ਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ।
ਵਾਗ੍ਦੇਵਤਾਯਾਃ ਸ੍ਤਵਨਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਸਰ੍ਵਕਾਮਦਮ੍ ।
ਮਹਾਮੁਨਿਰ੍ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਯੇਨ ਤੁष੍ਟਾਵ ਤਾਂ ਪੁਰਾ ॥ 1 ॥
ਗੁਰੁਸ਼ਾਪਾਚ੍ਚ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਹਤਵਿਦ੍ਯੋ ਬਭੂਵ ਹ ।
ਤਦਾ ਜਗਾਮ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੋ ਰਵਿਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪੁਣ੍ਯਦਮ੍ ॥ 2 ॥
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤਪਸਾ ਸੂਰ੍ਯਂ ਕੋਣਾਰ੍ਕੇ ਦृष੍ਟਿਗੋਚਰੇ ।
ਤੁष੍ਟਾਵ ਸੂਰ੍ਯਂ ਸ਼ੋਕੇਨ ਰੁਰੋਦ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 3 ॥
ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਂ ਪਾਠਯਾਮਾਸ ਵੇਦਵੇਦਾਙ੍ਗਮੀਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਉਵਾਚ ਸ੍ਤੁਹਿ ਵਾਗ੍ਦੇਵੀਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਮृਤਿਹੇਤਵੇ ॥ 4 ॥
ਤਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੀਨਨਾਥੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਂ ਜਗਾਮ ਸਃ ।
ਮੁਨਿਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਚ ਤੁष੍ਟਾਵ ਭਕ੍ਤਿਨਮ੍ਰਾਤ੍ਮਕਨ੍ਧਰਃ ॥ 5 ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਉਵਾਚ ।
ਕृਪਾਂ ਕੁਰੁ ਜਗਨ੍ਮਾਤਰ੍ਮਾਮੇਵਂ ਹਤਤੇਜਸਮ੍ ।
ਗੁਰੁਸ਼ਾਪਾਤ੍ਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਰष੍ਟਂ ਵਿਦ੍ਯਾਹੀਨਂ ਚ ਦੁਃਖਿਤਮ੍ ॥ 6 ॥
ਜ੍ਞਾਨਂ ਦੇਹਿ ਸ੍ਮृਤਿਂ ਦੇਹਿ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਧਿਦੇਵਤੇ ।
ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਕਵਿਤਾਂ ਦੇਹਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸ਼ਿष੍ਯਪ੍ਰਬੋਧਿਕਾਮ੍ ॥ 7 ॥
ਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਮਿਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਚ ਸਚ੍ਛਿष੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਂ ਸਤ੍ਸਭਾਯਾਂ ਚ ਵਿਚਾਰਕ੍षਮਤਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ॥ 8 ॥
ਲੁਪ੍ਤਾਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਦੈਵਵਸ਼ਾਨ੍ਨਵਂ ਕੁਰੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਯਥਾਙ੍ਕੁਰਂ ਜਨਯਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ਯੋਗਮਾਯਯਾ ॥ 9 ॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਾ ਪਰਮਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰੂਪਾ ਸਨਾਤਨੀ ।
ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਧਿਦੇਵੀ ਯਾ ਤਸ੍ਯੈ ਵਾਣ੍ਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 10 ॥
ਯਯਾ ਵਿਨਾ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਸ਼੍ਵਜ੍ਜੀਵਨ੍ਮृਤਂ ਸਦਾ ।
ਜ੍ਞਾਨਾਧਿਦੇਵੀ ਯਾ ਤਸ੍ਯੈ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 11 ॥
ਯਯਾ ਵਿਨਾ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮੂਕਮੁਨ੍ਮਤ੍ਤਵਤ੍ਸਦਾ ।
ਵਾਗਧਿष੍ਠਾਤृਦੇਵੀ ਯਾ ਤਸ੍ਯੈ ਵਾਣ੍ਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 12 ॥
ਹਿਮਚਨ੍ਦਨਕੁਨ੍ਦੇਨ੍ਦੁਕੁਮੁਦਾਮ੍ਭੋਜਸਨ੍ਨਿਭਾ ।
ਵਰ੍ਣਾਧਿਦੇਵੀ ਯਾ ਤਸ੍ਯੈ ਚਾਕ੍षਰਾਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 13 ॥
ਵਿਸਰ੍ਗ ਬਿਨ੍ਦੁਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯਦਧਿष੍ਠਾਨਮੇਵ ਚ ।
ਇਤ੍ਥਂ ਤ੍ਵਂ ਗੀਯਸੇ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਭਾਰਤ੍ਯੈ ਤੇ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 14 ॥
ਯਯਾ ਵਿਨਾऽਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕृਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਤੇ ।
ਕਾਲਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪਾ ਯਾ ਤਸ੍ਯੈ ਦੇਵ੍ਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 15 ॥
ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪਾ ਯਾ ਦੇਵੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਧਿष੍ਠਾਤृਦੇਵਤਾ ।
ਭ੍ਰਮਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਰੂਪਾ ਯਾ ਤਸ੍ਯੈ ਦੇਵ੍ਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 16 ॥
ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਲ੍ਪਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਚ ਤਸ੍ਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 17 ॥
ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਯਤ੍ਰ ਵੈ ।
ਬਭੂਵ ਜਡਵਤ੍ਸੋऽਪਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤੁਮਕ੍षਮਃ ॥ 18 ॥
ਤਦਾਜਗਾਮ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਉਵਾਚ ਸਤ੍ਤਮਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਵਾਣ੍ਯਾ ਇਤਿ ਵਿਧਿਂ ਤਦਾ ॥ 19 ॥
ਸ ਚ ਤੁष੍ਟਾਵ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਾਜ੍ਞਯਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਚਕਾਰ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਤਦਾ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 20 ॥
ਯਦਾਪ੍ਯਨਨ੍ਤਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਜ੍ਞਾਨਮੇਕਂ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ ।
ਬਭੂਵ ਮੂਕਵਤ੍ਸੋऽਪਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤੁਮਕ੍षਮਃ ॥ 21 ॥
ਤਦਾ ਤ੍ਵਾਂ ਚ ਸ ਤੁष੍ਟਾਵ ਸਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਃ ਕਸ਼੍ਯਪਾਜ੍ਞਯਾ ।
ਤਤਸ਼੍ਚਕਾਰ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਭ੍ਰਮਭਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ 22 ॥
ਵ੍ਯਾਸਃ ਪੁਰਾਣਸੂਤ੍ਰਂ ਚ ਸਮਪृਚ੍ਛਤ ਵਾਲ੍ਮਿਕਿਮ੍ ।
ਮੌਨੀਭੂਤਃ ਸ ਸਸ੍ਮਾਰ ਤ੍ਵਾਮੇਵ ਜਗਦਮ੍ਬਿਕਾਮ੍ ॥ 23 ॥
ਤਦਾ ਚਕਾਰ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਤ੍ਵਦ੍ਵਰੇਣ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਸ ਪ੍ਰਾਪ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਮਾਦਧ੍ਵਂਸਕਾਰਣਮ੍ ॥ 24 ॥
ਪੁਰਾਣ ਸੂਤ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ ਵ੍ਯਾਸਃ ਕृष੍ਣਕਲੋਦ੍ਭਵਃ ।
ਤ੍ਵਾਂ ਸਿषੇਵੇ ਚ ਦਧ੍ਯੌ ਚ ਸ਼ਤਵਰ੍षਂ ਚ ਪੁष੍ਕਰੇ ॥ 25 ॥
ਤਦਾ ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਵਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ ਕਵੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਬਭੂਵ ਹ ।
ਤਦਾ ਵੇਦਵਿਭਾਗਂ ਚ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਚਕਾਰ ਹ ॥ 26 ॥
ਯਦਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਿਵਾ ਸ਼ਿਵਮ੍ ।
ਕ੍षਣਂ ਤ੍ਵਾਮੇਵ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈ ਜ੍ਞਾਨਂ ਦਧੌ ਵਿਭੁਃ ॥ 27 ॥
ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਮ੍ ।
ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਸ ਤ੍ਵਾਂ ਦਧ੍ਯੌ ਚ ਪੁष੍ਕਰੇ ॥ 28 ॥
ਤਦਾ ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਵਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਕਮ੍ ।
ਉਵਾਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਤਦਰ੍ਥਂ ਚ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ॥ 29 ॥
ਅਧ੍ਯਾਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੈਃ ਸ਼ਿष੍ਯਾਃ ਯੈਰਧੀਤਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰੈਃ ।
ਤੇ ਚ ਤ੍ਵਾਂ ਪਰਿਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਿ ॥ 30 ॥
ਤ੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਤੁਤਾ ਪੂਜਿਤਾ ਚ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਮਨੁਮਾਨਵੈਃ ।
ਦੈਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸੁਰੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾਦਿਭਿਃ ॥ 31 ॥
ਜਡੀਭੂਤਃ ਸਹਸ੍ਰਾਸ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ।
ਯਾਂ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਕਿਮਹਂ ਸ੍ਤੌਮਿ ਤਾਮੇਕਾਸ੍ਯੇਨ ਮਾਨਵਃ ॥ 32 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਿਨਮ੍ਰਾਤ੍ਮਕਨ੍ਧਰਃ ।
ਪ੍ਰਣਨਾਮ ਨਿਰਾਹਾਰੋ ਰੁਰੋਦ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ 33 ॥
ਤਦਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾ ਸਾ ਤੇਨਾਦृष੍ਟਾਪ੍ਯੁਵਾਚ ਤਮ੍ ।
ਸੁਕਵੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਭਵੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵੈਕੁਣ੍ਠਂ ਚ ਜਗਾਮ ਹ ॥ 34 ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਕृਤਂ ਵਾਣੀਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਯਃ ਸਂਯਤਃ ਪਠੇਤ੍ ।
