮ ਦੁਰ੍ਲਭਮਤਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵਿਪ੍ਰਤਾ

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਦਿਕਧਰ੍ਮਮਾਰ੍ਗਪਰਤਾ ਵਿਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਮ੍ ।

ਆਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਵਿਵੇਚਨਂ ਸ੍ਵਨੁਭਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ

ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨੋ ਸ਼ਤਜਨ੍ਮਕੋਟਿਸੁਕृਤੈਃ ਪੁਣ੍ਯੈਰ੍ਵਿਨਾ ਲਭ੍ਯਤੇ ॥ 2॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ਼ਤਕੋਟਿਜਨ੍ਮਸੁ ਕृਤੈਃ)

ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤ੍ਰਯਮੇਵੈਤਦ੍ਦੇਵਾਨੁਗ੍ਰਹਹੇਤੁਕਮ੍ ।

ਮਨੁष੍ਯਤ੍ਵਂ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਂ ਮਹਾਪੁਰੁषਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ॥ 3॥

ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕਥਞ੍ਚਿਨ੍ਨਰਜਨ੍ਮ ਦੁਰ੍ਲਭਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਥਞ੍ਚਿਨ੍)

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।

ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਮੁਕ੍ਤੌ ਨ ਯਤੇਤ ਮੂਢਧੀਃ

ਸ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਹਾ ਸ੍ਵਂ ਵਿਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸਦ੍ਗ੍ਰਹਾਤ੍ ॥ 4॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਤ੍ਮਹਾ ਸ੍ਵਂ)

ਇਤਃ ਕੋ ਨ੍ਵਸ੍ਤਿ ਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਮਾਦ੍ਯਤਿ ।

ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਮਾਨੁषਂ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪੌਰੁषਮ੍ ॥ 5॥

ਵਦਨ੍ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਜਨ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਠਨ੍ਤੁ)

ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਜਨ੍ਤੁ ਦੇਵਤਾਃ ।

ਆਤ੍ਮੈਕ੍ਯਬੋਧੇਨ ਵਿਨਾਪਿ ਮੁਕ੍ਤਿ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਨਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਃ ਨ)

ਰ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਤਾਨ੍ਤਰੇऽਪਿ ॥ 6॥

ਅਮृਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯੇਵ ਹਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।

ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਕਰ੍ਮਣੋ ਮੁਕ੍ਤੇਰਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਂ ਯਤਃ ॥ 7॥

ਅਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍

ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਸੁਖਸ੍ਪृਹਃ ਸਨ੍ ।

ਸਨ੍ਤਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸਮੁਪੇਤ੍ਯ ਦੇਸ਼ਿਕਂ

ਤੇਨੋਪਦਿष੍ਟਾਰ੍ਥਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ ॥ 8॥

ਉਦ੍ਧਰੇਦਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਮਗ੍ਨਂ ਸਂਸਾਰਵਾਰਿਧੌ ।

ਯੋਗਾਰੂਢਤ੍ਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 9॥

ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।

ਯਤ੍ਯਤਾਂ ਪਣ੍ਡਿਤੈਰ੍ਧੀਰੈਰਾਤ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸ ਉਪਸ੍ਥਿਤੈਃ ॥ 10॥

ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ ਕਰ੍ਮ ਨ ਤੁ ਵਸ੍ਤੂਪਲਬ੍ਧਯੇ ।

ਵਸ੍ਤੁਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਚਾਰੇਣ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰ੍ਮਕੋਟਿਭਿਃ ॥ 11॥

ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਚਾਰਤਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਰਜ੍ਜੁਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣਾ ।

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੋਦਿਤਮਹਾਸਰ੍ਪਭਯਦੁਃਖਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ 12॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੋ)

ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਦृष੍ਟੋ ਵਿਚਾਰੇਣ ਹਿਤੋਕ੍ਤਿਤਃ ।

ਨ ਸ੍ਨਾਨੇਨ ਨ ਦਾਨੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼ਤੇਨ ਵਾ ॥ 13॥

ਅਧਿਕਾਰਿਣਮਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਫਲਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।

ਉਪਾਯਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਹਕਾਰਿਣਃ ॥ 14॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯਾਂ)

ਅਤੋ ਵਿਚਾਰਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸੋਰਾਤ੍ਮਵਸ੍ਤੁਨਃ ॥

ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦਯਾਸਿਨ੍ਧੁਂ ਗੁਰੁਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 15॥

ਮੇਧਾਵੀ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨੂਹਾਪੋਹਵਿਚਕ੍षਣਃ ।

ਅਧਿਕਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਲਕ੍षਿਤਃ ॥ 16॥

ਵਿਵੇਕਿਨੋ ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮਾਦਿਗੁਣਸ਼ਾਲਿਨਃ ।

ਮੁਮੁਕ੍षੋਰੇਵ ਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਿਜ੍ਞਾਸਾਯੋਗ੍ਯਤਾ ਮਤਾ ॥ 17॥

ਸਾਧਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕਥਿਤਾਨਿ ਮਨੀषਿਭਿਃ ।

ਯੇषੁ ਸਤ੍ਸ੍ਵੇਵ ਸਨ੍ਨਿष੍ਠਾ ਯਦਭਾਵੇ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ॥ 18॥

ਆਦੌ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ ਪਰਿਗਣ੍ਯਤੇ ।

ਇਹਾਮੁਤ੍ਰਫਲਭੋਗਵਿਰਾਗਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।

ਸ਼ਮਾਦਿषਟ੍ਕਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 19॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਂ ਜਗਨ੍ਮਿਥ੍ਯੇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੋ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।

ਸੋऽਯਂ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ ॥ 20॥

ਤਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਜਿਹਾਸਾ ਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ ਯਾ)

ਦੇਹਾਦਿਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਨਿਤ੍ਯੇ ਭੋਗਵਸ੍ਤੁਨਿ ॥ 21॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭੋਗ੍ਯਵਸ੍ਤੁਨਿ)

ਵਿਰਜ੍ਯ ਵਿषਯਵ੍ਰਾਤਾਦ੍ਦੋषਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ।

ਸ੍ਵਲਕ੍ष੍ਯੇ ਨਿਯਤਾਵਸ੍ਥਾ ਮਨਸਃ ਸ਼ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 22॥

ਵਿषਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਾਵਰ੍ਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਵਗੋਲਕੇ ।

ਉਭਯੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ ਦਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।

ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਲਮ੍ਬਨਂ ਵृਤ੍ਤੇਰੇषੋਪਰਤਿਰੁਤ੍ਤਮਾ ॥ 23॥

ਸਹਨਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨਾਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।

ਚਿਨ੍ਤਾਵਿਲਾਪਰਹਿਤਂ ਸਾ ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ॥ 24॥

ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗੁਰੁਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਵਧਾਰਣਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵਧਾਰਣਾ)

ਸਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਕਥਿਤਾ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਯਯਾ ਵਸ੍ਤੂਪਲਭ੍ਯਤੇ ॥ 25॥

ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਰ੍ਵਦਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਯਗਾਸ੍ਥਾਪਨਂ)

ਤਤ੍ਸਮਾਧਾਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਾਲਨਮ੍ ॥ 26॥

ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਦੇਹਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਬਨ੍ਧਾਨਜ੍ਞਾਨਕਲ੍ਪਿਤਾਨ੍ ।

ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਾਵਬੋਧੇਨ ਮੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਾ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤਾ ॥ 27॥

ਮਨ੍ਦਮਧ੍ਯਮਰੂਪਾਪਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਸ਼ਮਾਦਿਨਾ ।

ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਗੁਰੋਃ ਸੇਯਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾ ਸੂਯਤੇ ਫਲਮ੍ ॥ 28॥

ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਚ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਰ੍ਥਵਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯੁਃ ਫਲਵਨ੍ਤਃ ਸ਼ਮਾਦਯਃ ॥ 29॥

ਏਤਯੋਰ੍ਮਨ੍ਦਤਾ ਯਤ੍ਰ ਵਿਰਕ੍ਤਤ੍ਵਮੁਮੁਕ੍षਯੋਃ ।

ਮਰੌ ਸਲਿਲਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਮਾਦੇਰ੍ਭਾਨਮਾਤ੍ਰਤਾ ॥ 30॥

ਮੋਕ੍षਕਾਰਣਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਾਂ ਭਕ੍ਤਿਰੇਵ ਗਰੀਯਸੀ ।

ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ॥ 31॥

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਪਰੇ ਜਗੁਃ ।

ਉਕ੍ਤਸਾਧਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜਿਜ੍ਞਾਸੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਉਪਸੀਦੇਦ੍ਗੁਰੁਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬਨ੍ਧਵਿਮੋਕ੍षਣਮ੍ ॥ 32॥

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੋऽਵृਜਿਨੋऽਕਾਮਹਤੋ ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤਮਃ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯੁਪਰਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰਿਨ੍ਧਨ ਇਵਾਨਲਃ ।

ਅਹੇਤੁਕਦਯਾਸਿਨ੍ਧੁਰ੍ਬਨ੍ਧੁਰਾਨਮਤਾਂ ਸਤਾਮ੍ ॥ 33॥

ਤਮਾਰਾਧ੍ਯ ਗੁਰੁਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਹ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯਸੇਵਨੈਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਹ੍ਵਃ)

ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਤਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪृਚ੍ਛੇਜ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 34॥

ਸ੍ਵਾਮਿਨ੍ਨਮਸ੍ਤੇ ਨਤਲੋਕਬਨ੍ਧੋ

ਕਾਰੁਣ੍ਯਸਿਨ੍ਧੋ ਪਤਿਤਂ ਭਵਾਬ੍ਧੌ ।

ਮਾਮੁਦ੍ਧਰਾਤ੍ਮੀਯਕਟਾਕ੍षਦृष੍ਟ੍ਯਾ

ऋਜ੍ਵ੍ਯਾਤਿਕਾਰੁਣ੍ਯਸੁਧਾਭਿਵृष੍ਟ੍ਯਾ ॥ 35॥

ਦੁਰ੍ਵਾਰਸਂਸਾਰਦਵਾਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤਂ

ਦੋਧੂਯਮਾਨਂ ਦੁਰਦृष੍ਟਵਾਤੈਃ ।

ਭੀਤਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ ਪਰਿਪਾਹਿ ਮृਤ੍ਯੋਃ

ਸ਼ਰਣ੍ਯਮਨ੍ਯਦ੍ਯਦਹਂ ਨ ਜਾਨੇ ॥ 36॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨ੍ਯਂ)

ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤੋ

ਵਸਨ੍ਤਵਲ੍ਲੋਕਹਿਤਂ ਚਰਨ੍ਤਃ ।

ਤੀਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਭੀਮਭਵਾਰ੍ਣਵਂ ਜਨਾ-

ਨਹੇਤੁਨਾਨ੍ਯਾਨਪਿ ਤਾਰਯਨ੍ਤਃ ॥ 37॥

ਅਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਯਤ੍ਪਰ-

ਸ਼੍ਰਮਾਪਨੋਦਪ੍ਰਵਣਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।

ਸੁਧਾਂਸ਼ੁਰੇष ਸ੍ਵਯਮਰ੍ਕਕਰ੍ਕਸ਼-

ਪ੍ਰਭਾਭਿਤਪ੍ਤਾਮਵਤਿ ਕ੍षਿਤਿਂ ਕਿਲ ॥ 38॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤਿਕਲਿਤੈਃ ਪੂਤੈਃ ਸੁਸ਼ੀਤੈਰ੍ਯੁਤੈ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਸ਼ੀਤੈਃ ਸਿਤੈਃ)

ਰ੍ਯੁष੍ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਕਲਸ਼ੋਜ੍ਝਿਤੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸੁਖੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯਾਮृਤੈਃ ਸੇਚਯ ।

ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਂ ਭਵਤਾਪਦਾਵਦਹਨਜ੍ਵਾਲਾਭਿਰੇਨਂ ਪ੍ਰਭੋ

ਧਨ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਭਵਦੀਕ੍षਣਕ੍षਣਗਤੇਃ ਪਾਤ੍ਰੀਕृਤਾਃ ਸ੍ਵੀਕृਤਾਃ ॥ 39॥

ਕਥਂ ਤਰੇਯਂ ਭਵਸਿਨ੍ਧੁਮੇਤਂ

ਕਾ ਵਾ ਗਤਿਰ੍ਮੇ ਕਤਮੋऽਸ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਃ ।

ਜਾਨੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕृਪਯਾऽਵ ਮਾਂ ਪ੍ਰਭੋ

ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਕ੍षਤਿਮਾਤਨੁष੍ਵ ॥ 40॥

ਤਥਾ ਵਦਨ੍ਤਂ ਸ਼ਰਣਾਗਤਂ ਸ੍ਵਂ

ਸਂਸਾਰਦਾਵਾਨਲਤਾਪਤਪ੍ਤਮ੍ ।

ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਕਾਰੁਣ੍ਯਰਸਾਰ੍ਦ੍ਰਦृष੍ਟ੍ਯਾ

ਦਦ੍ਯਾਦਭੀਤਿਂ ਸਹਸਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ 41॥

ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸ ਤਸ੍ਮਾ ਉਪਸਤ੍ਤਿਮੀਯੁषੇ

ਮੁਮੁਕ੍षਵੇ ਸਾਧੁ ਯਥੋਕ੍ਤਕਾਰਿਣੇ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਯ ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਾਯ

ਤਤ੍ਤ੍ਵੋਪਦੇਸ਼ਂ ਕृਪਯੈਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ॥ 42॥

ਮਾ ਭੈष੍ਟ ਵਿਦ੍ਵਂਸ੍ਤਵ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਪਾਯਃ

ਸਂਸਾਰਸਿਨ੍ਧੋਸ੍ਤਰਣੇऽਸ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਃ ।

ਯੇਨੈਵ ਯਾਤਾ ਯਤਯੋऽਸ੍ਯ ਪਾਰਂ

ਤਮੇਵ ਮਾਰ੍ਗਂ ਤਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਾਮਿ ॥ 43॥

ਅਸ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯੋ ਮਹਾਨ੍ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਂਸਾਰਭਯਨਾਸ਼ਨਃ ।

ਤੇਨ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਭਵਾਮ੍ਭੋਧਿਂ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਮਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ ॥ 44॥

ਵੇਦਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਵਿਚਾਰੇਣ ਜਾਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।

ਤੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਸਂਸਾਰਦੁਃਖਨਾਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯਨੁ ॥ 45॥

ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਭਕ੍ਤਿਧ੍ਯਾਨਯੋਗਾਨ੍ਮੁਮੁਕ੍षੋਃ

ਮੁਕ੍ਤੇਰ੍ਹੇਤੂਨ੍ਵਕ੍ਤਿ ਸਾਕ੍षਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤੇਰ੍ਗੀਃ ।

ਯੋ ਵਾ ਏਤੇष੍ਵੇਵ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਮੁष੍ਯ

ਮੋਕ੍षੋऽਵਿਦ੍ਯਾਕਲ੍ਪਿਤਾਦ੍ਦੇਹਬਨ੍ਧਾਤ੍ ॥ 46॥

ਅਜ੍ਞਾਨਯੋਗਾਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਵ

ਹ੍ਯਨਾਤ੍ਮਬਨ੍ਧਸ੍ਤਤ ਏਵ ਸਂਸृਤਿਃ ।

ਤਯੋਰ੍ਵਿਵੇਕੋਦਿਤਬੋਧਵਹ੍ਨਿਃ

ਅਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਦਹੇਤ੍ਸਮੂਲਮ੍ ॥ 47॥

ਸ਼ਿष੍ਯ ਉਵਾਚ ।

ਕृਪਯਾ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਸ੍ਵਾਮਿਨ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋऽਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਮਯਾ ।

ਯਦੁਤ੍ਤਰਮਹਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕृਤਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਂ ਭਵਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ ॥ 48॥

ਕੋ ਨਾਮ ਬਨ੍ਧਃ ਕਥਮੇष ਆਗਤਃ

ਕਥਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸ੍ਯ ਕਥਂ ਵਿਮੋਕ੍षਃ ।

ਕੋऽਸਾਵਨਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮਃ ਕ ਆਤ੍ਮਾ

ਤਯੋਰ੍ਵਿਵੇਕਃ ਕਥਮੇਤਦੁਚ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 49॥

ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਵਾਚ ।

ਧਨ੍ਯੋऽਸਿ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋऽਸਿ ਪਾਵਿਤਂ ਤੇ ਕੁਲਂ ਤ੍ਵਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਾਵਿਤਂ)

ਯਦਵਿਦ੍ਯਾਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭਵਿਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥ 50॥

ऋਣਮੋਚਨਕਰ੍ਤਾਰਃ ਪਿਤੁਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸੁਤਾਦਯਃ ।

ਬਨ੍ਧਮੋਚਨਕਰ੍ਤਾ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯੋ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ ॥ 51॥

ਮਸ੍ਤਕਨ੍ਯਸ੍ਤਭਾਰਾਦੇਰ੍ਦੁਃਖਮਨ੍ਯੈਰ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ ।

ਕ੍षੁਧਾਦਿਕृਤਦੁਃਖਂ ਤੁ ਵਿਨਾ ਸ੍ਵੇਨ ਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ ॥ 52॥

ਪਥ੍ਯਮੌषਧਸੇਵਾ ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਰੋਗਿਣਾ ।

ਆਰੋਗ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਦृष੍ਟਾऽਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਾਨੁष੍ਠਿਤਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 53॥

ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ੍ਫੁਟਬੋਧਚਕ੍षੁषਾ

ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਵੇਦ੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਪਣ੍ਡਿਤੇਨ ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਜਚਕ੍षੁषੈਵ

ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਨ੍ਯੈਰਵਗਮ੍ਯਤੇ ਕਿਮ੍ ॥ 54॥

ਅਵਿਦ੍ਯਾਕਾਮਕਰ੍ਮਾਦਿਪਾਸ਼ਬਨ੍ਧਂ ਵਿਮੋਚਿਤੁਮ੍ ।

ਕਃ ਸ਼ਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵਿਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਕਲ੍ਪਕੋਟਿਸ਼ਤੈਰਪਿ ॥ 55॥

ਨ ਯੋਗੇਨ ਨ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਬੋਧੇਨ ਮੋਕ੍षਃ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ॥ 56॥

ਵੀਣਾਯਾ ਰੂਪਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਵਾਦਨਸੌष੍ਠਵਮ੍ ।

ਪ੍ਰਜਾਰਞ੍ਜਨਮਾਤ੍ਰਂ ਤਨ੍ਨ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥ 57॥

ਵਾਗ੍ਵੈਖਰੀ ਸ਼ਬ੍ਦਝਰੀ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਕੌਸ਼ਲਮ੍ ।

ਵੈਦੁष੍ਯਂ ਵਿਦੁषਾਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਭੁਕ੍ਤਯੇ ਨ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤਯੇ ॥ 58॥

ਅਵਿਜ੍ਞਾਤੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧੀਤਿਸ੍ਤੁ ਨਿष੍ਫਲਾ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਤੇऽਪਿ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧੀਤਿਸ੍ਤੁ ਨਿष੍ਫਲਾ ॥ 59॥

ਸ਼ਬ੍ਦਜਾਲਂ ਮਹਾਰਣ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਮਣਕਾਰਣਮ੍ ।

ਅਤਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 60॥ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵ

ਅਜ੍ਞਾਨਸਰ੍ਪਦष੍ਟਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨੌषਧਂ ਵਿਨਾ ।

ਕਿਮੁ ਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਕਿਮੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਕਿਮੌषਧੈਃ ॥ 61॥

ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਿਨਾ ਪਾਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰੌषਧਸ਼ਬ੍ਦਤਃ ।

ਵਿਨਾऽਪਰੋਕ੍षਾਨੁਭਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 62॥

ਅਕृਤ੍ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਵਿਲਯਮਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਕੁਤੋ ਮੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਫਲੈਰ੍ਨृਣਾਮ੍ ॥ 63॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਾਹ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੈਃ)

ਅਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸਂਹਾਰਮਗਤ੍ਵਾਖਿਲਭੂਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਰਾਜਾਹਮਿਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨੋ ਰਾਜਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 64॥

ਆਪ੍ਤੋਕ੍ਤਿਂ ਖਨਨਂ ਤਥੋਪਰਿਸ਼ਿਲਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍षਣਂ ਸ੍ਵੀਕृਤਿਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਰਿਸ਼ਿਲਾਪਾਕਰ੍षਣਂ)

ਨਿਕ੍षੇਪਃ ਸਮਪੇਕ੍षਤੇ ਨ ਹਿ ਬਹਿਃਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ।

ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋਪਦੇਸ਼ਮਨਨਧ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਲਭ੍ਯਤੇ

ਮਾਯਾਕਾਰ੍ਯਤਿਰੋਹਿਤਂ ਸ੍ਵਮਮਲਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਦੁਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 65॥

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।

ਸ੍ਵੈਰੇਵ ਯਤ੍ਨਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਰੋਗਾਦਾਵਿਵ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ ॥ 66॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਰੋਗਾਦੇਰਿਵ)

ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾਦ੍ਯ ਕृਤਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਵਰੀਯਾਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਨ੍ਮਤਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਮਤਃ)

ਸੂਤ੍ਰਪ੍ਰਾਯੋ ਨਿਗੂਢਾਰ੍ਥੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮੁਮੁਕ੍षੁਭਿਃ ॥ 67॥

ਸ਼ऋਣੁष੍ਵਾਵਹਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਯਨ੍ਮਯਾ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ ।

ਤਦੇਤਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਤ੍ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਿਮੋਕ੍ष੍ਯਸੇ ॥ 68॥

ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ

ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਤ੍ਯਨ੍ਤਮਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁषੁ ।

ਤਤਃ ਸ਼ਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦਮਸ੍ਤਿਤਿਕ੍षਾ

ਨ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਖਿਲਕਰ੍ਮਣਾਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 69॥

ਤਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਨ੍ਮਨਨਂ ਸਤਤ੍ਤ੍ਵ-

ਧ੍ਯਾਨਂ ਚਿਰਂ ਨਿਤ੍ਯਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਮੁਨੇਃ ।

ਤਤੋऽਵਿਕਲ੍ਪਂ ਪਰਮੇਤ੍ਯ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍

ਇਹੈਵ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸੁਖਂ ਸਮृਚ੍ਛਤਿ ॥ 70॥

ਯਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਤਵੇਦਾਨੀਮਾਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਵਿਵੇਚਨਮ੍ ।

ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਮਯਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਧਾਰਯ ॥ 71॥

ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਮੇਦਃਪਲਰਕ੍ਤਚਰ੍ਮ-

ਤ੍ਵਗਾਹ੍ਵਯੈਰ੍ਧਾਤੁਭਿਰੇਭਿਰਨ੍ਵਿਤਮ੍ ।

ਪਾਦੋਰੁਵਕ੍षੋਭੁਜਪृष੍ਠਮਸ੍ਤਕੈਃ

ਅਙ੍ਗੈਰੁਪਾਙ੍ਗੈਰੁਪਯੁਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ ॥ 72॥

ਅਹਮ੍ਮਮੇਤਿ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ

ਮੋਹਾਸ੍ਪਦਂ ਸ੍ਥੂਲਮਿਤੀਰ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ।

ਨਭੋਨਭਸ੍ਵਦ੍ਦਹਨਾਮ੍ਬੁਭੂਮਯਃ

ਸੂਕ੍ष੍ਮਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ॥ 73॥

ਪਰਸ੍ਪਰਾਂਸ਼ੈਰ੍ਮਿਲਿਤਾਨਿ ਭੂਤ੍ਵਾ

ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਚ ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਹੇਤਵਃ ।

ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤਦੀਯਾ ਵਿषਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਸੁਖਾਯ ਭੋਕ੍ਤੁਃ ॥ 74॥

ਯ ਏषੁ ਮੂਢਾ ਵਿषਯੇषੁ ਬਦ੍ਧਾ

ਰਾਗੋਰੁਪਾਸ਼ੇਨ ਸੁਦੁਰ੍ਦਮੇਨ ।

ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਚ੍ਚੈਃ

ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਦੂਤੇਨ ਜਵੇਨ ਨੀਤਾਃ ॥ 75॥

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ

ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਪੁਃ ਸ੍ਵਗੁਣੇਨ ਬਦ੍ਧਾਃ ।

ਕੁਰਙ੍ਗਮਾਤਙ੍ਗਪਤਙ੍ਗਮੀਨ-

ਭृਙ੍ਗਾ ਨਰਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਞ੍ਚਿਤਃ ਕਿਮ੍ ॥ 76॥

ਦੋषੇਣ ਤੀਵ੍ਰੋ ਵਿषਯਃ ਕृष੍ਣਸਰ੍ਪਵਿषਾਦਪਿ ।

ਵਿषਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾਰਂ ਚਕ੍षੁषਾਪ੍ਯਯਮ੍ ॥ 77॥

ਵਿषਯਾਸ਼ਾਮਹਾਪਾਸ਼ਾਦ੍ਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸੁਦੁਸ੍ਤ੍ਯਜਾਤ੍ ।

