5.4 - தேவாஸுரா ஸம்யத்தா ஆஸந்ந் - க்ரு'ஷ்ண யஜுர்வேத தைத்திரீய ஸம்ஹிதா பாடஃ

In the fifth Kanda of the Krishna Yajurveda Taittiriya Samhita, the fourth Prashna — the section on the three bricks. Om. Salutations to the Supreme Self. Salutations to Shri Mahaganapati. Salutations to the revered gurus. Harih. Om. The gods and demons were arrayed for battle, and they could not conquer one another. Indra saw these forms and took them up; with them he placed in himself the form, power and valor of Indra. Thereupon the gods prevailed and the demons were defeated. If one takes up the forms of Indra, the sacrificer thereby places in himself the form, power and valor of Indra; and moreover he builds Agni together with his own form and with Indra. By his own self he becomes; his enemy is defeated. The sacrifice departed from the gods; they could not hold it back. They saw these forms of the sacrifice and took them up; with them they held back the sacrifice. If one takes up the forms of the sacrifice, the sacrificer thereby holds back the sacrifice. He places thirty-three; thirty-three indeed are the deities; the deities he thereby holds back. And moreover he builds Agni together with his own self; with his own self he becomes in yonder world. He who knows thus becomes. He places the luminous ones; light he places in himself. With these indeed Agni, when built, blazes; with these he kindles him. For him there is light in both worlds. He places the nakshatra bricks; these indeed are the lights of heaven; them he thereby holds back. These lights belong to the doers of good deeds, namely the nakshatras; them he thereby attains. And moreover he makes them lights in the manner of the Anukasha. He makes them lights for the sake of the declaration of the world of heaven. If he were to place them untouched by the sun, he would darken the world for rain; Parjanya would be non-raining. He places them untouched by the sun; for rain he thereby makes the world; Parjanya becomes raining. Some he places in front facing west, others behind facing east; therefore the nakshatras move both eastward and westward. ^AI

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાના પાંચમા કાણ્ડમાં ચોથો પ્રશ્ન — ઇષ્ટકાત્રયનું નિરૂપણ. ઓમ્. પરમાત્માને નમસ્કાર. શ્રી મહાગણપતિને નમસ્કાર. શ્રી ગુરુઓને નમસ્કાર. હરિઃ ઓમ્. દેવો અને અસુરો યુદ્ધ માટે સજ્જ થયા, તેઓ વિજય મેળવી શક્યા નહીં. ઇન્દ્રે એ દેહો (રૂપો) જોયા અને તેમને ધારણ કર્યા; તેમની સાથે તેણે પોતાનામાં ઇન્દ્રનું રૂપ, સામર્થ્ય અને પરાક્રમ સ્થાપિત કર્યું. તેથી દેવો પ્રબળ થયા અને અસુરો પરાજિત થયા. જો યજમાન ઇન્દ્રના રૂપોને ધારણ કરે, તો તે તેમની સાથે પોતાનામાં ઇન્દ્રનું રૂપ, સામર્થ્ય અને પરાક્રમ સ્થાપિત કરે છે; અને વળી તે પોતાના રૂપ સહિત અને ઇન્દ્ર સહિત અગ્નિનું ચયન કરે છે. તે પોતાના આત્માથી (સ્વયં) થાય છે; તેનો ભ્રાતૃવ્ય (શત્રુ) પરાજિત થાય છે. યજ્ઞ દેવોથી દૂર ચાલ્યો ગયો; તેઓ તેને રોકી શક્યા નહીં. તેમણે યજ્ઞના એ રૂપો જોયા અને તેમને ધારણ કર્યા; તેમની સાથે તેઓએ યજ્ઞને રોક્યો. જો યજમાન યજ્ઞના રૂપોને ધારણ કરે, તો તે તેમની સાથે યજ્ઞને રોકે છે. તે ત્રત્રીસ (ઇષ્ટકાઓ) ધારણ કરે છે; ત્રત્રીસ દેવતાઓ છે; તે દેવતાઓને રોકે છે. અને વળી તે પોતાના આત્મા સહિત અગ્નિનું ચયન કરે છે; તે પોતાના આત્માથી પરલોકમાં (સ્વયં) થાય છે. જે આમ જાણે છે તે (સ્વયં) થાય છે. તે જ્યોતિષ્મતી (ઇષ્ટકાઓ) ધારણ કરે છે; તે પોતાનામાં પ્રકાશ સ્થાપિત કરે છે. આ (ઇષ્ટકાઓ) વડે ચયન કરેલો અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે; તેમના વડે જ તેને પ્રજ્વલિત કરે છે. તેને બંને લોકોમાં પ્રકાશ થાય છે. તે નક્ષત્રેષ્ટકાઓ ધારણ કરે છે; એ ખરેખર સ્વર્ગના પ્રકાશો છે; તેમને તે રોકે છે. સુકૃતો (સત્કર્મ કરનારાઓ)ના એ પ્રકાશો છે, જે નક્ષત્રો છે; તેમને તે પ્રાપ્ત કરે છે. અને વળી તેમને અનૂકાશ પ્રમાણે પ્રકાશો બનાવે છે. સ્વર્ગલોકના ઉલ્લેખ માટે તેમને પ્રકાશો બનાવે છે. જો તે સૂર્યથી અસ્પૃષ્ટ (ઇષ્ટકાઓ) ધારણ કરે, તો તે વરસાદ માટે લોકને અંધકારમય કરે; પર્જન્ય વરસાદ વગરનો થાય. તે સૂર્યથી અસ્પૃષ્ટ (ઇષ્ટકાઓ) ધારણ કરે છે; વરસાદ માટે જ તે લોકને બનાવે છે; પર્જન્ય વરસાદવાળો થાય છે. કેટલીક (ઇષ્ટકાઓ) આગળ પશ્ચિમાભિમુખ ધારણ કરે છે, અને બીજી પાછળ પૂર્વાભિમુખ; તેથી નક્ષત્રો પૂર્વાભિમુખ અને પશ્ચિમાભિમુખ બંને રીતે ભ્રમણ કરે છે. ^AI

He places the seasonal (ritavya) bricks, for the ordering of the seasons. He places them in pairs; therefore the seasons are in pairs. That middle layer is indeed unsteady, like the mid-region. He places pairs among the other layers; four in the middle, supports, joining the ends, as it were, of the layers. In that he places the seasonal bricks, it is for the holding together of the layers. He places the avaka (bricks) facing downward; this is the womb of Agni; with a womb he builds Agni. Vishvamitra spoke thus: 'Aditi gave food by the sacred formula; for whom these bricks are laid down, and who knows them thus.' The year indeed pushes away him who, having built Agni, does not stand firm. There are five layers in front; then he builds the sixth layer. Six are the seasons, the year; in the seasons and the year he stands firm. These indeed are the bricks named Adhipatni (sovereign). Whose bricks these are laid down, he becomes sovereign over his equals. If he hates someone, he should think of him while laying these down; from these deities he cuts him off; he falls into misfortune. The Angirases, going to the heavenly world, carried back to the sages whatever expiation of the sacrifice there was; that became gold. In that he sprinkles with gold flakes, it is for the expiation of the sacrifice; and moreover he makes medicine for him; and moreover by form he perfects him; and moreover by the light of gold he goes to the heavenly world. He sprinkles with a thousand-fold (gold); a thousand is Prajapati; for the obtaining of Prajapati. 'May these bricks, O Agni, be cows to me' — thus he says; he makes them cows; they, yielding desires, wait upon him yonder in that world. ^AI

ઋતુ સંબંધી ઇષ્ટકાઓ મૂકે છે, ઋતુઓના ક્રમ માટે. જોડીમાં મૂકે છે, તેથી ઋતુઓ જોડીમાં છે. એ મધ્યમ ચિતિ અસ્થિર છે, અંતરિક્ષ જેવી. બીજી ચિતિઓમાં જોડી મૂકે છે; મધ્યમાં ચાર, ધારકો, ચિતિઓના છેડાને જોડતા. ઋતુ સંબંધી ઇષ્ટકાઓ મૂકે છે તે ચિતિઓને ધારણ કરવા માટે. અવાકા ઇષ્ટકાઓ નીચે મુખ કરીને મૂકે છે; એ અગ્નિની યોનિ છે; યોનિ સહિત અગ્નિને ચણે છે. વિશ્વામિત્રે કહ્યું: અદિતિએ બ્રહ્મ (મંત્ર) દ્વારા અન્ન આપ્યું; જેના માટે આ ઉપધી મૂકવામાં આવે છે, અને જે આમ જાણે છે. વર્ષ તેને દૂર ધકેલે છે જે અગ્નિ ચણીને સ્થિર થતો નથી. પાંચ ચિતિઓ પહેલાં થાય છે, પછી છઠ્ઠી ચિતિ ચણે છે. છ ઋતુઓ છે, વર્ષ છે; ઋતુઓમાં અને વર્ષમાં તે સ્થિર થાય છે. એ અધિપત્ની નામની ઇષ્ટકાઓ છે. જેની આ ઇષ્ટકાઓ મૂકવામાં આવે છે તે સમાન લોકોમાં અધિપતિ થાય છે. જેનો દ્વેષ કરે તેને આ ઇષ્ટકાઓ મૂકતી વખતે ધ્યાનમાં રાખે; આ દેવતાઓથી તેને વિખૂટો પાડે છે; તે આપત્તિમાં પડે છે. અંગિરસો સ્વર્ગલોકમાં જતાં યજ્ઞની જે નિવૃત્તિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) હતી તે ઋષિઓને પાછી લાવ્યા; તે સુવર્ણ થયું. સુવર્ણની પતરીઓથી છાંટે છે તે યજ્ઞના પ્રાયશ્ચિત્ત માટે; અને તેના માટે ઔષધ પણ કરે છે; અને રૂપથી તેને સમૃદ્ધ કરે છે; અને સુવર્ણના પ્રકાશથી સ્વર્ગલોકમાં જાય છે. સહસ્રવત (હજાર ગણા) થી છાંટે છે; હજાર પ્રજાપતિ છે; પ્રજાપતિની પ્રાપ્તિ માટે. 'હે અગ્નિ, આ ઇષ્ટકાઓ મારા માટે ગાયો થાઓ' એમ કહે છે; તેમને ગાયો કરે છે; તે કામદુઘા થઈને પરલોકમાં તેની પાસે ઉપસ્થિત થાય છે. ^AI

