ਅਧ੍ਯਾਯ 2
ਵਲ੍ਲੀ 3
ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲੋ-ऽਵਾਕ੍ਸ਼ਾਖ ਏषੋ-ऽਸ਼੍ਵਤ੍ਥ-ਸ੍ਸਨਾਤਨਃ।
ਤਦੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਨ੍ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦੇਵਾਮृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ।
ਤਸ੍ਮਿਂਲ੍ਲੋਁਕਾ-ਸ਼੍ਸ਼੍ਰਿਤਾ-ਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਤਦੁ ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ। ਏਤਦ੍ਵੈ ਤਤ੍ ॥1॥
ਯਦਿਦ-ਙ੍ਕਿ-ਞ੍ਚ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵ-ਮ੍ਪ੍ਰਾਣ ਏਜਤਿ ਨਿਸ੍ਸृਤਮ੍।
ਮਹਦ੍ ਭਯਂ-ਵਁਜ੍ਰਮੁਦ੍ਯਤਂ-ਯਁ ਏਤਦ੍ਵਿਦੁਰਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥2॥
ਭਯਾਦਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤਿ ਭਯਾਤ੍ਤਪਤਿ ਸੂਰ੍ਯਃ।
ਭਯਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਧਾਵਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ ॥3॥
ਇਹ ਚੇਦਸ਼ਕਦ੍ਬੋਦ੍ਧੁ-ਮ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਰਸਃ।
ਤਤ-ਸ੍ਸਰ੍ਗੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥4॥
ਯਥਾ-ऽऽਦਰ੍ਸ਼ੇ ਤਥਾ-ऽऽਤ੍ਮਨਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਥਾ ਪਿਤृਲੋਕੇ।
ਯਥਾ-ऽਪ੍ਸੁ ਪਰੀਵ ਦਦृਸ਼ੇ ਤਥਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਲੋਕੇ ਛਾਯਾਤਪਯੋਰਿਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ॥5॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾ-ਮ੍ਪृਥਗ੍ਭਾਵਮੁਦਯਾਸ੍ਤਮਯੌ ਚ ਯਤ੍।
ਪृਥਗੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਾਨਾ-ਮ੍ਮਤ੍ਵਾ ਧੀਰੋ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ ॥6॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰ-ਮ੍ਮਨੋ ਮਨਸ-ਸ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਤਮਮ੍।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਧਿ ਮਹਾਨਾਤ੍ਮਾ ਮਹਤੋ-ऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥7॥
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਪਰਃ ਪੁਰੁषੋ ਵ੍ਯਾਪਕੋ-ऽਲਿਙ੍ਗ ਏਵ ਚ।
ਯ-ਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰਮृਤਤ੍ਵ-ਞ੍ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥8॥
ਨ ਸਨ੍ਦृਸ਼ੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਨ ਚਕ੍षੁषਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨੈਨਮ੍।
ਹृਦਾ ਮਨੀषਾ ਮਨਸਾ-ऽਭਿਕ੍ਲृਪ੍ਤੋ ਯ ਏਤਦ੍ਵਿਦੁਰਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥9॥
ਯਦਾ ਪਞ੍ਚਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਮਨਸਾ ਸਹ।
ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ ਤਾਮਾਹੁਃ ਪਰਮਾ-ਙ੍ਗਤਿਮ੍ ॥10॥
ਤਾਂ-ਯੋਁਗਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਰਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਧਾਰਣਾਮ੍।
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਸ੍ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਯੋਗੋ ਹਿ ਪ੍ਰਭਵਾਪ੍ਯਯੌ ॥11॥
ਨੈਵ ਵਾਚਾ ਨ ਮਨਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਨ ਚਕ੍षੁषਾ।
ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ-ऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਥ-ਨ੍ਤਦੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ॥12॥
ਅਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵੋਪਲਬ੍ਧਵ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵੇਨ ਚੋਭਯੋਃ।
ਅਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵੋਪਲਬ੍ਧਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ॥13॥
ਯਦਾ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਾਮਾ ਯੇ-ऽਸ੍ਯ ਹृਦਿ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ।
ਅਥ ਮਰ੍ਤ੍ਯੋ-ऽਮृਤੋ ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥14॥
ਯਥਾ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹृਦਯਸ੍ਯੇਹ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ।
ਅਥ ਮਰ੍ਤ੍ਯੋ-ऽਮृਤੋ ਭਵਤ੍ਯੇਤਾਵਦ੍ਧ੍ਯਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍ ॥15॥
ਸ਼ਤ-ਞ੍ਚੈਕਾ ਚ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਨਾਡ੍ਯਸ੍ਤਾਸਾ-ਮ੍ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਭਿਨਿਸ੍ਸृਤੈਕਾ।
ਤਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਨ੍ਨਮृਤਤ੍ਵਮੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਙ੍ਙਨ੍ਯਾ ਉਤ੍ਕ੍ਰਮਣੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥16॥
ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਃ ਪੁਰੁषੋ-ऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਸਦਾ ਜਨਾਨਾਂ ਹृਦਯੇ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਃ।
