শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে বালকাণ্ডম্ ।
অথ চত্বারিংশস্সর্গঃ ।
. দেবতানাং বচশ্শ্রুত্বা ভগবান্বৈ পিতামহঃ ।
প্রত্যুবাচ সুসন্ত্রস্তান্কৃতান্তবলমোহিতান্ ॥ 1 ॥
যস্যেযং বসুধা কৃত্স্না বাসুদেবস্য ধীমতঃ ।
কাপিলং রূপমাস্থায ধারযত্যনিশং ধরাম্ ॥ 2 ॥
তস্য কোপাগ্নিনা দগ্ধা ভবিষ্যন্তি নৃপাত্মজাঃ ।
পৃথিব্যাশ্চাপি নির্ভেদোঽদৃষ্ট এব সনাতনঃ ॥ 3 ॥
সগরস্য চ পুত্রাণাং বিনাশোঽদীর্ঘজীবিনাম্ ।
পিতামহবচশ্শ্রুত্বা ত্রযস্ত্রিংশদরিন্দম ॥ 4 ॥
দেবাঃ পরমসংহৃষ্টাঃ পুনর্জগ্মুর্যথাগতম্ ।
সগরস্য চ পুত্রাণাং প্রাদুরাসীন্মহাত্মনাম্ ॥ 5 ॥
পৃথিব্যাং ভিদ্যমানাযাং নির্ঘাতসমনিস্বনঃ ।
ততো ভিত্বা মহীং সর্বে কৃত্বা চাভিপ্রদক্ষিণম্ ॥ 6 ॥
সহিতা স্সগরাস্সর্বে পিতরং বাক্যমব্রুবন্ ।
0 পরিক্রান্তা মহী সর্বা সত্ত্ববন্তশ্চ সূদিতাঃ ॥ 7 ॥
দেবদানবরক্ষাংসি পিশাচোরগকিন্নরাঃ ।
ন চ পশ্যামহেঽশ্বং তমশ্বহর্তারমেব চ ॥ 8 ॥
কিং করিষ্যাম ভদ্রং তে বুদ্ধিরত্র বিচার্যতাম্ ।
তেষাং তদ্বচনং শ্রুত্বা পুত্রাণাং রাজসত্তমঃ ॥ 9 ॥
সমন্যুরব্রবীদ্বাক্যং সগরো রঘুনন্দন ।
ভূযঃ খনত ভদ্রং বো নির্ভিদ্য বসুধাতলম্ ॥ 10 ॥
অশ্বহর্তারমাসাদ্য কৃতার্থাশ্চ নিবর্তথ ।
পিতুর্বচনমাসাদ্য সগরস্য মহাত্মনঃ ॥ 11 ॥
ষষ্টিঃ পুত্রসহস্রাণি রসাতলমভিদ্রবন্ ।
খন্যমানে ততস্তস্মিন্ দদৃশুঃ পর্বতোপমম্ ॥ 12 ॥
দিশাগজং বিরূপাক্ষং ধারযন্তং মহীতলম্ ।
সপর্বতবনাং কৃত্স্নাং পৃথিবীং রঘুনন্দন ॥ 13 ॥
শিরসা ধারযামাস বিরূপাক্ষো মহাগজঃ ।
যদা পর্বণি কাকুত্স্থ বিশ্রমার্থং মহাগজঃ ॥ 14 ॥
খেদাচ্চালযতে শীর্ষং ভূমিকম্পস্তদাভবেত্ ।
তং তে প্রদক্ষিণং কৃত্বা দিশাপালং মহাগজম্ ॥ 15 ॥
মানযন্তো হি তে রাম জগ্মুর্ভিত্ত্বা রসাতলম্ ।
ততঃ পূর্বাং দিশং ভিত্ত্বা দক্ষিণাং বিভিদুঃ পুনঃ ॥ 16 ॥
দক্ষিণস্যামপি দিশি দদৃশুস্তে মহাগজম্ ।
মহাপদ্মং মহাত্মানং সুমহত্পর্বতোপমম্ ॥ 17 ॥
শিরসা ধারযন্তং তে বিস্মযং জগ্মুরুত্তমম্ ।
ততঃ প্রদক্ষিণং কৃত্বা সগরস্য মহাত্মনঃ ॥ 18 ॥
ষষ্টিঃ পুত্রসহস্রাণি পশ্চিমাং বিভিদুর্দিশম্ ।
পশ্চিমাযামপি দিশি মহান্তমচলোপমম্ ॥ 19 ॥
দিশাগজং সৌমনসং দদৃশুস্তে মহাবলাঃ ।
তং তে প্রদক্ষিণং কৃত্বা পৃষ্ট্বা চাপি নিরামযম্ ।
খনন্ত স্সমুপক্রান্তা দিশং হৈমবতীং ততঃ ॥ 20 ॥
উত্তরস্যাং রঘুশ্রেষ্ঠ দদৃশুর্হিমপাণ্ডুরম্ ॥ 21 ॥
ভদ্রং ভদ্রেণ বপুষা ধারযন্তং মহীমিমাম্ ।
সমালভ্য তত স্সর্বে কৃত্বা চৈনং প্রদক্ষিণম্ ॥ 22 ॥
ষষ্টিঃ পুত্রসহস্রাণি বিভিদুর্বসুধাতলম্ ।
ততঃ প্রাগুত্তরাং গত্বা সাগরাঃ প্রথিতাং দিশম্ ॥ 23 ॥
রোষাদভ্যখনন্ সর্বে পৃথিবীং সগরাত্মজাঃ ।
তে তু সর্বে মহাত্মানো ভীমবেগা মহাবলাঃ ॥ 24 ॥
দদৃশুঃ কপিলং তত্র বাসুদেবং সনাতনম্ ।
হযং চ তস্য দেবস্য চরন্তমবিদূরতঃ ॥ 25 ॥
প্রহর্ষমতুলং প্রাপ্তাস্সর্বে তে রঘুনন্দন ।
তে তং হযবরং জ্ঞাত্বা ক্রোধপর্যাকুলেক্ষণাঃ ॥ 26 ॥
খনিত্রলাঙ্গলধরা নানাবৃক্ষশিলাধরাঃ ।
অভ্যধাবন্ত সঙ্ক্রুদ্ধাস্তিষ্ঠ তিষ্ঠেতি চাব্রুবন্ ॥ 27 ॥
অস্মাকং ত্বং হি তুরগং যজ্ঞীযং হৃতবানসি ।
দুর্মেধস্ত্বং হি সম্প্রাপ্তান্ বিদ্ধি নস্সগরাত্মজান্ ॥ 28 ॥
শ্রুত্বা তু বচনং তেষাং কপিলো রঘুনন্দন ।
রোষেণ মহতাঽঽবিষ্টো হুঙ্কারমকরোত্তদা ॥ 29 ॥
ততস্তেনাপ্রমেযেন কপিলেন মহাত্মনা ।
ভস্মরাশীকৃতাস্সর্বে কাকুত্স্থ সগরাত্মজাঃ ॥ 30 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে বালকাণ্ডে চত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
. devatānāṃ vacaśśrutvā bhagavānvai pitāmahaḥ |
pratyuvāca susantrastānkṛtāntabalamohitān || 1 ||
yasyeyaṃ vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ |
kāpilaṃ rūpamāsthāya dhārayatyaniśaṃ dharām || 2 ||
tasya kopāgninā dagdhā bhaviṣyanti nṛpātmajāḥ |
pṛthivyāścāpi nirbhedo'dṛṣṭa eva sanātanaḥ || 3 ||