ਸ ਏਵ ਕਲ੍ਪਤੇ ਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਨਾਨ੍ਯਃ षਟ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੇਦ੍ਯਪਿ ॥ 78॥

ਆਪਾਤਵੈਰਾਗ੍ਯਵਤੋ ਮੁਮੁਕ੍षੂਨ੍

ਭਵਾਬ੍ਧਿਪਾਰਂ ਪ੍ਰਤਿਯਾਤੁਮੁਦ੍ਯਤਾਨ੍ ।

ਆਸ਼ਾਗ੍ਰਹੋ ਮਜ੍ਜਯਤੇऽਨ੍ਤਰਾਲੇ

ਨਿਗृਹ੍ਯ ਕਣ੍ਠੇ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਵੇਗਾਤ੍ ॥ 79॥

ਵਿषਯਾਖ੍ਯਗ੍ਰਹੋ ਯੇਨ ਸੁਵਿਰਕ੍ਤ੍ਯਸਿਨਾ ਹਤਃ ।

ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਭਵਾਮ੍ਭੋਧੇਃ ਪਾਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਵਰ੍ਜਿਤਃ ॥ 80॥

ਵਿषਮਵਿषਯਮਾਰ੍ਗੈਰ੍ਗਚ੍ਛਤੋऽਨਚ੍ਛਬੁਦ੍ਧੇਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿषਯਮਾਰ੍ਗੇ ਗਚ੍ਛਤੋ)

ਪ੍ਰਤਿਪਦਮਭਿਯਾਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਰਪ੍ਯੇष ਵਿਦ੍ਧਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਤਿਪਦਮਭਿਘਾਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਰਪ੍ਯੇष ਸਿਦ੍ਧਃ)

ਹਿਤਸੁਜਨਗੁਰੂਕ੍ਤ੍ਯਾ ਗਚ੍ਛਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ

ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਫਲਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ॥ 81॥

ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਕਾਙ੍ਕ੍षਾ ਯਦਿ ਵੈ ਤਵਾਸ੍ਤਿ

ਤ੍ਯਜਾਤਿਦੂਰਾਦ੍ਵਿषਯਾਨ੍ਵਿषਂ ਯਥਾ ।

ਪੀਯੂषਵਤ੍ਤੋषਦਯਾਕ੍षਮਾਰ੍ਜਵ-

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਾਨ੍ਤੀਰ੍ਭਜ ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਰਾਤ੍ ॥ 82॥

ਅਨੁਕ੍षਣਂ ਯਤ੍ਪਰਿਹृਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਯਂ

ਅਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਕृਤਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षਣਮ੍ ।

ਦੇਹਃ ਪਰਾਰ੍ਥੋऽਯਮਮੁष੍ਯ ਪੋषਣੇ

ਯਃ ਸਜ੍ਜਤੇ ਸ ਸ੍ਵਮਨੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ॥ 83॥

ਸ਼ਰੀਰਪੋषਣਾਰ੍ਥੀ ਸਨ੍ ਯ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਦਿਦृਕ੍षਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦਿਦृਕ੍षਤੇ)

ਗ੍ਰਾਹਂ ਦਾਰੁਧਿਯਾ ਧृਤ੍ਵਾ ਨਦੀਂ ਤਰ੍ਤੁਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ 84॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਇਚ੍ਛਤਿ)

ਮੋਹ ਏਵ ਮਹਾਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਮੁਮੁਕ੍षੋਰ੍ਵਪੁਰਾਦਿषੁ ।

ਮੋਹੋ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤੋ ਯੇਨ ਸ ਮੁਕ੍ਤਿਪਦਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 85॥

ਮੋਹਂ ਜਹਿ ਮਹਾਮृਤ੍ਯੁਂ ਦੇਹਦਾਰਸੁਤਾਦਿषੁ ।

ਯਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਮੁਨਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ॥ 86॥

ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਰੁਧਿਰਸ੍ਨਾਯੁਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸਙ੍ਕੁਲਮ੍ ।

ਪੂਰ੍ਣਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀषਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮਿਦਂ ਵਪੁਃ ॥ 87॥

ਪਞ੍ਚੀਕृਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਥੂਲੇਭ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ।

ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਿਦਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਭੋਗਾਯਤਨਮਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਅਵਸ੍ਥਾ ਜਾਗਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥੂਲਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵੋ ਯਤਃ ॥ 88॥

ਬਾਹ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸ੍ਥੂਲਪਦਾਰ੍ਥਸੇਵਾਂ

ਸ੍ਰਕ੍ਚਨ੍ਦਨਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਮ੍ ।

ਕਰੋਤਿ ਜੀਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਤਦਾਤ੍ਮਨਾ

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਰ੍ਵਪੁषੋऽਸ੍ਯ ਜਾਗਰੇ ॥ 89॥

ਸਰ੍ਵੋऽਪਿ ਬਾਹ੍ਯਸਂਸਾਰਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਯਦਾਸ਼੍ਰਯਃ ।

ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੇਹਮਿਦਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਗृਹਵਦ੍ਗृਹਮੇਧਿਨਃ ॥ 90॥

ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਜਰਾਮਰਣਾਨਿ ਧਰ੍ਮਾਃ

ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਯੋ ਬਹੁਵਿਧਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਤਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਃ ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਦਿਨਿਯਮਾ ਬਹੁਧਾऽऽਮਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ

ਪੂਜਾਵਮਾਨਬਹੁਮਾਨਮੁਖਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਃ ॥ 91॥

ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਤ੍ਵਗਕ੍षਿ

ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਵਿषਯਾਵਬੋਧਨਾਤ੍ ।

ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਾ ਗੁਦਮਪ੍ਯੁਪਸ੍ਥਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਉਪਸ੍ਥਂ)

ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਵਣੇਨ ਕਰ੍ਮਸੁ ॥ 92॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਵਣਾਨਿ)

ਨਿਗਦ੍ਯਤੇऽਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਮਨੋਧੀਃ

ਅਹਙ੍ਕृਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਵਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ ।

ਮਨਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਨਾਦਿਭਿਃ

ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਧ੍ਯਵਸਾਯਧਰ੍ਮਤਃ ॥ 93॥

ਅਤ੍ਰਾਭਿਮਾਨਾਦਹਮਿਤ੍ਯਹਙ੍ਕृਤਿਃ ।

ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਗੁਣੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ॥ 94॥

ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਵ੍ਯਾਨੋਦਾਨਸਮਾਨਾ ਭਵਤ੍ਯਸੌ ਪ੍ਰਾਣਃ ।

ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵृਤ੍ਤਿਭੇਦਾਦ੍ਵਿਕृਤਿਭੇਦਾਤ੍ਸੁਵਰ੍ਣਸਲਿਲਾਦਿਵਤ੍ ॥ 95॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਕृਤੇਰ੍ਭੇਦਾਤ੍ਸੁਵਰ੍ਣਸਲਿਲਮਿਵ)

ਵਾਗਾਦਿ ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿ ਪਞ੍ਚ

ਪ੍ਰਾਣਾਦਿ ਪਞ੍ਚਾਭ੍ਰਮੁਖਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ।

ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਪਿ ਚ ਕਾਮਕਰ੍ਮਣੀ

ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਸ਼ਰੀਰਮਾਹੁਃ ॥ 96॥

ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼‍ऋਣੁ ਸੂਕ੍ष੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਂ

ਲਿਙ੍ਗਂ ਤ੍ਵਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।

ਸਵਾਸਨਂ ਕਰ੍ਮਫਲਾਨੁਭਾਵਕਂ

ਸ੍ਵਾਜ੍ਞਾਨਤੋऽਨਾਦਿਰੁਪਾਧਿਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 97॥

ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾ

ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਰਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਭਾਤਿ ਯਤ੍ਰ ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਜਾਗ੍ਰਤ੍

ਕਾਲੀਨਨਾਨਾਵਿਧਵਾਸਨਾਭਿਃ ॥ 98॥

ਕਰ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਾਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯ ਰਾਜਤੇ

ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਂ ਭਾਤਿ ਹ੍ਯਯਂ ਪਰਾਤ੍ਮਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਯਂ)

ਧੀਮਾਤ੍ਰਕੋਪਾਧਿਰਸ਼ੇषਸਾਕ੍षੀ

ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਕृਤਕਰ੍ਮਲੇਸ਼ੈਃ । ਕਰ੍ਮਲੇਪੈਃ

ਯਸ੍ਮਾਦਸਙ੍ਗਸ੍ਤਤ ਏਵ ਕਰ੍ਮਭਿਃ

ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਪਾਧਿਨਾ ਕृਤੈਃ ॥ 99॥

ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪृਤਿਕਰਣਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਦਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪੁਂਸਃ ।

ਵਾਸ੍ਯਾਦਿਕਮਿਵ ਤਕ੍ष੍ਣਸ੍ਤੇਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤ੍ਯਸਙ੍ਗੋऽਯਮ੍ ॥ 100॥

ਅਨ੍ਧਤ੍ਵਮਨ੍ਦਤ੍ਵਪਟੁਤ੍ਵਧਰ੍ਮਾਃ

ਸੌਗੁਣ੍ਯਵੈਗੁਣ੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ਧਿ ਚਕ੍षੁषਃ ।

ਬਾਧਿਰ੍ਯਮੂਕਤ੍ਵਮੁਖਾਸ੍ਤਥੈਵ

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਧਰ੍ਮਾ ਨ ਤੁ ਵੇਤ੍ਤੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 101॥

ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਿਜृਮ੍ਭਣਕ੍षੁ-

ਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਣਾਦਿਕਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯ੍)

ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਞਾਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ)

ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਵਸ਼ਨਾਪਿਪਾਸੇ ॥ 102॥

ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮੇਤੇषੁ ਚਕ੍षੁਰਾਦਿषੁ ਵਰ੍ष੍ਮਣਿ ।

ਅਹਮਿਤ੍ਯਭਿਮਾਨੇਨ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਾਭਾਸਤੇਜਸਾ ॥ 103॥

ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾਭਿਮਾਨ੍ਯਯਮ੍ ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗੇਨ ਚਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 104॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯੋਗੇਨਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਿਤਯਮ੍ਸ਼੍ਨੁਤੇ)

ਵਿषਯਾਣਾਮਾਨੁਕੂਲ੍ਯੇ ਸੁਖੀ ਦੁਃਖੀ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ।

ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਸ੍ਯ ਨਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 105॥

ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਪ੍ਰੇਯਾਨ੍ਵਿषਯੋ ਨ ਸ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ।

ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਿਯਤਮੋ ਯਤਃ ।

ਤਤ ਆਤ੍ਮਾ ਸਦਾਨਨ੍ਦੋ ਨਾਸ੍ਯ ਦੁਃਖਂ ਕਦਾਚਨ ॥ 106॥

ਯਤ੍ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਨਿਰ੍ਵਿषਯ ਆਤ੍ਮਾਨਨ੍ਦੋऽਨੁਭੂਯਤੇ ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਮੈਤਿਹ੍ਯਮਨੁਮਾਨਂ ਚ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ॥ 107॥

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਨਾਮ੍ਨੀ ਪਰਮੇਸ਼ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ

ਅਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਿਕਾ ਪਰਾ ।

ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯਾ ਸੁਧਿਯੈਵ ਮਾਯਾ

ਯਯਾ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ॥ 108॥

ਸਨ੍ਨਾਪ੍ਯਸਨ੍ਨਾਪ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨੋ

ਭਿਨ੍ਨਾਪ੍ਯਭਿਨ੍ਨਾਪ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨੋ ।

ਸਾਙ੍ਗਾਪ੍ਯਨਙ੍ਗਾ ਹ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨਙ੍ਗਾਪ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ)

ਮਹਾਦ੍ਭੁਤਾऽਨਿਰ੍ਵਚਨੀਯਰੂਪਾ ॥ 109॥

ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਦ੍ਵਯਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਬੋਧਨਾਸ਼੍ਯਾ

ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋ ਰਜ੍ਜੁਵਿਵੇਕਤੋ ਯਥਾ ।

ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ

ਗੁਣਾਸ੍ਤਦੀਯਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤੈਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯੈਃ ॥ 110॥

ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤੀ ਰਜਸਃ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ

ਯਤਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਪੁਰਾਣੀ ।

ਰਾਗਾਦਯੋऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ

ਦੁਃਖਾਦਯੋ ਯੇ ਮਨਸੋ ਵਿਕਾਰਾਃ ॥ 111॥

ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧੋ ਲੋਭਦਮ੍ਭਾਦ੍ਯਸੂਯਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਲੋਭਦਮ੍ਭਾਭ੍ਯਸੂਯਾ)

ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਰ੍ष੍ਯਾਮਤ੍ਸਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਘੋਰਾਃ ।

ਧਰ੍ਮਾ ਏਤੇ ਰਾਜਸਾਃ ਪੁਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿ-

ਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦੇषਾ ਤਦ੍ਰਜੋ ਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ ॥ 112॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਸ੍ਮਾਦੇਤਤ੍ਤਦ੍ਰਜੋ)

ਏषਾऽऽਵृਤਿਰ੍ਨਾਮ ਤਮੋਗੁਣਸ੍ਯ

ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮਯਾ ਵਸ੍ਤ੍ਵਵਭਾਸਤੇऽਨ੍ਯਥਾ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਯਾ

ਸੈषਾ ਨਿਦਾਨਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਸਂਸृਤੇਃ

ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਵਣਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ॥ 113॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਸਰਸ੍ਯ)

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਨਪਿ ਪਣ੍ਡਿਤੋऽਪਿ ਚਤੁਰੋऽਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਸੂਕ੍ष੍ਮਾਤ੍ਮਦृਗ੍- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੂਕ੍ष੍ਮਾਰ੍ਥਦृਗ੍)

ਵ੍ਯਾਲੀਢਸ੍ਤਮਸਾ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਬਹੁਧਾ ਸਮ੍ਬੋਧਿਤੋऽਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ।

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਰੋਪਿਤਮੇਵ ਸਾਧੁ ਕਲਯਤ੍ਯਾਲਮ੍ਬਤੇ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍

ਹਨ੍ਤਾਸੌ ਪ੍ਰਬਲਾ ਦੁਰਨ੍ਤਤਮਸਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮਹਤ੍ਯਾਵृਤਿਃ ॥ 114॥

ਅਭਾਵਨਾ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਭਾਵਨਾऽ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਪਰੀਤਭਾਵਨਾ)

ਸਮ੍ਭਾਵਨਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯਾਃ ।

ਸਂਸਰ੍ਗਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਧ੍ਰੁਵਂ

ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕ੍षਪਯਤ੍ਯਜਸ੍ਰਮ੍ ॥ 115॥

ਅਜ੍ਞਾਨਮਾਲਸ੍ਯਜਡਤ੍ਵਨਿਦ੍ਰਾ-

ਪ੍ਰਮਾਦਮੂਢਤ੍ਵਮੁਖਾਸ੍ਤਮੋਗੁਣਾਃ ।

ਏਤੈਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਨ ਹਿ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍

ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਵਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਦੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ ॥ 116॥

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਜਲਵਤ੍ਤਥਾਪਿ

ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਸਰਣਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ।

ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਬਿਮ੍ਬਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਃ ਸਨ੍

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤ੍ਯਰ੍ਕ ਇਵਾਖਿਲਂ ਜਡਮ੍ ॥ 117॥

ਮਿਸ਼੍ਰਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਾਃ

ਤ੍ਵਮਾਨਿਤਾਦ੍ਯਾ ਨਿਯਮਾ ਯਮਾਦ੍ਯਾਃ ।

ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਭਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਮੁਮੁਕ੍षੁਤਾ ਚ

ਦੈਵੀ ਚ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਰਸਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 118॥

ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਃ

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨੁਭੂਤਿਃ ਪਰਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ।

ਤृਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਹਰ੍षਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਾ

ਯਯਾ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰਸਂ ਸਮृਚ੍ਛਤਿ ॥ 119॥

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣੈਰ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ

ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਨਾਮ ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾ

ਪ੍ਰਲੀਨਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧਿਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 120॥

ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਪ੍ਰਮਿਤਿਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ

ਬੀਜਾਤ੍ਮਨਾਵਸ੍ਥਿਤਿਰੇਵ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ।

ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਕਿਲ ਪ੍ਰਤੀਤਿਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰਤ੍ਰਾਸ੍ਯ)

ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਵੇਦ੍ਮੀਤਿ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਃ ॥ 121॥

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਮਨੋऽਹਮਾਦਯਃ

ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਕਾਰਾ ਵਿषਯਾਃ ਸੁਖਾਦਯਃ ।

ਵ੍ਯੋਮਾਦਿਭੂਤਾਨ੍ਯਖਿਲਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਂ

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਿਦਂ ਹ੍ਯਨਾਤ੍ਮਾ ॥ 122॥

ਮਾਯਾ ਮਾਯਾਕਾਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਦਾਦਿਦੇਹਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ।

ਅਸਦਿਦਮਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਮਰੁਮਰੀਚਿਕਾਕਲ੍ਪਮ੍ ॥ 123॥

ਅਥ ਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਯਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਨਰੋ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਕੈਵਲ੍ਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 124॥

ਅਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮਹਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਲਮ੍ਬਨਃ ।

ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਸਾਕ੍षੀ ਸਨ੍ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 125॥

ਯੋ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਸਕਲਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਿषੁ ।

ਬੁਦ੍ਧਿਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਸਦ੍ਭਾਵਮਭਾਵਮਹਮਿਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 126॥

ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਿਞ੍ਚਨ)

ਯਸ਼੍ਚੇਤਯਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਨ ਤਦ੍ਯਂ ਚੇਤਯਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 127॥

ਯੇਨ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਯਂ ਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ।

ਆਭਾਰੂਪਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਂ ਭਾਨ੍ਤਮਨੁਭਾਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 128॥

ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਧਿਯਃ ।

ਵਿषਯੇषੁ ਸ੍ਵਕੀਯੇषੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤਾ ਇਵ ॥ 129॥

ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਦੇਹਾਨ੍ਤਾ ਵਿषਯਾਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਦਯਃ ।

ਵੇਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਘਟਵਦ੍ਯੇਨ ਨਿਤ੍ਯਬੋਧਸ੍ਵਰੂਪਿਣਾ ॥ 130॥

ਏषੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषਃ ਪੁਰਾਣੋ

ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਖਣ੍ਡਸੁਖਾਨੁਭੂਤਿਃ ।

ਸਦੈਕਰੂਪਃ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਮਾਤ੍ਰੋ

ਯੇਨੇषਿਤਾ ਵਾਗਸਵਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ॥ 131॥

ਅਤ੍ਰੈਵ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਧੀਗੁਹਾਯਾਂ

ਅਵ੍ਯਾਕृਤਾਕਾਸ਼ ਉਸ਼ਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਉਰੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ)

ਆਕਾਸ਼ ਉਚ੍ਚੈ ਰਵਿਵਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ

ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ ॥ 132॥

ਜ੍ਞਾਤਾ ਮਨੋऽਹਙ੍ਕृਤਿਵਿਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਕृਤਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ।

ਅਯੋऽਗ੍ਨਿਵਤ੍ਤਾਨਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨੋ

ਨ ਚੇष੍ਟਤੇ ਨੋ ਵਿਕਰੋਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 133॥

ਨ ਜਾਯਤੇ ਨੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਵਰ੍ਧਤੇ

ਨ ਕ੍षੀਯਤੇ ਨੋ ਵਿਕਰੋਤਿ ਨਿਤ੍ਯਃ ।

ਵਿਲੀਯਮਾਨੇऽਪਿ ਵਪੁष੍ਯਮੁष੍ਮਿ-

ਨ੍ਨ ਲੀਯਤੇ ਕੁਮ੍ਭ ਇਵਾਮ੍ਬਰਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 134॥

ਪ੍ਰਕृਤਿਵਿਕृਤਿਭਿਨ੍ਨਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਸ੍ਵਭਾਵਃ

ਸਦਸਦਿਦਮਸ਼ੇषਂ ਭਾਸਯਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਃ ।

ਵਿਲਸਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਜਾਗ੍ਰਦਾਦਿष੍ਵਵਸ੍ਥਾ-

ਸ੍ਵਹਮਹਮਿਤਿ ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਸਾਕ੍षਿਰੂਪੇਣ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ॥ 135॥

ਨਿਯਮਿਤਮਨਸਾਮੁਂ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮ-

ਨ੍ਯਯਮਹਮਿਤਿ ਸਾਕ੍षਾਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ ।

ਜਨਿਮਰਣਤਰਙ੍ਗਾਪਾਰਸਂਸਾਰਸਿਨ੍ਧੁਂ

ਪ੍ਰਤਰ ਭਵ ਕृਤਾਰ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੇਣ ਸਂਸ੍ਥਃ ॥ 136॥

ਅਤ੍ਰਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਹਮਿਤਿ ਮਤਿਰ੍ਬਨ੍ਧ ਏषੋऽਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਜਨਨਮਰਣਕ੍ਲੇਸ਼ਸਮ੍ਪਾਤਹੇਤੁਃ ।

ਯੇਨੈਵਾਯਂ ਵਪੁਰਿਦਮਸਤ੍ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ

ਪੁष੍ਯਤ੍ਯੁਕ੍षਤ੍ਯਵਤਿ ਵਿषਯੈਸ੍ਤਨ੍ਤੁਭਿਃ ਕੋਸ਼ਕृਦ੍ਵਤ੍ ॥ 137॥

ਅਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਵਿਮੂਢਸ੍ਯ ਤਮਸਾ

ਵਿਵੇਕਾਭਾਵਾਦ੍ਵੈ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭੁਜਗੇ ਰਜ੍ਜੁਧਿषਣਾ ।

ਤਤੋऽਨਰ੍ਥਵ੍ਰਾਤੋ ਨਿਪਤਤਿ ਸਮਾਦਾਤੁਰਧਿਕਃ

ਤਤੋ ਯੋऽਸਦ੍ਗ੍ਰਾਹਃ ਸ ਹਿ ਭਵਤਿ ਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ऋਣੁ ਸਖੇ ॥ 138॥

ਅਖਣ੍ਡਨਿਤ੍ਯਾਦ੍ਵਯਬੋਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ

ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨਨ੍ਤਵੈਭਵਮ੍ ।

ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ਯਾਵृਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰੇषਾ

ਤਮੋਮਯੀ ਰਾਹੁਰਿਵਾਰ੍ਕਬਿਮ੍ਬਮ੍ ॥ 139॥

ਤਿਰੋਭੂਤੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਮਲਤਰਤੇਜੋਵਤਿ ਪੁਮਾਨ੍

ਅਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮੋਹਾਦਹਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਲਯਤਿ ।

ਤਤਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਪ੍ਰਭृਤਿਭਿਰਮੁਂ ਬਨ੍ਧਨਗੁਣੈਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਨ੍ਧਕਗੁਣੈਃ)

ਪਰਂ ਵਿਕ੍षੇਪਾਖ੍ਯਾ ਰਜਸ ਉਰੁਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਥਯਤਿ ॥ 140॥

ਮਹਾਮੋਹਗ੍ਰਾਹਗ੍ਰਸਨਗਲਿਤਾਤ੍ਮਾਵਗਮਨੋ

ਧਿਯੋ ਨਾਨਾਵਸ੍ਥਾਂ ਸ੍ਵਯਮਭਿਨਯਂਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣਤਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਾਨਾਵਸ੍ਥਾਃ)

ਅਪਾਰੇ ਸਂਸਾਰੇ ਵਿषਯਵਿषਪੂਰੇ ਜਲਨਿਧੌ

ਨਿਮਜ੍ਯੋਨ੍ਮਜ੍ਯਾਯਂ ਭ੍ਰਮਤਿ ਕੁਮਤਿਃ ਕੁਤ੍ਸਿਤਗਤਿਃ ॥ 141॥

ਭਾਨੁਪ੍ਰਭਾਸਞ੍ਜਨਿਤਾਭ੍ਰਪਙ੍ਕ੍ਤਿਃ

ਭਾਨੁਂ ਤਿਰੋਧਾਯ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਯਥਾ ।

ਆਤ੍ਮੋਦਿਤਾਹਙ੍ਕृਤਿਰਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ

ਤਥਾ ਤਿਰੋਧਾਯ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 142॥

ਕਵਲਿਤਦਿਨਨਾਥੇ ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਘੈਃ

ਵ੍ਯਥਯਤਿ ਹਿਮਝਞ੍ਝਾਵਾਯੁਰੁਗ੍ਰੋ ਯਥੈਤਾਨ੍ ।

ਅਵਿਰਤਤਮਸਾऽऽਤ੍ਮਨ੍ਯਾਵृਤੇ ਮੂਢਬੁਦ੍ਧਿਂ

ਕ੍षਪਯਤਿ ਬਹੁਦੁਃਖੈਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ॥ 143॥

ਏਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਬਨ੍ਧਃ ਪੁਂਸਃ ਸਮਾਗਤਃ ।

ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਮੋਹਿਤੋ ਦੇਹਂ ਮਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 144॥