Rudra indeed is this one who is Agni; he is now born when he is fully piled; and just as a newborn calf longs for the udder, so this one now longs for his share. Therefore one should not offer an oblation to him; the Adhvaryu and the sacrificer should meditate. He offers the Shatarudriya; by his share he pacifies him; neither the Adhvaryu nor the sacrificer comes to harm. If one were to offer with the milk of domestic animals, he would consign the domestic animals to grief; if one were to offer with the barley-gruel of wild-growing jartila or gavidhuka grains, he does not injure the domestic animals nor the wild ones. But now they say: 'Jartila and gavidhuka are without oblation' — so he offers with jaksira grain; this one is Agni's own, since it is a she-goat; by the oblation itself he offers; he does not injure the domestic animals nor the wild ones. The Angirases, going to the heavenly world, poured the gharma of the she-goat; she, burning, fled away to a leaf; that became the arka plant; that is the arka-ness of the arka. He offers with an arka leaf for the sake of being of the same womb. Standing upright he offers; that is the direction of Rudra; in his own direction he propitiates Rudra. He offers on the last brick; at the end he propitiates Rudra. He offers divided into three parts; these three worlds are these; he makes these worlds of equal strength. 'Ity' first he offers, then 'ity', then 'ity'; three are these worlds; from these worlds he pacifies him. Three further oblations he offers; they become six; six are the seasons; by the seasons he pacifies him. If he were to offer while walking around, he would make Rudra moving about within; but now they say: 'In which direction is Rudra? In which?' — so one should offer while walking around, without leaving anything out; he pacifies him completely. These are the highest heavenly deities; they cause the sacrificer to fall away; by them he makes him go to the heavenly world. For one whom he hates, he should deposit in the course of his animals; whichever animal stands first comes to harm. ^AI

આ અગ્નિ ખરેખર રુદ્ર છે; જ્યારે તે સંપૂર્ણ ચિત થાય છે ત્યારે તે જાણે જન્મે છે; અને જેમ નવજાત વાછરડું થાન માટે તલસે છે, તેમ આ અગ્નિ પણ હવે પોતાના ભાગ માટે તલસે છે. તેથી તેને આહુતિ ન આપવી જોઈએ; અધ્વર્યુ અને યજમાને ધ્યાન કરવું જોઈએ. તે શતરુદ્રીય જપ કરે છે; પોતાના ભાગથી તેને શાંત કરે છે; અધ્વર્યુ કે યજમાનને કોઈ આર્તિ થતી નથી. જો ગ્રામ્ય પશુઓના દૂધથી આહુતિ આપે, તો ગ્રામ્ય પશુઓને શોકમાં નાખે. જો જર્તિલ અથવા ગવીધુક નામના વન્ય ધાન્યના યવાગુથી આહુતિ આપે, તો ગ્રામ્ય પશુઓને કે વન્ય પશુઓને હિંસતો નથી. પરંતુ હવે કહે છે કે જર્તિલ અને ગવીધુક આહુતિરહિત છે; તેથી જક્ષીર ધાન્યથી આહુતિ આપે છે; આ અજા (બકરી) અગ્નિની જ છે; આહુતિથી જ તે આહુતિ આપે છે; ગ્રામ્ય પશુઓને કે વન્ય પશુઓને હિંસતો નથી. અંગિરસ ઋષિઓ સ્વર્ગલોકમાં જતાં બકરીનું ઘર્મ (ગરમ દૂધ) રેડ્યું; તે બળતી પર્ણ તરફ ભાગી ગઈ; તે અર્ક વૃક્ષ થઈ; તે અર્કનું અર્કત્વ છે. અર્કપર્ણથી આહુતિ આપે છે, સયોનિત્વ માટે. ઊભા રહીને આહુતિ આપે છે; તે રુદ્રની દિશા છે; પોતાની દિશામાં જ રુદ્રને શાંત કરે છે. છેલ્લી ઈષ્ટકા પર આહુતિ આપે છે; અંતે જ રુદ્રને શાંત કરે છે. ત્રણ ભાગમાં વિભક્ત કરીને આહુતિ આપે છે; આ ત્રણ લોક છે; આ લોકોને સમાન વીર્યવાળા કરે છે. પ્રથમ 'ઇતિ' કહીને આહુતિ આપે છે, પછી 'ઇતિ', પછી 'ઇતિ'; ત્રણ આ લોક છે; આ લોકોથી તેને શાંત કરે છે. વધુ ત્રણ આહુતિ આપે છે; તે છ થાય છે; છ ઋતુ છે; ઋતુઓથી તેને શાંત કરે છે. જો ફરતાં ફરતાં આહુતિ આપે, તો રુદ્રને અંદર ભ્રમણ કરનારો કરે. પરંતુ હવે કહે છે કે રુદ્ર કઈ દિશામાં છે? કઈ દિશામાં? તેથી ફરતાં ફરતાં જ આહુતિ આપવી જોઈએ, કંઈ પણ બાકી ન રાખતાં; તેને સંપૂર્ણ શાંત કરે છે. આ ઉત્તમ સ્વર્ગીય દેવતાઓ છે; તે યજમાનને ચ્યુત કરે છે; તેમનાથી તેને સ્વર્ગલોકમાં પહોંચાડે છે. જેના પર દ્વેષ કરે તેના પશુઓના સંચારમાં (માર્ગમાં) નાખે; જે પશુ પ્રથમ ઊભું રહે તેને આર્તિ થાય છે. ^AI

He sprinkles over it with the verse 'O stone, energy'; he thereby cleanses it and also satisfies it. Thus satisfied, free from hunger and free from burning, he stands in yonder world; he is satisfied with offspring and cattle who knows thus. 'Give us food and energy, O Maruts, well-disposed' — thus he speaks; energy is food, and the Maruts are food; he thereby secures food. 'May hunger and burning go to him whom I hate' — thus he speaks; upon him whom he hates he lays hunger and burning. Going round with sprinkling three times, he goes around; threefold indeed is Agni; as great as Agni is, so great is his burning, and that he appeases. Again he goes round three times; they become six; six indeed are the seasons; by the seasons he appeases his burning. This is the flower of the waters, namely the reed and the avaka grass; with a branch of reed and with avaka grasses he scatters; the waters are calm; with the calm waters he appeases his burning. If the first animal steps over the piled Agni, it is likely to burn him with its burning; he scatters it away with a frog; this one is not fit to be lived upon among animals; it is not suitable among village animals nor among forest animals; that very one he lays with burning. With eight he scatters; eight-syllabled is the Gayatri; the Gayatri is Agni; as great as Agni is, so great is his burning, and that he appeases. With verses containing the word 'pavaka' — food is the purifier; with food he appeases his burning. This Agni is death; this is the form of Brahman, namely the black antelope skin and the black sandals; he puts them on; with Brahman he places himself within death; he places himself within death, within food. 'Other' — thus they say; he puts on one, another he does not put on; even so he places himself within death and secures food. 'Homage to your heat, to your flame' — thus he speaks; for having paid homage they approach the dwelling; 'let your other flames burn away from us' — thus he speaks; upon him whom he hates he lays burning. 'May the purifier be auspicious to us' — thus he speaks; food is the purifier; he thereby secures food. With two verses he steps over, for steadiness, with verses containing the word 'apas' for peace. ^AI