sagarasya ca putrāṇāṃ vināśo'dīrghajīvinām |
pitāmahavacaśśrutvā trayastriṃśadarindama || 4 ||
devāḥ paramasaṃhṛṣṭāḥ punarjagmuryathāgatam |
sagarasya ca putrāṇāṃ prādurāsīnmahātmanām || 5 ||
pṛthivyāṃ bhidyamānāyāṃ nirghātasamanisvanaḥ |
tato bhitvā mahīṃ sarve kṛtvā cābhipradakṣiṇam || 6 ||
sahitā ssagarāssarve pitaraṃ vākyamabruvan |
0 parikrāntā mahī sarvā sattvavantaśca sūditāḥ || 7 ||
devadānavarakṣāṃsi piśācoragakinnarāḥ |
na ca paśyāmahe'śvaṃ tamaśvahartārameva ca || 8 ||
kiṃ kariṣyāma bhadraṃ te buddhiratra vicāryatām |
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ rājasattamaḥ || 9 ||
samanyurabravīdvākyaṃ sagaro raghunandana |
bhūyaḥ khanata bhadraṃ vo nirbhidya vasudhātalam || 10 ||
aśvahartāramāsādya kṛtārthāśca nivartatha |
piturvacanamāsādya sagarasya mahātmanaḥ || 11 ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi rasātalamabhidravan |
khanyamāne tatastasmin dadṛśuḥ parvatopamam || 12 ||
diśāgajaṃ virūpākṣaṃ dhārayantaṃ mahītalam |
saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ raghunandana || 13 ||
śirasā dhārayāmāsa virūpākṣo mahāgajaḥ |
yadā parvaṇi kākutstha viśramārthaṃ mahāgajaḥ || 14 ||
khedāccālayate śīrṣaṃ bhūmikampastadābhavet |
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā diśāpālaṃ mahāgajam || 15 ||
mānayanto hi te rāma jagmurbhittvā rasātalam |
tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ || 16 ||
dakṣiṇasyāmapi diśi dadṛśuste mahāgajam |
mahāpadmaṃ mahātmānaṃ sumahatparvatopamam || 17 ||
śirasā dhārayantaṃ te vismayaṃ jagmuruttamam |
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ || 18 ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi paścimāṃ bibhidurdiśam |
paścimāyāmapi diśi mahāntamacalopamam || 19 ||
diśāgajaṃ saumanasaṃ dadṛśuste mahābalāḥ |
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam |
khananta ssamupakrāntā diśaṃ haimavatīṃ tataḥ || 20 ||
uttarasyāṃ raghuśreṣṭha dadṛśurhimapāṇḍuram || 21 ||
bhadraṃ bhadreṇa vapuṣā dhārayantaṃ mahīmimām |
samālabhya tata ssarve kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam || 22 ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi bibhidurvasudhātalam |
tataḥ prāguttarāṃ gatvā sāgarāḥ prathitāṃ diśam || 23 ||
roṣādabhyakhanan sarve pṛthivīṃ sagarātmajāḥ |
te tu sarve mahātmāno bhīmavegā mahābalāḥ || 24 ||
dadṛśuḥ kapilaṃ tatra vāsudevaṃ sanātanam |
hayaṃ ca tasya devasya carantamavidūrataḥ || 25 ||
praharṣamatulaṃ prāptāssarve te raghunandana |
te taṃ hayavaraṃ jñātvā krodhaparyākulekṣaṇāḥ || 26 ||
khanitralāṅgaladharā nānāvṛkṣaśilādharāḥ |
abhyadhāvanta saṅkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cābruvan || 27 ||
asmākaṃ tvaṃ hi turagaṃ yajñīyaṃ hṛtavānasi |
durmedhastvaṃ hi samprāptān viddhi nassagarātmajān || 28 ||
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ kapilo raghunandana |
roṣeṇa mahatā''viṣṭo huṅkāramakarottadā || 29 ||
tatastenāprameyena kapilena mahātmanā |
bhasmarāśīkṛtāssarve kākutstha sagarātmajāḥ || 30 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।
अथ चत्वारिंशस्सर्गः ।
. देवतानां वचश्श्रुत्वा भगवान्वै पितामहः ।
प्रत्युवाच सुसन्त्रस्तान्कृतान्तबलमोहितान् ॥ 1 ॥
यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः ।
कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् ॥ 2 ॥
तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजाः ।
पृथिव्याश्चापि निर्भेदोऽदृष्ट एव सनातनः ॥ 3 ॥
सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम् ।
पितामहवचश्श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिन्दम ॥ 4 ॥
देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ।
सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम् ॥ 5 ॥
पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः ।
ततो भित्वा महीं सर्वे कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ॥ 6 ॥
सहिता स्सगरास्सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन् ।
0 परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः ॥ 7 ॥
देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नराः ।
न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च ॥ 8 ॥
किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् ।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः ॥ 9 ॥
समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन ।
भूयः खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम् ॥ 10 ॥
अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ ।
पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मनः ॥ 11 ॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन् ।
खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशुः पर्वतोपमम् ॥ 12 ॥
दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् ।
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन ॥ 13 ॥
शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागजः ।
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः ॥ 14 ॥
खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदाभवेत् ।
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् ॥ 15 ॥
मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ।
ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः ॥ 16 ॥
दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ।
महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम् ॥ 17 ॥
शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ।
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः ॥ 18 ॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ।
पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् ॥ 19 ॥
दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ।
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।
खनन्त स्समुपक्रान्ता दिशं हैमवतीं ततः ॥ 20 ॥
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् ॥ 21 ॥
भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ।
समालभ्य तत स्सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ॥ 22 ॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ।
ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् ॥ 23 ॥
रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ।
ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबलाः ॥ 24 ॥
ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ।
हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः ॥ 25 ॥
प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन ।
ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः ॥ 26 ॥
खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधराः ।
अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ॥ 27 ॥
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञीयं हृतवानसि ।
