અધ્યાય 2
વલ્લી 3
ઊર્ધ્વમૂલો-ઽવાક્શાખ એષો-ઽશ્વત્થ-સ્સનાતનઃ।
તદેવ શુક્ર-ન્તદ્ બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે।
તસ્મિંલ્લોઁકા-શ્શ્રિતા-સ્સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન। એતદ્વૈ તત્ ॥1॥
યદિદ-ઙ્કિ-ઞ્ચ જગત્સર્વ-મ્પ્રાણ એજતિ નિસ્સૃતમ્।
મહદ્ ભયં-વઁજ્રમુદ્યતં-યઁ એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ ॥2॥
ભયાદસ્યાગ્નિસ્તપતિ ભયાત્તપતિ સૂર્યઃ।
ભયાદિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ ॥3॥
ઇહ ચેદશકદ્બોદ્ધુ-મ્પ્રાક્ શરીરસ્ય વિસ્રસઃ।
તત-સ્સર્ગેષુ લોકેષુ શરીરત્વાય કલ્પતે ॥4॥
યથા-ઽઽદર્શે તથા-ઽઽત્મનિ યથા સ્વપ્ને તથા પિતૃલોકે।
યથા-ઽપ્સુ પરીવ દદૃશે તથા ગન્ધર્વલોકે છાયાતપયોરિવ બ્રહ્મલોકે ॥5॥
ઇન્દ્રિયાણા-મ્પૃથગ્ભાવમુદયાસ્તમયૌ ચ યત્।
પૃથગુત્પદ્યમાનાના-મ્મત્વા ધીરો ન શોચતિ ॥6॥
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પર-મ્મનો મનસ-સ્સત્ત્વમુત્તમમ્।
સત્ત્વાદધિ મહાનાત્મા મહતો-ઽવ્યક્તમુત્તમમ્ ॥7॥
અવ્યક્તાત્તુ પરઃ પુરુષો વ્યાપકો-ઽલિઙ્ગ એવ ચ।
ય-ઞ્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે જન્તુરમૃતત્વ-ઞ્ચ ગચ્છતિ ॥8॥
ન સન્દૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્।
હૃદા મનીષા મનસા-ઽભિક્લૃપ્તો ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ ॥9॥
યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ।
બુદ્ધિશ્ચ ન વિચેષ્ટતે તામાહુઃ પરમા-ઙ્ગતિમ્ ॥10॥
તાં-યોઁગમિતિ મન્યન્તે સ્થિરામિન્દ્રિયધારણામ્।
અપ્રમત્તસ્તદા ભવતિ યોગો હિ પ્રભવાપ્યયૌ ॥11॥
નૈવ વાચા ન મનસા પ્રાપ્તું શક્યો ન ચક્ષુષા।
અસ્તીતિ બ્રુવતો-ઽન્યત્ર કથ-ન્તદુપલભ્યતે ॥12॥
અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યસ્તત્ત્વભાવેન ચોભયોઃ।
અસ્તીત્યેવોપલબ્ધસ્ય તત્ત્વભાવઃ પ્રસીદતિ ॥13॥
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે-ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ।
અથ મર્ત્યો-ઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે ॥14॥
યથા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે હૃદયસ્યેહ ગ્રન્થયઃ।
અથ મર્ત્યો-ઽમૃતો ભવત્યેતાવદ્ધ્યનુશાસનમ્ ॥15॥
શત-ઞ્ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્તાસા-મ્મૂર્ધાનમભિનિસ્સૃતૈકા।
તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિશ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ ॥16॥
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો-ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સન્નિવિષ્ટઃ।
તં સ્વાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેન્મુઞ્જાદિવેષીકા-ન્ધૈર્યેણ।
તં-વિઁદ્યાચ્છુક્રમમૃત-ન્તં-વિઁદ્યાચ્છુક્રમમૃતમિતિ ॥17॥
મૃત્યુપ્રોક્તા-ન્નચિકેતો-ઽથ લબ્ધ્વા વિદ્યામેતાં-યોઁગવિધિ-ઞ્ચ કૃત્સ્નમ્।
બ્રહ્મપ્રાપ્તો વિરજો-ઽભૂદ્વિમૃત્યુ રન્યો-ઽપ્યેવં-યોઁ વિદધ્યાત્મમેવ ॥18॥
Roman (IAST) Transliteration
adhyāya 2
vallī 3
ūrdhvamūlo-'vākśākha eṣo-'śvattha-ssanātanaḥ|
tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|
tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat ||1||
yadida-ṅki-ñca jagatsarva-mprāṇa ejati nissṛtam|
mahad bhayaṃ-va~jramudyataṃ-ya~ etadviduramṛtāste bhavanti ||2||
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ|
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||3||
iha cedaśakadboddhu-mprāk śarīrasya visrasaḥ|
tata-ssargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate ||4||
yathā-''darśe tathā-''tmani yathā svapne tathā pitṛloke|
yathā-'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke ||5||
indriyāṇā-mpṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat|
pṛthagutpadyamānānā-mmatvā dhīro na śocati ||6||
indriyebhyaḥ para-mmano manasa-ssattvamuttamam|
sattvādadhi mahānātmā mahato-'vyaktamuttamam ||7||
avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako-'liṅga eva ca|
ya-ñjñātvā mucyate janturamṛtatva-ñca gacchati ||8||
na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam|
hṛdā manīṣā manasā-'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ||9||
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha|
buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramā-ṅgatim ||10||
tāṃ-yo~gamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām|
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau ||11||
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā|
astīti bruvato-'nyatra katha-ntadupalabhyate ||12||
astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ|
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati ||13||
yadā sarve pramucyante kāmā ye-'sya hṛdi śritāḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||14||
yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam ||15||
śata-ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsā-mmūrdhānamabhinissṛtaikā|
tayordhvamāyannamṛtatvameti viśvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||16||
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo-'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ|
taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkā-ndhairyeṇa|
taṃ-vi~dyācchukramamṛta-ntaṃ-vi~dyācchukramamṛtamiti ||17||
mṛtyuproktā-nnaciketo-'tha labdhvā vidyāmetāṃ-yo~gavidhi-ñca kṛtsnam|