‘હે અશ્મન્ (પથ્થર), ઊર્જ (શક્તિ)’ — આ મંત્રથી તેના પર પાણી છાંટે છે; તેથી તેને શુદ્ધ કરે છે અને તેને તૃપ્ત પણ કરે છે. એમ તૃપ્ત થયેલો, ભૂખ અને દાહથી મુક્ત થઈને, તે પરલોકમાં સ્થિર થાય છે; જે આમ જાણે છે તે સંતાન અને પશુઓથી તૃપ્ત થાય છે. ‘હે મરુતો, સુપ્રસન્ન થઈને અમને અન્ન અને ઊર્જા આપો’ — એમ કહે છે; ઊર્જ એ અન્ન છે, અને મરુતો અન્ન છે; તેથી તે અન્ન સંપાદિત કરે છે. ‘જેની સાથે મને દ્વેષ છે તેને ભૂખ અને દાહ પ્રાપ્ત થાઓ’ — એમ કહે છે; જેની સાથે તેને દ્વેષ છે તેના પર તે ભૂખ અને દાહ મૂકે છે. ત્રણ વાર છાંટતાં પ્રદક્ષિણા કરે છે; અગ્નિ ત્રિવિધ છે; અગ્નિ જેટલો મોટો છે તેટલો જ તેનો દાહ છે, તેને તે શાંત કરે છે. ફરી ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરે છે; તે છ થાય છે; ઋતુઓ છ છે; ઋતુઓ દ્વારા તે તેનો દાહ શાંત કરે છે. આ જળનું પુષ્પ છે, એટલે કે વેતસ (વાંસ) અને અવકા ઘાસ; વેતસની ડાળી અને અવકા ઘાસોથી તે વેરે છે; જળ શાંત છે; શાંત જળોથી તે તેનો દાહ શાંત કરે છે. જો ચિત (ચણાયેલ) અગ્નિ પર પ્રથમ પશુ પગ મૂકે, તો તે પોતાના દાહથી તેને બાળી નાખવાની શક્યતા છે; તેને દેડકાથી દૂર વેરે છે; આ પશુ પશુઓમાં જીવનયાપન માટે યોગ્ય નથી; તે ગ્રામ્ય પશુઓમાં કે આરણ્ય પશુઓમાં યોગ્ય નથી; તે જ પશુને તે દાહથી યુક્ત કરે છે. આઠ મંત્રોથી વેરે છે; ગાયત્રી આઠ અક્ષરોવાળી છે; ગાયત્રી એ અગ્નિ છે; અગ્નિ જેટલો મોટો છે તેટલો જ તેનો દાહ છે, તેને તે શાંત કરે છે. ‘પાવક’ શબ્દવાળા મંત્રોથી — અન્ન એ પાવક છે; અન્નથી તે તેનો દાહ શાંત કરે છે. આ અગ્નિ એ મૃત્યુ છે; બ્રહ્મનું આ સ્વરૂપ છે, એટલે કે કૃષ્ણાજિન (કાળા હરણની ચામડી) અને કૃષ્ણ ઉપાનહ (કાળા પગરખાં); તેને પહેરે છે; બ્રહ્મથી તે પોતાને મૃત્યુની અંદર સ્થાપે છે; મૃત્યુની અંદર, અન્નની અંદર પોતાને સ્થાપે છે. ‘અન્ય’ — એમ તેઓ કહે છે; એક પહેરે છે, બીજું પહેરતો નથી; એમ પણ તે મૃત્યુની અંદર પોતાને સ્થાપે છે અને અન્ન સંપાદિત કરે છે. ‘તમારા તાપને, તમારી જ્વાળાને નમસ્કાર’ — એમ કહે છે; કારણ કે નમસ્કાર કરીને તેઓ નિવાસસ્થાનની નજીક જાય છે; ‘તમારી બીજી જ્વાળાઓ અમારાથી દૂર બળો’ — એમ કહે છે; જેની સાથે તેને દ્વેષ છે તેના પર તે દાહ મૂકે છે. ‘પાવક અમારા માટે શિવ (કલ્યાણકારી) થાઓ’ — એમ કહે છે; અન્ન એ પાવક છે; તે અન્ન સંપાદિત કરે છે. બે મંત્રોથી તે પગ મૂકે છે, સ્થિરતા માટે; ‘અપ’ શબ્દવાળા મંત્રોથી શાંતિ માટે. ^AI

(The words 'śu', 'vetaso'pām' — he scatters with eight [verses]; not one, not fifty.) (Section 4) He makes the offering with the words 'nṛṣade vaṭ', thereby beginning the sacrifice with a libation of the paṅkti metre; he makes the offering with the eye, therefore animals strike the limbs with the eye; for stability. If he were to utter the vaṣaṭ, his vaṣaṭ-call would be drawn out; if he were not to utter the vaṣaṭ, the demons would slay the sacrifice. He says 'vaṭ', and so he makes the vaṣaṭ-call secretly; his vaṣaṭ-call does not become drawn out, and the demons do not slay the sacrifice. Some gods are those whose offerings are consumed, others are those whose offerings are not consumed; the Agnicit pleases both. With the words 'ye devā devānām' he sprinkles with curds mixed with honey; he pleases both the gods whose offerings are consumed and those whose offerings are not consumed, and they please the sacrificer. With curds he pleases those whose offerings are consumed, with honey those whose offerings are not consumed. Curds are the food of the village, honey that of the forest; by sprinkling with curds mixed with honey he obtains both. He sprinkles with a handful of grain; the handful is the offspring of Prajapati, for unity of origin; with two [verses], for stability. He sprinkles without a surrounding rite, thereby pleasing them without a surrounding rite. He who, while building the fire-altar, steps over [it] is deprived of his breaths, offspring and cattle. With the words 'prāṇadā apānadā' he places the breaths in himself; with the words 'varcodā varivodā' — offspring are brightness, cattle are wide room — he places offspring and cattle in himself. Indra slew Vritra; Vritra, when slain, [held] sixteen enjoyments with his sword. He [Indra] saw this offering to Agni Anikavat, and offered it; Agni Anikavat, pleased with his own portion, burned up the sixteen enjoyments of Vritra; by the Vaishvakarmana [offering] he was released from evil. Because he offers the offering to Agni Anikavat, Agni Anikavat, pleased with his own portion, burns up his evil; by the Vaishvakarmana he is released from evil. For one whom he wishes to be released from evil after a long time, he should offer one by one; he is released from evil after a long time indeed. For one whom he wishes to be released from evil quickly, he should offer all of them in succession; he is released from evil quickly indeed. Moreover, he offers with two separate hymns; he places power in the two separate hymns; and for stability. || 23 || ^AI

(શુ, વેતસો અપામ્ — આઠ ઋચાઓથી વિખેરે છે; એક નહીં, પચાસ નહીં.) (અધ્યાય ૪) ‘નૃષદે વટ્’ એ શબ્દોથી વ્યાઘારણ કરે છે; પઙ્ક્તિ છંદની આહુતિથી યજ્ઞનો આરંભ કરે છે; આંખથી વ્યાઘારણ કરે છે, તેથી પશુઓ આંખથી અંગો પર પ્રહાર કરે છે; સ્થિરતા માટે. જો વષટ્ ઉચ્ચારે તો તેનો વષટ્કાર દીર્ઘ થઈ જાય; જો વષટ્ ન ઉચ્ચારે તો રાક્ષસો યજ્ઞનો નાશ કરે. ‘વટ્’ એમ કહે છે, તેથી ગુપ્ત રીતે વષટ્કાર કરે છે; તેનો વષટ્કાર દીર્ઘ થતો નથી અને રાક્ષસો યજ્ઞનો નાશ કરતા નથી. કેટલાક દેવો હુતાદ છે, બીજા અહુતાદ છે; અગ્નિચિત્ બંનેને પ્રસન્ન કરે છે. ‘યે દેવા દેવાનામ્’ એ શબ્દોથી દહીંમાં મધ મેળવેલા મિશ્રણથી છાંટે છે; હુતાદ અને અહુતાદ બંને દેવોને પ્રસન્ન કરે છે, અને તેઓ યજમાનને પ્રસન્ન કરે છે. દહીંથી હુતાદ દેવોને પ્રસન્ન કરે છે, મધથી અહુતાદ દેવોને. દહીં ગ્રામનું અન્ન છે, મધ વનનું; દહીંમાં મધ મેળવેલા મિશ્રણથી છાંટીને બંને પ્રાપ્ત કરે છે. મુઠ્ઠી ભરીને છાંટે છે; મુઠ્ઠી પ્રજાપતિની સંતાન છે, સમાન ઉત્પત્તિ માટે; બે ઋચાઓથી, સ્થિરતા માટે. પરિવેષ્ટન-ક્રિયા વિના છાંટે છે, તેથી પરિવેષ્ટન વિના તેમને પ્રસન્ન કરે છે. જે અગ્નિચયન કરતાં તેના પર પગ મૂકી આગળ વધે છે તે પ્રાણ, પ્રજા અને પશુઓથી ભ્રષ્ટ થાય છે. ‘પ્રાણદા અપાનદા’ એ શબ્દોથી પ્રાણોને પોતાનામાં સ્થાપે છે; ‘વર્ચોદા વરિવોદા’ એ શબ્દોથી — પ્રજા વર્ચ છે, પશુઓ વરિવ (વિશાળ સુખ) છે — પ્રજા અને પશુઓને પોતાનામાં સ્થાપે છે. ઇન્દ્રે વૃત્રનો વધ કર્યો; માર્યો ગયેલો વૃત્ર પોતાની તલવાર સાથે સોળ ભોગ ધારણ કરી રહ્યો હતો. ઇન્દ્રે અગ્નિ અનીકવાન માટે આ આહુતિ જોઈ અને તેને અર્પી; અગ્નિ અનીકવાન પોતાના ભાગથી પ્રસન્ન થઈને વૃત્રના સોળ ભોગ બાળી નાખ્યા; વૈશ્વકર્મણ (આહુતિ)થી તે પાપમાંથી મુક્ત થયો. કારણ કે તે અગ્નિ અનીકવાન માટે આહુતિ અર્પે છે, અગ્નિ અનીકવાન પોતાના ભાગથી પ્રસન્ન થઈને તેનું પાપ બાળી નાખે છે; વૈશ્વકર્મણથી તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. જેને લાંબા સમય પછી પાપમાંથી મુક્ત થવું હોય તેના માટે એક એક કરીને હોમ કરે; તે ખરેખર લાંબા સમય પછી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. જેને ઝડપથી પાપમાંથી મુક્ત થવું હોય તેના માટે બધી આહુતિઓ ક્રમશઃ હોમ કરે; તે ખરેખર ઝડપથી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. વળી, તે બે અલગ સૂક્તોથી હોમ કરે છે; બે અલગ સૂક્તોમાં વીર્ય સ્થાપે છે; અને સ્થિરતા માટે. ॥ ૨૩ ॥ ^AI