दुर्मेधस्त्वं हि सम्प्राप्तान् विद्धि नस्सगरात्मजान् ॥ 28 ॥
श्रुत्वा तु वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन ।
रोषेण महताऽऽविष्टो हुङ्कारमकरोत्तदा ॥ 29 ॥
ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना ।
भस्मराशीकृतास्सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥ 30 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
. devatānāṃ vacaśśrutvā bhagavānvai pitāmahaḥ |
pratyuvāca susantrastānkṛtāntabalamohitān || 1 ||
yasyeyaṃ vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ |
kāpilaṃ rūpamāsthāya dhārayatyaniśaṃ dharām || 2 ||
tasya kopāgninā dagdhā bhaviṣyanti nṛpātmajāḥ |
pṛthivyāścāpi nirbhedo'dṛṣṭa eva sanātanaḥ || 3 ||
sagarasya ca putrāṇāṃ vināśo'dīrghajīvinām |
pitāmahavacaśśrutvā trayastriṃśadarindama || 4 ||
devāḥ paramasaṃhṛṣṭāḥ punarjagmuryathāgatam |
sagarasya ca putrāṇāṃ prādurāsīnmahātmanām || 5 ||
pṛthivyāṃ bhidyamānāyāṃ nirghātasamanisvanaḥ |
tato bhitvā mahīṃ sarve kṛtvā cābhipradakṣiṇam || 6 ||
sahitā ssagarāssarve pitaraṃ vākyamabruvan |
0 parikrāntā mahī sarvā sattvavantaśca sūditāḥ || 7 ||
devadānavarakṣāṃsi piśācoragakinnarāḥ |
na ca paśyāmahe'śvaṃ tamaśvahartārameva ca || 8 ||
kiṃ kariṣyāma bhadraṃ te buddhiratra vicāryatām |
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ rājasattamaḥ || 9 ||
samanyurabravīdvākyaṃ sagaro raghunandana |
bhūyaḥ khanata bhadraṃ vo nirbhidya vasudhātalam || 10 ||
aśvahartāramāsādya kṛtārthāśca nivartatha |
piturvacanamāsādya sagarasya mahātmanaḥ || 11 ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi rasātalamabhidravan |
khanyamāne tatastasmin dadṛśuḥ parvatopamam || 12 ||
diśāgajaṃ virūpākṣaṃ dhārayantaṃ mahītalam |
saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ raghunandana || 13 ||
śirasā dhārayāmāsa virūpākṣo mahāgajaḥ |
yadā parvaṇi kākutstha viśramārthaṃ mahāgajaḥ || 14 ||
khedāccālayate śīrṣaṃ bhūmikampastadābhavet |
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā diśāpālaṃ mahāgajam || 15 ||
mānayanto hi te rāma jagmurbhittvā rasātalam |
tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ || 16 ||
dakṣiṇasyāmapi diśi dadṛśuste mahāgajam |
mahāpadmaṃ mahātmānaṃ sumahatparvatopamam || 17 ||
śirasā dhārayantaṃ te vismayaṃ jagmuruttamam |
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ || 18 ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi paścimāṃ bibhidurdiśam |
paścimāyāmapi diśi mahāntamacalopamam || 19 ||
diśāgajaṃ saumanasaṃ dadṛśuste mahābalāḥ |
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam |
khananta ssamupakrāntā diśaṃ haimavatīṃ tataḥ || 20 ||
uttarasyāṃ raghuśreṣṭha dadṛśurhimapāṇḍuram || 21 ||
bhadraṃ bhadreṇa vapuṣā dhārayantaṃ mahīmimām |
samālabhya tata ssarve kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam || 22 ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi bibhidurvasudhātalam |
tataḥ prāguttarāṃ gatvā sāgarāḥ prathitāṃ diśam || 23 ||
roṣādabhyakhanan sarve pṛthivīṃ sagarātmajāḥ |
te tu sarve mahātmāno bhīmavegā mahābalāḥ || 24 ||
dadṛśuḥ kapilaṃ tatra vāsudevaṃ sanātanam |
hayaṃ ca tasya devasya carantamavidūrataḥ || 25 ||
praharṣamatulaṃ prāptāssarve te raghunandana |
te taṃ hayavaraṃ jñātvā krodhaparyākulekṣaṇāḥ || 26 ||
khanitralāṅgaladharā nānāvