తృతీయః ప్రశ్నః
అథ హైన-ఙ్కౌశల్యశ్చాశ్వలాయనః పప్రచ్ఛ।
భగవన్ కుత ఏష ప్రాణో జాయతే కథమాయాత్యస్మిఞ్శరీర ఆత్మానం-వాఁ ప్రవిభజ్య కథ-మ్ప్రతిష్ఠతే కేనోత్క్రమతే కథ-మ్బహ్యమభిధతే కథమధ్యాత్మమితి ॥1॥
తస్మై స హోవాచాతిప్రశ్చా-న్పృచ్ఛసి బ్రహ్మిష్ఠో-ఽసీతి తస్మాత్తే-ఽహ-మ్బ్రవీమి ॥2॥
ఆత్మన ఏష ప్రాణో జాయతే యథైషా పురుషే ఛాయైతస్మిన్నేతదాతత-మ్మనోకృతేనాయాత్యస్మిఞ్శరీరే ॥3॥
యథా సమ్రాదేవాధికృతాన్ వినియుఙ్క్తే।
ఏత-న్గ్రామానోతా-న్గ్రామానధితిష్ఠస్వేత్యేవమేవైష ప్రాణ ఇతరా-న్ప్రాణా-న్పృథక్పృథగేవ సన్నిధత్తే ॥4॥
పాయూపస్థే-ఽపాన-ఞ్చక్షుస్శ్రోత్రే ముఖనాసికాభ్యా-మ్ప్రాణ-స్స్వయ-మ్ప్రాతిష్ఠతే మధ్యే తు సమానః।
ఏష హ్యేతద్ధుతమన్నం సమ-న్నయతి తస్మాదేతా-స్సప్తార్చిషో భవన్తి ॥5॥
హృది హ్యేష ఆత్మా।
అత్రైతదేకశత-న్నాడీనా-న్తాసాం శతం శతమేకైకస్యా-న్ద్వాసప్తతిర్ద్వాసప్తతిః ప్రతిశాఖానాడీసహస్రాణి భవన్త్యాసు వ్యానశ్చరతి ॥6॥
అథైకయోర్ధ్వ ఉదానః పుణ్యేన పుణ్యం-లోఁక-న్నయతి।
పాపేన పాపముభాభ్యామేవ మనుష్యలోకమ్ ॥7॥
ఆదిత్యో హ వై బాహ్యః ప్రాణ ఉదయత్యేష హ్యేన-ఞ్చాక్షుష-మ్ప్రాణమనుగృహ్ణానః।
పృథివ్యాం-యాఁ దేవతా సైషా పురుషస్యాపానమవష్టభ్యాన్తరా యదాకాశ-స్స సమానో వాయుర్వ్యానః ॥8॥
తేజో హ వావ ఉదానస్తస్మాదుపశాన్తతేజాః పునర్భవమిన్ద్రియైర్మనసి సమ్పద్యమానైః ॥9॥
యచ్చిత్తస్తేనైష ప్రాణమాయాతి ప్రాణస్తేజసా యుక్తః।
సహాత్మనా యథాసఙ్కల్పితం-లోఁక-న్నయతి ॥10॥
య ఏవం-విఁద్వా-న్ప్రాణం-వేఁద।
న హాస్య ప్రజా హీయతే-ఽమృతో భవతి తదేష-శ్శ్లోకః ॥11॥
ఉత్పత్తిమాయతిం స్థానం-విఁభుత్వ-ఞ్చైవ పఞ్చధా।
అధ్యాత్మ-ఞ్చైవ ప్రాణస్య విజ్ఞాయామృతమశ్నుతే విజ్ఞాయామృతమశ్నుత ఇతి ॥12॥
Roman (IAST) Transliteration
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
Sanskrit — Devanagari (original)
तृतीयः प्रश्नः
अथ हैन-ङ्कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ।
भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं-वाँ प्रविभज्य कथ-म्प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथ-म्बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥1॥
तस्मै स होवाचातिप्रश्चा-न्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठो-ऽसीति तस्मात्ते-ऽह-म्ब्रवीमि ॥2॥
आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदातत-म्मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥3॥
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते।
एत-न्ग्रामानोता-न्ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरा-न्प्राणा-न्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥4॥
पायूपस्थे-ऽपान-ञ्चक्षुस्श्रोत्रे मुखनासिकाभ्या-म्प्राण-स्स्वय-म्प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः।
एष ह्येतद्धुतमन्नं सम-न्नयति तस्मादेता-स्सप्तार्चिषो भवन्ति ॥5॥
हृदि ह्येष आत्मा।
अत्रैतदेकशत-न्नाडीना-न्तासां शतं शतमेकैकस्या-न्द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥6॥
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं-लोँक-न्नयति।
पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥7॥
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येन-ञ्चाक्षुष-म्प्राणमनुगृह्णानः।
पृथिव्यां-याँ देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाश-स्स समानो वायुर्व्यानः ॥8॥
तेजो ह वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥9॥
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः।
सहात्मना यथासङ्कल्पितं-लोँक-न्नयति ॥10॥
य एवं-विँद्वा-न्प्राणं-वेँद।
न हास्य प्रजा हीयते-ऽमृतो भवति तदेष-श्श्लोकः ॥11॥
उत्पत्तिमायतिं स्थानं-विँभुत्व-ञ्चैव पञ्चधा।
अध्यात्म-ञ्चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥12॥
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.