He places the fuel-sticks with the words, 'Lead him upward, lead him to the higher.' Just as one who leads a person makes him dwell at rest, so he does this. He places three, for Agni is threefold; whatever Agni is, to that extent he makes a share for him. They are of the udumbara tree, for the udumbara is strength; he places strength in him. He says, 'The All-gods have raised thee up,' for the All-gods are the breaths; by the breaths he raises him up. He says, 'May Agni bear him with thoughts,' for with whatever thought he raises him, with that he makes him prosper. He says, 'May the divine quarters, the goddesses, aid the sacrifice,' for this one moves along the quarters. He says, 'Driving away the evil thought of the waters,' for the driving away of the demons. He says, 'May the increase of wealth share in the sacrificer,' for cattle are the increase of wealth; he wins cattle. He offers with six, for there are six seasons; by the seasons he offers for him. Two are of the enclosing kind, for the driving away of the demons. He says, 'The sun-ray, the tawny-haired one, is in front,' for the sending forth. Then he says, 'May the pure ones enjoy our blessings,' for food is the pure one; he wins food. The gods and demons were joined in battle; the gods saw this unconquerable rite, and by it they conquered the demons. That is the unconquerable nature of the unconquerable rite, that the second Hotar recites the unconquerable rite; thereby the sacrificer conquers his enemies. And moreover he conquers the unconquered. It is of ten verses, for the Virat is of ten syllables; the two worlds are held by the Virat; for the holding of the two worlds. And moreover the Virat is of ten syllables, food is the Virat; he establishes himself in the eating of the Virat. The atmosphere is, as it were, non-existent; the Agnidhra is, as it were, the atmosphere. He places a stone for the Agnidhra, for sitting, for establishing by two. He says, 'This one stood as a measurer in the middle of heaven,' for by this he measures out. He says, 'The speckled stone is set in the middle of heaven,' for food is the speckled one; he wins food. He comes from the tail with four, for there are four metres; by the metres he increases Indra. He says, 'All have increased him,' for he turns to increase. He says, 'The lord of the good, the lord of the prize,' for food is the prize; he wins food. He says, 'The sacrifice, called with blessings, shall bring the gods hither,' for offspring and cattle are blessings; he places offspring and cattle in himself. He says, 'May Agni, the god, sacrifice and bring the gods hither,' for making it his own. He says, 'By the impulse of the prize, by the uplifting, he has uplifted,' for yonder sun, rising, is the uplifting; setting, it is the down-pulling. By the sacred word he uplifts himself; by the sacred word he pulls down his enemy. ^AI

તે 'એને ઉપર લઈ જાઓ, ઉત્તર દિશા તરફ લઈ જાઓ' એમ કહીને સમિધો મૂકે છે. જેમ કોઈ માણસને દોરી જઈને વિશ્રામ આપે છે, તેમ તે આ કરે છે. તે ત્રણ મૂકે છે, કારણ કે અગ્નિ ત્રિવિધ છે; અગ્નિ જેટલો છે તેટલો તેને ભાગ આપે છે. તે ઉદુંબરની લાકડીઓ હોય છે, કારણ કે ઉદુંબર ઊર્જા છે; તે તેમાં ઊર્જા મૂકે છે. તે કહે છે, 'વિશ્વેદેવોએ તને ઉપર ઉઠાવ્યો છે,' કારણ કે વિશ્વેદેવો પ્રાણ છે; પ્રાણો દ્વારા તે તેને ઉપર ઉઠાવે છે. તે કહે છે, 'અગ્નિ તેને ચિત્તોથી ધારણ કરે,' કારણ કે જે ચિત્તથી તે તેને ઉપર ઉઠાવે છે, તેનાથી તે તેને સમૃદ્ધ કરે છે. તે કહે છે, 'દિવ્ય દિશાઓ, દેવીઓ, યજ્ઞને સહાય કરે,' કારણ કે આ તે દિશાઓ સાથે આગળ વધે છે. તે કહે છે, 'જળોની દુર્મતિને દૂર કરતી,' રાક્ષસોના નાશ માટે. તે કહે છે, 'ધનની વૃદ્ધિ યજમાનને ભાગ આપે,' કારણ કે પશુઓ ધનની વૃદ્ધિ છે; તે પશુઓને જીતે છે. તે છ ઋચાઓથી હોમે છે, કારણ કે છ ઋતુઓ છે; ઋતુઓ દ્વારા તે તેના માટે હોમે છે. બે પરિગૃહ્યવતી હોય છે, રાક્ષસોના નાશ માટે. તે કહે છે, 'સૂર્યરશ્મિ, હરિકેશ, આગળ છે,' પ્રસૂતિ માટે. પછી તે કહે છે, 'પાવકો આપણા આશીર્વાદોનો આનંદ લે,' કારણ કે અન્ન પાવક છે; તે અન્ન જીતે છે. દેવો અને અસુરો યુદ્ધમાં સંયુક્ત થયા હતા; દેવોએ આ અપ્રતિરથ કર્મ જોયું, અને તેના દ્વારા તેમણે અસુરોને જીત્યા. તે અપ્રતિરથનું અપ્રતિરથપણું છે કે બીજો હોતા અપ્રતિરથનું પઠન કરે છે; તેના દ્વારા યજમાન તેના શત્રુઓને જીતે છે. અને વળી તે અનભિજિતને જીતે છે. તે દશ ઋચાઓનું છે, કારણ કે વિરાટ દશ અક્ષરોની છે; બે લોકો વિરાટથી ધારણ કરાયેલા છે; બે લોકોના ધારણ માટે. અને વળી વિરાટ દશ અક્ષરોની છે, અન્ન વિરાટ છે; તે વિરાટના ભોજનમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અંતરિક્ષ અસત્ જેવું છે; અગ્નીધ્ર અંતરિક્ષ જેવો છે. તે અગ્નીધ્ર માટે પથ્થર મૂકે છે, બેસવા માટે, બે દ્વારા પ્રતિષ્ઠા માટે. તે કહે છે, 'આ એક દિવસના મધ્યમાં માપનાર તરીકે ઊભો રહ્યો,' કારણ કે તેના દ્વારા તે માપે છે. તે કહે છે, 'દિવસના મધ્યમાં પૃશ્નિ (ચિત્રવિચિત્ર) પથ્થર મૂકાયેલો છે,' કારણ કે અન્ન પૃશ્નિ છે; તે અન્ન જીતે છે. તે પૂંછડીથી ચાર ઋચાઓથી આવે છે, કારણ કે ચાર છંદો છે; છંદો દ્વારા તે ઇન્દ્રને વધારે છે. તે કહે છે, 'સર્વે તેને વધાર્યો,' કારણ કે તે વૃદ્ધિ તરફ વળે છે. તે કહે છે, 'વાજનો સ્વામી, સત્પતિ,' કારણ કે અન્ન વાજ છે; તે અન્ન જીતે છે. તે કહે છે, 'સુમ્નહૂ, યજ્ઞ દેવોને અહીં લાવે,' કારણ કે પ્રજા અને પશુઓ સુમ્ન છે; તે પ્રજા અને પશુઓને પોતાનામાં મૂકે છે. તે કહે છે, 'અગ્નિ, દેવ, યજ્ઞ કરે અને દેવોને અહીં લાવે,' સ્વગાકૃતિ માટે. તે કહે છે, 'વાજના પ્રસવથી, ઉદ્ગ્રાભથી તેણે ઉપર ઉઠાવ્યો,' કારણ કે પેલો સૂર્ય ઊગતો ઉદ્ગ્રાભ છે, અને અસ્ત થતો નિગ્રાભ છે. બ્રહ્મ (મંત્ર) દ્વારા તે પોતાને ઉપર ઉઠાવે છે; બ્રહ્મ દ્વારા તે શત્રુને નીચે દબાવે છે. ^AI

