ତୃତୀଯଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ
ଅଥ ହୈନ-ଙ୍କୌଶଲ୍ଯଶ୍ଚାଶ୍ଵଲାଯନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ।
ଭଗଵନ୍ କୁତ ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ କଥମାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀର ଆତ୍ମାନଂ-ଵାଁ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ କଥ-ମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ କେନୋତ୍କ୍ରମତେ କଥ-ମ୍ବହ୍ଯମଭିଧତେ କଥମଧ୍ଯାତ୍ମମିତି ॥1॥
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚାତିପ୍ରଶ୍ଚା-ନ୍ପୃଚ୍ଛସି ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋ-ଽସୀତି ତସ୍ମାତ୍ତେ-ଽହ-ମ୍ବ୍ରଵୀମି ॥2॥
ଆତ୍ମନ ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ ଯଥୈଷା ପୁରୁଷେ ଛାଯୈତସ୍ମିନ୍ନେତଦାତତ-ମ୍ମନୋକୃତେନାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀରେ ॥3॥
ଯଥା ସମ୍ରାଦେଵାଧିକୃତାନ୍ ଵିନିଯୁଙ୍କ୍ତେ।
ଏତ-ନ୍ଗ୍ରାମାନୋତା-ନ୍ଗ୍ରାମାନଧିତିଷ୍ଠସ୍ଵେତ୍ଯେଵମେଵୈଷ ପ୍ରାଣ ଇତରା-ନ୍ପ୍ରାଣା-ନ୍ପୃଥକ୍ପୃଥଗେଵ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ ॥4॥
ପାଯୂପସ୍ଥେ-ଽପାନ-ଞ୍ଚକ୍ଷୁସ୍ଶ୍ରୋତ୍ରେ ମୁଖନାସିକାଭ୍ଯା-ମ୍ପ୍ରାଣ-ସ୍ସ୍ଵଯ-ମ୍ପ୍ରାତିଷ୍ଠତେ ମଧ୍ଯେ ତୁ ସମାନଃ।
ଏଷ ହ୍ଯେତଦ୍ଧୁତମନ୍ନଂ ସମ-ନ୍ନଯତି ତସ୍ମାଦେତା-ସ୍ସପ୍ତାର୍ଚିଷୋ ଭଵନ୍ତି ॥5॥
ହୃଦି ହ୍ଯେଷ ଆତ୍ମା।
ଅତ୍ରୈତଦେକଶତ-ନ୍ନାଡୀନା-ନ୍ତାସାଂ ଶତଂ ଶତମେକୈକସ୍ଯା-ନ୍ଦ୍ଵାସପ୍ତତିର୍ଦ୍ଵାସପ୍ତତିଃ ପ୍ରତିଶାଖାନାଡୀସହସ୍ରାଣି ଭଵନ୍ତ୍ଯାସୁ ଵ୍ଯାନଶ୍ଚରତି ॥6॥
ଅଥୈକଯୋର୍ଧ୍ଵ ଉଦାନଃ ପୁଣ୍ଯେନ ପୁଣ୍ଯଂ-ଲୋଁକ-ନ୍ନଯତି।
ପାପେନ ପାପମୁଭାଭ୍ଯାମେଵ ମନୁଷ୍ଯଲୋକମ୍ ॥7॥
ଆଦିତ୍ଯୋ ହ ଵୈ ବାହ୍ଯଃ ପ୍ରାଣ ଉଦଯତ୍ଯେଷ ହ୍ଯେନ-ଞ୍ଚାକ୍ଷୁଷ-ମ୍ପ୍ରାଣମନୁଗୃହ୍ଣାନଃ।
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ-ଯାଁ ଦେଵତା ସୈଷା ପୁରୁଷସ୍ଯାପାନମଵଷ୍ଟଭ୍ଯାନ୍ତରା ଯଦାକାଶ-ସ୍ସ ସମାନୋ ଵାଯୁର୍ଵ୍ଯାନଃ ॥8॥
ତେଜୋ ହ ଵାଵ ଉଦାନସ୍ତସ୍ମାଦୁପଶାନ୍ତତେଜାଃ ପୁନର୍ଭଵମିନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ମନସି ସମ୍ପଦ୍ଯମାନୈଃ ॥9॥
ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତେନୈଷ ପ୍ରାଣମାଯାତି ପ୍ରାଣସ୍ତେଜସା ଯୁକ୍ତଃ।
ସହାତ୍ମନା ଯଥାସଙ୍କଲ୍ପିତଂ-ଲୋଁକ-ନ୍ନଯତି ॥10॥
ଯ ଏଵଂ-ଵିଁଦ୍ଵା-ନ୍ପ୍ରାଣଂ-ଵେଁଦ।
ନ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ହୀଯତେ-ଽମୃତୋ ଭଵତି ତଦେଷ-ଶ୍ଶ୍ଲୋକଃ ॥11॥
ଉତ୍ପତ୍ତିମାଯତିଂ ସ୍ଥାନଂ-ଵିଁଭୁତ୍ଵ-ଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚଧା।
ଅଧ୍ଯାତ୍ମ-ଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତେ ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତ ଇତି ॥12॥
Roman (IAST) Transliteration
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
Sanskrit — Devanagari (original)
तृतीयः प्रश्नः
अथ हैन-ङ्कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ।
भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं-वाँ प्रविभज्य कथ-म्प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथ-म्बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥1॥
तस्मै स होवाचातिप्रश्चा-न्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठो-ऽसीति तस्मात्ते-ऽह-म्ब्रवीमि ॥2॥
आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदातत-म्मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥3॥
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते।
एत-न्ग्रामानोता-न्ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरा-न्प्राणा-न्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥4॥
पायूपस्थे-ऽपान-ञ्चक्षुस्श्रोत्रे मुखनासिकाभ्या-म्प्राण-स्स्वय-म्प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः।
एष ह्येतद्धुतमन्नं सम-न्नयति तस्मादेता-स्सप्तार्चिषो भवन्ति ॥5॥
हृदि ह्येष आत्मा।
अत्रैतदेकशत-न्नाडीना-न्तासां शतं शतमेकैकस्या-न्द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥6॥
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं-लोँक-न्नयति।
पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥7॥
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येन-ञ्चाक्षुष-म्प्राणमनुगृह्णानः।
पृथिव्यां-याँ देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाश-स्स समानो वायुर्व्यानः ॥8॥
तेजो ह वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥9॥
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः।
सहात्मना यथासङ्कल्पितं-लोँक-न्नयति ॥10॥
य एवं-विँद्वा-न्प्राणं-वेँद।
न हास्य प्रजा हीयते-ऽमृतो भवति तदेष-श्श्लोकः ॥11॥
उत्पत्तिमायतिं स्थानं-विँभुत्व-ञ्चैव पञ्चधा।
अध्यात्म-ञ्चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥12॥
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.