ਬੀਜਂ ਸਂਸृਤਿਭੂਮਿਜਸ੍ਯ ਤੁ ਤਮੋ ਦੇਹਾਤ੍ਮਧੀਰਙ੍ਕੁਰੋ

ਰਾਗਃ ਪਲ੍ਲਵਮਮ੍ਬੁ ਕਰ੍ਮ ਤੁ ਵਪੁਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋऽਸਵਃ ਸ਼ਾਖਿਕਾਃ ।

ਅਗ੍ਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਹਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾਃ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਦੁਃਖਂ ਫਲਂ

ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਭੋਕ੍ਤਾਤ੍ਰ ਜੀਵਃ ਖਗਃ ॥ 145॥

ਅਜ੍ਞਾਨਮੂਲੋऽਯਮਨਾਤ੍ਮਬਨ੍ਧੋ

ਨੈਸਰ੍ਗਿਕੋऽਨਾਦਿਰਨਨ੍ਤ ਈਰਿਤਃ ।

ਜਨ੍ਮਾਪ੍ਯਯਵ੍ਯਾਧਿਜਰਾਦਿਦੁਃਖ-

ਪ੍ਰਵਾਹਪਾਤਂ ਜਨਯਤ੍ਯਮੁष੍ਯ ॥ 146॥

ਨਾਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰਨਿਲੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ

ਛੇਤ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਨ ਚ ਕਰ੍ਮਕੋਟਿਭਿਃ ।

ਵਿਵੇਕਵਿਜ੍ਞਾਨਮਹਾਸਿਨਾ ਵਿਨਾ

ਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਸ਼ਿਤੇਨ ਮਞ੍ਜੁਨਾ ॥ 147॥

ਸ਼੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣੈਕਮਤੇਃ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ

ਨਿष੍ਠਾ ਤਯੈਵਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਸ੍ਯ ।

ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਵੇਦਨਂ

ਤੇਨੈਵ ਸਂਸਾਰਸਮੂਲਨਾਸ਼ਃ ॥ 148॥

ਕੋਸ਼ੈਰਨ੍ਨਮਯਾਦ੍ਯੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸਂਵृਤੋ ਭਾਤਿ ।

ਨਿਜਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਃ ਸ਼ੈਵਾਲਪਟਲੈਰਿਵਾਮ੍ਬੁ ਵਾਪੀਸ੍ਥਮ੍ ॥ 149॥

ਤਚ੍ਛੈਵਾਲਾਪਨਯੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਲਿਲਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ।

ਤृष੍ਣਾਸਨ੍ਤਾਪਹਰਂ ਸਦ੍ਯਃ ਸੌਖ੍ਯਪ੍ਰਦਂ ਪਰਂ ਪੁਂਸਃ ॥ 150॥

ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਕੋਸ਼ਾਨਾਮਪਵਾਦੇ ਵਿਭਾਤ੍ਯਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ।

ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੈਕਰਸਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪਃ ਪਰਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ॥ 151॥

ਆਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਵਿਵੇਕਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਯੇ ਵਿਦੁषਾ ।

ਤੇਨੈਵਾਨਨ੍ਦੀ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਮ੍ ॥ 152॥

ਮੁਞ੍ਜਾਦਿषੀਕਾਮਿਵ ਦृਸ਼੍ਯਵਰ੍ਗਾਤ੍

ਪ੍ਰਤ੍ਯਞ੍ਚਮਾਤ੍ਮਾਨਮਸਙ੍ਗਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਵਿਵਿਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ

ਤਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਯਃ ਸ ਮੁਕ੍ਤਃ ॥ 153॥

ਦੇਹੋऽਯਮਨ੍ਨਭਵਨੋऽਨ੍ਨਮਯਸ੍ਤੁ ਕੋਸ਼- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕੋਸ਼ੋ)

ਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੇਨ ਜੀਵਤਿ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦ੍ਵਿਹੀਨਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਹ੍ਯਨ੍ਨੇਨ)

ਤ੍ਵਕ੍ਚਰ੍ਮਮਾਂਸਰੁਧਿਰਾਸ੍ਥਿਪੁਰੀषਰਾਸ਼ਿ-

ਰ੍ਨਾਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ॥ 154॥

ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਨੇਰਧਿਮृਤੇਰਪਿ ਨਾਯਮਸ੍ਤਿ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜਨੇਰਪਿਮृਤੇਰਥ)

ਜਾਤਕ੍षਣਃ ਕ੍षਣਗੁਣੋऽਨਿਯਤਸ੍ਵਭਾਵਃ ।

ਨੈਕੋ ਜਡਸ਼੍ਚ ਘਟਵਤ੍ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਃ

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਕਥਂ ਭਵਤਿ ਭਾਵਵਿਕਾਰਵੇਤ੍ਤਾ ॥ 155॥

ਪਾਣਿਪਾਦਾਦਿਮਾਨ੍ਦੇਹੋ ਨਾਤ੍ਮਾ ਵ੍ਯਙ੍ਗੇऽਪਿ ਜੀਵਨਾਤ੍ ।

ਤਤ੍ਤਚ੍ਛਕ੍ਤੇਰਨਾਸ਼ਾਚ੍ਚ ਨ ਨਿਯਮ੍ਯੋ ਨਿਯਾਮਕਃ ॥ 156॥

ਦੇਹਤਦ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਕਰ੍ਮਤਦਵਸ੍ਥਾਦਿਸਾਕ੍षਿਣਃ ।

ਸਤ ਏਵ ਸ੍ਵਤਃਸਿਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਵੈਲਕ੍षਣ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 157॥

ਸ਼ਲ੍ਯਰਾਸ਼ਿਰ੍ਮਾਂਸਲਿਪ੍ਤੋ ਮਲਪੂਰ੍ਣੋऽਤਿਕਸ਼੍ਮਲਃ ।

ਕਥਂ ਭਵੇਦਯਂ ਵੇਤ੍ਤਾ ਸ੍ਵਯਮੇਤਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 158॥

ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਪੁਰੀषਰਾਸ਼ਾ-

ਵਹਮ੍ਮਤਿਂ ਮੂਢਜਨਃ ਕਰੋਤਿ ।

ਵਿਲਕ੍षਣਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲੋ

ਨਿਜਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੂਤਮ੍ ॥ 159॥

ਦੇਹੋऽਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਜਡਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਃ

ਦੇਹੇ ਚ ਜੀਵੇ ਵਿਦੁषਸ੍ਤ੍ਵਹਨ੍ਧੀਃ ।

ਵਿਵੇਕਵਿਜ੍ਞਾਨਵਤੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਮਤਿਃ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 160॥

ਅਤ੍ਰਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤ੍ਯਜ ਮੂਢਬੁਦ੍ਧੇ

ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਪੁਰੀषਰਾਸ਼ੌ ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ

ਕੁਰੁष੍ਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਮਾਂ ਭਜਸ੍ਵ ॥ 161॥

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਾਵਸਤਿ ਭ੍ਰਮੋਦਿਤਾਂ

ਵਿਦ੍ਵਾਨਹਨ੍ਤਾਂ ਨ ਜਹਾਤਿ ਯਾਵਤ੍ ।

ਤਾਵਨ੍ਨ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਵਾਰ੍ਤਾ-

ਪ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇष ਵੇਦਾਨ੍ਤਨਯਾਨ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ੀ ॥ 162॥

ਛਾਯਾਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਗਾਤ੍ਰੇ

ਯਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦੇਹੇ ਹृਦਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਙ੍ਗੇ ।

ਯਥਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਵ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਿ-

ਜ੍ਜੀਵਚ੍ਛਰੀਰੇ ਚ ਤਥੈਵ ਮਾऽਸ੍ਤੁ ॥ 163॥

ਦੇਹਾਤ੍ਮਧੀਰੇਵ ਨृਣਾਮਸਦ੍ਧਿਯਾਂ

ਜਨ੍ਮਾਦਿਦੁਃਖਪ੍ਰਭਵਸ੍ਯ ਬੀਜਮ੍ ।

ਯਤਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਜਹਿ ਤਾਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਤ੍

ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤੇ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਵਾਸ਼ਾ ॥ 164॥

ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਞ੍ਚਿਤੋऽਯਂ

ਪ੍ਰਾਣੋ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਮਯਸ੍ਤੁ ਕੋਸ਼ਃ ॥

ਯੇਨਾਤ੍ਮਵਾਨਨ੍ਨਮਯੋऽਨੁਪੂਰ੍ਣਃ

ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇऽਸੌ ਸਕਲਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ॥ 165॥

ਨੈਵਾਤ੍ਮਾਪਿ ਪ੍ਰਾਣਮਯੋ ਵਾਯੁਵਿਕਾਰੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨੈਵਾਤ੍ਮਾਯਂ)

ਗਨ੍ਤਾऽऽਗਨ੍ਤਾ ਵਾਯੁਵਦਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰੇषਃ ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਵਾਪਿ ਨ ਵੇਤ੍ਤੀष੍ਟਮਨਿष੍ਟਂ

ਸ੍ਵਂ ਵਾਨ੍ਯਂ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਨ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ॥ 166॥

ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਮਨਸ਼੍ਚ ਮਨੋਮਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍

ਕੋਸ਼ੋ ਮਮਾਹਮਿਤਿ ਵਸ੍ਤੁਵਿਕਲ੍ਪਹੇਤੁਃ ।

ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦਿਭੇਦਕਲਨਾਕਲਿਤੋ ਬਲੀਯਾਂ-

ਸ੍ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕੋਸ਼ਮਭਿਪੂਰ੍ਯ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਯਃ ॥ 167॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨੁਪੂਰ੍ਯ)

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਹੋਤृਭਿਃ

ਪ੍ਰਚੀਯਮਾਨੋ ਵਿषਯਾਜ੍ਯਧਾਰਯਾ ।

ਜਾਜ੍ਵਲ੍ਯਮਾਨੋ ਬਹੁਵਾਸਨੇਨ੍ਧਨੈਃ

ਮਨੋਮਯਾਗ੍ਨਿਰ੍ਦਹਤਿ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਮ੍ ॥ 168॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮਨੋਮਯੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਦਹਤਿ)

ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਮਨਸੋऽਤਿਰਿਕ੍ਤਾ

ਮਨੋ ਹ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਭਵਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਨष੍ਟੇ ਸਕਲਂ ਵਿਨष੍ਟਂ

ਵਿਜृਮ੍ਭਿਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸਕਲਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ॥ 169॥

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਸृਜਤਿ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ

ਭੋਕ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵਿਸ਼੍ਵਂ ਮਨ ਏਵ ਸਰ੍ਵਮ੍ ।

ਤਥੈਵ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯਪਿ ਨੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ

ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮੇਤਨ੍ਮਨਸੋ ਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ ॥ 170॥

ਸੁषੁਪ੍ਤਿਕਾਲੇ ਮਨਸਿ ਪ੍ਰਲੀਨੇ

ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਕਲਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਃ ।

ਅਤੋ ਮਨਃਕਲ੍ਪਿਤ ਏਵ ਪੁਂਸਃ

ਸਂਸਾਰ ਏਤਸ੍ਯ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤੋऽਸ੍ਤਿ ॥ 171॥

ਵਾਯੁਨਾऽऽਨੀਯਤੇ ਮੇਘਃ ਪੁਨਸ੍ਤੇਨੈਵ ਨੀਯਤੇ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਾਯੁਨਾ ਨੀਯਤੇ ਮੇਘਃ ਪੁਨਸ੍ਤੇਨੈਵ ਲੀਯਤੇ)

ਮਨਸਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍षਸ੍ਤੇਨੈਵ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ॥ 172॥

ਦੇਹਾਦਿਸਰ੍ਵਵਿषਯੇ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਰਾਗਂ

ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨ ਪੁਰੁषਂ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਗੁਣੇਨ ।

ਵੈਰਸ੍ਯਮਤ੍ਰ ਵਿषਵਤ੍ ਸੁਵਿਧਾਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍

ਏਨਂ ਵਿਮੋਚਯਤਿ ਤਨ੍ਮਨ ਏਵ ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ॥ 173॥

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨਃ ਕਾਰਣਮਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ

ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਚ ਵਾ ਵਿਧਾਨੇ ।

ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਮਲਿਨਂ ਰਜੋਗੁਣੈਃ

ਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਰਜਸ੍ਤਮਸ੍ਕਮ੍ ॥ 174॥

ਵਿਵੇਕਵੈਰਾਗ੍ਯਗੁਣਾਤਿਰੇਕਾ-

ਚ੍ਛੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਨੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ।

ਭਵਤ੍ਯਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤੋ ਮੁਮੁਕ੍षੋ-

ਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਗ੍ਰੇ ॥ 175॥

ਮਨੋ ਨਾਮ ਮਹਾਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਵਿषਯਾਰਣ੍ਯਭੂਮਿषੁ ।

ਚਰਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ ਸਾਧਵੋ ਯੇ ਮੁਮੁਕ੍षਵਃ ॥ 176॥

ਮਨਃ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਵਿषਯਾਨਸ਼ੇषਾਨ੍

ਸ੍ਥੂਲਾਤ੍ਮਨਾ ਸੂਕ੍ष੍ਮਤਯਾ ਚ ਭੋਕ੍ਤੁਃ ।

ਸ਼ਰੀਰਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਜਾਤਿਭੇਦਾਨ੍

ਗੁਣਕ੍ਰਿਯਾਹੇਤੁਫਲਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ॥ 177॥

ਅਸਙ੍ਗਚਿਦ੍ਰੂਪਮਮੁਂ ਵਿਮੋਹ੍ਯ

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਗੁਣੈਰ੍ਨਿਬਦ੍ਧ੍ਯ ।

ਅਹਮ੍ਮਮੇਤਿ ਭ੍ਰਮਯਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ

ਮਨਃ ਸ੍ਵਕृਤ੍ਯੇषੁ ਫਲੋਪਭੁਕ੍ਤਿषੁ ॥ 178॥

ਅਧ੍ਯਾਸਦੋषਾਤ੍ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਧ੍ਯਾਸਯੋਗਾਤ੍)

ਅਧ੍ਯਾਸਬਨ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਮੁਨੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਃ ।

ਰਜਸ੍ਤਮੋਦੋषਵਤੋऽਵਿਵੇਕਿਨੋ

ਜਨ੍ਮਾਦਿਦੁਃਖਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮੇਤਤ੍ ॥ 179॥

ਅਤਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮਨੋऽਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪਣ੍ਡਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।

ਯੇਨੈਵ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਾਯੁਨੇਵਾਭ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ 180॥

ਤਨ੍ਮਨਃਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਮੁਮੁਕ੍षੁਣਾ ।

ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸਤਿ ਚੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਃ ਕਰਫਲਾਯਤੇ ॥ 181॥

ਮੋਕ੍षੈਕਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿषਯੇषੁ ਰਾਗਂ

ਨਿਰ੍ਮੂਲ੍ਯ ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮ ।

ਸਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਯਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਨਿष੍ਠੋ

ਰਜਃਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ ਧੁਨੋਤਿ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ॥ 182॥

ਮਨੋਮਯੋ ਨਾਪਿ ਭਵੇਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਾ

ਹ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਿਣਾਮਿਭਾਵਾਤ੍ ।

ਦੁਃਖਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਯਤ੍ਵਹੇਤੋਃ

ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਤਯਾ ਨ ਦृष੍ਟਃ ॥ 183॥

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਵृਤ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਤृਲਕ੍षਣਃ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਕੋਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੁਂਸਃ ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ ॥ 184॥

ਅਨੁਵ੍ਰਜਚ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ਼ਕ੍ਤਿਃ

ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ।

ਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਿਯਾਵਾਨਹਮਿਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿष੍ਵਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 185॥

ਅਨਾਦਿਕਾਲੋऽਯਮਹਂਸ੍ਵਭਾਵੋ

ਜੀਵਃ ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਵਹਾਰਵੋਢਾ ।

ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਾਸਨਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਨੁ)

ਪੁਣ੍ਯਾਨ੍ਯਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਚ ਤਤ੍ਫਲਾਨਿ ॥ 186॥

ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ਵਪਿ ਯੋਨਿषੁ ਵ੍ਰਜ-

ਨ੍ਨਾਯਾਤਿ ਨਿਰ੍ਯਾਤ੍ਯਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇषਃ ।

ਅਸ੍ਯੈਵ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤ੍-

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖਭੋਗਃ ॥ 187॥

ਦੇਹਾਦਿਨਿष੍ਠਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮ-

ਗੁਣਾਭਿਮਾਨਃ ਸਤਤਂ ਮਮੇਤਿ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਨਕੋਸ਼ੋऽਯਮਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ

ਪ੍ਰਕृष੍ਟਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਅਤੋ ਭਵਤ੍ਯੇष ਉਪਾਧਿਰਸ੍ਯ

ਯਦਾਤ੍ਮਧੀਃ ਸਂਸਰਤਿ ਭ੍ਰਮੇਣ ॥ 188॥

ਯੋऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ)

ਕੂਟਸ੍ਥਃ ਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਭਵਤ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਥਃ ॥ 189॥

ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਮੁਪੇਤ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੇਃ

ਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਦੋषੇਣ ਪਰਂ ਮृषਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਃ ਸਨ੍ਨਪਿ ਵੀਕ੍षਤੇ ਸ੍ਵਯਂ

ਸ੍ਵਤਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮृਦੋ ਘਟਾਨਿਵ ॥ 190॥

ਉਪਾਧਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਸ਼ਾਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਾ

ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਧਰ੍ਮਾਨਨੁਭਾਤਿ ਤਦ੍ਗੁਣਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ऽਪ੍ਯੁਪਾਧਿ)

ਅਯੋਵਿਕਾਰਾਨਵਿਕਾਰਿਵਹ੍ਨਿਵਤ੍

ਸਦੈਕਰੂਪੋऽਪਿ ਪਰਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ॥ 191॥

ਸ਼ਿष੍ਯ ਉਵਾਚ ।

ਭ੍ਰਮੇਣਾਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਵਾऽਸ੍ਤੁ ਜੀਵਭਾਵਃ ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਤਦੁਪਾਧੇਰਨਾਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨਾਦੇਰ੍ਨਾਸ਼ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 192॥

ਅਤੋऽਸ੍ਯ ਜੀਵਭਾਵੋऽਪਿ ਨਿਤ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਸਂਸृਤਿਃ ।

ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਤਨ੍ਮੋਕ੍षਃ ਕਥਂ ਮੇ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੋ ਵਦ ॥ 193॥

ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਰੁਵਾਚ ।

ਸਮ੍ਯਕ੍ਪृष੍ਟਂ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਸਾਵਧਾਨੇਨ ਤਚ੍ਛृਣੁ ।

ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕੀ ਨ ਭਵਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਮੋਹਿਤਕਲ੍ਪਨਾ ॥ 194॥

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਤ੍ਵਸਙ੍ਗਸ੍ਯ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਨਿਰਾਕृਤੇਃ ।

ਨ ਘਟੇਤਾਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨਭਸੋ ਨੀਲਤਾਦਿਵਤ੍ ॥ 195॥

ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯਾਕ੍ਰਿਯਸ੍ਯ

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਬੋਧਾਨਨ੍ਦਰੂਪਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ।

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਜੀਵਭਾਵੋ ਨ ਸਤ੍ਯੋ

ਮੋਹਾਪਾਯੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ॥ 196॥

ਯਾਵਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਾਵਦੇਵਾਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਾ

ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨੋਜ੍ਜृਮ੍ਭਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ।

ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਾਲੀਨ ਏਵ

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ਨਾਸ਼ੇ ਨੈਵ ਸਰ੍ਪੋऽਪਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ ॥ 197॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਰ੍ਪੋऽਸ੍ਤਿ)

ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਮਵਿਦ੍ਯਾਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਤਥੇष੍ਯਤੇ ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਯਾਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮਾਵਿਦ੍ਯਕਮਨਾਦ੍ਯਪਿ ॥ 198॥

ਪ੍ਰਬੋਧੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਹਮੂਲਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ।

ਅਨਾਦ੍ਯਪੀਦਂ ਨੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵ ਇਵ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 199॥

ਅਨਾਦੇਰਪਿ ਵਿਧ੍ਵਂਸਃ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਸ੍ਯ ਵੀਕ੍षਿਤਃ ।

ਯਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਧਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 200॥

ਜੀਵਤ੍ਵਂ ਨ ਤਤੋऽਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵਿਲਕ੍षਣਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਤੋऽਨ੍ਯਤ੍ਤੁ)

ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਪੁਰਃਸਰਃ ॥ 201॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ)

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰ੍ਮਤਮ੍ ॥ 202॥

ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਾਤ੍ਮਨੋਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਵੇਕੇਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ।

ਤਤੋ ਵਿਵੇਕਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਸਦਾਤ੍ਮਨੋਃ ॥ 203॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਸਦਾਤ੍ਮਨੋਃ)

ਜਲਂ ਪਙ੍ਕਵਦਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪਙ੍ਕਾਪਾਯੇ ਜਲਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਙ੍ਕਵਦਸ੍ਪष੍ਟਂ)

ਯਥਾ ਭਾਤਿ ਤਥਾਤ੍ਮਾਪਿ ਦੋषਾਭਾਵੇ ਸ੍ਫੁਟਪ੍ਰਭਃ ॥ 204॥

ਅਸਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤੌ ਤੁ ਸਦਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਫੁਟਂ

ਪ੍ਰਤੀਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰਤੀਚਃ ।

ਤਤੋ ਨਿਰਾਸਃ ਕਰਣੀਯ ਏਵ

ਸਦਾਤ੍ਮਨਃ ਸਾਧ੍ਵਹਮਾਦਿਵਸ੍ਤੁਨਃ ॥ 205॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਸਦਾਤ੍ਮਨਃ)

ਅਤੋ ਨਾਯਂ ਪਰਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਸ਼ਬ੍ਦਭਾਕ੍ ।

ਵਿਕਾਰਿਤ੍ਵਾਜ੍ਜਡਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਵਹੇਤੁਤਃ ।

ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨਿਤ੍ਯੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 206॥

ਆਨਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਚੁਮ੍ਬਿਤਤਨੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤਮੋਜृਮ੍ਭਿਤਾ

ਸ੍ਯਾਦਾਨਨ੍ਦਮਯਃ ਪ੍ਰਿਯਾਦਿਗੁਣਕਃ ਸ੍ਵੇष੍ਟਾਰ੍ਥਲਾਭੋਦਯਃ ।

ਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਭਵੇ ਵਿਭਾਤਿ ਕृਤਿਨਾਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ੍ਵਯਂ

ਸਰ੍ਵੋ ਨਨ੍ਦਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਾਧੁ ਤਨੁਭृਨ੍ਮਾਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਵਿਨਾ ॥ 207॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭੂਤ੍ਵਾ ਨਨ੍ਦਤਿ)

ਆਨਨ੍ਦਮਯਕੋਸ਼ਸ੍ਯ ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕਟਾ ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਯੋਰੀषਦਿष੍ਟਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਨਾ ॥ 208॥

ਨੈਵਾਯਮਾਨਨ੍ਦਮਯਃ ਪਰਾਤ੍ਮਾ

ਸੋਪਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਵਿਕਾਰਾਤ੍ ।

ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਹੇਤੋਃ ਸੁਕृਤਕ੍ਰਿਯਾਯਾ

ਵਿਕਾਰਸਙ੍ਘਾਤਸਮਾਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ॥ 209॥

ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਕੋਸ਼ਾਨਾਂ ਨਿषੇਧੇ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ ਕृਤੇ)

ਤਨ੍ਨਿषੇਧਾਵਧਿ ਸਾਕ੍षੀ ਬੋਧਰੂਪੋऽਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ॥ 210॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਨ੍ਨਿषੇਧਾਵਧਿਃ)

ਯੋऽਯਮਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਵਿਲਕ੍षਣਃ ।

ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਸਾਕ੍षੀ ਸਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਃ ।

ਸਦਾਨਨ੍ਦਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ॥ 211॥

ਸ਼ਿष੍ਯ ਉਵਾਚ ।

ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵੇਨ ਨਿषਿਦ੍ਧੇषੁ ਕੋਸ਼ੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ।

ਸਰ੍ਵਾਭਾਵਂ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇ ਗੁਰੋ ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕਿਮੁ ਵਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ॥ 212॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਰ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ)

ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਰੁਵਾਚ ।

ਸਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਨਿਪੁਣੋऽਸਿ ਵਿਚਾਰਣੇ ।

ਅਹਮਾਦਿਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਤਦਭਾਵੋऽਯਮਪ੍ਯਨੁ ॥ 213॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ऽਯਮਪ੍ਯਥ)

ਸਰ੍ਵੇ ਯੇਨਾਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਯਃ ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਨੁਭੂਯਤੇ ।

ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵੇਦਿਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮਯਾ ॥ 214॥

ਤਤ੍ਸਾਕ੍षਿਕਂ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਯਦ੍ਯਦ੍ਯੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ ।

ਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥੇ ਸਾਕ੍षਿਤ੍ਵਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ 215॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ)

ਅਸੌ ਸ੍ਵਸਾਕ੍षਿਕੋ ਭਾਵੋ ਯਤਃ ਸ੍ਵੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ ।