He says, 'Go forward, O wise one, along the eastern direction' — by this he turns toward the world of the gods. He says, 'Step with Agni to the vault of heaven' — by this he steps through these worlds. He says, 'I have climbed up from the earth to the atmosphere' — by this he ascends these worlds together. He says, 'Those who are going to the sun do not look back' — by this he goes to the heavenly world. He says, 'Go first, O Agni, first of the god-worshippers' — by this he places sight in both gods and men. He steps over with five — the sacrifice is of five parts; with as much as the sacrifice is, with that he goes to the heavenly world. 'Night and Dawn' — he recites this as the introductory formula. He says, 'O Agni of a thousand eyes' — Prajapati is of a thousand; for the obtaining of Prajapati. He says, 'To that, O you of a thousand, we offer — to the food, svaha' — food is indeed the offering; food he thereby obtains. He offers the full udumbara vessel of curds on the self-yielding (altar) — curds are strength, the udumbara is strength, that is the self-yielding one; in that one he places strength; therefore from there we live on strength turned toward us. He sets it down with three — Agni is threefold; as great as Agni is, he makes that a foundation for him. 'Kindled, O Agni, shine before us' — he places the udumbara vessel; that is the Surni (brick) with ears of corn; with this the gods used to strike the demons a hundredfold. When he places this fuel-stick, the sacrificer hurls a hundred-slaying thunderbolt at his enemy. 'We would worship you with praise, without reproach, O Agni, in your highest birth' — he places the Vikankata (brick); he thereby obtains radiance. 'That which is desirable of Savitri, the bright one' — he places the Sami (brick) for peace. Agni indeed milks the Agni-layer, and the Agni-layer milks Agni. 'That which is desirable of Savitri, the bright one' — he says; that is the milking of Agni; Kanva Srayasa knew it; with it he used to milk him. When he places this fuel-stick, he milks Agni by the Agni-layer. 'Seven are your fuel-sticks, O Agni, seven-tongued' — he says; he satisfies his seven sevenfold (powers). He offers with a full (spoon) — for Prajapati is as it were full; for the obtaining of Prajapati. He offers with a deficient (spoon) — for Prajapati created creatures from the deficient; from the creation of creatures Agni hid himself from the gods. He entered the directions; meditating with the mind on the directions, he offers — from the directions he thereby obtains him. He offers with curds in front, with ghee above — he places together for him both radiance and power. The Vaisvanara (cake) is on twelve potsherds — twelve are the months, the year is the year, Agni is Vaisvanara; visibly he obtains Vaisvanara. If he were to make the fore-offerings and after-offerings, the sacrifice would be cut off; he makes the Darvihoma (offering) of the sacrifice; for the establishing of the sacrifice. Vaisvanara is the kingdom, the people are the Maruts; having offered to Vaisvanara, he offers to the Maruts; in the kingdom he binds the people. He recites the Vaisvanara aloud, he offers to the Maruts in a low voice; therefore the kingdom speaks to the people. They are Marut (offerings) — the Maruts are the people of the gods; by the divine people he obtains for himself the human people. They are seven — the Maruts are seven hosts; by the host he obtains the people. He offers following host after host; he makes the people follow his path. ^AI

તે કહે છે, 'હે જ્ઞાની, પૂર્વ દિશા તરફ આગળ વધ' — આથી તે દેવલોક તરફ વળે છે. તે કહે છે, 'અગ્નિ સાથે આકાશના માર્ગે પગ મૂકો' — આથી તે આ લોકોમાંથી પસાર થાય છે. તે કહે છે, 'મેં પૃથ્વીથી અંતરિક્ષ સુધી આરોહણ કર્યું' — આથી તે આ લોકોને સાથે ચઢે છે. તે કહે છે, 'જે સૂર્ય તરફ જાય છે તેઓ પાછા જોતા નથી' — આથી તે સ્વર્ગલોકમાં જાય છે. તે કહે છે, 'હે અગ્નિ, આગળ જા, દેવોના ઉપાસકોમાં પ્રથમ' — આથી તે દેવો અને મનુષ્યો બંનેમાં દૃષ્ટિ મૂકે છે. તે પાંચથી પગ મૂકે છે — યજ્ઞ પાંચ ભાગનો છે; જેટલો યજ્ઞ છે તેટલા સાથે તે સ્વર્ગલોકમાં જાય છે. 'રાત્રિ અને ઉષા' — આને તે પ્રસ્તાવના સૂક્ત તરીકે બોલે છે. તે કહે છે, 'હે હજાર આંખોવાળા અગ્નિ' — પ્રજાપતિ હજારવાળા છે; પ્રજાપતિની પ્રાપ્તિ માટે. તે કહે છે, 'તે હજારવાળા તને અમે અર્પીએ — અન્નને, સ્વાહા' — અન્ન જ અર્પણ છે; અન્ન તે આથી મેળવે છે. તે સ્વયમાતૃણ્ણા (વેદિ) પર દહીંથી ભરેલું ઔદુંબર પાત્ર હોમે છે — દહીં બળ છે, ઉદુંબર બળ છે, તે સ્વયમાતૃણ્ણા છે; તેમાં તે બળ મૂકે છે; તેથી ત્યાંથી આપણે આપણી તરફ વળેલા બળથી જીવીએ છીએ. તેને ત્રણથી સ્થાપે છે — અગ્નિ ત્રિવિધ છે; જેટલો અગ્નિ છે તેટલું તે તેને આધાર બનાવે છે. 'પ્રજ્વલિત, હે અગ્નિ, અમારી આગળ ઝળહળ' — તે ઔદુંબર પાત્ર સ્થાપે છે; તે કણસાવાળી સૂર્મી (ઈંટ) છે; આથી દેવોએ અસુરોને સો ગણા માર્યા હતા. જ્યારે તે આ સમિધ મૂકે છે, ત્યારે યજમાન પોતાના શત્રુ પર સો-હણનારો વજ્ર ફેંકે છે. 'અમે તને સ્તુતિથી પૂજીએ, નિંદા વિના, હે અગ્નિ, તારા પરમ જન્મમાં' — તે વિકંકત (ઈંટ) સ્થાપે છે; આથી તે તેજ મેળવે છે. 'સવિતાનું જે ઇષ્ટ છે, તે ચિત્રમય' — તે શમી (ઈંટ) શાંતિ માટે સ્થાપે છે. અગ્નિ ખરેખર અગ્નિચયનું દોહન કરે છે, અને અગ્નિચય અગ્નિનું દોહન કરે છે. 'સવિતાનું જે ઇષ્ટ છે, તે ચિત્રમય' — તે કહે છે; તે અગ્નિનું દોહન છે; કણ્વ શ્રાયસે તેને જાણ્યું હતું; તેનાથી તે તેનું દોહન કરતો હતો. જ્યારે તે આ સમિધ મૂકે છે, ત્યારે તે અગ્નિચયથી અગ્નિનું દોહન કરે છે. 'સાત છે તારી સમિધો, હે અગ્નિ, સાત જીભવાળા' — તે કહે છે; તે પોતાની સાત સાતગણી શક્તિઓને તૃપ્ત કરે છે. તે પૂર્ણ (અર્પણ) થી હોમે છે — કારણ કે પ્રજાપતિ પૂર્ણ જેવા છે; પ્રજાપતિની પ્રાપ્તિ માટે. તે ઊણા (અર્પણ) થી હોમે છે — કારણ કે પ્રજાપતિએ ઊણા (અર્પણ) થી પ્રજાઓ સર્જી; પ્રજાઓના સર્જનથી અગ્નિ દેવોથી છુપાઈ ગયા. તે દિશાઓમાં પ્રવેશ્યા; મનથી દિશાઓનું ધ્યાન કરીને તે હોમે છે — દિશાઓથી તે તેમને મેળવે છે. તે આગળ દહીંથી, ઉપર ઘીથી હોમે છે — તે તેને તેજ અને શક્તિ બંને સાથે મેળવી આપે છે. વૈશ્વાનર (પુરોડાશ) બાર કપાલનો છે — બાર માસ છે, વર્ષ છે, અગ્નિ વૈશ્વાનર છે; તે સાક્ષાત્ વૈશ્વાનરને મેળવે છે. જો તે પ્રયાજ અને અનૂયાજ કરે તો યજ્ઞ કપાઈ જાય; તે યજ્ઞનું દર્વિહોમ કરે છે; યજ્ઞની સ્થિતિ માટે. વૈશ્વાનર રાષ્ટ્ર છે, વિશ્ (પ્રજા) મરુતો છે; વૈશ્વાનરને હોમીને તે મારુત (અર્પણો) હોમે છે; રાષ્ટ્રમાં તે વિશ્ને બાંધે છે. તે વૈશ્વાનરને ઊંચા સ્વરે બોલે છે, મારુતને ઉપાંશુ (મંદ સ્વરે) હોમે છે; તેથી રાષ્ટ્ર વિશ્ને સંબોધે છે. તે મારુત (અર્પણો) છે — મરુતો દેવોની વિશ્ (પ્રજા) છે; દેવવિશ્થી તે પોતાને માટે મનુષ્યવિશ્ મેળવે છે. તે સાત છે — મરુતો સાત ગણ છે; ગણથી તે વિશ્ મેળવે છે. તે ગણ પાછળ ગણ અનુસરીને હોમે છે; તે વિશ્ને પોતાના માર્ગે ચાલનારી બનાવે છે. ^AI

He offers the streams of wealth (Vasor dhara), with the words 'May the streams of wealth be mine.' For this is called the stream of ghee; that stream of ghee, being poured out in yonder world, comes to him. He offers with clarified butter; clarified butter is radiance, and the stream of wealth is radiance; by radiance he secures radiance for him. Moreover, the streams of wealth are desires; he secures desires for him. If he should wish, 'May I cut off his breaths and his food,' for such a one he should offer the divided (verse); he cuts off his breaths and his food. If he should wish, 'May I continue his breaths and his food,' for such a one he should offer the continuous (verse); he continues his breaths and his food. He offers twelve and twelve; twelve are the months, the year is the year; by the year he secures food for him. He says 'Food and my eye'; that is the form of food; by the form he secures food. He says 'Agni and my waters'; that is the womb of food; by the womb he secures food. He offers the half-verses to Indra; he secures the deities. Since Indra is the half of all, therefore Indra is the most abundant partaker of the deities. He utters Indra last; he places power for him above. He offers the weapons of the sacrifice; the weapons of the sacrifice are the sacrifice; he secures the sacrifice. Moreover, that is the form of the sacrifice; by the form he secures the sacrifice. He says 'The Avabhrita and my Svagakara'; by the Svagakara he secures the sacrifice. He says 'Agni and my Gharma'; that is the form of sacred knowledge; by the form he secures sacred knowledge. He says 'The Rig and my Sama'; that is the form of the metres; by the form he secures the metres. He says 'My embryos and my calves'; that is the form of cattle; by the form he secures cattle. He offers the Kalpas; for the ordering of what is ordered. He offers in pairs and odd (numbers); for pairing. The latter ones become superior; for going forward. He says 'One and my three'; one and three are the divine metre; four and eight are the human metre; he secures both the divine metre and the human metre. He offers up to thirty-three; thirty-three are the deities; he secures the deities. He offers up to forty-eight; forty-eight syllables are the Jagati; the Jagati is cattle; by the Jagati he secures cattle for him. He offers twelve (called) 'Vaja and Prasava'; twelve are the months, the year is the year; he rests in the year. ^AI