ਤਂ ਸ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਾਤ੍ਪ੍ਰਵृਹੇਨ੍ਮੁਞ੍ਜਾਦਿਵੇषੀਕਾ-ਨ੍ਧੈਰ੍ਯੇਣ।
ਤਂ-ਵਿਁਦ੍ਯਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਮਮृਤ-ਨ੍ਤਂ-ਵਿਁਦ੍ਯਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਮਮृਤਮਿਤਿ ॥17॥
ਮृਤ੍ਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ-ਨ੍ਨਚਿਕੇਤੋ-ऽਥ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਦ੍ਯਾਮੇਤਾਂ-ਯੋਁਗਵਿਧਿ-ਞ੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮ੍।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਿਰਜੋ-ऽਭੂਦ੍ਵਿਮृਤ੍ਯੁ ਰਨ੍ਯੋ-ऽਪ੍ਯੇਵਂ-ਯੋਁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮੇਵ ॥18॥
Roman (IAST) Transliteration
adhyāya 2
vallī 3
ūrdhvamūlo-'vākśākha eṣo-'śvattha-ssanātanaḥ|
tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|
tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat ||1||
yadida-ṅki-ñca jagatsarva-mprāṇa ejati nissṛtam|
mahad bhayaṃ-va~jramudyataṃ-ya~ etadviduramṛtāste bhavanti ||2||
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ|
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||3||
iha cedaśakadboddhu-mprāk śarīrasya visrasaḥ|
tata-ssargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate ||4||
yathā-''darśe tathā-''tmani yathā svapne tathā pitṛloke|
yathā-'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke ||5||
indriyāṇā-mpṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat|
pṛthagutpadyamānānā-mmatvā dhīro na śocati ||6||
indriyebhyaḥ para-mmano manasa-ssattvamuttamam|
sattvādadhi mahānātmā mahato-'vyaktamuttamam ||7||
avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako-'liṅga eva ca|
ya-ñjñātvā mucyate janturamṛtatva-ñca gacchati ||8||
na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam|
hṛdā manīṣā manasā-'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ||9||
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha|
buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramā-ṅgatim ||10||
tāṃ-yo~gamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām|
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau ||11||
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā|
astīti bruvato-'nyatra katha-ntadupalabhyate ||12||
astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ|
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati ||13||
yadā sarve pramucyante kāmā ye-'sya hṛdi śritāḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||14||
yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam ||15||
śata-ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsā-mmūrdhānamabhinissṛtaikā|
tayordhvamāyannamṛtatvameti viśvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||16||
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo-'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ|
taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkā-ndhairyeṇa|
taṃ-vi~dyācchukramamṛta-ntaṃ-vi~dyācchukramamṛtamiti ||17||
mṛtyuproktā-nnaciketo-'tha labdhvā vidyāmetāṃ-yo~gavidhi-ñca kṛtsnam|
brahmaprāpto virajo-'bhūdvimṛtyu ranyo-'pyevaṃ-yo~ vidadhyātmameva ||18||
Sanskrit — Devanagari (original)
अध्याय 2
वल्ली 3
ऊर्ध्वमूलो-ऽवाक्शाख एषो-ऽश्वत्थ-स्सनातनः।
तदेव शुक्र-न्तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते।
तस्मिंल्लोँका-श्श्रिता-स्सर्वे तदु नात्येति कश्चन। एतद्वै तत् ॥1॥
यदिद-ङ्कि-ञ्च जगत्सर्व-म्प्राण एजति निस्सृतम्।
महद् भयं-वँज्रमुद्यतं-यँ एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥2॥
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥3॥
इह चेदशकद्बोद्धु-म्प्राक् शरीरस्य विस्रसः।
तत-स्सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥4॥
यथा-ऽऽदर्शे तथा-ऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके।
यथा-ऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥5॥
इन्द्रियाणा-म्पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत्।
पृथगुत्पद्यमानाना-म्मत्वा धीरो न शोचति ॥6॥
इन्द्रियेभ्यः पर-म्मनो मनस-स्सत्त्वमुत्तमम्।