ਅਤਃ ਪਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾ ਨ ਚੇਤਰਃ ॥ 216॥

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਿषੁ ਸ੍ਫੁਟਤਰਂ ਯੋऽਸੌ ਸਮੁਜ੍ਜृਮ੍ਭਤੇ

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪਤਯਾ ਸਦਾਹਮਹਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਨੈਕਧਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਨੇਕਧਾ)

ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰਭਾਗਿਨ ਇਮਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਹਨ੍ਧੀਮੁਖਾਨ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਜਿਨ)

ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦਚਿਦਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ੍ਵਮੇਤਂ ਹृਦਿ ॥ 217॥

ਘਟੋਦਕੇ ਬਿਮ੍ਬਿਤਮਰ੍ਕਬਿਮ੍ਬ-

ਮਾਲੋਕ੍ਯ ਮੂਢੋ ਰਵਿਮੇਵ ਮਨ੍ਯਤੇ ।

ਤਥਾ ਚਿਦਾਭਾਸਮੁਪਾਧਿਸਂਸ੍ਥਂ

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਜਡੋऽਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ॥ 218॥

ਘਟਂ ਜਲਂ ਤਦ੍ਗਤਮਰ੍ਕਬਿਮ੍ਬਂ

ਵਿਹਾਯ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯਤੇऽਰ੍ਕਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦਿਵਿ ਵੀਕ੍ष੍ਯਤੇऽਰ੍ਕਃ)

ਤਟਸ੍ਥ ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਾਵਭਾਸਕਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਟਸ੍ਥਿਤਃ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿ)

ਸ੍ਵਯਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਵਿਦੁषਾ ਯਥਾ ਤਥਾ ॥ 219॥

ਦੇਹਂ ਧਿਯਂ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮੇਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮੇਤਂ)

ਵਿਸृਜ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੌ ਨਿਹਿਤਂ ਗੁਹਾਯਾਮ੍ ।

ਦ੍ਰष੍ਟਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਬੋਧਂ

ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 220॥

ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿਭੁਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮਂ

ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸ਼ੂਨ੍ਯਮਨਨ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਜਰੂਪਮੇਤਤ੍

ਪੁਮਾਨ੍ ਵਿਪਾਪ੍ਮਾ ਵਿਰਜੋ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਃ ॥ 221॥

ਵਿਸ਼ੋਕ ਆਨਨ੍ਦਘਨੋ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍

ਸ੍ਵਯਂ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ।

ਨਾਨ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਪਨ੍ਥਾ ਭਵਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤੇਃ

ਵਿਨਾ ਸ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਗਮਂ ਮੁਮੁਕ੍षੋਃ ॥ 222॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਮੋਕ੍षਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ ।

ਯੇਨਾਦ੍ਵਿਤੀਯਮਾਨਨ੍ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ 223॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਬੁਧਃ)

ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਤੁ ਸਂਸृਤ੍ਯੈ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਤਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 224॥

ਸਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਨਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਪਰਂ ਸ੍ਵਤਃਸਿਦ੍ਧਮ੍ ।

ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੈਕਰਸਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਭਿਨ੍ਨਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਜਯਤਿ ॥ 225॥

ਸਦਿਦਂ ਪਰਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨੋऽਭਾਵਾਤ੍ ।

ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਦਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧਦਸ਼ਾਯਾਮ੍ ॥ 226॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧਸੁਦਸ਼ਾਯਾਮ੍)

ਯਦਿਦਂ ਸਕਲਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨਾਨਾਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤੀਤਮਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ।

ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਾਸ਼ੇषਭਾਵਨਾਦੋषਮ੍ ॥ 227॥

ਮृਤ੍ਕਾਰ੍ਯਭੂਤੋऽਪਿ ਮृਦੋ ਨ ਭਿਨ੍ਨਃ

ਕੁਮ੍ਭੋऽਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤੁ ਮृਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾਤ੍ ।

ਨ ਕੁਮ੍ਭਰੂਪਂ ਪृਥਗਸ੍ਤਿ ਕੁਮ੍ਭਃ

ਕੁਤੋ ਮृषਾ ਕਲ੍ਪਿਤਨਾਮਮਾਤ੍ਰਃ ॥ 228॥

ਕੇਨਾਪਿ ਮृਦ੍ਭਿਨ੍ਨਤਯਾ ਸ੍ਵਰੂਪਂ

ਘਟਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ।

ਅਤੋ ਘਟਃ ਕਲ੍ਪਿਤ ਏਵ ਮੋਹਾ-

ਨ੍ਮृਦੇਵ ਸਤ੍ਯਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੂਤਮ੍ ॥ 229॥

ਸਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਰ੍ਯਂ ਸਕਲਂ ਸਦੇਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਦੈਵ)

ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਨ੍ਨ ਤਤੋऽਨ੍ਯਦਸ੍ਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਨ੍ਨ)

ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਯੋ ਵਕ੍ਤਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਮੋਹੋ

ਵਿਨਿਰ੍ਗਤੋ ਨਿਦ੍ਰਿਤਵਤ੍ਪ੍ਰਜਲ੍ਪਃ ॥ 230॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਾਣੀ

ਸ਼੍ਰੌਤੀ ਬ੍ਰੂਤੇऽਥਰ੍ਵਨਿष੍ਠਾ ਵਰਿष੍ਠਾ ।

ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਵਂ

ਨਾਧਿष੍ਠਾਨਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਤਾऽऽਰੋਪਿਤਸ੍ਯ ॥ 231॥

ਸਤ੍ਯਂ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਗਦੇਤਦਾਤ੍ਮਨੋऽ

ਨਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਹਾਨਿਰ੍ਨਿਗਮਾਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ।

ਅਸਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਵਮਪੀਸ਼ਿਤੁਃ ਸ੍ਯਾ-

ਨ੍ਨੈਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਸਾਧੁ ਹਿਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ 232॥

ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਵਸ੍ਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਨ ਚਾਹਂ ਤੇष੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਃ ।

ਨ ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਥਾਨਿ ਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯੇਵਮੇਵ ਵ੍ਯਚੀਕ੍ਲृਪਤ੍ ॥ 233॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵ੍ਯਚੀਕਥਤ੍)

ਯਦਿ ਸਤ੍ਯਂ ਭਵੇਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵੁਪਲਭ੍ਯਤਾਮ੍ ।

ਯਨ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤੋऽਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਨ੍ਮृषਾ ॥ 234॥

ਅਤਃ ਪृਥਙ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ

ਪृਥਕ੍ਪ੍ਰਤੀਤਿਸ੍ਤੁ ਮृषਾ ਗੁਣਾਦਿਵਤ੍ । ਗੁਣਾਹਿਵਤ੍

ਆਰੋਪਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਕਿਮਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾऽ-

ਧਿष੍ਠਾਨਮਾਭਾਤਿ ਤਥਾ ਭ੍ਰਮੇਣ ॥ 235॥

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਯਦ੍ਯਦ੍ਭ੍ਰਮਤਃ ਪ੍ਰਤੀਤਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਤ੍ਤਦ੍ਰਜਤਂ ਹਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ।

ਇਦਨ੍ਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦੈਵ ਰੂਪ੍ਯਤੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਦੇਵ)

ਤ੍ਵਾਰੋਪਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਾਮਮਾਤ੍ਰਮ੍ ॥ 236॥

ਅਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦਦ੍ਵਿਤੀਯਂ

ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਂ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਵਿਹੀਨਮਕ੍ਰਿਯਂ

ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਨਨ੍ਦਰਸਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ॥ 237॥

ਨਿਰਸ੍ਤਮਾਯਾਕृਤਸਰ੍ਵਭੇਦਂ

ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਖਂ ਨਿष੍ਕਲਮਪ੍ਰਮੇਯਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਤ੍ਯਂ ਧ੍ਰੁਵਂ)

ਅਰੂਪਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨਾਖ੍ਯਮਵ੍ਯਯਂ

ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਦਂ ਚਕਾਸ੍ਤਿ ॥ 238॥

ਜ੍ਞਾਤृਜ੍ਞੇਯਜ੍ਞਾਨਸ਼ੂਨ੍ਯਮਨਨ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮ੍ ।

ਕੇਵਲਾਖਣ੍ਡਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ॥ 239॥

ਅਹੇਯਮਨੁਪਾਦੇਯਂ ਮਨੋਵਾਚਾਮਗੋਚਰਮ੍ ।

ਅਪ੍ਰਮੇਯਮਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਮਹਂ ਮਹਃ ॥ 240॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੂਰ੍ਣਂ ਮਹਨ੍ਮਹਃ)

ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ਪਦਾਭ੍ਯਾਮਭਿਧੀਯਮਾਨਯੋਃ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਸ਼ੋਧਿਤਯੋਰ੍ਯਦੀਤ੍ਥਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ਼ੋਧਿਤਯੋਰ੍ਯਦਿਤ੍ਥਮ੍)

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਤਯੋਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸੀਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍

ਏਕਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਮੁਹੁਃ ॥ 241-

ਏਕ੍ਯਂ ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍षਿਤਯੋਰ੍ਨ ਵਾਚ੍ਯਯੋਃ

ਨਿਗਦ੍ਯਤੇऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਿਣੋਃ ।

ਖਦ੍ਯੋਤਭਾਨ੍ਵੋਰਿਵ ਰਾਜਭृਤ੍ਯਯੋਃ

ਕੂਪਾਮ੍ਬੁਰਾਸ਼੍ਯੋਃ ਪਰਮਾਣੁਮੇਰ੍ਵੋਃ ॥ 242॥

ਤਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧੋऽਯਮੁਪਾਧਿਕਲ੍ਪਿਤੋ

ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੁਪਾਧਿਰੇषਃ ।

ਈਸ਼ਸ੍ਯ ਮਾਯਾ ਮਹਦਾਦਿਕਾਰਣਂ

ਜੀਵਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ऋਣੁ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਮ੍ ॥ 243॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾਃ)

ਏਤਾਵੁਪਾਧੀ ਪਰਜੀਵਯੋਸ੍ਤਯੋਃ

ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰਾਸੇ ਨ ਪਰੋ ਨ ਜੀਵਃ ।

ਰਾਜ੍ਯਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਭਟਸ੍ਯ ਖੇਟਕ੍-

ਸ੍ਤਯੋਰਪੋਹੇ ਨ ਭਟੋ ਨ ਰਾਜਾ ॥ 244॥

ਅਥਾਤ ਆਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਵਯਂ

ਨਿषੇਧਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਦ੍ਵਯਮ੍ ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਗृਹੀਤਬੋਧਾ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਗृਹੀਤਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ)

ਤ੍ਤਯੋਰ੍ਨਿਰਾਸਃ ਕਰਣੀਯ ਏਵ ॥ 245॥

ਨੇਦਂ ਨੇਦਂ ਕਲ੍ਪਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਤ੍ਯਂ

ਰਜ੍ਜੁਦृष੍ਟਵ੍ਯਾਲਵਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਚ੍ਚ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਰਜ੍ਜੌ)

ਇਤ੍ਥਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਾਧੁਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਪੋਹ੍ਯ

ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੇਕਭਾਵਸ੍ਤਯੋਰ੍ਯਃ ॥ 246॥

ਤਤਸ੍ਤੁ ਤੌ ਲਕ੍षਣਯਾ ਸੁਲਕ੍ष੍ਯੌ

ਤਯੋਰਖਣ੍ਡੈਕਰਸਤ੍ਵਸਿਦ੍ਧਯੇ ।

ਨਾਲਂ ਜਹਤ੍ਯਾ ਨ ਤਥਾऽਜਹਤ੍ਯਾ

ਕਿਨ੍ਤੂਭਯਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਿਕਯੈਵ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ॥ 247॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਯਾਰ੍ਥੈਕਤਯੈਵ)

ਸ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋऽਯਮਿਤੀਹ ਚੈਕਤਾ

ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਾਂਸ਼ਮਪਾਸ੍ਯ ਕਥ੍ਯਤੇ ।

ਯਥਾ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸੀਤਿਵਾਕ੍ਯੇ

ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਾਨੁਭਯਤ੍ਰ ਹਿਤ੍ਵਾ ॥ 248॥

ਸਂਲਕ੍ष੍ਯ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਯਾ ਸਦਾਤ੍ਮਨੋਃ

ਅਖਣ੍ਡਭਾਵਃ ਪਰਿਚੀਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ।

ਏਵਂ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਸ਼ਤੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰੈਕ੍ਯਮਖਣ੍ਡਭਾਵਃ ॥ 249॥

ਅਸ੍ਥੂਲਮਿਤ੍ਯੇਤਦਸਨ੍ਨਿਰਸ੍ਯ

ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯੋਮਵਦਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮ੍ ।

ਅਤੋ ਮृषਾਮਾਤ੍ਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰਤੀਤਂ

ਜਹੀਹਿ ਯਤ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤਯਾ ਗृਹੀਤਮ੍ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ

ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਬੋਧਮ੍ ॥ 250॥

ਮृਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਕਲਂ ਘਟਾਦਿ ਸਤਤਂ ਮृਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਹਿਤਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮृਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਭਿਤਃ)

ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਜ੍ਜਨਿਤਂ ਸਦਾਤ੍ਮਕਮਿਦਂ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਖਿਲਮ੍ ।

ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤਃ ਪਰਂ ਕਿਮਪਿ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਯਂ ਯਤ੍ਪਰਮ੍ ॥ 251॥

ਨਿਦ੍ਰਾਕਲ੍ਪਿਤਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿषਯਜ੍ਞਾਤ੍ਰਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾ

ਮਿਥ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਦਿਹਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਜਗਤ੍ਸ੍ਵਾਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਤਃ ।

ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਮਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਕਰਣਪ੍ਰਾਣਾਹਮਾਦ੍ਯਪ੍ਯਸਤ੍

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਯਂ ਯਤ੍ਪਰਮ੍ ॥ 252॥

ਯਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਤਦ੍ਵਿਵੇਕੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਦ੍ਵਿਵੇਕੇ)

ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨਮ੍ ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨष੍ਟਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ

ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਿਨ੍ਨੁ ਦृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਬੋਧੇ ॥ 253॥

ਜਾਤਿਨੀਤਿਕੁਲਗੋਤ੍ਰਦੂਰਗਂ

ਨਾਮਰੂਪਗੁਣਦੋषਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।

ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿषਯਾਤਿਵਰ੍ਤਿ ਯਦ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 254॥

ਯਤ੍ਪਰਂ ਸਕਲਵਾਗਗੋਚਰਂ

ਗੋਚਰਂ ਵਿਮਲਬੋਧਚਕ੍षੁषਃ ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਦ੍ਘਨਮਨਾਦਿ ਵਸ੍ਤੁ ਯਦ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 255॥

षਡ੍ਭਿਰੂਰ੍ਮਿਭਿਰਯੋਗਿ ਯੋਗਿਹृਦ੍-

ਭਾਵਿਤਂ ਨ ਕਰਣੈਰ੍ਵਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।

ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਵੇਦ੍ਯਮਨਵਦ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਯਦ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭੂਤਿ ਯਦ੍)

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 256॥

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਲ੍ਪਿਤਜਗਤ੍ਕਲਾਸ਼੍ਰਯਂ

ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ।

ਨਿष੍ਕਲਂ ਨਿਰੁਪਮਾਨਵਦ੍ਧਿ ਯਦ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਰੁਪਮਾਨਮृਦ੍ਧਿਮਤ੍)

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 257॥

ਜਨ੍ਮਵृਦ੍ਧਿਪਰਿਣਤ੍ਯਪਕ੍षਯ-

ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਸ਼ਨਵਿਹੀਨਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।

ਵਿਸ਼੍ਵਸृष੍ਟ੍ਯਵਵਿਘਾਤਕਾਰਣਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਨਘਾਤਕਾਰਣਂ)

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 258॥

ਅਸ੍ਤਭੇਦਮਨਪਾਸ੍ਤਲਕ੍षਣਂ

ਨਿਸ੍ਤਰਙ੍ਗਜਲਰਾਸ਼ਿਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍ ।

ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮਵਿਭਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿ ਯਦ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 259॥

ਏਕਮੇਵ ਸਦਨੇਕਕਾਰਣਂ

ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਨਿਰਾਸ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਕਾਰਣਮ੍)

ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਵਿਲਕ੍षਣਂ ਸ੍ਵਯਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 260॥

ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮਨਲ੍ਪਮਕ੍षਰਂ

ਯਤ੍ਕ੍षਰਾਕ੍षਰਵਿਲਕ੍षਣਂ ਪਰਮ੍ ।

ਨਿਤ੍ਯਮਵ੍ਯਯਸੁਖਂ ਨਿਰਞ੍ਜਨਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 261॥

ਯਦ੍ਵਿਭਾਤਿ ਸਦਨੇਕਧਾ ਭ੍ਰਮਾ-

ਨ੍ਨਾਮਰੂਪਗੁਣਵਿਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾ ।

ਹੇਮਵਤ੍ਸ੍ਵਯਮਵਿਕ੍ਰਿਯਂ ਸਦਾ

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 262॥

ਯਚ੍ਚਕਾਸ੍ਤ੍ਯਨਪਰਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਂ

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗੇਕਰਸਮਾਤ੍ਮਲਕ੍षਣਮ੍ ।

ਸਤ੍ਯਚਿਤ੍ਸੁਖਮਨਨ੍ਤਮਵ੍ਯਯਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 263॥

ਉਕ੍ਤਮਰ੍ਥਮਿਮਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਯਂ

ਭਾਵਯੇਤ੍ਪ੍ਰਥਿਤਯੁਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ਧਿਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਵਯ ਪ੍ਰਥਿਤ)

ਸਂਸ਼ਯਾਦਿਰਹਿਤਂ ਕਰਾਮ੍ਬੁਵਤ੍

ਤੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿਗਮੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 264॥

ਸਮ੍ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਂ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਂ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਂ)

ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਙ੍ਘੇ ਨृਪਵਚ੍ਚ ਸੈਨ੍ਯੇ ।

ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਥਿਤੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਦਾਤ੍ਮਨੈਵਾਤ੍ਮਨਿ)

ਵਿਲਾਪਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵਿਸ਼੍ਵਜਾਤਮ੍ ॥ 265॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦृਸ਼੍ਯਜਾਤਮ੍)

ਬੁਦ੍ਧੌ ਗੁਹਾਯਾਂ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਪਰਮਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ।

ਤਦਾਤ੍ਮਨਾ ਯੋऽਤ੍ਰ ਵਸੇਦ੍ਗੁਹਾਯਾਂ

ਪੁਨਰ੍ਨ ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਗੁਹਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ॥ 266॥

ਜ੍ਞਾਤੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯਪਿ ਬਲਵਤੀ ਵਾਸਨਾऽਨਾਦਿਰੇषਾ

ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾਪ੍ਯਹਮਿਤਿ ਦृਢਾ ਯਾऽਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਹੇਤੁਃ ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਦृष੍ਟ੍ਯਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ਨਿਵਸਤਾ ਸਾਪਨੇਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾ-

ਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਦਿਹ ਮੁਨਯੋ ਵਾਸਨਾਤਾਨਵਂ ਯਤ੍ ॥ 267॥

ਅਹਂ ਮਮੇਤਿ ਯੋ ਭਾਵੋ ਦੇਹਾਕ੍षਾਦਾਵਨਾਤ੍ਮਨਿ ।

ਅਧ੍ਯਾਸੋऽਯਂ ਨਿਰਸ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਿਦੁषਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 268॥

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਸਾਕ੍षਿਣਮ੍ ।

ਸੋऽਹਮਿਤ੍ਯੇਵ ਸਦ੍ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾऽਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਮਤਿਂ ਜਹਿ ॥ 269॥

ਲੋਕਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍ ।

ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 270॥

ਲੋਕਵਾਸਨਯਾ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਾਸਨਯਾਪਿ ਚ ।

271

ਦੇਹਵਾਸਨਯਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥਾਵਨ੍ਨੈਵ ਜਾਯਤੇ ॥ 271

ਸਂਸਾਰਕਾਰਾਗृਹਮੋਕ੍षਮਿਚ੍ਛੋ-

ਰਯੋਮਯਂ ਪਾਦਨਿਬਨ੍ਧਸ਼ऋਙ੍ਖਲਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਬਦ੍ਧ)

ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪਟੁ ਵਾਸਨਾਤ੍ਰਯਂ

ਯੋऽਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸਮੁਪੈਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਮ੍ ॥ 272॥

ਜਲਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਵਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਭੂਤ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜਲਾਦਿਸਮ੍ਪਰ੍ਕਵਸ਼ਾਤ੍)

ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਧੂਤਾऽਗਰੁਦਿਵ੍ਯਵਾਸਨਾ ।

ਸਙ੍ਘਰ੍षਣੇਨੈਵ ਵਿਭਾਤਿ ਸਮ੍ਯ-

ਗ੍ਵਿਧੂਯਮਾਨੇ ਸਤਿ ਬਾਹ੍ਯਗਨ੍ਧੇ ॥ 273॥

ਅਨ੍ਤਃਸ਼੍ਰਿਤਾਨਨ੍ਤਦੁਰਨ੍ਤਵਾਸਨਾ-

ਧੂਲੀਵਿਲਿਪ੍ਤਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਵਾਸਨਾ ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਿਸਙ੍ਘਰ੍षਣਤੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ

ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਚਨ੍ਦਨਗਨ੍ਧਵਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 274॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਟਾ)

ਅਨਾਤ੍ਮਵਾਸਨਾਜਾਲੈਸ੍ਤਿਰੋਭੂਤਾਤ੍ਮਵਾਸਨਾ ।

ਨਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ਤੇषਾਂ ਨਾਸ਼ੇ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 275॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਫੁਟਾ)

ਯਥਾ ਯਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਵਸ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ

ਤਥਾ ਤਥਾ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਾਹ੍ਯਵਾਸਨਾਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਾਹ੍ਯਵਾਸਨਾਃ)

ਨਿਃਸ਼ੇषਮੋਕ੍षੇ ਸਤਿ ਵਾਸਨਾਨਾਂ

ਆਤ੍ਮਾਨੁਭੂਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ॥ 276॥

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਸਦਾ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਮਨੋ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਯੋਗਿਨਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ)

ਵਾਸਨਾਨਾਂ ਕ੍षਯਸ਼੍ਚਾਤਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 277॥

ਤਮੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 278॥

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਪੁष੍ਯਤਿ ਵਪੁਰਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ ।

ਧੈਰ੍ਯਮਾਲਮ੍ਬ੍ਯ ਯਤ੍ਨੇਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 279॥

ਨਾਹਂ ਜੀਵਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਤਦ੍ਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।

ਵਾਸਨਾਵੇਗਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 280॥

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾਰ੍ਵਾਤ੍ਮ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਕ੍ਵਚਿਦਾਭਾਸਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 281॥

ਅਨਾਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਮੀषਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਮੁਨੇਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਨ੍ਨਾਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗਾ)

ਤਦੇਕਨਿष੍ਠਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 282॥

ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੋਤ੍ਥਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਬੋਧਤਃ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਤ੍ਮਤ੍ਵਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਯ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 283॥

ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ਯ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਃਸ਼ੇषਵਿਲਯਾਵਧਿ ।

ਸਾਵਧਾਨੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 284॥

ਪ੍ਰਤੀਤਿਰ੍ਜੀਵਜਗਤੋਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ਭਾਤਿ ਯਾਵਤਾ ।

ਤਾਵਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸਾਪਨਯਂ ਕੁਰੁ ॥ 285॥

ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਲੋਕਵਾਰ੍ਤਾਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੇਰਪਿ ਵਿਸ੍ਮृਤੇਃ ।

ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨਾਵਸਰਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 286॥

ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰ੍ਮਲੋਦ੍ਭੂਤਂ ਮਲਮਾਂਸਮਯਂ ਵਪੁਃ ।

ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚਾਣ੍ਡਾਲਵਦ੍ਦੂਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭੂਯ ਕृਤੀ ਭਵ ॥ 287॥

ਘਟਾਕਾਸ਼ਂ ਮਹਾਕਾਸ਼ ਇਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਾਤ੍ਮਨਿ ।

ਵਿਲਾਪ੍ਯਾਖਣ੍ਡਭਾਵੇਨ ਤੂष੍ਣੀ ਭਵ ਸਦਾ ਮੁਨੇ ॥ 288॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤੂष੍ਣੀਂ)

ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਧਿष੍ਠਾਨਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਯ ਸਦਾਤ੍ਮਨਾ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਪਿ ਪਿਣ੍ਡਾਣ੍ਡਂ ਤ੍ਯਜ੍ਯਤਾਂ ਮਲਭਾਣ੍ਡਵਤ੍ ॥ 289॥

ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ ਸਦਾਨਨ੍ਦੇ ਦੇਹਾਰੂਢਾਮਹਨ੍ਧਿਯਮ੍ ।

ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਕੇਵਲੋ ਭਵ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ 290॥

ਯਤ੍ਰੈष ਜਗਦਾਭਾਸੋ ਦਰ੍ਪਣਾਨ੍ਤਃ ਪੁਰਂ ਯਥਾ ।

ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥ 291॥

ਯਤ੍ਸਤ੍ਯਭੂਤਂ ਨਿਜਰੂਪਮਾਦ੍ਯਂ

ਚਿਦਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਮਰੂਪਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਤਦੇਤ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਵਪੁਰੁਤ੍ਸृਜੇਤ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸृਜੈਤ)