તે વસુ (ધન)ની ધારાનું હોમ કરે છે, 'મારા માટે વસુની ધારા થાઓ' એમ કહીને; કારણ કે એ ઘૃતની ધારા કહેવાય છે. એ ઘૃતની ધારા પરલોકમાં વરસતી તેની પાસે આવીને ઊભી રહે છે. ઘૃતથી હોમ કરે છે; ઘૃત તે તેજ છે, અને વસુની ધારા તે તેજ છે; તેજથી જ તેના માટે તેજ પ્રાપ્ત કરે છે. વળી, વસુની ધારા તે કામનાઓ છે; કામનાઓ જ તેના માટે પ્રાપ્ત કરે છે. જેના માટે ઇચ્છે કે 'તેના પ્રાણ અને તેનું અન્ન હું છેદી નાખું', તો તેના માટે વિભક્ત (છૂટી) ઋચાથી હોમ કરે; તેના પ્રાણ અને અન્ન તે છેદી નાખે છે. જેના માટે ઇચ્છે કે 'તેના પ્રાણ અને તેનું અન્ન હું અખંડ ચાલુ રાખું', તો તેના માટે અખંડ (સતત) ઋચાથી હોમ કરે; તેના પ્રાણ અને અન્ન તે અખંડ ચાલુ રાખે છે. બાર-બાર (ઋચાઓ) હોમ કરે છે; બાર તે માસ છે, વર્ષ તે વર્ષ છે; વર્ષથી જ તેના માટે અન્ન પ્રાપ્ત કરે છે. 'અન્ન અને મારી આંખ' એમ કહે છે; એ અન્નનું રૂપ છે; રૂપથી જ અન્ન પ્રાપ્ત કરે છે. 'અગ્નિ અને મારાં જળ' એમ કહે છે; એ અન્નનું યોનિ (ઉદ્ગમ) છે; યોનિથી જ અન્ન પ્રાપ્ત કરે છે. અર્ધ-ઋચાઓ ઇન્દ્રને હોમ કરે છે; દેવતાઓને જ પ્રાપ્ત કરે છે. કારણ કે બધાનો અર્ધ ભાગ ઇન્દ્ર છે, તેથી ઇન્દ્ર દેવતાઓમાં સૌથી વધુ ભાગ પામનારો છે. ઇન્દ્રને અંતે કહે છે; તેનામાં ઉપરથી ઇન્દ્રિય (શક્તિ) મૂકે છે. યજ્ઞના શસ્ત્રો હોમ કરે છે; યજ્ઞના શસ્ત્રો તે યજ્ઞ છે; યજ્ઞ જ પ્રાપ્ત કરે છે. વળી, એ યજ્ઞનું રૂપ છે; રૂપથી જ યજ્ઞ પ્રાપ્ત કરે છે. 'અવભૃથ અને મારો સ્વગાકાર' એમ કહે છે; સ્વગાકારથી યજ્ઞ પ્રાપ્ત કરે છે. 'અગ્નિ અને મારો ઘર્મ' એમ કહે છે; એ બ્રહ્મવર્ચસનું રૂપ છે; રૂપથી જ બ્રહ્મવર્ચસ પ્રાપ્ત કરે છે. 'ઋક્ અને મારું સામ' એમ કહે છે; એ છંદોનું રૂપ છે; રૂપથી જ છંદો પ્રાપ્ત કરે છે. 'મારા ગર્ભ અને મારાં વાછરડાં' એમ કહે છે; એ પશુઓનું રૂપ છે; રૂપથી જ પશુઓ પ્રાપ્ત કરે છે. કલ્પોનું હોમ કરે છે; કલ્પિત (વ્યવસ્થિત) વસ્તુની વ્યવસ્થા માટે. યુગ્મ અને અયુગ્મ (સંખ્યાઓ) હોમ કરે છે; મિથુનત્વ માટે. પછીની (ઋચાઓ) શ્રેષ્ઠ થાય છે; આગળ વધવા માટે. 'એક અને મારા ત્રણ' એમ કહે છે; એક અને ત્રણ તે દેવછંદ (દૈવી છંદ) છે; ચાર અને આઠ તે મનુષ્યછંદ છે; દેવછંદ અને મનુષ્યછંદ બંને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્રત્રીસ સુધી હોમ કરે છે; ત્રત્રીસ તે દેવતાઓ છે; દેવતાઓ જ પ્રાપ્ત કરે છે. અડતાલીસ સુધી હોમ કરે છે; અડતાલીસ અક્ષરો તે જગતી છે; જગતી તે પશુઓ છે; જગતીથી જ તેના માટે પશુઓ પ્રાપ્ત કરે છે. 'વાજ અને પ્રસવ' એમ બાર (આહુતિઓ) હોમ કરે છે; બાર તે માસ છે, વર્ષ તે વર્ષ છે; વર્ષમાં જ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ^AI

Agni departed from the gods, desiring a share of the offerings. The gods said to him: 'Turn back to us and carry our oblations.' He replied: 'Let me choose a boon: that the Vajaprasava offering be made to me alone.' Therefore they make the Vajaprasava offering to Agni. In that they make the Vajaprasava offering, they thereby furnish Agni with his share of the offerings; and moreover this is his consecration. He makes this offering with fourteen (utterances) — seven cultivated plants and seven wild plants — for the obtaining of both kinds. He makes the offering with 'food, food,' for the obtaining of food upon food. He makes the offering with a ladle of udumbara wood; the udumbara is strength, the udumbara is food; by strength he thereby obtains strength and food for him. Agni verily was the anointed one among the gods, and the Agnichit among men; therefore the Agnichit should not run (about) when it rains, for his food is already obtained. Rain is, as it were, food; if he should run, he would run after food; let him turn back; he thereby turns back to food. With 'Night and Dawn' he makes the offering with the milk of a black cow with a white calf; he thereby causes the day to yield the night to him; by night the day, both day and night are yielded to him; they milk for him food according to his desire. He makes the offering with the Rastrabhrit (verses); he thereby obtains the kingdom. He makes the offering with six (verses); there are six seasons; he thereby establishes himself in the seasons. With 'Lord of the world' he makes five oblations at the front of the chariot; the chariot is the thunderbolt; with the thunderbolt he thereby conquers the quarters. The Agnichit in yonder world is verily blown upon by the wind; he makes the offerings with the Vata-nama (verses); the wind blows upon him in yonder world. He makes three (oblations); these worlds are three; from these worlds he thereby obtains the wind. With 'Thou art the ocean, the spacious' he speaks; that is the form of the wind; by its form he thereby obtains the wind. He makes the offering with the hollowed hands; for otherwise the oblation of these cannot be accomplished. ^AI

અગ્નિ દેવોથી ભાગધેય (ભાગ) ઈચ્છતાં તેમનાથી અલગ થઈ ગયા. દેવોએ તેમને કહ્યું: 'અમારી પાસે પાછા આવો અને અમારું હવ્ય વહન કરો.' તેમણે કહ્યું: 'હું વર માંગું છું કે માત્ર મને જ વાજપ્રસવીય આહુતિ અર્પાય.' તેથી અગ્નિને વાજપ્રસવીય આહુતિ અર્પે છે. જે વાજપ્રસવીય આહુતિ અર્પે છે, તે આ રીતે અગ્નિને તેમના ભાગથી સંપન્ન કરે છે; અને આ તેમનો અભિષેક પણ છે. તે ચૌદ વખત આહુતિ અર્પે છે — સાત ગ્રામ્ય ઓષધિઓ અને સાત અરણ્ય ઓષધિઓ — બંને પ્રકારને પ્રાપ્ત કરવા માટે. 'અન્ન, અન્ન' એમ કહીને અર્પે છે, અન્ન પર અન્ન પ્રાપ્ત કરવા માટે. ઔદુંબર સ્રુવથી અર્પે છે; ઉદુંબર ઊર્જ છે, ઉદુંબર અન્ન છે; ઊર્જાથી તેમને ઊર્જા અને અન્ન પ્રાપ્ત કરે છે. અગ્નિ દેવોમાં અભિષિક્ત હતા અને અગ્નિચિત મનુષ્યોમાં; તેથી અગ્નિચિત વરસાદમાં દોડવું ન જોઈએ, કારણ કે તેનું અન્ન પહેલેથી પ્રાપ્ત છે. વરસાદ અન્ન જેવો છે; જો તે દોડે તો અન્ન પાછળ દોડે; તે પાછો વળે; તે આ રીતે અન્ન તરફ પાછો વળે છે. 'રાત્રિ અને ઉષા' એમ કહીને કાળી ગાય જેનું વાછરડું સફેદ છે તેના દૂધથી અર્પે છે; તે આ રીતે દિવસ પાસે રાત્રિ તેમને આપાવે છે; રાત્રિથી દિવસ, દિવસ અને રાત્રિ બંને તેમને આપ્યાં થાય છે; તેમની ઈચ્છા મુજબનું અન્ન તેમને દોહે છે. રાષ્ટ્રભૃત્ મંત્રોથી અર્પે છે; તે રાષ્ટ્ર પ્રાપ્ત કરે છે. છ વખત અર્પે છે; ઋતુઓ છ છે; તે ઋતુઓમાં સ્થિર થાય છે. 'ભુવનસ્ય પતે' એમ કહીને રથના મુખ પાસે પાંચ આહુતિ અર્પે છે; રથ વજ્ર છે; વજ્રથી તે દિશાઓને જીતે છે. અગ્નિચિત પરલોકમાં વાયુથી ફૂંકાય છે; વાતનામ મંત્રોથી અર્પે છે; પરલોકમાં વાયુ તેમના પર ફૂંકે છે. ત્રણ વખત અર્પે છે; આ લોકો ત્રણ છે; આ લોકોમાંથી તે વાયુ પ્રાપ્ત કરે છે. 'તું સમુદ્ર છે, નભસ્વાન્' એમ કહે છે; તે વાયુનું રૂપ છે; રૂપથી તે વાયુ પ્રાપ્ત કરે છે. અંજલિથી અર્પે છે; કારણ કે આની આહુતિ બીજી રીતે સંપન્ન થતી નથી. ^AI

