තෘතීයඃ ප්රශ්නඃ
අථ හෛන-ඞ්කෞශල්යශ්චාශ්වලායනඃ පප්රච්ඡ.
භගවන් කුත ඒෂ ප්රාණෝ ජායතේ කථමායාත්යස්මිඤ්ශරීර ආත්මානං-වාँ ප්රවිභජ්ය කථ-ම්ප්රතිෂ්ඨතේ කේනෝත්ක්රමතේ කථ-ම්බහ්යමභිධතේ කථමධ්යාත්මමිති ..1..
තස්මෛ ස හෝවාචාතිප්රශ්චා-න්පෘච්ඡසි බ්රහ්මිෂ්ඨෝ-(අ)සීති තස්මාත්තේ-(අ)හ-ම්බ්රවීමි ..2..
ආත්මන ඒෂ ප්රාණෝ ජායතේ යථෛෂා පුරුෂේ ඡායෛතස්මින්නේතදාතත-ම්මනෝකෘතේනායාත්යස්මිඤ්ශරීරේ ..3..
යථා සම්රාදේවාධිකෘතාන් විනියුඞ්ක්තේ.
ඒත-න්ග්රාමානෝතා-න්ග්රාමානධිතිෂ්ඨස්වේත්යේවමේවෛෂ ප්රාණ ඉතරා-න්ප්රාණා-න්පෘථක්පෘථගේව සන්නිධත්තේ ..4..
පායූපස්ථේ-(අ)පාන-ඤ්චක්ෂුස්ශ්රෝත්රේ මුඛනාසිකාභ්යා-ම්ප්රාණ-ස්ස්වය-ම්ප්රාතිෂ්ඨතේ මධ්යේ තු සමානඃ.
ඒෂ හ්යේතද්ධුතමන්නං සම-න්නයති තස්මාදේතා-ස්සප්තාර්චිෂෝ භවන්ති ..5..
හෘදි හ්යේෂ ආත්මා.
අත්රෛතදේකශත-න්නාඩීනා-න්තාසාං ශතං ශතමේකෛකස්යා-න්ද්වාසප්තතිර්ද්වාසප්තතිඃ ප්රතිශාඛානාඩීසහස්රාණි භවන්ත්යාසු ව්යානශ්චරති ..6..
අථෛකයෝර්ධ්ව උදානඃ පුණ්යේන පුණ්යං-ලෝँක-න්නයති.
පාපේන පාපමුභාභ්යාමේව මනුෂ්යලෝකම් ..7..
ආදිත්යෝ හ වෛ බාහ්යඃ ප්රාණ උදයත්යේෂ හ්යේන-ඤ්චාක්ෂුෂ-ම්ප්රාණමනුගෘහ්ණානඃ.
පෘථිව්යාං-යාँ දේවතා සෛෂා පුරුෂස්යාපානමවෂ්ටභ්යාන්තරා යදාකාශ-ස්ස සමානෝ වායුර්ව්යානඃ ..8..
තේජෝ හ වාව උදානස්තස්මාදුපශාන්තතේජාඃ පුනර්භවමින්ද්රියෛර්මනසි සම්පද්යමානෛඃ ..9..
යච්චිත්තස්තේනෛෂ ප්රාණමායාති ප්රාණස්තේජසා යුක්තඃ.
සහාත්මනා යථාසඞ්කල්පිතං-ලෝँක-න්නයති ..10..
ය ඒවං-විँද්වා-න්ප්රාණං-වේँද.
න හාස්ය ප්රජා හීයතේ-(අ)මෘතෝ භවති තදේෂ-ශ්ශ්ලෝකඃ ..11..
උත්පත්තිමායතිං ස්ථානං-විँභුත්ව-ඤ්චෛව පඤ්චධා.
අධ්යාත්ම-ඤ්චෛව ප්රාණස්ය විජ්ඤායාමෘතමශ්නුතේ විජ්ඤායාමෘතමශ්නුත ඉති ..12..
Roman (IAST) Transliteration
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
Sanskrit — Devanagari (original)
तृतीयः प्रश्नः
अथ हैन-ङ्कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ।
भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं-वाँ प्रविभज्य कथ-म्प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथ-म्बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥1॥
तस्मै स होवाचातिप्रश्चा-न्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठो-ऽसीति तस्मात्ते-ऽह-म्ब्रवीमि ॥2॥
आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदातत-म्मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥3॥
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते।
एत-न्ग्रामानोता-न्ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरा-न्प्राणा-न्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥4॥
पायूपस्थे-ऽपान-ञ्चक्षुस्श्रोत्रे मुखनासिकाभ्या-म्प्राण-स्स्वय-म्प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः।
एष ह्येतद्धुतमन्नं सम-न्नयति तस्मादेता-स्सप्तार्चिषो भवन्ति ॥5॥
हृदि ह्येष आत्मा।
अत्रैतदेकशत-न्नाडीना-न्तासां शतं शतमेकैकस्या-न्द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥6॥
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं-लोँक-न्नयति।
पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥7॥
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येन-ञ्चाक्षुष-म्प्राणमनुगृह्णानः।
पृथिव्यां-याँ देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाश-स्स समानो वायुर्व्यानः ॥8॥
तेजो ह वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥9॥
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः।
सहात्मना यथासङ्कल्पितं-लोँक-न्नयति ॥10॥
य एवं-विँद्वा-न्प्राणं-वेँद।
न हास्य प्रजा हीयते-ऽमृतो भवति तदेष-श्श्लोकः ॥11॥
उत्पत्तिमायतिं स्थानं-विँभुत्व-ञ्चैव पञ्चधा।
अध्यात्म-ञ्चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥12॥
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.