ਸ਼ੈਲੂषਵਦ੍ਵੇषਮੁਪਾਤ੍ਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 292॥

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਦृਸ਼੍ਯਮਿਦਂ ਮृषੈਵ

ਨੈਵਾਹਮਰ੍ਥਃ ਕ੍षਣਿਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।

ਜਾਨਾਮ੍ਯਹਂ ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤੀਤਿਃ

ਕੁਤੋऽਹਮਾਦੇਃ ਕ੍षਣਿਕਸ੍ਯ ਸਿਧ੍ਯੇਤ੍ ॥ 293॥

ਅਹਮ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਹਮਾਦਿਸਾਕ੍षੀ

ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਪਿ ਭਾਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।

ਬ੍ਰੂਤੇ ਹ੍ਯਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਵਯਂ

ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 294॥

ਵਿਕਾਰਿਣਾਂ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਵੇਤ੍ਤਾ

ਨਿਤ੍ਯਾਵਿਕਾਰੋ ਭਵਿਤੁਂ ਸਮਰ੍ਹਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਤ੍ਯੋऽਵਿਕਾਰੋ)

ਮਨੋਰਥਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਿषੁ ਸ੍ਫੁਟਂ

ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਦृष੍ਟਮਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਤਯੋਃ ॥ 295॥

ਅਤੋऽਭਿਮਾਨਂ ਤ੍ਯਜ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡੇ

ਪਿਣ੍ਡਾਭਿਮਾਨਿਨ੍ਯਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਕਲ੍ਪਿਤੇ ।

ਕਾਲਤ੍ਰਯਾਬਾਧ੍ਯਮਖਣ੍ਡਬੋਧਂ

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪੈਹਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ॥ 296॥

ਤ੍ਯਜਾਭਿਮਾਨਂ ਕੁਲਗੋਤ੍ਰਨਾਮ-

ਰੂਪਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਵਾਸ਼੍ਰਿਤੇषੁ ।

ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਨਪਿ ਕਰ੍ਤृਤਾਦੀਂ-

ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਵਾਖਣ੍ਡਸੁਖਸ੍ਵਰੂਪਃ ॥ 297॥

ਸਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਃ ਪੁਂਸਃ ਸਂਸਾਰਹੇਤਵੋ ਦृष੍ਟਾਃ ।

ਤੇषਾਮੇਵਂ ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਥਮਵਿਕਾਰੋ ਭਵਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਃ ॥ 298॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤੇषਾਮੇषਾਂ)

ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋऽਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾ ।

ਤਾਵਨ੍ਨ ਲੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਪਿ ਮੁਕ੍ਤਿਵਾਰ੍ਤਾ ਵਿਲਕ੍षਣਾ ॥ 299॥

ਅਹਙ੍ਕਾਰਗ੍ਰਹਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਦ੍ਵਿਮਲਃ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਪ੍ਰਭਃ ॥ 300॥

ਯੋ ਵਾ ਪੁਰੇ ਸੋऽਹਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤੀਤੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੁਰੈषੋऽਹਮਿਤਿ)

ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕ੍ਲृਪ੍ਤਸ੍ਤਮਸਾऽਤਿਮੂਢਯਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾऽਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਤਮਸਾ)

ਤਸ੍ਯੈਵ ਨਿਃਸ਼ੇषਤਯਾ ਵਿਨਾਸ਼ੇ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਭਾਵਃ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ॥ 301॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਨਿਧਿਰ੍ਮਹਾਬਲਵਤਾऽਹਙ੍ਕਾਰਘੋਰਾਹਿਨਾ

ਸਂਵੇष੍ਟ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਰਕ੍ष੍ਯਤੇ ਗੁਣਮਯੈਸ਼੍ਚਣ੍ਡੇਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਮਸ੍ਤਕੈਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚਣ੍ਡੈ)

ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਖ੍ਯਮਹਾਸਿਨਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਤਾ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਸ਼ੀਰ੍षਤ੍ਰਯਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦ੍ਯੁਤਿਮਤਾ)

ਨਿਰ੍ਮੂਲ੍ਯਾਹਿਮਿਮਂ ਨਿਧਿਂ ਸੁਖਕਰਂ ਧੀਰੋऽਨੁਭੋਕ੍ਤੁਙ੍ਕ੍षਮਃ ॥ 302॥

ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿषਦੋषਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਰਸ੍ਤਿ ਚੇਦ੍ਦੇਹੇ ।

ਕਥਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਭਵੇਤ੍ਤਦ੍ਵਦਹਨ੍ਤਾਪਿ ਯੋਗਿਨੋ ਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ॥ 303॥

ਅਹਮੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਕृਤਨਾਨਾਵਿਕਲ੍ਪਸਂਹृਤ੍ਯਾ ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵੇਕਾਦਿਦਮਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ॥ 304॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਵੇਕਾਦਯਮ੍)

ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਕਰ੍ਤਰ੍ਯਹਮਿਤਿ ਮਤਿਂ ਮੁਞ੍ਚ ਸਹਸਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਹਙ੍ਕਰ੍ਤਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਮਿਤਿ)

ਵਿਕਾਰਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਤਿਫਲਜੁषਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਿਤਿਮੁषਿ ।

ਯਦਧ੍ਯਾਸਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਜਨਿਮृਤਿਜਰਾਦੁਃਖਬਹੁਲਾ

ਪ੍ਰਤੀਚਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤੇਸ੍ਤਵ ਸੁਖਤਨੋਃ ਸਂਸृਤਿਰਿਯਮ੍ ॥ 305॥

ਸਦੈਕਰੂਪਸ੍ਯ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਭੋ-

ਰਾਨਨ੍ਦਮੂਰ੍ਤੇਰਨਵਦ੍ਯਕੀਰ੍ਤੇਃ ।

ਨੈਵਾਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਵਾਪ੍ਯਵਿਕਾਰਿਣਸ੍ਤੇ

ਵਿਨਾਹਮਧ੍ਯਾਸਮਮੁष੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ ॥ 306॥

ਤਸ੍ਮਾਦਹਙ੍ਕਾਰਮਿਮਂ ਸ੍ਵਸ਼ਤ੍ਰੁਂ

ਭੋਕ੍ਤੁਰ੍ਗਲੇ ਕਣ੍ਟਕਵਤ੍ਪ੍ਰਤੀਤਮ੍ ।

ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਹਾਸਿਨਾ ਸ੍ਫੁਟਂ

ਭੁਙ੍ਕ੍ष੍ਵਾਤ੍ਮਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਸੁਖਂ ਯਥੇष੍ਟਮ੍ ॥ 307॥

ਤਤੋऽਹਮਾਦੇਰ੍ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਂ

ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਰਾਗਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਲਾਭਾਤ੍ ।

ਤੂष੍ਣੀਂ ਸਮਾਸ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸੁਖਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ

ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਃ ॥ 308॥

ਸਮੂਲਕृਤ੍ਤੋऽਪਿ ਮਹਾਨਹਂ ਪੁਨਃ

ਵ੍ਯੁਲ੍ਲੇਖਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਦਿ ਚੇਤਸਾ ਕ੍षਣਮ੍ ।

ਸਞ੍ਜੀਵ੍ਯ ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਤਂ ਕਰੋਤਿ

ਨਭਸ੍ਵਤਾ ਪ੍ਰਾਵृषਿ ਵਾਰਿਦੋ ਯਥਾ ॥ 309॥

ਨਿਗृਹ੍ਯ ਸ਼ਤ੍ਰੋਰਹਮੋऽਵਕਾਸ਼ਃ

ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨ ਦੇਯੋ ਵਿषਯਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਾ ।

ਸ ਏਵ ਸਞ੍ਜੀਵਨਹੇਤੁਰਸ੍ਯ

ਪ੍ਰਕ੍षੀਣਜਮ੍ਬੀਰਤਰੋਰਿਵਾਮ੍ਬੁ ॥ 310॥

ਦੇਹਾਤ੍ਮਨਾ ਸਂਸ੍ਥਿਤ ਏਵ ਕਾਮੀ

ਵਿਲਕ੍षਣਃ ਕਾਮਯਿਤਾ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ।

ਅਤੋऽਰ੍ਥਸਨ੍ਧਾਨਪਰਤ੍ਵਮੇਵ

ਭੇਦਪ੍ਰਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਵਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ ॥ 311॥

ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਰ੍ਧਨਾਦ੍ਬੀਜਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਿਃ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।

ਕਾਰ੍ਯਨਾਸ਼ਾਦ੍ਬੀਜਨਾਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਨਿਰੋਧਯੇਤ੍ ॥ 312॥

ਵਾਸਨਾਵृਦ੍ਧਿਤਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਵਾਸਨਾ ।

ਵਰ੍ਧਤੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪੁਂਸਃ ਸਂਸਾਰੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 313॥

ਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਵਿਚ੍ਛਿਤ੍ਤ੍ਯੈ ਤਦ੍ ਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਦਹੇਦ੍ਯਤਿਃ ।

ਵਾਸਨਾਵृਦ੍ਧਿਰੇਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਬਹਿਃ ॥ 314॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਾਸਨਾ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਨ੍ਤਃ)

ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਮਾਨਾ ਸਾ ਸੂਤੇ ਸਂਸृਤਿਮਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਕ੍षਯੋਪਾਯਃ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ 315॥

ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਾਵਲੋਕਨੈਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮਾਤ੍ਰਾਵਲੋਕਨਮ੍)

ਸਦ੍ਭਾਵਵਾਸਨਾਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਲਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 316॥

ਕ੍ਰਿਯਾਨਾਸ਼ੇ ਭਵੇਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾਨਾਸ਼ੋऽਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਸਨਾਕ੍षਯਃ ।

ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਕ੍षਯੋ ਮੋਕ੍षਃ ਸਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰਿष੍ਯਤੇ ॥ 317॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ)

ਸਦ੍ਵਾਸਨਾਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਣੇ ਸਤਿ

ਹ੍ਯਸੌ ਵਿਲੀਨਾਪ੍ਯਹਮਾਦਿਵਾਸਨਾ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਲੀਨਾ ਤ੍ਵਹਮਾਦਿਵਾਸਨਾ)

ਅਤਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਾਪ੍ਯਰੁਣਪ੍ਰਭਾਯਾਂ

ਵਿਲੀਯਤੇ ਸਾਧੁ ਯਥਾ ਤਮਿਸ੍ਰਾ ॥ 318॥

ਤਮਸ੍ਤਮਃਕਾਰ੍ਯਮਨਰ੍ਥਜਾਲਂ

ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਯੁਦਿਤੇ ਦਿਨੇਸ਼ੇ ।

ਤਥਾऽਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤੌ

ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਚ ਦੁਃਖਗਨ੍ਧਃ ॥ 319॥

ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਤੀਤਂ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯਨ੍ਸਨ੍ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯਨ੍ਸ੍ਵਯਂ)

ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਾਨਨ੍ਦਘਨਂ ਵਿਭਾਵਯਨ੍ ।

ਸਮਾਹਿਤਃ ਸਨ੍ਬਹਿਰਨ੍ਤਰਂ ਵਾ

ਕਾਲਂ ਨਯੇਥਾਃ ਸਤਿ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧੇ ॥ 320॥

ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿष੍ਠਾਯਾਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ ।

ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਮृਤ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਃ ॥ 321॥

ਨ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦਨਰ੍ਥੋऽਨ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ।

ਤਤੋ ਮੋਹਸ੍ਤਤੋऽਹਨ੍ਧੀਸ੍ਤਤੋ ਬਨ੍ਧਸ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਥਾ ॥ 322॥

ਵਿषਯਾਭਿਮੁਖਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸਮਪਿ ਵਿਸ੍ਮृਤਿਃ ।

ਵਿਕ੍षੇਪਯਤਿ ਧੀਦੋषੈਰ੍ਯੋषਾ ਜਾਰਮਿਵ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 323॥

ਯਥਾਪਕृष੍ਟਂ ਸ਼ੈਵਾਲਂ ਕ੍षਣਮਾਤ੍ਰਂ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ।

ਆਵृਣੋਤਿ ਤਥਾ ਮਾਯਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਵਾਪਿ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖਮ੍ ॥ 324॥

ਲਕ੍ष੍ਯਚ੍ਯੁਤਂ ਚੇਦ੍ਯਦਿ ਚਿਤ੍ਤਮੀषਦ੍

ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਂ ਸਨ੍ਨਿਪਤੇਤ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।

ਪ੍ਰਮਾਦਤਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਕੇਲਿਕਨ੍ਦੁਕਃ

ਸੋਪਾਨਪਙ੍ਕ੍ਤੌ ਪਤਿਤੋ ਯਥਾ ਤਥਾ ॥ 325॥

ਵਿषਯੇष੍ਵਾਵਿਸ਼ਚ੍ਚੇਤਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ ।

ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਕਾਮਃ ਕਾਮਾਤ੍ਪੁਂਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ 326॥

ਅਤਃ ਪ੍ਰਮਾਦਾਨ੍ਨ ਪਰੋऽਸ੍ਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ

ਵਿਵੇਕਿਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਃ ਸਮਾਧੌ ।

ਸਮਾਹਿਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍

ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ ਭਵ ਸਾਵਧਾਨਃ ॥ 327॥

ਤਤਃ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਭ੍ਰष੍ਟਸ੍ਤੁ ਪਤਤ੍ਯਧਃ ।

ਪਤਿਤਸ੍ਯ ਵਿਨਾ ਨਾਸ਼ਂ ਪੁਨਰ੍ਨਾਰੋਹ ਈਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 328॥

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ ।

ਅਪਥ੍ਯਾਨਿ ਹਿ ਵਸ੍ਤੂਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਯਥੋਤ੍ਸृਜੇ ।

ਜੀਵਤੋ ਯਸ੍ਯ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਵਿਦੇਹੇ ਸ ਚ ਕੇਵਲਃ ।

ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਭੇਦਂ ਭਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਜੁਃਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 329॥

ਯਦਾ ਕਦਾ ਵਾਪਿ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਦੇष

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਨਨ੍ਤੇऽਪ੍ਯਣੁਮਾਤ੍ਰਭੇਦਮ੍ ।

ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਥਾਮੁष੍ਯ ਭਯਂ ਤਦੈਵ

ਯਦ੍ਵੀਕ੍षਿਤਂ ਭਿਨ੍ਨਤਯਾ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ॥ 330॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਦੀਕ੍षਿਤਂ)

ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਨ੍ਯਾਯਸ਼ਤੈਰ੍ਨਿषਿਦ੍ਧੇ

ਦृਸ਼੍ਯੇऽਤ੍ਰ ਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਮਤਿਂ ਕਰੋਤਿ ।

ਉਪੈਤਿ ਦੁਃਖੋਪਰਿ ਦੁਃਖਜਾਤਂ

ਨਿषਿਦ੍ਧਕਰ੍ਤਾ ਸ ਮਲਿਮ੍ਲੁਚੋ ਯਥਾ ॥ 331॥

ਸਤ੍ਯਾਭਿਸਨ੍ਧਾਨਰਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ

ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮੀਯਮੁਪੈਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ।

ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਸਨ੍ਧਾਨਰਤਸ੍ਤੁ ਨਸ਼੍ਯੇਦ੍

ਦृष੍ਟਂ ਤਦੇਤਦ੍ਯਦਚੌਰਚੌਰਯੋਃ ॥ 332॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚੋਰਚੋਰਯੋਃ)

ਯਤਿਰਸਦਨੁਸਨ੍ਧਿਂ ਬਨ੍ਧਹੇਤੁਂ ਵਿਹਾਯ

ਸ੍ਵਯਮਯਮਹਮਸ੍ਮੀਤ੍ਯਾਤ੍ਮਦृष੍ਟ੍ਯੈਵ ਤਿष੍ਠੇਤ੍

ਸੁਖਯਤਿ ਨਨੁ ਨਿष੍ਠਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ

ਹਰਤਿ ਪਰਮਵਿਦ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਤੀਤਮ੍ ॥ 333॥

ਬਾਹ੍ਯਾਨੁਸਨ੍ਧਿਃ ਪਰਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ਫਲਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬਾਹ੍ਯਾਭਿਸਨ੍ਧਿਃ)

ਦੁਰ੍ਵਾਸਨਾਮੇਵ ਤਤਸ੍ਤਤੋऽਧਿਕਾਮ੍ ।

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਵੇਕੈਃ ਪਰਿਹृਤ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਂ

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨੁਸਨ੍ਧਿਂ ਵਿਦਧੀਤ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ॥ 334॥

ਬਾਹ੍ਯੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ

ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਦृष੍ਟੇ ਭਵਬਨ੍ਧਨਾਸ਼ੋ

ਬਹਿਰ੍ਨਿਰੋਧਃ ਪਦਵੀ ਵਿਮੁਕ੍ਤੇਃ ॥ 335॥

ਕਃ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਸਨ੍ਸਦਸਦ੍ਵਿਵੇਕੀ

ਸ਼੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ੀ ।

ਜਾਨਨ੍ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸਤੋऽਵਲਮ੍ਬਂ

ਸ੍ਵਪਾਤਹੇਤੋਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਨ੍ਮੁਮੁਕ੍षੁਃ ॥ 336॥

ਦੇਹਾਦਿਸਂਸਕ੍ਤਿਮਤੋ ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਃ

ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਾਦ੍ਯਭਿਮਤ੍ਯਭਾਵਃ ।

ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਨੋ ਜਾਗਰਣਂ ਨ ਜਾਗ੍ਰਤਃ

ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਤਯੋਰ੍ਭਿਨ੍ਨਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ ॥ 337॥

ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਰਜਙ੍ਗਮੇषੁ

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਨਾਧਾਰਤਯਾ ਵਿਲੋਕ੍ਯ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨ੍)

ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਖਿਲੋਪਾਧਿਰਖਣ੍ਡਰੂਪਃ

ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਨਾ ਯਃ ਸ੍ਥਿਤ ਏष ਮੁਕ੍ਤਃ ॥ 338॥

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਬਨ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਿਹੇਤੁਃ

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵਾਨ੍ਨ ਪਰੋऽਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ।

ਦृਸ਼੍ਯਾਗ੍ਰਹੇ ਸਤ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇऽਸੌ

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵੋऽਸ੍ਯ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 339॥

ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣਂ ਕਥਂ ਨੁ ਘਟਤੇ ਦੇਹਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤੋ

ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵਪ੍ਰਸਕ੍ਤਮਨਸਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ।

ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਾਖਿਲਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮਵਿषਯੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਾਪਰੈਃ

ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਕਰਣੀਯਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸਦਾਨਨ੍ਦੇਚ੍ਛੁਭਿਰ੍ਯਤ੍ਨਤਃ ॥ 340॥

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯੇ ਭਿਕ੍षੋਃ ਕृਤਸ਼੍ਰਵਣਕਰ੍ਮਣਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਾਰ੍ਵਾਤ੍ਮ੍ਯ)

ਸਮਾਧਿਂ ਵਿਦਧਾਤ੍ਯੇषਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਦਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 341॥

ਆਰੂਢਸ਼ਕ੍ਤੇਰਹਮੋ ਵਿਨਾਸ਼ਃ

ਕਰ੍ਤੁਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ਯ ਸਹਸਾਪਿ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ)

ਯੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਖ੍ਯਸਮਾਧਿਨਿਸ਼੍ਚਲਾਃ

ਤਾਨਨ੍ਤਰਾऽਨਨ੍ਤਭਵਾ ਹਿ ਵਾਸਨਾਃ ॥ 342॥

ਅਹਮ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਵ ਮੋਹਿਨ੍ਯਾ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾऽऽਵृਤੇਰ੍ਬਲਾਤ੍ ।

ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਕ੍षੇਪਯਤਿ ਤਦ੍ਗੁਣੈਃ ॥ 343॥

ਵਿਕ੍षੇਪਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਜਯੋ ਵਿषਮੋ ਵਿਧਾਤੁਂ

ਨਿਃਸ਼ੇषਮਾਵਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵੇ ।

ਦृਗ੍ਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ ਸ੍ਫੁਟਪਯੋਜਲਵਦ੍ਵਿਭਾਗੇ

ਨਸ਼੍ਯੇਤ੍ਤਦਾਵਰਣਮਾਤ੍ਮਨਿ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ।

ਨਿਃਸਂਸ਼ਯੇਨ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਸ਼ੂਨ੍ਯੋ

ਵਿਕ੍षੇਪਣਂ ਨ ਹਿ ਤਦਾ ਯਦਿ ਚੇਨ੍ਮृषਾਰ੍ਥੇ ॥ 344॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਕ੍षੇਪਣਂ)

ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਵੇਕਃ ਸ੍ਫੁਟਬੋਧਜਨ੍ਯੋ

ਵਿਭਜ੍ਯ ਦृਗ੍ਦृਸ਼੍ਯਪਦਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ।

ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਮਾਯਾਕृਤਮੋਹਬਨ੍ਧਂ

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਨ ਸਂਸृਤਿਃ ॥ 345॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ)

ਪਰਾਵਰੈਕਤ੍ਵਵਿਵੇਕਵਹ੍ਨਿਃ

ਦਹਤ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਗਹਨਂ ਹ੍ਯਸ਼ੇषਮ੍ ।

ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੁਨਃ ਸਂਸਰਣਸ੍ਯ ਬੀਜਂ

ਅਦ੍ਵੈਤਭਾਵਂ ਸਮੁਪੇਯੁषੋऽਸ੍ਯ ॥ 346॥

ਆਵਰਣਸ੍ਯ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਹਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਦਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਤਃ ।

ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਨਾਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਿਕ੍षੇਪਜਨਿਤਦੁਃਖਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 347॥

ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਜ੍ਜੁਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁਸਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਯੇ ਵਿਦੁषਾ ॥ 348॥

ਅਯੋऽਗ੍ਨਿਯੋਗਾਦਿਵ ਸਤ੍ਸਮਨ੍ਵਯਾਨ੍

ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰੂਪੇਣ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਧੀਃ ।

ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮੇਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤਯਂ ਯਤੋ ਮृषਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਤ੍ਰਿਤਯਂ)

ਦृष੍ਟਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਵਪ੍ਨਮਨੋਰਥੇषੁ ॥ 349॥

ਤਤੋ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰਹਮ੍ਮੁਖਾ

ਦੇਹਾਵਸਾਨਾ ਵਿषਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ।

ਕ੍षਣੇऽਨ੍ਯਥਾਭਾਵਿਤਯਾ ਹ੍ਯਮੀषਾ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਵਿਨ ਏष ਆਤ੍ਮਾ)

ਮਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਕਦਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ॥ 350॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਕਦਾਪਿ)

ਨਿਤ੍ਯਾਦ੍ਵਯਾਖਣ੍ਡਚਿਦੇਕਰੂਪੋ

ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਾਕ੍षੀ ਸਦਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਃ ।

ਅਹਮ੍ਪਦਪ੍ਰਤ੍ਯਯਲਕ੍षਿਤਾਰ੍ਥਃ

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਸਦਾਨਨ੍ਦਘਨਃ ਪਰਾਤ੍ਮਾ ॥ 351॥

ਇਤ੍ਥਂ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਦਸਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯ

ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਜਬੋਧਦृष੍ਟ੍ਯਾ ।

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਬੋਧਂ

ਤੇਭ੍ਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ॥ 352॥

ਅਜ੍ਞਾਨਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਨਿਃਸ਼ੇषਵਿਲਯਸ੍ਤਦਾ ।

ਸਮਾਧਿਨਾऽਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਯਦਾऽਦ੍ਵੈਤਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 353॥

ਤ੍ਵਮਹਮਿਦਮਿਤੀਯਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਬੁਦ੍ਧਿਦੋषਾਤ੍

ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਦ੍ਵਯੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ।

ਪ੍ਰਵਿਲਸਤਿ ਸਮਾਧਾਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋ

ਵਿਲਯਨਮੁਪਗਚ੍ਛੇਦ੍ਵਸ੍ਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਧृਤ੍ਯਾ ॥ 354॥

ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਦਾਨ੍ਤਃ ਪਰਮੁਪਰਤਃ ਕ੍षਾਨ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਮਾਧਿਂ

ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਲਯਤਿ ਯਤਿਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵਮ੍ ।

ਤੇਨਾਵਿਦ੍ਯਾਤਿਮਿਰਜਨਿਤਾਨ੍ਸਾਧੁ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਕਲ੍ਪਾਨ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕृਤ੍ਯਾ ਨਿਵਸਤਿ ਸੁਖਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਃ ॥ 355॥

ਸਮਾਹਿਤਾ ਯੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਂ

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿ ਚੇਤਃ ਸ੍ਵਮਹਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ ।

ਤ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਾ ਭਵਪਾਸ਼ਬਨ੍ਧੈਃ

ਨਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਾਰੋਕ੍ष੍ਯਕਥਾਭਿਧਾਯਿਨਃ ॥ 356॥

ਉਪਾਧਿਭੇਦਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਭਿਦ੍ਯਤੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮੇਵ)

ਚੋਪਾਧ੍ਯਪੋਹੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਕੇਵਲਃ ।

ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਾਧੇਰ੍ਵਿਲਯਾਯ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍

ਵਸੇਤ੍ਸਦਾऽਕਲ੍ਪਸਮਾਧਿਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 357॥

ਸਤਿ ਸਕ੍ਤੋ ਨਰੋ ਯਾਤਿ ਸਦ੍ਭਾਵਂ ਹ੍ਯੇਕਨਿष੍ਠਯਾ ।

ਕੀਟਕੋ ਭ੍ਰਮਰਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਭ੍ਰਮਰਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥ 358॥

ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਾਸਕ੍ਤਿਮਪਾਸ੍ਯ ਕੀਟਕੋ

ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਨਲਿਤ੍ਵਂ ਹ੍ਯਲਿਭਾਵਮृਚ੍ਛਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯਥਾਲਿਂ)

ਤਥੈਵ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ

ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਸਮਾਯਾਤਿ ਤਦੇਕਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 359॥

ਅਤੀਵ ਸੂਕ੍ष੍ਮਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ

ਨ ਸ੍ਥੂਲਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।

ਸਮਾਧਿਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ

ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਾਰ੍ਯੈਰਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ ॥ 360॥

ਯਥਾ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਪੁਟਪਾਕਸ਼ੋਧਿਤਂ

ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਲਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਗੁਣਂ ਸਮृਚ੍ਛਤਿ ।

ਤਥਾ ਮਨਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਮਲਂ

ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਮੇਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ॥ 361॥

ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦਿਤ੍ਥਂ

ਪਕ੍ਵਂ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਲੀਯਤੇ ਯਦਾ ।

ਤਦਾ ਸਮਾਧਿਃ ਸਵਿਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਿਤਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਵਿਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਿਤਃ)

ਸ੍ਵਤੋऽਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭਾਵਕਃ ॥ 362॥

ਸਮਾਧਿਨਾऽਨੇਨ ਸਮਸ੍ਤਵਾਸਨਾ-

ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ੋऽਖਿਲਕਰ੍ਮਨਾਸ਼ਃ ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸਰ੍ਵਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਦਾ

ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਤਿਰਯਤ੍ਨਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ॥ 363॥

ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਨਨਂ ਮਨਨਾਦਪਿ ।

ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਂ ਲਕ੍षਗੁਣਮਨਨ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮ੍ ॥ 364॥

ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਸਮਾਧਿਨਾ ਸ੍ਫੁਟਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮਵਗਮ੍ਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।

ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਚਲਤਯਾ ਮਨੋਗਤੇਃ

ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਵਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ 365॥

ਅਤਃ ਸਮਾਧਤ੍ਸ੍ਵ ਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸਨ੍

ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਾਃ ਪ੍ਰਤੀਚਿ ।

ਵਿਧ੍ਵਂਸਯ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਮਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਯਾ

ਕृਤਂ ਸਦੇਕਤ੍ਵਵਿਲੋਕਨੇਨ ॥ 366॥

ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਦ੍ਵਾਰਂ ਵਾਙ੍ਨਿਰੋਧੋऽਪਰਿਗ੍ਰਹਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਥਮਂ ਦ੍ਵਾਰਂ)

ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਚ ਨਿਰੀਹਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮੇਕਾਨ੍ਤਸ਼ੀਲਤਾ ॥ 367॥

ਏਕਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਰਮਣੇ ਹੇਤੁਰ੍ਦਮਸ਼੍ਚੇਤਸਃ

ਸਂਰੋਧੇ ਕਰਣਂ ਸ਼ਮੇਨ ਵਿਲਯਂ ਯਾਯਾਦਹਂਵਾਸਨਾ ।

ਤੇਨਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤਿਰਚਲਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਸਦਾ ਯੋਗਿਨਃ

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਨਿਰੋਧ ਏਵ ਸਤਤਂ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋ ਮੁਨੇਃ ॥ 368॥ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਨ੍ਮੁਨੇਃ

ਵਾਚਂ ਨਿਯਚ੍ਛਾਤ੍ਮਨਿ ਤਂ ਨਿਯਚ੍ਛ

ਬੁਦ੍ਧੌ ਧਿਯਂ ਯਚ੍ਛ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਕ੍षਿਣਿ ।

ਤਂ ਚਾਪਿ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ

ਵਿਲਾਪ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਮਾਂ ਭਜਸ੍ਵ ॥ 369॥

ਦੇਹਪ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਰੁਪਾਧਿਭਿਃ ।

ਯੈਰ੍ਯੈਰ੍ਵृਤ੍ਤੇਃਸਮਾਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਭਾਵੋऽਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ॥ 370॥

ਤਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਮੁਨੇਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਰ੍ਵੋਪਰਮਣਂ ਸੁਖਮ੍ ।

ਸਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭਵਵਿਪ੍ਲਵਃ ॥ 371॥

ਅਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਬਹਿਸ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ।

ਤ੍ਯਜਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸਙ੍ਗਂ ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮੁਮੁਕ੍षਯਾ ॥ 372॥

ਬਹਿਸ੍ਤੁ ਵਿषਯੈਃ ਸਙ੍ਗਂ ਤਥਾਨ੍ਤਰਹਮਾਦਿਭਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਙ੍ਗਃ)

ਵਿਰਕ੍ਤ ਏਵ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਠਿਤਃ ॥ 373॥

ਵੈਰਾਗ੍ਯਬੋਧੌ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪਕ੍षਿਵਤ੍

ਪਕ੍षੌ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਵਿਚਕ੍षਣ ਤ੍ਵਮ੍ ।

ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਸੌਧਾਗ੍ਰਲਤਾਧਿਰੋਹਣਂ

ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਨਾਨ੍ਯਤਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ॥ 374॥

ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵੈਰਾਗ੍ਯਵਤਃ ਸਮਾਧਿਃ

ਸਮਾਹਿਤਸ੍ਯੈਵ ਦृਢਪ੍ਰਬੋਧਃ ।

ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹਿ ਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਿਃ

ਮੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਨੋ ਨਿਤ੍ਯਸੁਖਾਨੁਭੂਤਿਃ ॥ 375॥

ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪਰਂ ਸੁਖਸ੍ਯ ਜਨਕਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ

ਤਚ੍ਚੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧਤਰਾਤ੍ਮਬੋਧਸਹਿਤਂ ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਧੁਕ੍ ।

ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਾਰਮਜਸ੍ਰਮੁਕ੍ਤਿਯੁਵਤੇਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਂ

ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸ੍ਪृਹਯਾ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਕੁਰੁ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ॥ 376॥

ਆਸ਼ਾਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਵਿषੋਪਮੇषੁ ਵਿषਯੇष੍ਵੇषੈਵ ਮृਤ੍ਯੋਃ ਕृਤਿ- (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮृਤ੍ਯੋਃ ਸृਤਿ)

ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਾਤਿਕੁਲਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵਭਿਮਤਿਂ ਮੁਞ੍ਚਾਤਿਦੂਰਾਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਃ ।

ਦੇਹਾਦਾਵਸਤਿ ਤ੍ਯਜਾਤ੍ਮਧਿषਣਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਕੁਰੁष੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ

ਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾਸ੍ਯਮਨੋऽਸਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਯਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸਿ ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁਤਃ ॥ 377॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦ੍ਰष੍ਟਾਸ੍ਯਮਲੋ)

ਲਕ੍ष੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਮਾਨਸਂ ਦृਢਤਰਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ

ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਨੁਸ਼੍ਚੋਪੇਕ੍ष੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕ੍ਯਮੁਪੇਤ੍ਯ ਤਨ੍ਮਯਤਯਾ ਚਾਖਣ੍ਡਵृਤ੍ਤ੍ਯਾऽਨਿਸ਼ਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਰਸਂ ਪਿਬਾਤ੍ਮਨਿ ਮੁਦਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੈਃ ਕਿਮਨ੍ਯੈਰ੍ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 378॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਿਮਨ੍ਯੈਰ੍ਭ੍ਰਮੈਃ)

ਅਨਾਤ੍ਮਚਿਨ੍ਤਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਸ਼੍ਮਲਂ ਦੁਃਖਕਾਰਣਮ੍ ।

ਚਿਨ੍ਤਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ ਯਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ ॥ 379॥

ਏष ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਸ਼ੇषਸਾਕ੍षੀ

ਵਿਜ੍ਞਾਨਕੋਸ਼ੋ ਵਿਲਸਤ੍ਯਜਸ੍ਰਮ੍ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਕੋਸ਼ੇ

ਲਕ੍ष੍ਯਂ ਵਿਧਾਯੈਨਮਸਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣ-

ਮਖਣ੍ਡਵृਤ੍ਤ੍ਯਾऽऽਤ੍ਮਤਯਾऽਨੁਭਾਵਯ ॥ 380॥

ਏਤਮਚ੍ਛਿਨ੍ਨਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਸ਼ੂਨ੍ਯਯਾ ।

ਉਲ੍ਲੇਖਯਨ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਤਯਾ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ 381॥

ਅਤ੍ਰਾਤ੍ਮਤ੍ਵਂ ਦृਢੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਹਮਾਦਿषੁ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ ।

ਉਦਾਸੀਨਤਯਾ ਤੇषੁ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਸ੍ਫੁਟਘਟਾਦਿਵਤ੍ ॥ 382॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਿष੍ਠੇਦ੍ਘਟਪਟਾਦਿਵਤ੍)

ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇ

ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਸਾਕ੍षਿਣ੍ਯਵਬੋਧਮਾਤ੍ਰੇ ।

ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਮੁਪਾਨਯਨ੍

ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਮੇਵਾਨੁਵਿਲੋਕਯੇਤ੍ਤਤਃ ॥ 383॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਵਾਨੁ)

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਮਨੋऽਹਮਾਦਿਭਿਃ

ਸ੍ਵਾਜ੍ਞਾਨਕ੍ਲृਪ੍ਤੈਰਖਿਲੈਰੁਪਾਧਿਭਿਃ ।

ਵਿਮੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਰੂਪਂ

ਪੂਰ੍ਣਂ ਮਹਾਕਾਸ਼ਮਿਵਾਵਲੋਕਯੇਤ੍ ॥ 384॥

ਘਟਕਲਸ਼ਕੁਸੂਲਸੂਚਿਮੁਖ੍ਯੈਃ

ਗਗਨਮੁਪਾਧਿਸ਼ਤੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਮੇਕਮ੍ ।

ਭਵਤਿ ਨ ਵਿਵਿਧਂ ਤਥੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ

ਪਰਮਹਮਾਦਿਵਿਮੁਕ੍ਤਮੇਕਮੇਵ ॥ 385॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਬਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਮृषਾਮਾਤ੍ਰਾ ਉਪਾਧਯਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਬ)

ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦੇਕਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 386॥

ਯਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਤਦ੍ਵਿਵੇਕੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਦ੍ਵਿਵੇਕੇ)

ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨਮ੍ ।

ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ਨਾਸ਼ੇ ਭਾਤਿ ਦृष੍ਟਾਹਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਾ)

ਰਜ੍ਜੁਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ॥ 387॥

ਸ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਵਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਿਵਃ ।

ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਨ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 388॥

ਅਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਚਾਪਿ ਬਹਿਃ ਸ੍ਵਯਂ ਚ

ਸ੍ਵਯਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ।

ਸ੍ਵਯਂ ਹ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਯਮਪ੍ਯੁਦੀਚ੍ਯਾਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਹ੍ਯਵਾਚ੍ਯਾਂ)

ਤਥੋਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮਪ੍ਯਧਸ੍ਤਾਤ੍ ॥ 389॥

ਤਰਙ੍ਗਫੇਨਭ੍ਰਮਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਿ

ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਜਲਂ ਯਥਾ ਤਥਾ ।

ਚਿਦੇਵ ਦੇਹਾਦ੍ਯਹਮਨ੍ਤਮੇਤਤ੍

ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦੇਵੈਕਰਸਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ॥ 390॥

ਸਦੇਵੇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦਵਗਤਂ ਵਾਙ੍ਮਨਸਯੋਃ

ਸਤੋऽਨ੍ਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਪਰਸੀਮ੍ਨਿ ਸ੍ਥਿਤਵਤਃ ।

ਪृਥਕ੍ ਕਿਂ ਮृਤ੍ਸ੍ਨਾਯਾਃ ਕਲਸ਼ਘਟਕੁਮ੍ਭਾਦ੍ਯਵਗਤਂ

ਵਦਤ੍ਯੇष ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਮਹਮਿਤਿ ਮਾਯਾਮਦਿਰਯਾ ॥ 391॥

ਕ੍ਰਿਯਾਸਮਭਿਹਾਰੇਣ ਯਤ੍ਰ ਨਾਨ੍ਯਦਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।

ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਦ੍ਵੈਤਰਾਹਿਤ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਧ੍ਯਾਸਨਿਵृਤ੍ਤਯੇ ॥ 392॥

ਆਕਾਸ਼ਵਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ)

ਨਿਃਸੀਮਨਿਃਸ੍ਪਨ੍ਦਨਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸ਼ੂਨ੍ਯਮਨਨ੍ਯਮਦ੍ਵਯਂ

ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਿਮਸ੍ਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍ ॥ 393॥

ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕਿਮੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਰ ਬਹੁਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜੀਵਃ ਸ੍ਵਯਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਜ੍ਜਗਦਾਤਤਂ ਨੁ ਸਕਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਜਗਦਾਪਰਾਣੁ ਸਕਲਂ)

ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਹਮਿਤਿ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਮਤਯਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸ੍ਫੁਟਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭੂਯ ਵਸਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਤਚਿਦਾਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨੈਤਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ 394॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨੈਵ ਧ੍ਰੁਵਮ੍)

ਜਹਿ ਮਲਮਯਕੋਸ਼ੇऽਹਨ੍ਧਿਯੋਤ੍ਥਾਪਿਤਾਸ਼ਾਂ

ਪ੍ਰਸਭਮਨਿਲਕਲ੍ਪੇ ਲਿਙ੍ਗਦੇਹੇऽਪਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ।

ਨਿਗਮਗਦਿਤਕੀਰ੍ਤਿਂ ਨਿਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਮੂਰ੍ਤਿਂ

ਸ੍ਵਯਮਿਤਿ ਪਰਿਚੀਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੇਣ ਤਿष੍ਠ ॥ 395॥

ਸ਼ਵਾਕਾਰਂ ਯਾਵਦ੍ਭਜਤਿ ਮਨੁਜਸ੍ਤਾਵਦਸ਼ੁਚਿਃ

ਪਰੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਜਨਨਮਰਣਵ੍ਯਾਧਿਨਿਲਯਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰਯਾਃ)

ਯਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਲਯਤਿ ਸ਼ਿਵਾਕਾਰਮਚਲਮ੍

ਤਦਾ ਤੇਭ੍ਯੋ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਹਿ ਤਦਾਹ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਪਿ ॥ 396॥

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਰੋਪਿਤਾਸ਼ੇषਾਭਾਸਵਸ੍ਤੁਨਿਰਾਸਤਃ ।

ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਮਦ੍ਵਯਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 397॥

ਸਮਾਹਿਤਾਯਾਂ ਸਤਿ ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤੌ

ਪਰਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ।

ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਯਂ ਵਿਕਲ੍ਪਃ

ਪ੍ਰਜਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਃ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਯਤਃ ॥ 398॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤਤਃ)

ਅਸਤ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਕਵਸ੍ਤੁਨਿ ।

ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੇ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 399॥

ਦ੍ਰष੍ਟੁਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯਾਦਿਭਾਵਸ਼ੂਨ੍ਯੈਕਵਸ੍ਤੁਨਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨ)

ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੇ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 400॥

ਕਲ੍ਪਾਰ੍ਣਵ ਇਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰਿਪੂਰ੍ਣੈਕਵਸ੍ਤੁਨਿ ।

ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੇ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 401॥

ਤੇਜਸੀਵ ਤਮੋ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਲੀਨਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਤ੍ਰ ਵਿਲੀਨਂ)

ਅਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੇ ਭਿਦਾ ਕੁਤਃ ॥ 402॥

ਏਕਾਤ੍ਮਕੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਭੇਦਵਾਰ੍ਤਾ ਕਥਂ ਵਸੇਤ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍)

ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਸੁਖਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਭੇਦਃ ਕੇਨਾਵਲੋਕਿਤਃ ॥ 403॥

ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧਾਤ੍

ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ।

ਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਨਾਪ੍ਯਹਿਰੀਕ੍षਿਤੋ ਗੁਣੇ

ਨ ਹ੍ਯਮ੍ਬੁਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾਯਾਮ੍ ॥ 404॥

ਮਾਯਾਮਾਤ੍ਰਮਿਦਂ ਦ੍ਵੈਤਮਦ੍ਵੈਤਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ।

ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਨੁਭੂਯਤੇ ॥ 405॥

ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਮਧਿष੍ਠਾਨਾਦਾਰੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰੀਕ੍षਿਤਮ੍ ।

ਪਣ੍ਡਿਤੈ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਾਦੌ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਜੀਵਨਃ ॥ 406॥

ਚਿਤ੍ਤਮੂਲੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਚਿਤ੍ਤਾਭਾਵੇ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ ।

ਅਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਮਾਧੇਹਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪੇ ਪਰਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 407॥

ਕਿਮਪਿ ਸਤਤਬੋਧਂ ਕੇਵਲਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ

ਨਿਰੁਪਮਮਤਿਵੇਲਂ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰੀਹਮ੍ ।

ਨਿਰਵਧਿਗਗਨਾਭਂ ਨਿष੍ਕਲਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ

ਹृਦਿ ਕਲਯਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਧੌ ॥ 408॥

ਪ੍ਰਕृਤਿਵਿਕृਤਿਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਭਾਵਨਾਤੀਤਭਾਵਂ

ਸਮਰਸਮਸਮਾਨਂ ਮਾਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਦੂਰਮ੍ ।

ਨਿਗਮਵਚਨਸਿਦ੍ਧਂ ਨਿਤ੍ਯਮਸ੍ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ

ਹृਦਿ ਕਲਯਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਧੌ ॥ 409॥

ਅਜਰਮਮਰਮਸ੍ਤਾਭਾਵਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭਾਸਵਸ੍ਤੁ)

ਸ੍ਤਿਮਿਤਸਲਿਲਰਾਸ਼ਿਪ੍ਰਖ੍ਯਮਾਖ੍ਯਾਵਿਹੀਨਮ੍ ।

ਸ਼ਮਿਤਗੁਣਵਿਕਾਰਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮੇਕਂ

ਹृਦਿ ਕਲਯਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਧੌ ॥ 410॥

ਸਮਾਹਿਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇ

ਵਿਲੋਕਯਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਵੈਭਵਮ੍ ।

ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਬਨ੍ਧਂ ਭਵਗਨ੍ਧਗਨ੍ਧਿਤਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਗਨ੍ਧਗਨ੍ਧਿਲਂ)

ਯਤ੍ਨੇਨ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਫਲੀਕੁਰੁष੍ਵ ॥ 411-

ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਮਦ੍ਵਯਮ੍ ।

ਭਾਵਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਨ ਭੂਯਃ ਕਲ੍ਪਸੇऽਧ੍ਵਨੇ ॥ 412॥

ਛਾਯੇਵ ਪੁਂਸਃ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਮਾਨ-

ਮਾਭਾਸਰੂਪੇਣ ਫਲਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ।

ਸ਼ਰੀਰਮਾਰਾਚ੍ਛਵਵਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ

ਪੁਨਰ੍ਨ ਸਨ੍ਧਤ੍ਤ ਇਦਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ 413॥

ਸਤਤਵਿਮਲਬੋਧਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ ਸਮੇਤ੍ਯ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ੍ਵਮੇਤ੍ਯ)

ਤ੍ਯਜ ਜਡਮਲਰੂਪੋਪਾਧਿਮੇਤਂ ਸੁਦੂਰੇ ।

ਅਥ ਪੁਨਰਪਿ ਨੈष ਸ੍ਮਰ੍ਯਤਾਂ ਵਾਨ੍ਤਵਸ੍ਤੁ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੁਨਰਪਿ ਨੈਵ)

ਸ੍ਮਰਣਵਿषਯਭੂਤਂ ਕਲ੍ਪਤੇ ਕੁਤ੍ਸਨਾਯ ॥ 414॥

ਸਮੂਲਮੇਤਤ੍ਪਰਿਦਾਹ੍ਯ ਵਹ੍ਨੌ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪਰਿਦਹ੍ਯ)

ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ।

ਤਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਤ੍ਯਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਾ-

ਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਿਦ੍ਵਰਿष੍ਠਃ ॥ 415॥

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਸੂਤ੍ਰਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ

ਪ੍ਰਯਾਤੁ ਵਾ ਤਿष੍ਠਤੁ ਗੋਰਿਵ ਸ੍ਰਕ੍ ।

ਨ ਤਤ੍ਪੁਨਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵੇਤ੍ਤਾ-

ऽऽਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਲੀਨਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 416॥

ਅਖਣ੍ਡਾਨਨ੍ਦਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ।

ਕਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਹੇਤੋਰ੍ਦੇਹਂ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ॥ 417॥

ਸਂਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਫਲਂ ਤ੍ਵੇਤਜ੍ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ।

ਬਹਿਰਨ੍ਤਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰਸਾਸ੍ਵਾਦਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 418॥

ਵੈਰਾਗ੍ਯਸ੍ਯ ਫਲਂ ਬੋਧੋ ਬੋਧਸ੍ਯੋਪਰਤਿਃ ਫਲਮ੍ ।

ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਾਨੁਭਵਾਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਰੇषੈਵੋਪਰਤੇਃ ਫਲਮ੍ ॥ 419॥

ਯਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਾਭਾਵਃ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ ।

ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾ ਤृਪ੍ਤਿਰਾਨਨ੍ਦੋऽਨੁਪਮਃ ਸ੍ਵਤਃ ॥ 420॥

ਦृष੍ਟਦੁਃਖੇष੍ਵਨੁਦ੍ਵੇਗੋ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਂ ਫਲਮ੍ ।

ਯਤ੍ਕृਤਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਵੇਲਾਯਾਂ ਨਾਨਾ ਕਰ੍ਮ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਮ੍ ।

ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਰੋ ਵਿਵੇਕੇਨ ਤਤ੍ਕਥਂ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 421॥

ਵਿਦ੍ਯਾਫਲਂ ਸ੍ਯਾਦਸਤੋ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਜ੍ਞਾਨਫਲਂ ਤਦੀਕ੍षਿਤਮ੍ ।

ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਯੋਰ੍ਯਨ੍ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾਦੌ

ਨੋਚੇਦ੍ਵਿਦਾਂ ਦृष੍ਟਫਲਂ ਕਿਮਸ੍ਮਾਤ੍ ॥ 422॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨੋਚੇਦ੍ਵਿਦੋ)

ਅਜ੍ਞਾਨਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਯਦ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ ।

ਅਨਿਚ੍ਛੋਰ੍ਵਿषਯਃ ਕਿਂ ਨੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਃ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਵਤਃ ॥ 423॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਦੁषਃ ਕਿਂ)

ਵਾਸਨਾਨੁਦਯੋ ਭੋਗ੍ਯੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦਾਵਧਿਃ ।

ਅਹਮ੍ਭਾਵੋਦਯਾਭਾਵੋ ਬੋਧਸ੍ਯ ਪਰਮਾਵਧਿਃ ।

ਲੀਨਵृਤ੍ਤੈਰਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦੋਪਰਤੇਸ੍ਤੁ ਸਾ ॥ 424॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵृਤ੍ਤੇਰ)

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਰਤਯਾ ਸਦਾ ਸ੍ਥਿਤਤਯਾ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਧੀ-

ਰਨ੍ਯਾਵੇਦਿਤਭੋਗ੍ਯਭੋਗਕਲਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਵਦ੍ਬਾਲਵਤ੍ ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਲੋਕਿਤਲੋਕਵਜ੍ਜਗਦਿਦਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਕ੍ਵਚਿਲ੍ਲਬ੍ਧਧੀ-

ਰਾਸ੍ਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨਨ੍ਤਪੁਣ੍ਯਫਲਭੁਗ੍ਧਨ੍ਯਃ ਸ ਮਾਨ੍ਯੋ ਭੁਵਿ ॥ 425॥

ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞੋ ਯਤਿਰਯਂ ਯਃ ਸਦਾਨਨ੍ਦਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯੇਵ ਵਿਲੀਨਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਵਿਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਃ ॥ 426॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਸ਼ੋਧਿਤਯੋਰੇਕਭਾਵਾਵਗਾਹਿਨੀ ।

ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਚ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ।

ਸੁਸ੍ਥਿਤਾऽਸੌ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 427॥

ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਯਸ੍ਯਾਨਨ੍ਦੋ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ।

ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ਵਿਸ੍ਮृਤਪ੍ਰਾਯਃ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 428॥

ਲੀਨਧੀਰਪਿ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਧਰ੍ਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।