For the world of heaven the divine chariot is yoked; for that which is the desire of the mind, the human chariot is yoked. This indeed is the divine chariot, namely the fire. He says, 'I yoke the fire with strength, with ghee'; thereby he yokes it. Being yoked, it carries him to the world of heaven. If he were to yoke it with all five, the fire of this one would be displaced, the offerings would be without support, the praises without support, the hymns without support. With three he touches at the morning pressing; the fire is threefold; as great as the fire is, so great a fire he yokes. As a cart, when yoked, is placed, even so the counter-offerings stand, the praises stand, the hymns stand. At the praise of the sacrificial rite he touches with two; this much indeed is the sacrifice, as great as the Agnistoma. Beyond this a vastness is made upward; as great as the sacrifice is, so great he follows it to the end. With two for support; with one it becomes not yet begun; then he touches; the later sacrifice bows down to him, and for continuity. This one indeed falls from this world who piles up the fire; the offering of this one that is without bricks does not succeed. Whatever offering this one offers without bricks, that flows away; the sacrifice and the sacrificer follow that which flows away. When he piles up the layer again, it is for the support of the offerings; the counter-offerings stand; the sacrifice does not perish, nor the sacrificer. He places eight; the Gayatri has eight syllables; with the Gayatri metre he piles it. If eleven, with the Tristubh; if twelve, with the Jagati; with the metres he piles it. 'Napat' is its name; this fire is the re-piling; he who, knowing thus, piles up the re-piling, eats food until the third generation. As is the re-establishment, so is the re-piling. He who does not succeed with the establishing of the fire, he lays down the re-establishment; he who does not succeed after piling up the fire, he piles up the re-piling. When he piles up the re-piling, it is for success. And further they say, 'It should not be piled'; this fire is Rudra; as one awakens a sleeping tiger, such is that. And further they say, 'It should be piled'; as one awakens a sleeping man with a share, such is that. Manu piled up the fire; thereby he did not succeed; he saw this re-piling; he piled it up; thereby indeed he succeeded. When he piles up the re-piling, it is for success. ^AI

સ્વર્ગલોક માટે દેવરથ જોડવામાં આવે છે, અને જે મનની અભિલાષા છે તે માટે મનુષ્યરથ જોડવામાં આવે છે. આ અગ્નિ જ ખરેખર દેવરથ છે. તે કહે છે, 'હું અગ્નિને બળથી અને ઘી સાથે જોડું છું'; તેથી તે તેને જોડે છે. જોડાયેલો તે તેને સ્વર્ગલોક તરફ લઈ જાય છે. જો તે પાંચેયથી જોડે, તો આનો અગ્નિ ચ્યુત થઈ જાય, આહુતિઓ અપ્રતિષ્ઠિત થાય, સ્તોમો અપ્રતિષ્ઠિત થાય, ઉક્થો અપ્રતિષ્ઠિત થાય. ત્રણથી તે પ્રાતઃસવનમાં સ્પર્શ કરે છે; અગ્નિ ત્રિવૃત્ છે; અગ્નિ જેટલો છે તેટલો જ અગ્નિ તે જોડે છે. જેમ ગાડામાં જોડાયેલું (બળદ) સ્થાપિત થાય, તેમ તે વખતે પ્રત્યાહુતિઓ સ્થિર રહે છે, સ્તોમો સ્થિર રહે છે, ઉક્થો સ્થિર રહે છે. યજ્ઞાયજ્ઞિયના સ્તોત્રમાં બે વડે તે સ્પર્શ કરે છે; આટલો જ યજ્ઞ છે જેટલો અગ્નિષ્ટોમ છે. આનાથી ઉપર વિસ્તાર કરવામાં આવે છે; યજ્ઞ જેટલો છે તેટલા સુધી તે અંત સુધી અનુસરે છે. બે વડે પ્રતિષ્ઠા માટે; એક વડે તે અપ્રસ્તુત થાય છે; પછી તે સ્પર્શ કરે છે; ઉત્તર યજ્ઞ તેની સામે નમે છે, અને સંતતિ માટે. આ એક ખરેખર આ લોકથી ચ્યુત થાય છે જે અગ્નિચયન કરે છે; તેની ઇષ્ટક વિનાની આહુતિ સફળ થતી નથી. જે ઇષ્ટક વિનાની આહુતિ તે અર્પે છે તે વહી જાય છે; તે વહેતીને યજ્ઞ અને યજમાન અનુસરે છે. જ્યારે તે ફરી ચિતિ ચણે છે, તે આહુતિઓની પ્રતિષ્ઠા માટે છે; પ્રત્યાહુતિઓ સ્થિર રહે છે, યજ્ઞ નાશ પામતો નથી, યજમાન નાશ પામતો નથી. આઠ મૂકે છે; ગાયત્રી આઠ અક્ષરની છે; ગાયત્રી છંદથી તે તેને ચણે છે. જો અગિયાર, તો ત્રૈષ્ટુભથી; જો બાર, તો જાગતથી; છંદોથી જ તે તેને ચણે છે. 'નપાત્' તેનું નામ છે; આ અગ્નિ પુનશ્ચિતિ છે; જે આમ જાણીને પુનશ્ચિતિ ચણે છે તે ત્રીજી પેઢી સુધી અન્ન ખાય છે. જેમ પુનરાધેય તેમ પુનશ્ચિતિ છે. જે અગ્ન્યાધેયથી સફળ થતો નથી તે પુનરાધેય મૂકે છે; જે અગ્નિચયન કરીને સફળ થતો નથી તે પુનશ્ચિતિ ચણે છે. જ્યારે તે પુનશ્ચિતિ ચણે છે તે સફળતા માટે છે. અને વળી કહે છે, 'તે ચણવો ન જોઈએ'; આ અગ્નિ રુદ્ર છે; જેમ સૂતેલા વ્યાઘ્રને જગાડે તેવું તે છે. અને વળી કહે છે, 'તે ચણવો જોઈએ'; જેમ ભાગધેયથી સૂતેલા માણસને જગાડે તેવું તે છે. મનુએ અગ્નિ ચણ્યો; તેનાથી તે સફળ થયો નહીં; તેણે આ પુનશ્ચિતિ જોઈ; તેણે તે ચણી; તેનાથી તે ખરેખર સફળ થયો. જ્યારે તે પુનશ્ચિતિ ચણે છે તે સફળતા માટે છે. ^AI

One should build the Chandas-chiti (the fire-altar of metres) if he desires cattle; cattle are the metres, so he becomes possessed of cattle. One should build the Shyena-chiti (falcon altar) if he desires heaven; the falcon is the lord of birds, so becoming a falcon he flies to the heavenly world. One should build the Kanka-chiti if he wishes, 'May I be headed (distinguished) in yonder world'; he becomes headed in yonder world. One should build the Alaja-chiti if he desires a firm foundation with four directions; he becomes firmly established in the four quarters. One should build the Prauga-chiti if he has enemies; he thereby drives away his enemies. One should build the double Prauga-chiti if he wishes, 'May I drive away enemies already born and those about to be born'; he thereby drives away enemies already born and those about to be born. One should build the Rathachakra-chiti (chariot-wheel altar) if he has enemies; the chariot is a thunderbolt, so he hurls the thunderbolt at his enemies. One should build the Drona-chiti if he desires food; food is poured into the Drona (trough), so he wins food together with its source. One should build the Samuhya-chiti if he desires cattle; he becomes possessed of cattle. One should build the Parichayya-chiti if he desires a village; he becomes possessed of a village. One should build the Shmashana-chiti if he wishes, 'May I prosper in the world of the fathers'; he prospers in the world of the fathers. Vishvamitra and Jamadagni contended with Vasishtha; Jamadagni saw these Vihavyas (oblations) and set them down; by them he took away Vasishtha's power and strength. When one sets down the Vihavyas, the sacrificer thereby takes away the power and strength of his enemy. He sets them down on the Dhishnya of the Hotar; the Hotar is the sacrificer's own place, so in his own place he wins power and strength. He sets down twelve; the Jagati has twelve syllables, and cattle are of the Jagati metre, so through the Jagati he wins cattle for himself. He sets down eight on each of the other Dhishnyas; cattle have eight hooves, so he wins cattle. Six on the Marjaliya; six are the seasons, and the seasons are the gods and the fathers, so he pleases the gods and the fathers. ^AI

