প্রশ্নোপনিষদ্ - ত্রিতীযঃ প্রশ্নঃ

Prashnopanishad - Tritiyah Prashnah

🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
তৃতীযঃ প্রশ্নঃ
অথ হৈন-ঙ্কৌশল্যশ্চাশ্বলাযনঃ পপ্রচ্ছ।
ভগবন্ কুত এষ প্রাণো জাযতে কথমাযাত্যস্মিঞ্শরীর আত্মানং-বাঁ প্রবিভজ্য কথ-ম্প্রতিষ্ঠতে কেনোত্ক্রমতে কথ-ম্বহ্যমভিধতে কথমধ্যাত্মমিতি ॥1॥
তস্মৈ স হোবাচাতিপ্রশ্চা-ন্পৃচ্ছসি ব্রহ্মিষ্ঠো-ঽসীতি তস্মাত্তে-ঽহ-ম্ব্রবীমি ॥2॥
আত্মন এষ প্রাণো জাযতে যথৈষা পুরুষে ছাযৈতস্মিন্নেতদাতত-ম্মনোকৃতেনাযাত্যস্মিঞ্শরীরে ॥3॥
যথা সম্রাদেবাধিকৃতান্ বিনিযুঙ্ক্তে।
এত-ন্গ্রামানোতা-ন্গ্রামানধিতিষ্ঠস্বেত্যেবমেবৈষ প্রাণ ইতরা-ন্প্রাণা-ন্পৃথক্পৃথগেব সন্নিধত্তে ॥4॥
পাযূপস্থে-ঽপান-ঞ্চক্ষুস্শ্রোত্রে মুখনাসিকাভ্যা-ম্প্রাণ-স্স্বয-ম্প্রাতিষ্ঠতে মধ্যে তু সমানঃ।
এষ হ্যেতদ্ধুতমন্নং সম-ন্নযতি তস্মাদেতা-স্সপ্তার্চিষো ভবন্তি ॥5॥
হৃদি হ্যেষ আত্মা।
অত্রৈতদেকশত-ন্নাডীনা-ন্তাসাং শতং শতমেকৈকস্যা-ন্দ্বাসপ্ততির্দ্বাসপ্ততিঃ প্রতিশাখানাডীসহস্রাণি ভবন্ত্যাসু ব্যানশ্চরতি ॥6॥
অথৈকযোর্ধ্ব উদানঃ পুণ্যেন পুণ্যং-লোঁক-ন্নযতি।
পাপেন পাপমুভাভ্যামেব মনুষ্যলোকম্ ॥7॥
আদিত্যো হ বৈ বাহ্যঃ প্রাণ উদযত্যেষ হ্যেন-ঞ্চাক্ষুষ-ম্প্রাণমনুগৃহ্ণানঃ।
পৃথিব্যাং-যাঁ দেবতা সৈষা পুরুষস্যাপানমবষ্টভ্যান্তরা যদাকাশ-স্স সমানো বাযুর্ব্যানঃ ॥8॥
তেজো হ বাব উদানস্তস্মাদুপশান্ততেজাঃ পুনর্ভবমিন্দ্রিযৈর্মনসি সম্পদ্যমানৈঃ ॥9॥
যচ্চিত্তস্তেনৈষ প্রাণমাযাতি প্রাণস্তেজসা যুক্তঃ।
সহাত্মনা যথাসঙ্কল্পিতং-লোঁক-ন্নযতি ॥10॥
য এবং-বিঁদ্বা-ন্প্রাণং-বেঁদ।
ন হাস্য প্রজা হীযতে-ঽমৃতো ভবতি তদেষ-শ্শ্লোকঃ ॥11॥
উত্পত্তিমাযতিং স্থানং-বিঁভুত্ব-ঞ্চৈব পঞ্চধা।
অধ্যাত্ম-ঞ্চৈব প্রাণস্য বিজ্ঞাযামৃতমশ্নুতে বিজ্ঞাযামৃতমশ্নুত ইতি ॥12॥
Roman (IAST) Transliteration
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
Sanskrit — Devanagari (original)
तृतीयः प्रश्नः
अथ हैन-ङ्कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ।
भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं-वाँ प्रविभज्य कथ-म्प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथ-म्बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥1॥
तस्मै स होवाचातिप्रश्चा-न्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठो-ऽसीति तस्मात्ते-ऽह-म्ब्रवीमि ॥2॥
आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदातत-म्मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥3॥
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते।
एत-न्ग्रामानोता-न्ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरा-न्प्राणा-न्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥4॥
पायूपस्थे-ऽपान-ञ्चक्षुस्श्रोत्रे मुखनासिकाभ्या-म्प्राण-स्स्वय-म्प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः।
एष ह्येतद्धुतमन्नं सम-न्नयति तस्मादेता-स्सप्तार्चिषो भवन्ति ॥5॥
हृदि ह्येष आत्मा।
अत्रैतदेकशत-न्नाडीना-न्तासां शतं शतमेकैकस्या-न्द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥6॥
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं-लोँक-न्नयति।
पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥7॥
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येन-ञ्चाक्षुष-म्प्राणमनुगृह्णानः।
पृथिव्यां-याँ देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाश-स्स समानो वायुर्व्यानः ॥8॥
तेजो ह वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥9॥
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः।
सहात्मना यथासङ्कल्पितं-लोँक-न्नयति ॥10॥
य एवं-विँद्वा-न्प्राणं-वेँद।
न हास्य प्रजा हीयते-ऽमृतो भवति तदेष-श्श्लोकः ॥11॥
उत्पत्तिमायतिं स्थानं-विँभुत्व-ञ्चैव पञ्चधा।
अध्यात्म-ञ्चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥12॥
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in