ਬੋਧੋ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 429॥

ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਸਾਰਕਲਨਃ ਕਲਾਵਾਨਪਿ ਨਿष੍ਕਲਃ ।

ਯਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਂ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 430॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਯਃ ਸਚਿਤ੍ਤੋऽਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਃ)

ਵਰ੍ਤਮਾਨੇऽਪਿ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਯਾਵਦਨੁਵਰ੍ਤਿਨਿ ।

ਅਹਨ੍ਤਾਮਮਤਾऽਭਾਵੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 431॥

ਅਤੀਤਾਨਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਵਿष੍ਯਦਵਿਚਾਰਣਮ੍ ।

ਔਦਾਸੀਨ੍ਯਮਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 432॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ)

ਗੁਣਦੋषਵਿਸ਼ਿष੍ਟੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਵਿਲਕ੍षਣੇ ।

ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 433॥

ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਾਰ੍ਥਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਤਯਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ।

ਉਭਯਤ੍ਰਾਵਿਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 434॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਰਸਾਸ੍ਵਾਦਾਸਕ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਯਾ ਯਤੇਃ ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 435॥

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੌ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਮਮਾਹਮ੍ਭਾਵਵਰ੍ਜਿਤਃ ।

ਔਦਾਸੀਨ੍ਯੇਨ ਯਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 436॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)

ਵਿਜ੍ਞਾਤ ਆਤ੍ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰ੍ਬਲਾਤ੍ ।

ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 437॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇष੍ਵਹਮ੍ਭਾਵ ਇਦਮ੍ਭਾਵਸ੍ਤਦਨ੍ਯਕੇ ।

ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਭਵਤਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 438॥

ਜੀਵੇਸ਼ੋਭਯਸਂਸਾਰਰੂਪਦੁਰ੍ਵਾਸਨੋਜ੍ਝਿਤਾ ।

ਸਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ ॥

ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ਭੇਦਂ ਕਦਾਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਰ੍ਗਯੋਃ ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਯੋ ਵਿਜਾਨਿਤਿ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 439॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)

ਸਾਧੁਭਿਃ ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇऽਪਿ ਦੁਰ੍ਜਨੈਃ ।

ਸਮਭਾਵੋ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਲਕ੍षਣਃ ॥ 440॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇष੍ਯਤੇ)

ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਵਿषਯਾਃ ਪਰੇਰਿਤਾ

ਨਦੀਪ੍ਰਵਾਹਾ ਇਵ ਵਾਰਿਰਾਸ਼ੌ ।

ਲਿਨਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਯਾ ਨ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਂ

ਉਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯੇष ਯਤਿਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ॥ 441॥

ਵਿਜ੍ਞਾਤਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਨ ਸਂਸृਤਿਃ ।

ਅਸ੍ਤਿ ਚੇਨ੍ਨ ਸ ਵਿਜ੍ਞਾਤਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਵੋ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਃ ॥ 442॥

ਪ੍ਰਾਚੀਨਵਾਸਨਾਵੇਗਾਦਸੌ ਸਂਸਰਤੀਤਿ ਚੇਤ੍ ।

ਨ ਸਦੇਕਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦੀ ਭਵਤਿ ਵਾਸਨਾ ॥ 443॥

ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਮੁਕਸ੍ਯਾਪਿ ਵृਤ੍ਤਿਃ ਕੁਣ੍ਠਤਿ ਮਾਤਰਿ ।

ਤਥੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਜ੍ਞਾਤੇ ਪੂਰ੍ਣਾਨਨ੍ਦੇ ਮਨੀषਿਣਃ ॥ 444॥

ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਈਕ੍ष੍ਯਤੇ ।

ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰੇਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ 445॥

ਸੁਖਾਦ੍ਯਨੁਭਵੋ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਮਿष੍ਯਤੇ ।

ਫਲੋਦਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਪੂਰ੍ਵੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੋ ਨ ਹਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ॥ 446॥

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਕਲ੍ਪਕੋਟਿਸ਼ਤਾਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।

ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਵਿਲਯਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਬੋਧਾਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਰ੍ਮਵਤ੍ ॥ 447॥

ਯਤ੍ਕृਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵੇਲਾਯਾਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਵਾ ਪਾਪਮੁਲ੍ਬਣਮ੍ ।

ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਕਿਨ੍ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਵਾ ॥ 448॥

ਸ੍ਵਮਸਙ੍ਗਮੁਦਾਸੀਨਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਨਭੋ ਯਥਾ ।

ਨ ਸ਼੍ਲਿष੍ਯਤਿ ਚ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਦਾਚਿਦ੍ਭਾਵਿਕਰ੍ਮਭਿਃ ॥ 449॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸ਼੍ਲਿष੍ਯਤੇ ਯਤਿਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍)

ਨ ਨਭੋ ਘਟਯੋਗੇਨ ਸੁਰਾਗਨ੍ਧੇਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ।

ਤਥਾਤ੍ਮੋਪਾਧਿਯੋਗੇਨ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮੈਰ੍ਨੈਵ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ॥ 450॥

ਜ੍ਞਾਨੋਦਯਾਤ੍ਪੁਰਾਰਬ੍ਧਂ ਕਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ।

ਅਦਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਫਲਂ ਲਕ੍ष੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯੋਤ੍ਸृष੍ਟਬਾਣਵਤ੍ ॥ 451॥

ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਬਾਣਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਗੋਮਤੌ ।

ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ਛਿਨਤ੍ਯੇਵ ਲਕ੍ष੍ਯਂ ਵੇਗੇਨ ਨਿਰ੍ਭਰਮ੍ ॥ 452॥

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਬਲਵਤ੍ਤਰਂ ਖਲੁ ਵਿਦਾਂ ਭੋਗੇਨ ਤਸ੍ਯ ਕ੍षਯਃ

ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਹੁਤਾਸ਼ਨੇਨ ਵਿਲਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਞ੍ਚਿਤਾਗਾਮਿਨਾਮ੍ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਕ੍ਯਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਤਨ੍ਮਯਤਯਾ ਯੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ

ਤੇषਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਨਹਿ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮ੍ ॥ 453॥

ਉਪਾਧਿਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਹੀਨਕੇਵਲ-

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤੋ ਮੁਨੇਃ ।

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਸਦ੍ਭਾਵਕਥਾ ਨ ਯੁਕ੍ਤਾ

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਥੇਵ ਜਾਗ੍ਰਤਃ ॥ 454॥

ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਦੇਹੇ

ਦੇਹੋਪਯੋਗਿਨ੍ਯਪਿ ਚ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇ ।

ਕਰੋਤ੍ਯਹਨ੍ਤਾਂ ਮਮਤਾਮਿਦਨ੍ਤਾਂ

ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਜਾਗਰੇਣ ॥ 455॥

ਨ ਤਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਰ੍ਥਸਮਰ੍ਥਨੇਚ੍ਛਾ

ਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਤਜ੍ਜਗਤੋऽਪਿ ਦृष੍ਟਃ ।

ਤਤ੍ਰਾਨੁਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਦਿ ਚੇਨ੍ਮृषਾਰ੍ਥੇ

ਨ ਨਿਦ੍ਰਯਾ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤੀष੍ਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ 456॥

ਤਦ੍ਵਤ੍ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ

ਸਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਨ੍ਯਦੀਕ੍षਤੇ ।

ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਲੋਕਿਤਾਰ੍ਥੇ

ਤਥਾ ਵਿਦਃ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਮੋਚਨਾਦੌ ॥ 457॥

ਕਰ੍ਮਣਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤੋ ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤਾਮ੍ ।

ਨਾਨਾਦੇਰਾਤ੍ਮਨੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ॥ 458॥

ਅਜੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤ ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਮੋਘਵਾਕ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰੇषਾ ਤ੍ਵਮੋਘਵਾਕ੍)

ਤਦਾਤ੍ਮਨਾ ਤਿष੍ਠਤੋऽਸ੍ਯ ਕੁਤਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਕਲ੍ਪਨਾ ॥ 459॥

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਯਦਾ ਦੇਹਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।

ਦੇਹਾਤ੍ਮਭਾਵੋ ਨੈਵੇष੍ਟਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਤ੍ਯਜ੍ਯਤਾਮਤਃ ॥ 460॥

ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਕਲ੍ਪਨਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੇਵ ਹਿ ।

ਅਧ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਜਨਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ)

ਅਜਾਤਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਮਸਤਃ ਕੁਤਃ ॥ 461॥

ਜ੍ਞਾਨੇਨਾਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮੂਲਸ੍ਯ ਲਯੋ ਯਦਿ ।

ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਯਂ ਕਥਂ ਦੇਹ ਇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਾਵਤੋ ਜਡਾਨ੍ ॥ 462॥

ਸਮਾਧਾਤੁਂ ਬਾਹ੍ਯਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਵਦਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।

ਨ ਤੁ ਦੇਹਾਦਿਸਤ੍ਯਤ੍ਵਬੋਧਨਾਯ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾਮ੍ ।

ਯਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰਭਿਪ੍ਰਾਯਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥੈਕਗੋਚਰਃ ॥ 463॥

ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਮਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮਪ੍ਰਮੇਯਮਵਿਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 464॥

ਸਦ੍ਘਨਂ ਚਿਦ੍ਘਨਂ ਨਿਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਘਨਮਕ੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 465॥

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗੇਕਰਸਂ ਪੂਰ੍ਣਮਨਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍ ।

ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 466॥

ਅਹੇਯਮਨੁਪਾਦੇਯਮਨਾਦੇਯਮਨਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਮਨਾਧੇਯਮਨਾ

ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 467॥

ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਨਿष੍ਕਲਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ।

ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 468॥

ਅਨਿਰੂਪ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਯਨ੍ਮਨੋਵਾਚਾਮਗੋਚਰਮ੍ ।

ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 469॥

ਸਤ੍ਸਮृਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਤਃਸਿਦ੍ਧਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੁਦ੍ਧਮਨੀਦृਸ਼ਮ੍ ।

ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੇਹ ਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 470॥

ਨਿਰਸ੍ਤਰਾਗਾ ਵਿਨਿਰਸ੍ਤਭੋਗਾਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਰਪਾਸ੍ਤਭੋਗਾਃ)

ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸੁਦਾਨ੍ਤਾ ਯਤਯੋ ਮਹਾਨ੍ਤਃ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਮੇਤਦਨ੍ਤੇ

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪਰਾਂ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮਾਤ੍ਮਯੋਗਾਤ੍ ॥ 471॥

ਭਵਾਨਪੀਦਂ ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ

ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਨਨ੍ਦਘਨਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਚਾਯ੍ਯ)

ਵਿਧੂਯ ਮੋਹਂ ਸ੍ਵਮਨਃਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਂ

ਮੁਕ੍ਤਃ ਕृਤਾਰ੍ਥੋ ਭਵਤੁ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ॥ 472॥

ਸਮਾਧਿਨਾ ਸਾਧੁਵਿਨਿਸ਼੍ਚਲਾਤ੍ਮਨਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਾਤ੍ਮਨਾ)

ਪਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਬੋਧਚਕ੍षੁषਾ ।

ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਂ ਸਮ੍ਯਗਵੇਕ੍षਿਤਸ਼੍ਚੇ-

ਚ੍ਛ੍ਰੁਤਃ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ॥ 473॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪੁਨਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਤੇ)

ਸ੍ਵਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਬਨ੍ਧਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षਾ-

ਤ੍ਸਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਦਰੂਪਾਤ੍ਮਲਬ੍ਧੌ ।

ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦੇਸ਼ਿਕੋਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ

ਚਾਨ੍ਤਃਸਿਦ੍ਧਾ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ॥ 474॥

ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍षਸ਼੍ਚ ਤृਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਾऽऽਰੋਗ੍ਯਕ੍षੁਧਾਦਯਃ ।

ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਵੇਦ੍ਯਾ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰੇषਾਮਾਨੁਮਾਨਿਕਮ੍ ॥ 475॥

ਤਟਸ੍ਥਿਤਾ ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ ਗੁਰਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤਯੋ ਯਥਾ ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੈਵ ਤਰੇਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨੀਸ਼੍ਵਰਾਨੁਗृਹੀਤਯਾ ॥ 476॥

ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।

ਸਂਸਿਦ੍ਧਃ ਸਮ੍ਮੁਖਂ ਤਿष੍ਠੇਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ॥ 477॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਸੁਖਂ ਤਿष੍ਠੇਨ੍)

ਵੇਦਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰੇषਾ

ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜੀਵਃ ਸਕਲਂ ਜਗਚ੍ਚ ।

ਅਖਣ੍ਡਰੂਪਸ੍ਥਿਤਿਰੇਵ ਮੋਕ੍षੋ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ਼੍ਰੁਤਯਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ॥ 478॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਂ)

ਇਤਿ ਗੁਰੁਵਚਨਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍

ਪਰਮਵਗਮ੍ਯ ਸਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤਕਰਣਃ ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ

ਕ੍ਵਚਿਦਚਲਾਕृਤਿਰਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਤੋऽਭੂਤ੍ ॥ 479॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਤ੍ਮਨਿष੍ਠਿਤੋ)

ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ ਸਮਾਧਾਯ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਮਾਨਸਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ)

ਉਤ੍ਥਾਯ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਾਦਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 480॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਯ)

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਨष੍ਟਾ ਗਲਿਤਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰੇਕਤਯਾऽਧਿਗਤ੍ਯਾ ।

ਇਦਂ ਨ ਜਾਨੇऽਪ੍ਯਨਿਦਂ ਨ ਜਾਨੇ

ਕਿਂ ਵਾ ਕਿਯਦ੍ਵਾ ਸੁਖਮਸ੍ਤ੍ਯਪਾਰਮ੍ ॥ 481॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਖਮਸ੍ਯ ਪਾਰਮ੍)

ਵਾਚਾ ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮੇਵ ਮਨਸਾ ਮਨ੍ਤੁਂ ਨ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ

ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਾਮृਤਪੂਰਪੂਰਿਤਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮਾਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ਵੈਭਵਮ੍ ।

ਅਮ੍ਭੋਰਾਸ਼ਿਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਰ੍षਿਕਸ਼ਿਲਾਭਾਵਂ ਭਜਨ੍ਮੇ ਮਨੋ

ਯਸ੍ਯਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਲਵੇ ਵਿਲੀਨਮਧੁਨਾऽऽਨਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਾ ਨਿਰ੍ਵृਤਮ੍ ॥ 482॥

ਕ੍ਵ ਗਤਂ ਕੇਨ ਵਾ ਨੀਤਂ ਕੁਤ੍ਰ ਲੀਨਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ।

ਅਧੁਨੈਵ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਂ ਮਹਦਦ੍ਭੁਤਮ੍ ॥ 483॥

ਕਿਂ ਹੇਯਂ ਕਿਮੁਪਾਦੇਯਂ ਕਿਮਨ੍ਯਤ੍ਕਿਂ ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ।

ਅਖਣ੍ਡਾਨਨ੍ਦਪੀਯੂषਪੂਰ੍ਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ॥ 484॥

ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨ ਸ਼ऋਣੋਮਿ ਨ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ਸਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪੇਣਾਸ੍ਮਿ ਵਿਲਕ੍षਣਃ ॥ 485॥

ਨਮੋ ਨਮਸ੍ਤੇ ਗੁਰਵੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ

ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗਾਯ ਸਦੁਤ੍ਤਮਾਯ ।

ਨਿਤ੍ਯਾਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਸ੍ਵਰੂਪਿਣੇ

ਭੂਮ੍ਨੇ ਸਦਾऽਪਾਰਦਯਾਮ੍ਬੁਧਾਮ੍ਨੇ ॥ 486॥

ਯਤ੍ਕਟਾਕ੍षਸ਼ਸ਼ਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ-

ਪਾਤਧੂਤਭਵਤਾਪਜਸ਼੍ਰਮਃ ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਨਹਮਖਣ੍ਡਵੈਭਵਾ-

ਨਨ੍ਦਮਾਤ੍ਮਪਦਮਕ੍षਯਂ ਕ੍षਣਾਤ੍ ॥ 487॥

ਧਨ੍ਯੋऽਹਂ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋऽਹਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋऽਹਂ ਭਵਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।

ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਂ ਪੂਰ੍ਣੋऽਹਂ ਤ੍ਵਦਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ॥ 488॥

ਅਸਙ੍ਗੋऽਹਮਨਙ੍ਗੋऽਹਮਲਿਙ੍ਗੋऽਹਮਭਙ੍ਗੁਰਃ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਹਮਨਨ੍ਤੋऽਹਮਮਲੋऽਹਂ ਚਿਰਨ੍ਤਨਃ ॥ 489॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ऽਹਮਤਾਨ੍ਤੋऽਹਂ)

ਅਕਰ੍ਤਾਹਮਭੋਕ੍ਤਾਹਮਵਿਕਾਰੋऽਹਮਕ੍ਰਿਯਃ ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਂ ਕੇਵਲੋऽਹਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵਃ ॥ 490॥

ਦ੍ਰष੍ਟੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤੁਃ ਕਰ੍ਤੁਰ੍ਭੋਕ੍ਤੁਰ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਏਵਾਹਮ੍ ।

ਨਿਤ੍ਯਨਿਰਨ੍ਤਰਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਨਿਃਸੀਮਾਸਙ੍ਗਪੂਰ੍ਣਬੋਧਾਤ੍ਮਾ ॥ 491॥

ਨਾਹਮਿਦਂ ਨਾਹਮਦੋऽਪ੍ਯੁਭਯੋਰਵਭਾਸਕਂ ਪਰਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ।

ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਮੇਵਾਹਮ੍ ॥ 492॥

ਨਿਰੁਪਮਮਨਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਮਹਮਿਦਮਦ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਦੂਰਮ੍ ।

ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦੈਕਰਸਂ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਮੇਵਾਹਮ੍ ॥ 493॥

ਨਾਰਾਯਣੋऽਹਂ ਨਰਕਾਨ੍ਤਕੋऽਹਂ

ਪੁਰਾਨ੍ਤਕੋऽਹਂ ਪੁਰੁषੋऽਹਮੀਸ਼ਃ ।

ਅਖਣ੍ਡਬੋਧੋऽਹਮਸ਼ੇषਸਾਕ੍षੀ

ਨਿਰੀਸ਼੍ਵਰੋऽਹਂ ਨਿਰਹਂ ਚ ਨਿਰ੍ਮਮਃ ॥ 494॥

ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇष੍ਵਹਮੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ

ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨਾऽਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸਨ੍ ।

ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਭੋਗ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਸਰ੍ਵਂ

ਯਦ੍ਯਤ੍ਪृਥਗ੍ਦृष੍ਟਮਿਦਨ੍ਤਯਾ ਪੁਰਾ ॥ 495॥

ਮਯ੍ਯਖਣ੍ਡਸੁਖਾਮ੍ਭੋਧੌ ਬਹੁਧਾ ਵਿਸ਼੍ਵਵੀਚਯਃ ।

ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਮਾਯਾਮਾਰੁਤਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ 496॥

ਸ੍ਥੁਲਾਦਿਭਾਵਾ ਮਯਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਭ੍ਰਮਾ-

ਦਾਰੋਪਿਤਾਨੁਸ੍ਫੁਰਣੇਨ ਲੋਕੈਃ ।

ਕਾਲੇ ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਕਵਤ੍ਸਰਾਯ-

ਣਰ੍ਤ੍ਵਾਦਯੋ ਨਿष੍ਕਲਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ॥ 497॥

ਆਰੋਪਿਤਂ ਨਾਸ਼੍ਰਯਦੂषਕਂ ਭਵੇਤ੍

ਕਦਾਪਿ ਮੂਢੈਰਤਿਦੋषਦੂषਿਤੈਃ । ਮੂਢੈਰ੍ਮਤਿ

ਨਾਰ੍ਦ੍ਰੀਕਰੋਤ੍ਯੂषਰਭੂਮਿਭਾਗਂ

ਮਰੀਚਿਕਾਵਾਰਿ ਮਹਾਪ੍ਰਵਾਹਃ ॥ 498॥

ਆਕਾਸ਼ਵਲ੍ਲੇਪਵਿਦੂਰਗੋऽਹਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਆਕਾਸ਼ਵਤ੍ ਕਲ੍ਪਵਿ)

ਆਦਿਤ੍ਯਵਦ੍ਭਾਸ੍ਯਵਿਲਕ੍षਣੋऽਹਮ੍ ।

ਅਹਾਰ੍ਯਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਵਿਨਿਸ਼੍ਚਲੋऽਹਂ

ਅਮ੍ਭੋਧਿਵਤ੍ਪਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤੋऽਹਮ੍ ॥ 499॥

ਨ ਮੇ ਦੇਹੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਮੇਘੇਨੇਵ ਵਿਹਾਯਸਃ ।

ਅਤਃ ਕੁਤੋ ਮੇ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਯਃ ॥ 500॥

ਉਪਾਧਿਰਾਯਾਤਿ ਸ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ

ਸ ਏਵ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ।

ਸ ਏਵ ਜੀਰ੍ਯਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸਦਾਹਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਏਵ ਜੀਵਨ੍)

ਕੁਲਾਦ੍ਰਿਵਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲ ਏਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 501॥

ਨ ਮੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਚ ਮੇ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ

ਸਦੈਕਰੂਪਸ੍ਯ ਨਿਰਂਸ਼ਕਸ੍ਯ ।

ਏਕਾਤ੍ਮਕੋ ਯੋ ਨਿਵਿਡੋ ਨਿਰਨ੍ਤਰੋ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿਬਿਡੋ)

ਵ੍ਯੋਮੇਵ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸ ਕਥਂ ਨੁ ਚੇष੍ਟਤੇ ॥ 502॥

ਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਪਾਪਾਨਿ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ

ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕृਤੇਰ੍ਨਿਰਾਕृਤੇਃ ।

ਕੁਤੋ ਮਮਾਖਣ੍ਡਸੁਖਾਨੁਭੂਤੇਃ

ਬ੍ਰੂਤੇ ਹ੍ਯਨਨ੍ਵਾਗਤਮਿਤ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 503॥

ਛਾਯਯਾ ਸ੍ਪृष੍ਟਮੁष੍ਣਂ ਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਸੁष੍ਠੁ ਦੁਃष੍ਠੁ ਵਾ ।

ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪੁਰੁषਂ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 504॥

ਨ ਸਾਕ੍षਿਣਂ ਸਾਕ੍ष੍ਯਧਰ੍ਮਾਃ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਲਕ੍षਣਮ੍ ।

ਅਵਿਕਾਰਮੁਦਾਸੀਨਂ ਗृਹਧਰ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਦੀਪਵਤ੍ ।

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਧਰ੍ਮਾ ਨੈਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਹੋ ॥ 505॥ ਏਕ੍ष੍ਤ੍ਰ

ਰਵੇਰ੍ਯਥਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਾਕ੍षਿਭਾਵੋ

ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਯਥਾ ਦਾਹਨਿਯਾਮਕਤ੍ਵਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਾऽਯਸਿ ਦਾਹਕਤ੍ਵਮ੍)

ਰਜ੍ਜੋਰ੍ਯਥਾऽऽਰੋਪਿਤਵਸ੍ਤੁਸਙ੍ਗਃ

ਤਥੈਵ ਕੂਟਸ੍ਥਚਿਦਾਤ੍ਮਨੋ ਮੇ ॥ 506॥

ਕਰ੍ਤਾਪਿ ਵਾ ਕਾਰਯਿਤਾਪਿ ਨਾਹਂ

ਭੋਕ੍ਤਾਪਿ ਵਾ ਭੋਜਯਿਤਾਪਿ ਨਾਹਮ੍ ।

ਦ੍ਰष੍ਟਾਪਿ ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤਾਪਿ ਨਾਹਂ

ਸੋऽਹਂ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਨੀਦृਗਾਤ੍ਮਾ ॥ 507॥

ਚਲਤ੍ਯੁਪਾਧੌ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਲੌਲ੍ਯ-

ਮੌਪਾਧਿਕਂ ਮੂਢਧਿਯੋ ਨਯਨ੍ਤਿ ।

ਸ੍ਵਬਿਮ੍ਬਭੂਤਂ ਰਵਿਵਦ੍ਵਿਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਂ

ਕਰ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਭੋਕ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਹਤੋऽਸ੍ਮਿ ਹੇਤਿ ॥ 508॥

ਜਲੇ ਵਾਪਿ ਸ੍ਥਲੇ ਵਾਪਿ ਲੁਠਤ੍ਵੇष ਜਡਾਤ੍ਮਕਃ ।

ਨਾਹਂ ਵਿਲਿਪ੍ਯੇ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮੈਰ੍ਘਟਧਰ੍ਮੈਰ੍ਨਭੋ ਯਥਾ ॥ 509॥

ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਖਲਤ੍ਵਮਤ੍ਤਤਾ-

ਜਡਤ੍ਵਬਦ੍ਧਤ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾਦਯਃ ।

ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੁਤਃ

ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਕੇਵਲੇऽਦ੍ਵਯੇ ॥ 510॥

ਸਨ੍ਤੁ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਦਸ਼ਧਾ ਸ਼ਤਧਾ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਵਾਪਿ ।