ਸ ਕਵੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਹਾਵਾਗ੍ਮੀ ਬृਹਸ੍ਪਤਿ ਸਮੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ 35 ॥
ਮਹਾਮੂਰ੍ਖਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਮੇਧਾ ਵਰ੍षਮੇਕਂ ਚ ਯਃ ਪਠੇਤ੍ ।
ਸ ਪਣ੍ਡਿਤਸ਼੍ਚ ਮੇਧਾਵੀ ਸੁਕਵਿਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ 35 ॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰ੍ਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕृਤਿ ਖਣ੍ਡੇ ਨਾਰਦ ਨਾਰਾਯਣ ਸਂਵਾਦੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋਕ੍ਤ ਵਾਣੀ ਸ੍ਤਵਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
nārāyaṇa uvāca |
vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam |
mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā || 1 ||
guruśāpācca sa munirhatavidyo babhūva ha |
tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṃ ca puṇyadam || 2 ||
samprāpyatapasā sūryaṃ koṇārke dṛṣṭigocare |
tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda ca punaḥ punaḥ || 3 ||
sūryastaṃ pāṭhayāmāsa vedavedāṅgamīśvaraḥ |
uvāca stuhi vāgdevīṃ bhaktyā ca smṛtihetave || 4 ||
tamityuktvā dīnanātho hyantardhānaṃ jagāma saḥ |
muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ || 5 ||
yājñavalkya uvāca |
kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam |
guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 6 ||
jñānaṃ dehi smṛtiṃ dehi vidyāṃ vidyādhidevate |
pratiṣṭhāṃ kavitāṃ dehi śaktiṃ śiṣyaprabodhikām || 7 ||
granthanirmitiśaktiṃ ca sacchiṣyaṃ supratiṣṭhitam |
pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām || 8 ||
luptāṃ sarvāṃ daivavaśānnavaṃ kuru punaḥ punaḥ |
yathāṅkuraṃ janayati bhagavānyogamāyayā || 9 ||
brahmasvarūpā paramā jyotirūpā sanātanī |
sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 10 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ śaśvajjīvanmṛtaṃ sadā |
jñānādhidevī yā tasyai sarasvatyai namo namaḥ || 11 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ mūkamunmattavatsadā |
vāgadhiṣṭhātṛdevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 12 ||
himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā |
varṇādhidevī yā tasyai cākṣarāyai namo namaḥ || 13 ||
visarga bindumātrāṇāṃ yadadhiṣṭhānameva ca |
itthaṃ tvaṃ gīyase sadbhirbhāratyai te namo namaḥ || 14 ||
yayā vinā'tra saṅkhyākṛtsaṅkhyāṃ kartuṃ na śaknute |
kālasaṅkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 15 ||
vyākhyāsvarūpā yā devī vyākhyādhiṣṭhātṛdevatā |
bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 16 ||
smṛtiśaktirjñānaśaktirbuddhiśaktisvarūpiṇī |
pratibhā kalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ || 17 ||
sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai |
babhūva jaḍavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 18 ||
tadājagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ |
uvāca sattamaṃ stotraṃ vāṇyā iti vidhiṃ tadā || 19 ||
sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ |
cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam || 20 ||
yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā |
babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 21 ||
tadā tvāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā |
tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam || 22 ||
vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca samapṛcchata vālmikim |
maunībhūtaḥ sa sasmāra tvāmeva jagadambikām || 23 ||
tadā cakāra siddhāntaṃ tvadvareṇa munīśvaraḥ |
sa prāpa nirmalaṃ jñānaṃ pramādadhvaṃsakāraṇam || 24 ||
purāṇa sūtraṃ śrutvā sa vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ |
tvāṃ siṣeve ca dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare || 25 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya sa kavīndro babhūva ha |
tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇāni cakāra ha || 26 ||
yadā mahendre papraccha tattvajñānaṃ śivā śivam |
kṣaṇaṃ tvāmeva sañcintya tasyai jñānaṃ dadhau vibhuḥ || 27 ||
papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendraśca bṛhaspatim |
divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare || 28 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya divyaṃ varṣasahasrakam |
uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram || 29 ||
adhyāpitāśca yaiḥ śiṣyāḥ yairadhītaṃ munīśvaraiḥ |
te ca tvāṃ parisañcintya pravartante sureśvari || 30 ||
tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndramanumānavaiḥ |
daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ || 31 ||
jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ |
yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ || 32 ||
ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ |
praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ || 33 ||
tadā jyotissvarūpā sā tenādṛṣṭāpyuvāca tam |
sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha || 34 ||
yājñavalkya kṛtaṃ vāṇīstotraṃ yaḥ saṃyataḥ paṭhet |
sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspati samo bhavet || 35 ||
mahāmūrkhaśca durmedhā varṣamekaṃ ca yaḥ paṭhet |
sa paṇḍitaśca medhāvī sukaviśca bhaveddhruvam || 35 ||
iti śrī brahmavaivarte mahāpurāṇe prakṛti khaṇḍe nārada nārāyaṇa saṃvāde yājñavalkyokta vāṇī stavanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
नारायण उवाच ।
वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्वकामदम् ।
महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा ॥ 1 ॥
गुरुशापाच्च स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह ।
तदा जगाम दुःखार्तो रविस्थानं च पुण्यदम् ॥ 2 ॥
सम्प्राप्यतपसा सूर्यं कोणार्के दृष्टिगोचरे ।
तुष्टाव सूर्यं शोकेन रुरोद च पुनः पुनः ॥ 3 ॥
सूर्यस्तं पाठयामास वेदवेदाङ्गमीश्वरः ।
उवाच स्तुहि वाग्देवीं भक्त्या च स्मृतिहेतवे ॥ 4 ॥
तमित्युक्त्वा दीननाथो ह्यन्तर्धानं जगाम सः ।
मुनिः स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः ॥ 5 ॥
याज्ञवल्क्य उवाच ।
कृपां कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजसम् ।
गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम् ॥ 6 ॥
ज्ञानं देहि स्मृतिं देहि विद्यां विद्याधिदेवते ।
प्रतिष्ठां कवितां देहि शक्तिं शिष्यप्रबोधिकाम् ॥ 7 ॥
ग्रन्थनिर्मितिशक्तिं च सच्छिष्यं सुप्रतिष्ठितम् ।
प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् ॥ 8 ॥
लुप्तां सर्वां दैववशान्नवं कुरु पुनः पुनः ।
यथाङ्कुरं जनयति भगवान्योगमायया ॥ 9 ॥
ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतिरूपा सनातनी ।
सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥ 10 ॥
यया विना जगत्सर्वं शश्वज्जीवन्मृतं सदा ।
ज्ञानाधिदेवी या तस्यै सरस्वत्यै नमो नमः ॥ 11 ॥
यया विना जगत्सर्वं मूकमुन्मत्तवत्सदा ।
वागधिष्ठातृदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥ 12 ॥
हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा ।
वर्णाधिदेवी या तस्यै चाक्षरायै नमो नमः ॥ 13 ॥
विसर्ग बिन्दुमात्राणां यदधिष्ठानमेव च ।
इत्थं त्वं गीयसे सद्भिर्भारत्यै ते नमो नमः ॥ 14 ॥
यया विनाऽत्र सङ्ख्याकृत्सङ्ख्यां कर्तुं न शक्नुते ।
कालसङ्ख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ 15 ॥
व्याख्यास्वरूपा या देवी व्याख्याधिष्ठातृदेवता ।
भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ 16 ॥
स्मृतिशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्बुद्धिशक्तिस्वरूपिणी ।
प्रतिभा कल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः ॥ 17 ॥
सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ।
बभूव जडवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ॥ 18 ॥
तदाजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ।
उवाच सत्तमं स्तोत्रं वाण्या इति विधिं तदा ॥ 19 ॥
स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः ।
चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् ॥ 20 ॥
यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ।
बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ॥ 21 ॥
तदा त्वां च स तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया ।
ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् ॥ 22 ॥
व्यासः पुराणसूत्रं च समपृच्छत वाल्मिकिम् ।
मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदम्बिकाम् ॥ 23 ॥
तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्वरेण मुनीश्वरः ।
स प्राप निर्मलं ज्ञानं प्रमादध्वंसकारणम् ॥ 24 ॥
पुराण सूत्रं श्रुत्वा स व्यासः कृष्णकलोद्भवः ।
त्वां सिषेवे च दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे ॥ 25 ॥
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो बभूव ह ।
तदा वेदविभागं च पुराणानि चकार ह ॥ 26 ॥
यदा महेन्द्रे पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं शिवा शिवम् ।
क्षणं त्वामेव सञ्चिन्त्य तस्यै ज्ञानं दधौ विभुः ॥ 27 ॥
पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ॥ 28 ॥
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।
उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ॥ 29 ॥
अध्यापिताश्च यैः शिष्याः यैरधीतं मुनीश्वरैः ।
ते च त्वां परिसञ्चिन्त्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरि ॥ 30 ॥
त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रमनुमानवैः ।
दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥ 31 ॥
जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः ।
यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ॥ 32 ॥
इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।
प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ॥ 33 ॥
तदा ज्योतिस्स्वरूपा सा तेनादृष्टाप्युवाच तम् ।
सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह ॥ 34 ॥
याज्ञवल्क्य कृतं वाणीस्तोत्रं यः संयतः पठेत् ।
स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पति समो भवेत् ॥ 35 ॥
महामूर्खश्च दुर्मेधा वर्षमेकं च यः पठेत् ।
स पण्डितश्च मेधावी सुकविश्च भवेद्ध्रुवम् ॥ 35 ॥
इति श्री ब्रह्मवैवर्ते महापुराणे प्रकृति खण्डे नारद नारायण संवादे याज्ञवल्क्योक्त वाणी स्तवनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥
nārāyaṇa uvāca |
vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam |
mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā || 1 ||
guruśāpācca sa munirhatavidyo babhūva ha |
tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṃ ca puṇyadam || 2 ||
samprāpyatapasā sūryaṃ koṇārke dṛṣṭigocare |
tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda ca punaḥ punaḥ || 3 ||
sūryastaṃ pāṭhayāmāsa vedavedāṅgamīśvaraḥ |
uvāca stuhi vāgdevīṃ bhaktyā ca smṛtihetave || 4 ||
tamityuktvā dīnanātho hyantardhānaṃ jagāma saḥ |
muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ || 5 ||
yājñavalkya uvāca |
kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam |
guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 6 ||
jñānaṃ dehi smṛtiṃ dehi vidyāṃ vidyādhidevate |
pratiṣṭhāṃ kavitāṃ dehi śaktiṃ śiṣyaprabodhikām || 7 ||
granthanirmitiśaktiṃ ca sacchiṣyaṃ supratiṣṭhitam |
pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām || 8 ||
luptāṃ sarvāṃ daivavaśānnavaṃ kuru punaḥ punaḥ |
yathāṅkuraṃ janayati bhagavānyogamāyayā || 9 ||
brahmasvarūpā paramā jyotirūpā sanātanī |
sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 10 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ śaśvajjīvanmṛtaṃ sadā |
jñānādhidevī yā tasyai sarasvatyai namo namaḥ || 11 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ mūkamunmattavatsadā |
vāgadhiṣṭhātṛdevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 12 ||
himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā |
varṇādhidevī yā tasyai cākṣarāyai namo namaḥ || 13 ||
visarga bindumātrāṇāṃ yadadhiṣṭhānameva ca |
itthaṃ tvaṃ gīyase sadbhirbhāratyai te namo namaḥ || 14 ||
yayā vinā'tra saṅkhyākṛtsaṅkhyāṃ kartuṃ na śaknute |
kālasaṅkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 15 ||
vyākhyāsvarūpā yā devī vyākhyādhiṣṭhātṛdevatā |
bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 16 ||
smṛtiśaktirjñānaśaktirbuddhiśaktisvarūpiṇī |
pratibhā kalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ || 17 ||
sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai |
babhūva jaḍavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 18 ||
tadājagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ |
uvāca sattamaṃ stotraṃ vāṇyā iti vidhiṃ tadā || 19 ||
sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ |
cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam || 20 ||
yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā |
babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 21 ||
tadā tvāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā |
tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam || 22 ||
vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca samapṛcchata vālmikim |
maunībhūtaḥ sa sasmāra tvāmeva jagadambikām || 23 ||
tadā cakāra siddhāntaṃ tvadvareṇa munīśvaraḥ |
sa prāpa nirmalaṃ jñānaṃ pramādadhvaṃsakāraṇam || 24 ||
purāṇa sūtraṃ śrutvā sa vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ |
tvāṃ siṣeve ca dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare || 25 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya sa kavīndro babhūva ha |
tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇāni cakāra ha || 26 ||
yadā mahendre papraccha tattvajñānaṃ śivā śivam |
kṣaṇaṃ tvāmeva sañcintya tasyai jñānaṃ dadhau vibhuḥ || 27 ||
papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendraśca bṛhaspatim |
divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare || 28 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya divyaṃ varṣasahasrakam |
uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram || 29 ||
adhyāpitāśca yaiḥ śiṣyāḥ yairadhītaṃ munīśvaraiḥ |
te ca tvāṃ parisañcintya pravartante sureśvari || 30 ||
tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndramanumānavaiḥ |
daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ || 31 ||
jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ |
yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ || 32 ||
ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ |
praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ || 33 ||
tadā jyotissvarūpā sā tenādṛṣṭāpyuvāca tam |
sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha || 34 ||
yājñavalkya kṛtaṃ vāṇīstotraṃ yaḥ saṃyataḥ paṭhet |
sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspati samo bhavet || 35 ||
mahāmūrkhaśca durmedhā varṣamekaṃ ca yaḥ paṭhet |
sa paṇḍitaśca medhāvī sukaviśca bhaveddhruvam || 35 ||
iti śrī brahmavaivarte mahāpurāṇe prakṛti khaṇḍe nārada nārāyaṇa saṃvāde yājñavalkyokta vāṇī stavanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.