Kathopanishad - Adhyaya 2, Valli 3 — Bengali Script

অধ্যায 2

বল্লী 3

ঊর্ধ্বমূলো-ঽবাক্‍শাখ এষো-ঽশ্বত্থ-স্সনাতনঃ।

তদেব শুক্র-ন্তদ্ ব্রহ্ম তদেবামৃতমুচ্যতে।

তস্মিংল্লোঁকা-শ্শ্রিতা-স্সর্বে তদু নাত্যেতি কশ্চন। এতদ্বৈ তত্‌ ॥1॥

যদিদ-ঙ্কি-ঞ্চ জগত্সর্ব-ম্প্রাণ এজতি নিস্সৃতম্‌।

মহদ্ ভযং-বঁজ্রমুদ্যতং-যঁ এতদ্বিদুরমৃতাস্তে ভবন্তি ॥2॥

ভযাদস্যাগ্নিস্তপতি ভযাত্তপতি সূর্যঃ।

ভযাদিন্দ্রশ্চ বাযুশ্চ মৃত্যুর্ধাবতি পঞ্চমঃ ॥3॥

ইহ চেদশকদ্‌বোদ্ধু-ম্প্রাক্ শরীরস্য বিস্রসঃ।

তত-স্সর্গেষু লোকেষু শরীরত্বায কল্পতে ॥4॥

যথা-ঽঽদর্শে তথা-ঽঽত্মনি যথা স্বপ্নে তথা পিতৃলোকে।

যথা-ঽপ্সু পরীব দদৃশে তথা গন্ধর্বলোকে ছাযাতপযোরিব ব্রহ্মলোকে ॥5॥

ইন্দ্রিযাণা-ম্পৃথগ্ভাবমুদযাস্তমযৌ চ যত্‌।

পৃথগুত্পদ্যমানানা-ম্মত্বা ধীরো ন শোচতি ॥6॥

ইন্দ্রিযেভ্যঃ পর-ম্মনো মনস-স্সত্ত্বমুত্তমম্‌।

সত্ত্বাদধি মহানাত্মা মহতো-ঽব্যক্তমুত্তমম্‌ ॥7॥

অব্যক্তাত্তু পরঃ পুরুষো ব্যাপকো-ঽলিঙ্গ এব চ।

য-ঞ্জ্ঞাত্বা মুচ্যতে জন্তুরমৃতত্ব-ঞ্চ গচ্ছতি ॥8॥

ন সন্দৃশে তিষ্ঠতি রূপমস্য ন চক্ষুষা পশ্যতি কশ্চনৈনম্‌।

হৃদা মনীষা মনসা-ঽভিক্লৃপ্তো য এতদ্বিদুরমৃতাস্তে ভবন্তি ॥9॥

যদা পঞ্চাবতিষ্ঠন্তে জ্ঞানানি মনসা সহ।

বুদ্ধিশ্চ ন বিচেষ্টতে তামাহুঃ পরমা-ঙ্গতিম্‌ ॥10॥

তাং-যোঁগমিতি মন্যন্তে স্থিরামিন্দ্রিযধারণাম্‌।

অপ্রমত্তস্তদা ভবতি যোগো হি প্রভবাপ্যযৌ ॥11॥

নৈব বাচা ন মনসা প্রাপ্তুং শক্যো ন চক্ষুষা।

অস্তীতি ব্রুবতো-ঽন্যত্র কথ-ন্তদুপলভ্যতে ॥12॥

অস্তীত্যেবোপলব্ধব্যস্তত্ত্বভাবেন চোভযোঃ।

অস্তীত্যেবোপলব্ধস্য তত্ত্বভাবঃ প্রসীদতি ॥13॥

যদা সর্বে প্রমুচ্যন্তে কামা যে-ঽস্য হৃদি শ্রিতাঃ।

অথ মর্ত্যো-ঽমৃতো ভবত্যত্র ব্রহ্ম সমশ্নুতে ॥14॥

যথা সর্বে প্রভিদ্যন্তে হৃদযস্যেহ গ্রন্থযঃ।

অথ মর্ত্যো-ঽমৃতো ভবত্যেতাবদ্ধ্যনুশাসনম্‌ ॥15॥

শত-ঞ্চৈকা চ হৃদযস্য নাড্যস্তাসা-ম্মূর্ধানমভিনিস্সৃতৈকা।

তযোর্ধ্বমাযন্নমৃতত্বমেতি বিশ্বঙ্ঙন্যা উত্ক্রমণে ভবন্তি ॥16॥

অঙ্গুষ্ঠমাত্রঃ পুরুষো-ঽন্তরাত্মা সদা জনানাং হৃদযে সন্নিবিষ্টঃ।

তং স্বাচ্ছরীরাত্প্রবৃহেন্মুঞ্জাদিবেষীকা-ন্ধৈর্যেণ।

তং-বিঁদ্যাচ্ছুক্রমমৃত-ন্তং-বিঁদ্যাচ্ছুক্রমমৃতমিতি ॥17॥

মৃত্যুপ্রোক্তা-ন্নচিকেতো-ঽথ লব্ধ্বা বিদ্যামেতাং-যোঁগবিধি-ঞ্চ কৃত্স্নম্‌।

ব্রহ্মপ্রাপ্তো বিরজো-ঽভূদ্বিমৃত্যু রন্যো-ঽপ্যেবং-যোঁ বিদধ্যাত্মমেব ॥18॥

Roman (IAST) Transliteration

adhyāya 2

vallī 3

ūrdhvamūlo-'vāk‍śākha eṣo-'śvattha-ssanātanaḥ|

tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|

tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat‌ ||1||

yadida-ṅki-ñca jagatsarva-mprāṇa ejati nissṛtam‌|

mahad bhayaṃ-va~jramudyataṃ-ya~ etadviduramṛtāste bhavanti ||2||

bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ|

bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||3||

iha cedaśakad‌boddhu-mprāk śarīrasya visrasaḥ|

tata-ssargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate ||4||

yathā-''darśe tathā-''tmani yathā svapne tathā pitṛloke|

yathā-'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke ||5||

indriyāṇā-mpṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat‌|

pṛthagutpadyamānānā-mmatvā dhīro na śocati ||6||

indriyebhyaḥ para-mmano manasa-ssattvamuttamam‌|

sattvādadhi mahānātmā mahato-'vyaktamuttamam‌ ||7||

avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako-'liṅga eva ca|

ya-ñjñātvā mucyate janturamṛtatva-ñca gacchati ||8||

na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam‌|

hṛdā manīṣā manasā-'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ||9||

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha|

buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramā-ṅgatim‌ ||10||

tāṃ-yo~gamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām‌|

apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau ||11||

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā|

astīti bruvato-'nyatra katha-ntadupalabhyate ||12||

astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ|

astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati ||13||

yadā sarve pramucyante kāmā ye-'sya hṛdi śritāḥ|

atha martyo-'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||14||

yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ|

atha martyo-'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam‌ ||15||

śata-ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsā-mmūrdhānamabhinissṛtaikā|

tayordhvamāyannamṛtatvameti viśvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||16||

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo-'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ|

taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkā-ndhairyeṇa|

taṃ-vi~dyācchukramamṛta-ntaṃ-vi~dyācchukramamṛtamiti ||17||

mṛtyuproktā-nnaciketo-'tha labdhvā vidyāmetāṃ-yo~gavidhi-ñca kṛtsnam‌|

brahmaprāpto virajo-'bhūdvimṛtyu ranyo-'pyevaṃ-yo~ vidadhyātmameva ||18||

Sanskrit — Devanagari (original)

अध्याय 2

वल्ली 3

ऊर्ध्वमूलो-ऽवाक्‍शाख एषो-ऽश्वत्थ-स्सनातनः।

तदेव शुक्र-न्तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते।

तस्मिंल्लोँका-श्श्रिता-स्सर्वे तदु नात्येति कश्चन। एतद्वै तत्‌ ॥1॥

यदिद-ङ्कि-ञ्च जगत्सर्व-म्प्राण एजति निस्सृतम्‌।

महद् भयं-वँज्रमुद्यतं-यँ एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥2॥

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः।

भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥3॥

इह चेदशकद्‌बोद्धु-म्प्राक् शरीरस्य विस्रसः।

तत-स्सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥4॥

यथा-ऽऽदर्शे तथा-ऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके।

यथा-ऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥5॥

इन्द्रियाणा-म्पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत्‌।

पृथगुत्पद्यमानाना-म्मत्वा धीरो न शोचति ॥6॥

इन्द्रियेभ्यः पर-म्मनो मनस-स्सत्त्वमुत्तमम्‌।

सत्त्वादधि महानात्मा महतो-ऽव्यक्तमुत्तमम्‌ ॥7॥

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको-ऽलिङ्ग एव च।

य-ञ्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्व-ञ्च गच्छति ॥8॥

न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्‌।

हृदा मनीषा मनसा-ऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥9॥

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह।

बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमा-ङ्गतिम्‌ ॥10॥

तां-योँगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌।

अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥11॥

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा।

अस्तीति ब्रुवतो-ऽन्यत्र कथ-न्तदुपलभ्यते ॥12॥

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः।

अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥13॥

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये-ऽस्य हृदि श्रिताः।

अथ मर्त्यो-ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥14॥

यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः।

अथ मर्त्यो-ऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम्‌ ॥15॥

शत-ञ्चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासा-म्मूर्धानमभिनिस्सृतैका।

तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विश्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥16॥

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो-ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः।

तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीका-न्धैर्येण।

तं-विँद्याच्छुक्रममृत-न्तं-विँद्याच्छुक्रममृतमिति ॥17॥

मृत्युप्रोक्ता-न्नचिकेतो-ऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां-योँगविधि-ञ्च कृत्स्नम्‌।

ब्रह्मप्राप्तो विरजो-ऽभूद्विमृत्यु रन्यो-ऽप्येवं-योँ विदध्यात्ममेव ॥18॥