ਕਿਂ ਮੇऽਸਙ੍ਗਚਿਤਸ੍ਤੈਰ੍ਨ ਘਨਃ ਕ੍ਵਚਿਦਮ੍ਬਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ॥ 511॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਤੈਃ ਕਿਂ ਮੇऽਸਙ੍ਗਚਿਤੇਰ੍ਨ ਹ੍ਯਮ੍ਬੁਦਡਮ੍ਬਰੋऽਮ੍ਬਰਂ)

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਤਤ੍

ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਯਤ੍ਰਾਭਾਸਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤੀਤਮ੍ ।

ਵ੍ਯੋਮਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਹੀਨਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵਾਹਮਸ੍ਮਿ ॥ 512॥

ਸਰ੍ਵਾਧਾਰਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ

ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ ਸਰ੍ਵਗਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਨਿष੍ਕਲਂ)

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵਾਹਮਸ੍ਮਿ ॥ 513॥

ਯਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਾਸ਼ੇषਮਾਯਾਵਿਸ਼ੇषਂ

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਗਮ੍ਯਮਾਨਮ੍ ।

ਸਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵੈਤਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵਾਹਮਸ੍ਮਿ ॥ 514॥

ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੋऽਸ੍ਮ੍ਯਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਮਿ

ਨਿष੍ਕਲੋऽਸ੍ਮਿ ਨਿਰਾਕृਤਿਃ ।

ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਸ੍ਮਿ ਨਿਤ੍ਯੋऽਸ੍ਮਿ

ਨਿਰਾਲਮ੍ਬੋऽਸ੍ਮਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਯਃ ॥ 515॥

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੋऽਹਂ ਸਰ੍ਵੋऽਹਂ ਸਰ੍ਵਾਤੀਤੋऽਹਮਦ੍ਵਯਃ ।

ਕੇਵਲਾਖਣ੍ਡਬੋਧੋऽਹਮਾਨਨ੍ਦੋऽਹਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ॥ 516॥

ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਵਿਭੂਤਿਰੇषਾ

ਭਵਤ੍ਕृਪਾਸ਼੍ਰੀਮਹਿਮਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰਵੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ

ਨਮੋ ਨਮਸ੍ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ॥ 517॥

ਮਹਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮਾਯਾਕृਤਜਨਿਜਰਾਮृਤ੍ਯੁਗਹਨੇ

ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਂ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਂ ਬਹੁਲਤਰਤਾਪੈਰਨੁਦਿਨਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਰਨੁਕਲਮ੍)

ਅਹਙ੍ਕਾਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵ੍ਯਥਿਤਮਿਮਮਤ੍ਯਨ੍ਤਕृਪਯਾ

ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਵਾਪਾਤ੍ਪਰਮਵਿਤਵਾਨ੍ਮਾਮਸਿ ਗੁਰੋ ॥ 518॥

ਨਮਸ੍ਤਸ੍ਮੈ ਸਦੈਕਸ੍ਮੈ ਕਸ੍ਮੈਚਿਨ੍ਮਹਸੇ ਨਮਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਦੇਕਸ੍ਮੈ ਨਮਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮਹਸੇ ਮੁਹੁਃ)

ਯਦੇਤਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣ ਰਾਜਤੇ ਗੁਰੁਰਾਜ ਤੇ ॥ 519॥

ਇਤਿ ਨਤਮਵਲੋਕ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਵਰ੍ਯਂ

ਸਮਧਿਗਤਾਤ੍ਮਸੁਖਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ।

ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਹृਦਯਂ ਸ ਦੇਸ਼ਿਕੇਨ੍ਦ੍ਰਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਹृਦਯਃ)

ਪੁਨਰਿਦਮਾਹ ਵਚਃ ਪਰਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ 520॥

ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸਨ੍ਤਤਿਰ੍ਜਗਦਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਤ੍ਸਰ੍ਵਤਃ)

ਪਸ਼੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਦृਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਸਾ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਿ ।

ਰੂਪਾਦਨ੍ਯਦਵੇਕ੍षਿਤਂ ਕਿਮਭਿਤਸ਼੍ਚਕ੍षੁष੍ਮਤਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਦ੍ਯਤੇ)

ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਃ ਸਤਃ ਕਿਮਪਰਂ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਹਾਰਾਸ੍ਪਦਮ੍ ॥ 521॥

ਕਸ੍ਤਾਂ ਪਰਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤਿ-

ਮृਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇषੁ ਰਮੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ

ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਮਹਾਹ੍ਲਾਦਿਨਿ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨੇ)

ਚਿਤ੍ਰੇਨ੍ਦੁਮਾਲੋਕਯਿਤੁਂ ਕ ਇਚ੍ਛੇਤ੍ ॥ 522॥

ਅਸਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍

ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਤृਪ੍ਤਿਰ੍ਨ ਚ ਦੁਃਖਹਾਨਿਃ ।

ਤਦਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਰਸਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ

ਤृਪ੍ਤਃ ਸੁਖਂ ਤਿष੍ਠ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਯਾ ॥ 523॥

ਸ੍ਵਮੇਵ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਮਦ੍ਵਯਮ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸਰ੍ਵਤਃ)

ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਮਨੁਭੁਞ੍ਜਾਨਃ ਕਾਲਂ ਨਯ ਮਹਾਮਤੇ ॥ 524॥

ਅਖਣ੍ਡਬੋਧਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ

ਵਿਕਲ੍ਪਨਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪੁਰਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।

ਤਦਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਮਯਾਤ੍ਮਨਾ ਸਦਾ

ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਾਮੇਤ੍ਯ ਭਜਸ੍ਵ ਮੌਨਮ੍ ॥ 525॥

ਤੂष੍ਣੀਮਵਸ੍ਥਾ ਪਰਮੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ

ਬੁਦ੍ਧੇਰਸਤ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਹੇਤੋਃ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋ

ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਸੁਖਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ 526॥

ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਨ੍ਮੌਨਾਤ੍ਪਰਂ ਸੁਖਕृਦੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਰਸਪਾਯਿਨਃ ॥ 527॥

ਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਨੁਪਵਿਸ਼ਞ੍ਛਯਾਨੋ ਵਾऽਨ੍ਯਥਾਪਿ ਵਾ ।

ਯਥੇਚ੍ਛਯਾ ਵਸੇਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨਾਤ੍ਮਾਰਾਮਃ ਸਦਾ ਮੁਨਿਃ ॥ 528॥

ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਸਨਦਿਗ੍ਯਮਾਦਿ-

ਲਕ੍ष੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍षਾऽਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਵृਤ੍ਤੇਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧ

ਸਂਸਿਦ੍ਧਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋऽਸ੍ਤਿ)

ਸ੍ਵਵੇਦਨੇ ਕਾ ਨਿਯਮਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ॥ 529॥

ਘਟੋऽਯਮਿਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਨਿਯਮਃ ਕੋऽਨ੍ਵਵੇਕ੍षਤੇ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਪੇਕ੍ष੍ਯਤੇ)

ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਸੁष੍ਠੁਤ੍ਵਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤਿ ਪਦਾਰ੍ਥਧੀਃ ॥ 530॥

ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਸਿਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਸਤਿ ਭਾਸਤੇ ।

ਨ ਦੇਸ਼ਂ ਨਾਪਿ ਵਾ ਕਾਲਂ ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਵਾਪ੍ਯਪੇਕ੍षਤੇ ॥ 531॥

ਦੇਵਦਤ੍ਤੋऽਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਰਪੇਕ੍षਕਮ੍ ।

ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਿਤਿ ਵੇਦਨਮ੍ ॥ 532॥

ਭਾਨੁਨੇਵ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਭਾਸਤੇ ਯਸ੍ਯ ਤੇਜਸਾ ।

ਅਨਾਤ੍ਮਕਮਸਤ੍ਤੁਚ੍ਛਂ ਕਿਂ ਨੁ ਤਸ੍ਯਾਵਭਾਸਕਮ੍ ॥ 533॥

ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪੁਰਾਣਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਕਲਾਨ੍ਯਪਿ ।

ਯੇਨਾਰ੍ਥਵਨ੍ਤਿ ਤਂ ਕਿਨ੍ਨੁ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ 534॥

ਏष ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਨਨ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ

ਆਤ੍ਮਾऽਪ੍ਰਮੇਯਃ ਸਕਲਾਨੁਭੂਤਿਃ ।

ਯਮੇਵ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਵਿਮੁਕ੍ਤਬਨ੍ਧੋ

ਜਯਤ੍ਯਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੁਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 535॥

ਨ ਖਿਦ੍ਯਤੇ ਨੋ ਵਿषਯੈਃ ਪ੍ਰਮੋਦਤੇ

ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ ਨਾਪਿ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ਚ ।

ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਸਦਾ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਨਨ੍ਦਤਿ ਸ੍ਵਯਂ

ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਨਨ੍ਦਰਸੇਨ ਤृਪ੍ਤਃ ॥ 536॥

ਕ੍षੁਧਾਂ ਦੇਹਵ੍ਯਥਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬਾਲਃ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਸ੍ਤੁਨਿ)

ਤਥੈਵ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਰਮਤੇ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਂ ਸੁਖੀ ॥ 537॥

ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਮਦੈਨ੍ਯਭੈਕ੍षਮਸ਼ਨਂ ਪਾਨਂ ਸਰਿਦ੍ਵਾਰਿषੁ

ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰਭੀਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਵਨੇ ।

ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕ੍षਾਲਨਸ਼ੋषਣਾਦਿਰਹਿਤਂ ਦਿਗ੍ਵਾਸ੍ਤੁ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਮਹੀ

ਸਞ੍ਚਾਰੋ ਨਿਗਮਾਨ੍ਤਵੀਥਿषੁ ਵਿਦਾਂ ਕ੍ਰੀਡਾ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ॥ 538॥

ਵਿਮਾਨਮਾਲਮ੍ਬ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮੇਤਦ੍

ਭੁਨਕ੍ਤ੍ਯਸ਼ੇषਾਨ੍ਵਿषਯਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ।

ਪਰੇਚ੍ਛਯਾ ਬਾਲਵਦਾਤ੍ਮਵੇਤ੍ਤਾ

ਯੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋऽਨਨੁषਕ੍ਤਬਾਹ੍ਯਃ ॥ 539॥

ਦਿਗਮ੍ਬਰੋ ਵਾਪਿ ਚ ਸਾਮ੍ਬਰੋ ਵਾ

ਤ੍ਵਗਮ੍ਬਰੋ ਵਾਪਿ ਚਿਦਮ੍ਬਰਸ੍ਥਃ ।

ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦ੍ਵਾਪਿ ਚ ਬਾਲਵਦ੍ਵਾ

ਪਿਸ਼ਾਚਵਦ੍ਵਾਪਿ ਚਰਤ੍ਯਵਨ੍ਯਾਮ੍ ॥ 540॥

ਕਾਮਾਨ੍ਨਿष੍ਕਾਮਰੂਪੀ ਸਂਸ਼੍ਚਰਤ੍ਯੇਕਚਰੋ ਮੁਨਿਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਾਮਾਨ੍ਨੀ ਕਾਮਰੂਪੀ)

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ਸਦਾ ਤੁष੍ਟਃ ਸ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 541॥

ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮੂਢੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਮਹਾਰਾਜਵਿਭਵਃ

ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸੌਮ੍ਯਃ ਕ੍ਵਚਿਦਜਗਰਾਚਾਰਕਲਿਤਃ ।

ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਤ੍ਰੀਭੂਤਃ ਕ੍ਵਚਿਦਵਮਤਃ ਕ੍ਵਾਪ੍ਯਵਿਦਿਤਃ

ਚਰਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਤਤਪਰਮਾਨਨ੍ਦਸੁਖਿਤਃ ॥ 542॥

ਨਿਰ੍ਧਨੋऽਪਿ ਸਦਾ ਤੁष੍ਟੋऽਪ੍ਯਸਹਾਯੋ ਮਹਾਬਲਃ ।

ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤੋऽਪ੍ਯਭੁਞ੍ਜਾਨੋऽਪ੍ਯਸਮਃ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 543॥

ਅਪਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਕੁਰ੍ਵਾਣਸ਼੍ਚਾਭੋਕ੍ਤਾ ਫਲਭੋਗ੍ਯਪਿ ।

ਸ਼ਰੀਰ੍ਯਪ੍ਯਸ਼ਰੀਰ੍ਯੇष ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋऽਪਿ ਸਰ੍ਵਗਃ ॥ 544॥

ਅਸ਼ਰੀਰਂ ਸਦਾ ਸਨ੍ਤਮਿਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।

ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇ ॥ 545॥

ਸ੍ਥੂਲਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਤੋऽਭਿਮਾਨਿਨਃ

ਸੁਖਂ ਚ ਦੁਃਖਂ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇ ਚ ।

ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸਦਾਤ੍ਮਨੋ ਮੁਨੇਃ

ਕੁਤਃ ਸ਼ੁਭਂ ਵਾऽਪ੍ਯਸ਼ੁਭਂ ਫਲਂ ਵਾ ॥ 546॥

ਤਮਸਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਵਦ੍ਭਾਨਾਦਗ੍ਰਸ੍ਤੋऽਪਿ ਰਵਿਰ੍ਜਨੈਃ ।

ਗ੍ਰਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਸ੍ਤੁਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 547॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ)

ਤਦ੍ਵਦ੍ਦੇਹਾਦਿਬਨ੍ਧੇਭ੍ਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤਮਮ੍ ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਹਿਵਨ੍ਮੂਢਾਃ ਸ਼ਰੀਰਾਭਾਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ 548॥

ਅਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਲ੍ਵਯਨੀਂ ਵਾਯਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਤੁ ਤਿष੍ਠਤਿ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਹਿਨਿ)

ਇਤਸ੍ਤਤਸ਼੍ਚਾਲ੍ਯਮਾਨੋ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੁਨਾ ॥ 549॥

ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਾ ਨੀਯਤੇ ਦਾਰੁ ਯਥਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸ੍ਥਲਮ੍ ।

ਦੈਵੇਨ ਨੀਯਤੇ ਦੇਹੋ ਯਥਾਕਾਲੋਪਭੁਕ੍ਤਿषੁ ॥ 550॥

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਕਰ੍ਮਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਵਾਸਨਾਭਿਃ

ਸਂਸਾਰਿਵਚ੍ਚਰਤਿ ਭੁਕ੍ਤਿषੁ ਮੁਕ੍ਤਦੇਹਃ ।

ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਯਂ ਵਸਤਿ ਸਾਕ੍षਿਵਦਤ੍ਰ ਤੂष੍ਣੀਂ

ਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਮੂਲਮਿਵ ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ॥ 551॥

ਨੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਿषਯੇषੁ ਨਿਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਏष

ਨੈਵਾਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਉਪਦਰ੍ਸ਼ਨਲਕ੍षਣਸ੍ਥਃ ।

ਨੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਮਪੀषਦਵੇਕ੍षਤੇ ਸ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਅਪੀषਦਪੇਕ੍षਤੇ ਸਃ)

ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਰਸਪਾਨਸੁਮਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਃ ॥ 552॥

ਲਕ੍ष੍ਯਾਲਕ੍ष੍ਯਗਤਿਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਕੇਵਲਾਤ੍ਮਨਾ ।

ਸ਼ਿਵ ਏਵ ਸ੍ਵਯਂ ਸਾਕ੍षਾਦਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੁਤ੍ਤਮਃ ॥ 553॥

ਜੀਵਨ੍ਨੇਵ ਸਦਾ ਮੁਕ੍ਤਃ ਕृਤਾਰ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤਮਃ ।

ਉਪਾਧਿਨਾਸ਼ਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪ੍ਯੇਤਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਯਮ੍ ॥ 554॥

ਸ਼ੈਲੂषੋ ਵੇषਸਦ੍ਭਾਵਾਭਾਵਯੋਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਪੁਮਾਨ੍ ।

ਤਥੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਚ੍ਛ੍ਰੇष੍ਠਃ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਾਪਰਃ ॥ 555॥

ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਸਤ੍ਪਰ੍ਣਮਿਵ ਤਰੋਰ੍ਵਪੁਃ ਪਤਤਾਤ੍ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਣਮਿਵ)

ਬ੍ਰਹ੍ਮੀਭੂਤਸ੍ਯ ਯਤੇਃ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਚ੍ਚਿਦਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧਮ੍ ॥ 556॥

ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤਿष੍ਠਤੋ ਮੁਨੇਃ

ਪੂਰ੍ਣਾऽਦ੍ਵਯਾਨਨ੍ਦਮਯਾਤ੍ਮਨਾ ਸਦਾ ।

ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯੁਚਿਤਪ੍ਰਤੀਕ੍षਾ

ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਵਿਟ੍ਪਿਣ੍ਡਵਿਸਰ੍ਜਨਾਯ ॥ 557॥

ਦੇਹਸ੍ਯ ਮੋਕ੍षੋ ਨੋ ਮੋਕ੍षੋ ਨ ਦਣ੍ਡਸ੍ਯ ਕਮਣ੍ਡਲੋਃ ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੋਕ੍षੋ ਮੋਕ੍षੋ ਯਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 558॥

ਕੁਲ੍ਯਾਯਾਮਥ ਨਦ੍ਯਾਂ ਵਾ ਸ਼ਿਵਕ੍षੇਤ੍ਰੇऽਪਿ ਚਤ੍ਵਰੇ ।

ਪਰ੍ਣਂ ਪਤਤਿ ਚੇਤ੍ਤੇਨ ਤਰੋਃ ਕਿਂ ਨੁ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ॥ 559॥

ਪਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁष੍ਪਸ੍ਯ ਫਲਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਵਦ੍-

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਧਿਯਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਃ ।

ਨੈਵਾਤ੍ਮਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸਦਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯਾ-

ਨਨ੍ਦਾਕृਤੇਰ੍ਵृਕ੍षਵਦਸ੍ਤਿ ਚੈषਃ ॥ 560॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਵਦਾਸ੍ਤ ਏषਃ)

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਘਨ ਇਤ੍ਯਾਤ੍ਮਲਕ੍षਣਂ ਸਤ੍ਯਸੂਚਕਮ੍ ।

ਅਨੂਦ੍ਯੌਪਾਧਿਕਸ੍ਯੈਵ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ 561॥

ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਾ ਅਰੇऽਯਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਪ੍ਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸੁ ਵਿਕਾਰਿषੁ ॥ 562॥

ਪਾषਾਣਵृਕ੍षਤृਣਧਾਨ੍ਯਕਡਙ੍ਕਰਾਦ੍ਯਾ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਕਟਾਮ੍ਬਰਾਦ੍ਯਾ)

ਦਗ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ਮृਦੇਵ ਯਥਾ ਤਥੈਵ ।

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸੁਮਨ ਆਦਿ ਸਮਸ੍ਤਦृਸ਼੍ਯਂ

ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਮੁਪਯਾਤਿ ਪਰਾਤ੍ਮਭਾਵਮ੍ ॥ 563॥

ਵਿਲਕ੍षਣਂ ਯਥਾ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਲੀਯਤੇ ਭਾਨੁਤੇਜਸਿ ।

ਤਥੈਵ ਸਕਲਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ ॥ 564॥

ਘਟੇ ਨष੍ਟੇ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਭਵਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ।

ਤਥੈਵੋਪਾਧਿਵਿਲਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 565॥

ਕ੍षੀਰਂ ਕ੍षੀਰੇ ਯਥਾ ਕ੍षਿਪ੍ਤਂ ਤੈਲਂ ਤੈਲੇ ਜਲਂ ਜਲੇ ।

ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਤਥਾऽऽਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਨ੍ਮੁਨਿਃ ॥ 566॥

ਏਵਂ ਵਿਦੇਹਕੈਵਲ੍ਯਂ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੈष ਯਤਿਰ੍ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ॥ 567॥

ਸਦਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਦਗ੍ਧਾਵਿਦ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ष੍ਮਣਃ ।

ਅਮੁष੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕੁਤ ਉਦ੍ਭਵਃ ॥ 568॥

ਮਾਯਾਕ੍ਲृਪ੍ਤੌ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षੌ ਨ ਸ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਵਸ੍ਤੁਤਃ ।

ਯਥਾ ਰਜ੍ਜੌ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਸਰ੍ਪਾਭਾਸਵਿਨਿਰ੍ਗਮੌ ॥ 569॥

ਆਵृਤੇਃ ਸਦਸਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षਣੇ ।

ਨਾਵृਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਾਚਿਦਨ੍ਯਾਭਾਵਾਦਨਾਵृਤਮ੍ ।

ਯਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਦ੍ਵੈਤਹਾਨਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨੋ ਸਹਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 570॥

ਬਨ੍ਧਞ੍ਚ ਮੋਕ੍षਞ੍ਚ ਮृषੈਵ ਮੂਢਾ

ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਗੁਣਂ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ।

ਦृਗਾਵृਤਿਂ ਮੇਘਕृਤਾਂ ਯਥਾ ਰਵੌ

ਯਤੋऽਦ੍ਵਯਾऽਸਙ੍ਗਚਿਦੇਤਦਕ੍षਰਮ੍ ॥ 571॥ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਚਿਦੇਕਮਕ੍षਰਮ੍)

ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ।

ਬੁਦ੍ਧੇਰੇਵ ਗੁਣਾਵੇਤੌ ਨ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ॥ 572॥

ਅਤਸ੍ਤੌ ਮਾਯਯਾ ਕ੍ਲृਪ੍ਤੌ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षੌ ਨ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ।

ਨਿष੍ਕਲੇ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨਿਰਵਦ੍ਯੇ ਨਿਰਞ੍ਜਨੇ ।

ਅਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਵ੍ਯੋਮਵਤ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਕੁਤਃ ॥ 573॥

ਨ ਨਿਰੋਧੋ ਨ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਬਦ੍ਧੋ ਨ ਚ ਸਾਧਕਃ ।

ਨ ਮੁਮੁਕ੍षੁਰ੍ਨ ਵੈ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇषਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ ॥ 574॥

ਸਕਲਨਿਗਮਚੂਡਾਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਰੂਪਂ

ਪਰਮਿਦਮਤਿਗੁਹ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਤੇ ਮਯਾਦ੍ਯ ।

ਅਪਗਤਕਲਿਦੋषਂ ਕਾਮਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਂ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਬੁਦ੍ਧਿਃ)

ਸ੍ਵਸੁਤਵਦਸਕृਤ੍ਤ੍ਵਾਂ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਮੁਮੁਕ੍षੁਮ੍ ॥ 575॥

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਗੁਰੋਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯੇਣ ਕृਤਾਨਤਿਃ ।

ਸ ਤੇਨ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਤੋ ਯਯੌ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਬਨ੍ਧਨਃ ॥ 576॥

ਗੁਰੁਰੇਵ ਸਦਾਨਨ੍ਦਸਿਨ੍ਧੌ ਨਿਰ੍ਮਗ੍ਨਮਾਨਸਃ । (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਗੁਰੁਰੇष)

ਪਾਵਯਨ੍ਵਸੁਧਾਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਵਿਚਚਾਰ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ॥ 577॥

ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਵਾਦੇਨਾਤ੍ਮਲਕ੍षਣਮ੍ ।

ਨਿਰੂਪਿਤਂ ਮੁਮੁਕ੍षੂਣਾਂ ਸੁਖਬੋਧੋਪਪਤ੍ਤਯੇ ॥ 578॥

ਹਿਤਮਿਦਮੁਪਦੇਸ਼ਮਾਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਾਂ

ਵਿਹਿਤਨਿਰਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਚਿਤ੍ਤਦੋषਾਃ ।

ਭਵਸੁਖਵਿਰਤਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਃ (ਪਾਠਭੇਦਃ - ਸੁਖਵਿਮੁਖਾਃ)

ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਸਿਕਾ ਯਤਯੋ ਮੁਮੁਕ੍षਵੋ ਯੇ ॥ 579॥

ਸਂਸਾਰਾਧ੍ਵਨਿ ਤਾਪਭਾਨੁਕਿਰਣਪ੍ਰੋਦ੍ਭੂਤਦਾਹਵ੍ਯਥਾ-

ਖਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਜਲਕਾਙ੍ਕ੍षਯਾ ਮਰੁਭੁਵਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਿਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤਾਮ੍ ।

ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਸੁਧਾਮ੍ਬੁਧਿਂ ਸੁਖਕਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯ-

ਤ੍ਯੇषਾ ਸ਼ਙ੍ਕਰਭਾਰਤੀ ਵਿਜਯਤੇ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸਨ੍ਦਾਯਿਨੀ ॥ 580॥

॥ ਇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਚਾਰ੍ਯਵਿਰਚਿਤਂ ਵਿਵੇਕਚੂਡਾਮਣਿਃ ॥

॥ ੴ ਤਤ੍ਸਤ੍ ॥

Roman (IAST) Transliteration

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||

śiṣya uvāca |

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||

śrīguruvāca |

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||

śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||

idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||

śiṣya uvāca |

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||

śrīgururuvāca |

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||

śiṣya uvāca |

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)

śrīgururuvāca |

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)

tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam || 237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||

yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva || 385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||

samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||

na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne)

citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)

svavedane kā niyamādyavasthā || 529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||

|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||

|| oṃ tatsat ||