જે પશુ ઈચ્છે તે ચંદશ્ચિત (છંદોમય વેદી) ચણે; પશુઓ જ છંદો છે, તેથી તે પશુવાળો થાય છે. જે સ્વર્ગ ઈચ્છે તે શ્યેનચિત (બાજરૂપ વેદી) ચણે; શ્યેન પક્ષીઓનો સ્વામી છે, તેથી શ્યેન થઈને તે સ્વર્ગલોકમાં ઊડી જાય છે. જે ઈચ્છે કે 'પરલોકમાં હું શિરસ્વાલ (પ્રતિષ્ઠિત) થાઉં', તે કંકચિત ચણે; તે પરલોકમાં શિરસ્વાલ થાય છે. જે ચાર દિશાઓમાં સ્થિર પ્રતિષ્ઠા ઈચ્છે તે અલજચિત ચણે; તે ચાર દિશાઓમાં સ્થિર થાય છે. જેને શત્રુ હોય તે પ્રૌગચિત ચણે; તે શત્રુઓને દૂર કરે છે. જે ઈચ્છે કે 'જન્મેલા અને જન્મનારા શત્રુઓને હું દૂર કરું', તે બંને બાજુનું પ્રૌગચિત ચણે; તે જન્મેલા શત્રુઓને અને જન્મનારા શત્રુઓને દૂર કરે છે. જેને શત્રુ હોય તે રથચક્રચિત ચણે; રથ વજ્ર છે, તેથી તે શત્રુઓ પર વજ્ર ફેંકે છે. જે અન્ન ઈચ્છે તે દ્રોણચિત ચણે; દ્રોણમાં અન્ન ભરાય છે, તેથી તે મૂળ સહિત અન્ન પ્રાપ્ત કરે છે. જે પશુ ઈચ્છે તે સમૂહ્યચિત ચણે; તે પશુવાળો થાય છે. જે ગામ ઈચ્છે તે પરિચાય્યચિત ચણે; તે ગામવાળો થાય છે. જે ઈચ્છે કે 'પિતૃલોકમાં હું સમૃદ્ધ થાઉં', તે શ્મશાનચિત ચણે; તે પિતૃલોકમાં સમૃદ્ધ થાય છે. વિશ્વામિત્ર અને જમદગ્નિએ વસિષ્ઠ સાથે સ્પર્ધા કરી; તે જમદગ્નિએ આ વિહવ્યો (આહુતિઓ) જોઈ અને તેમને મૂક્યાં; તેમના દ્વારા તેણે વસિષ્ઠનું ઇન્દ્રિય અને વીર્ય હરી લીધું. જ્યારે યજમાન વિહવ્યો મૂકે છે ત્યારે તે તેમના દ્વારા શત્રુનું ઇન્દ્રિય અને વીર્ય હરી લે છે. તે હોતાના ધિષ્ણિય પર તેમને મૂકે છે; હોતા યજમાનનું સ્થાન છે, તેથી પોતાના જ સ્થાનમાં તે ઇન્દ્રિય અને વીર્ય પ્રાપ્ત કરે છે. તે બાર મૂકે છે; જગતીમાં બાર અક્ષરો છે અને પશુઓ જાગત છે, તેથી જગતી દ્વારા તે પોતાને માટે પશુઓ પ્રાપ્ત કરે છે. બાકીના ધિષ્ણિયો પર તે આઠ-આઠ મૂકે છે; પશુઓને આઠ ખૂર છે, તેથી તે પશુઓ પ્રાપ્ત કરે છે. માર્જાલીય પર છ મૂકે છે; છ ઋતુઓ છે, અને ઋતુઓ જ દેવો અને પિતૃઓ છે, તેથી તે દેવો અને પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે. ^AI

"Pavasva vajasataye" — this is the opening verse in the Anushtubh metre. Three are Anushtubh verses and four are Gayatri verses; because there are three Anushtubh verses, therefore the horse stands upon three (feet); because there are four Gayatri verses, therefore it is made to rest on all four feet and stands firm. This Anushtubh is indeed the highest of metres; the four-footed (stoma) is the highest of stomas; the three-night rite is the highest of sacrifices; the horse is the highest of animals. By the highest he leads him to the highest state. The day on which the horse is sacrificed is made the twenty-first day. Twelve months, five seasons, these three worlds, and yonder sun — that is the twenty-first; this is Prajapati; the horse belongs to Prajapati; him he directly obtains. The Shakvari verses become the Prishtha (stotra), for other metres are other animals; these animals that are sacrificed are partly domestic and partly wild; because the Shakvari verses become the Prishtha, it is for the completeness of the horse. The Brahmasama is of the Parthurashma (metre); by the rein the horse is held; the horse, when held by the rein, is controlled and firmly established, and does not go to the farthest distance; because the Brahmasama is of the Parthurashma, it is for the horse's going and for its holding. The Samkriti and Chavaka-sama become (the stotras); this Ashvamedha is indeed a sacrifice that may be interrupted; some say, 'Who knows it?' whether it is performed wholly or not wholly; because the Samkriti and Chavaka-sama become (the stotras), it is for the completeness of the horse, for its sufficiency, and for the removal of obstacles. The Sarvastoma Atiratra is the last day, for the obtaining of all and for the conquering of all; by it he obtains all and conquers all. ^AI

(પ્ર - થાય છે - યજમાનનું આયતન - અડતાળીસ) (અ. ૧૧) 'પવસ્વ વાજસાતયે' એ અનુષ્ટુપ છંદનો પ્રતિપદ શ્લોક થાય છે. ત્રણ અનુષ્ટુપ છે અને ચાર ગાયત્રી છે; જે ત્રણ અનુષ્ટુપ છે તે કારણે અશ્વ ત્રણ પગ પર ઊભો રહે છે; જે ચાર ગાયત્રી છે તે કારણે તે સર્વ ચાર પગ પર સ્થિર થાય છે અને દૃઢ ઊભો રહે છે. આ અનુષ્ટુપ ખરેખર છંદોમાં પરમ છે; ચતુષ્ટોમ સ્તોમોમાં પરમ છે; ત્રિરાત્ર યજ્ઞોમાં પરમ છે; અશ્વ પશુઓમાં પરમ છે. પરમ વડે તેને પરમ અવસ્થાએ પહોંચાડે છે. જે દિવસે અશ્વનો આલંભ થાય છે તે દિવસ એકવીસમો થાય છે. બાર માસ, પાંચ ઋતુ, આ ત્રણ લોક અને પેલો આદિત્ય - એ એકવીસમો છે; એ પ્રજાપતિ છે; અશ્વ પ્રજાપત્ય છે; તેને તે સાક્ષાત્ પ્રાપ્ત કરે છે. શક્વરી ઋચાઓ પૃષ્ઠ સ્તોત્ર થાય છે; અન્ય છંદ અન્ય પશુઓ છે; આ જે પશુઓનો આલંભ થાય છે તે કેટલાક ગ્રામ્ય અને કેટલાક આરણ્ય છે; જે શક્વરી ઋચાઓ પૃષ્ઠ થાય છે તે અશ્વની સર્વત્વતા માટે છે. પાર્થુરશ્મ બ્રહ્મસામ થાય છે; રશ્મિ વડે અશ્વ પકડાય છે; રશ્મિ વડે અશ્વ નિયંત્રિત અને સુપ્રતિષ્ઠિત થાય છે, દૂરના પ્રદેશ સુધી જતો નથી; જે પાર્થુરશ્મ બ્રહ્મસામ થાય છે તે અશ્વના ગમન અને ધારણ માટે છે. સંકૃતિ અને છાવાકસામ થાય છે; આ અશ્વમેધ ખરેખર વ્યુત્સન્ન થઈ શકે એવો યજ્ઞ છે; કેટલાક કહે છે, 'કોણ તેને જાણે?' તે સંપૂર્ણ કરવામાં આવે છે કે નહીં; જે સંકૃતિ અને છાવાકસામ થાય છે તે અશ્વની સર્વત્વતા, પર્યાપ્તિ અને અંતરાયના નિવારણ માટે છે. સર્વસ્તોમ અતિરાત્ર ઉત્તમ અહર્ થાય છે, સર્વની પ્રાપ્તિ માટે અને સર્વના જય માટે; તેના વડે સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વ જીતે છે. ^AI

The gods and the demons were joined in battle. (The passage opens with the statement that the gods and demons contended, together with the accompanying ritual formulas.) ^AI

દેવો અને અસુરો યુદ્ધ માટે સજ્જ થયા હતા. (આ પાઠમાં દેવો અને અસુરો વચ્ચેના સંઘર્ષની તથા તેને લગતા યજ્ઞ-મંત્રોની વાત છે.) ^AI

Hari Om. Here ends the fourth section (Prashna) of the fifth Kanda of the Krishna Yajurveda Taittiriya Samhita. ^AI

હરિ ઓમ્. કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતામાં પાંચમા કાણ્ડનો ચોથો પ્રશ્ન સમાપ્ત થયો. ^AI