ਤृਤੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ
ਅਥ ਹੈਨ-ਙ੍ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਲਾਯਨਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ।
ਭਗਵਨ੍ ਕੁਤ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ ਕਥਮਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰ ਆਤ੍ਮਾਨਂ-ਵਾਁ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਕਥ-ਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ ਕੇਨੋਤ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਕਥ-ਮ੍ਬਹ੍ਯਮਭਿਧਤੇ ਕਥਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਿਤਿ ॥1॥
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚਾਤਿਪ੍ਰਸ਼੍ਚਾ-ਨ੍ਪृਚ੍ਛਸਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠੋ-ऽਸੀਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ-ऽਹ-ਮ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ॥2॥
ਆਤ੍ਮਨ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ ਯਥੈषਾ ਪੁਰੁषੇ ਛਾਯੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਦਾਤਤ-ਮ੍ਮਨੋਕृਤੇਨਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰੇ ॥3॥
ਯਥਾ ਸਮ੍ਰਾਦੇਵਾਧਿਕृਤਾਨ੍ ਵਿਨਿਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ।
ਏਤ-ਨ੍ਗ੍ਰਾਮਾਨੋਤਾ-ਨ੍ਗ੍ਰਾਮਾਨਧਿਤਿष੍ਠਸ੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਰਾ-ਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾ-ਨ੍ਪृਥਕ੍ਪृਥਗੇਵ ਸਨ੍ਨਿਧਤ੍ਤੇ ॥4॥
ਪਾਯੂਪਸ੍ਥੇ-ऽਪਾਨ-ਞ੍ਚਕ੍षੁਸ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾ-ਮ੍ਪ੍ਰਾਣ-ਸ੍ਸ੍ਵਯ-ਮ੍ਪ੍ਰਾਤਿष੍ਠਤੇ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮਾਨਃ।
ਏष ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਧੁਤਮਨ੍ਨਂ ਸਮ-ਨ੍ਨਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਾ-ਸ੍ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿषੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥5॥
ਹृਦਿ ਹ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮਾ।
ਅਤ੍ਰੈਤਦੇਕਸ਼ਤ-ਨ੍ਨਾਡੀਨਾ-ਨ੍ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਮੇਕੈਕਸ੍ਯਾ-ਨ੍ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਖਾਨਾਡੀਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸੁ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚਰਤਿ ॥6॥
ਅਥੈਕਯੋਰ੍ਧ੍ਵ ਉਦਾਨਃ ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਪੁਣ੍ਯਂ-ਲੋਁਕ-ਨ੍ਨਯਤਿ।
ਪਾਪੇਨ ਪਾਪਮੁਭਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਮ੍ ॥7॥
ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਹ ਵੈ ਬਾਹ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਯਤ੍ਯੇष ਹ੍ਯੇਨ-ਞ੍ਚਾਕ੍षੁष-ਮ੍ਪ੍ਰਾਣਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਨਃ।
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ-ਯਾਁ ਦੇਵਤਾ ਸੈषਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਪਾਨਮਵष੍ਟਭ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾ ਯਦਾਕਾਸ਼-ਸ੍ਸ ਸਮਾਨੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਨਃ ॥8॥
ਤੇਜੋ ਹ ਵਾਵ ਉਦਾਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਤੇਜਾਃ ਪੁਨਰ੍ਭਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੈਃ ॥9॥
ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤੇਨੈष ਪ੍ਰਾਣਮਾਯਾਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ।
ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਯਥਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਂ-ਲੋਁਕ-ਨ੍ਨਯਤਿ ॥10॥
ਯ ਏਵਂ-ਵਿਁਦ੍ਵਾ-ਨ੍ਪ੍ਰਾਣਂ-ਵੇਁਦ।
ਨ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀਯਤੇ-ऽਮृਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦੇष-ਸ਼੍ਸ਼੍ਲੋਕਃ ॥11॥
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਯਤਿਂ ਸ੍ਥਾਨਂ-ਵਿਁਭੁਤ੍ਵ-ਞ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਧਾ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮ-ਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤ ਇਤਿ ॥12॥
Roman (IAST) Transliteration
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
Sanskrit — Devanagari (original)
तृतीयः प्रश्नः
अथ हैन-ङ्कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ।
भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं-वाँ प्रविभज्य कथ-म्प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथ-म्बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥1॥
तस्मै स होवाचातिप्रश्चा-न्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठो-ऽसीति तस्मात्ते-ऽह-म्ब्रवीमि ॥2॥
आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदातत-म्मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥3॥
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते।
एत-न्ग्रामानोता-न्ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरा-न्प्राणा-न्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥4॥
पायूपस्थे-ऽपान-ञ्चक्षुस्श्रोत्रे मुखनासिकाभ्या-म्प्राण-स्स्वय-म्प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः।
एष ह्येतद्धुतमन्नं सम-न्नयति तस्मादेता-स्सप्तार्चिषो भवन्ति ॥5॥
हृदि ह्येष आत्मा।
अत्रैतदेकशत-न्नाडीना-न्तासां शतं शतमेकैकस्या-न्द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥6॥
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं-लोँक-न्नयति।
पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥7॥
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येन-ञ्चाक्षुष-म्प्राणमनुगृह्णानः।
पृथिव्यां-याँ देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाश-स्स समानो वायुर्व्यानः ॥8॥
तेजो ह वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥9॥
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः।
सहात्मना यथासङ्कल्पितं-लोँक-न्नयति ॥10॥
य एवं-विँद्वा-न्प्राणं-वेँद।
न हास्य प्रजा हीयते-ऽमृतो भवति तदेष-श्श्लोकः ॥11॥
उत्पत्तिमायतिं स्थानं-विँभुत्व-ञ्चैव पञ्चधा।
अध्यात्म-ञ्चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥12॥
tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|
bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||
tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||
ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||
yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|
eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||
pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|
eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||
hṛdi hyeṣa ātmā|
atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||
athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|
pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||
ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|
pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||
tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||
yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|
sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||
ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|
na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||
utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|
adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.