brahmaprāpto virajo-'bhūdvimṛtyu ranyo-'pyevaṃ-yo~ vidadhyātmameva ||18||
Sanskrit — Devanagari (original)
अध्याय 2
वल्ली 3
ऊर्ध्वमूलो-ऽवाक्शाख एषो-ऽश्वत्थ-स्सनातनः।
तदेव शुक्र-न्तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते।
तस्मिंल्लोँका-श्श्रिता-स्सर्वे तदु नात्येति कश्चन। एतद्वै तत् ॥1॥
यदिद-ङ्कि-ञ्च जगत्सर्व-म्प्राण एजति निस्सृतम्।
महद् भयं-वँज्रमुद्यतं-यँ एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥2॥
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥3॥
इह चेदशकद्बोद्धु-म्प्राक् शरीरस्य विस्रसः।
तत-स्सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥4॥
यथा-ऽऽदर्शे तथा-ऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके।
यथा-ऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥5॥
इन्द्रियाणा-म्पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत्।
पृथगुत्पद्यमानाना-म्मत्वा धीरो न शोचति ॥6॥
इन्द्रियेभ्यः पर-म्मनो मनस-स्सत्त्वमुत्तमम्।
सत्त्वादधि महानात्मा महतो-ऽव्यक्तमुत्तमम् ॥7॥
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको-ऽलिङ्ग एव च।
य-ञ्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्व-ञ्च गच्छति ॥8॥
न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्।
हृदा मनीषा मनसा-ऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥9॥
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमा-ङ्गतिम् ॥10॥
तां-योँगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥11॥
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा।
अस्तीति ब्रुवतो-ऽन्यत्र कथ-न्तदुपलभ्यते ॥12॥
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥13॥
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये-ऽस्य हृदि श्रिताः।
अथ मर्त्यो-ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥14॥
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः।
अथ मर्त्यो-ऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥15॥
शत-ञ्चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासा-म्मूर्धानमभिनिस्सृतैका।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विश्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥16॥
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो-ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीका-न्धैर्येण।
तं-विँद्याच्छुक्रममृत-न्तं-विँद्याच्छुक्रममृतमिति ॥17॥
मृत्युप्रोक्ता-न्नचिकेतो-ऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां-योँगविधि-ञ्च कृत्स्नम्।
ब्रह्मप्राप्तो विरजो-ऽभूद्विमृत्यु रन्यो-ऽप्येवं-योँ विदध्यात्ममेव ॥18॥
adhyāya 2
vallī 3
ūrdhvamūlo-'vākśākha eṣo-'śvattha-ssanātanaḥ|
tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|
tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat ||1||
yadida-ṅki-ñca jagatsarva-mprāṇa ejati nissṛtam|
mahad bhayaṃ-va~jramudyataṃ-ya~ etadviduramṛtāste bhavanti ||2||
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ|
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||3||
iha cedaśakadboddhu-mprāk śarīrasya visrasaḥ|
tata-ssargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate ||4||
yathā-''darśe tathā-''tmani yathā svapne tathā pitṛloke|
yathā-'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke ||5||
indriyāṇā-mpṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat|
pṛthagutpadyamānānā-mmatvā dhīro na śocati ||6||
indriyebhyaḥ para-mmano manasa-ssattvamuttamam|
sattvādadhi mahānātmā mahato-'vyaktamuttamam ||7||
avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako-'liṅga eva ca|
ya-ñjñātvā mucyate janturamṛtatva-ñca gacchati ||8||
na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam|
hṛdā manīṣā manasā-'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ||9||
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha|
buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramā-ṅgatim ||10||
tāṃ-yo~gamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām|
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau ||11||
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā|
astīti bruvato-'nyatra katha-ntadupalabhyate ||12||
astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ|
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati ||13||
yadā sarve pramucyante kāmā ye-'sya hṛdi śritāḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||14||
yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ|
atha martyo-'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam ||15||
śata-ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsā-mmūrdhānamabhinissṛtaikā|
tayordhvamāyannamṛtatvameti viśvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||16||
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo-'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ|
taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkā-ndhairyeṇa|
taṃ-vi~dyācchukramamṛta-ntaṃ-vi~dyācchukramamṛtamiti ||17||
mṛtyuproktā-nnaciketo-'tha labdhvā vidyāmetāṃ-yo~gavidhi-ñca kṛtsnam|
brahmaprāpto virajo-'bhūdvimṛtyu ranyo-'pyevaṃ-yo~ vidadhyātmameva ||18||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.