सत्त्वादधि महानात्मा महतो-ऽव्यक्तमुत्तमम् ॥7॥
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको-ऽलिङ्ग एव च।
य-ञ्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्व-ञ्च गच्छति ॥8॥
न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्।
हृदा मनीषा मनसा-ऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥9॥
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमा-ङ्गतिम् ॥10॥
तां-योँगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥11॥
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा।
अस्तीति ब्रुवतो-ऽन्यत्र कथ-न्तदुपलभ्यते ॥12॥
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥13॥
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये-ऽस्य हृदि श्रिताः।
अथ मर्त्यो-ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥14॥
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः।
अथ मर्त्यो-ऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥15॥
शत-ञ्चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासा-म्मूर्धानमभिनिस्सृतैका।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विश्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥16॥
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो-ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीका-न्धैर्येण।
तं-विँद्याच्छुक्रममृत-न्तं-विँद्याच्छुक्रममृतमिति ॥17॥
मृत्युप्रोक्ता-न्नचिकेतो-ऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां-योँगविधि-ञ्च कृत्स्नम्।
ब्रह्मप्राप्तो विरजो-ऽभूद्विमृत्यु रन्यो-ऽप्येवं-योँ विदध्यात्ममेव ॥18॥
adhyāya 2
vallī 3
ūrdhvamūlo-'vākśākha eṣo-'śvattha-ssanātanaḥ|
tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|
tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat ||1||
yadida-ṅki-ñca jagatsarva-mprāṇa ejati nissṛtam|
mahad bhayaṃ-va~jramudyataṃ-ya~ etadviduramṛtāste bhavanti ||2||
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ|
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||3||
iha cedaśakadboddhu-mprāk śarīrasya visrasaḥ|
tata-ssargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate ||4||
yathā-''darśe tathā-''tmani yathā svapne tathā pitṛloke|
yathā-'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke ||5||
indriyāṇā-mpṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat|
pṛthagutpadyamānānā-mmatvā dhīro na śocati ||6||
indriyebhyaḥ para-mmano manasa-ssattvamuttamam|
sattvādadhi mahānātmā mahato-'vyaktamuttamam ||7||
avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako-'liṅga eva ca|
ya-ñjñātvā mucyate janturamṛtatva-ñca gacchati ||8||
na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam|
hṛdā manīṣā manasā-'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ||9||
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha|
buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramā-ṅgatim ||10||
tāṃ-yo~gamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām|
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau ||11||
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā|
astīti bruvato-'nyatra katha-ntadupalabhyate ||12||
astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ|
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati ||13||
yadā sarve pramucyante kāmā ye-'sya hṛdi śritāḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||14||
yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam ||15||
śata-ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsā-mmūrdhānamabhinissṛtaikā|
tayordhvamāyannamṛtatvameti viśvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||16||
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo-'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ|
taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkā-ndhairyeṇa|
taṃ-vi~dyācchukramamṛta-ntaṃ-vi~dyācchukramamṛtamiti ||17||
mṛtyuproktā-nnaciketo-'tha labdhvā vidyāmetāṃ-yo~gavidhi-ñca kṛtsnam|
brahmaprāpto virajo-'bhūdvimṛtyu ranyo-'pyevaṃ-yo~ vidadhyātmameva ||18||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.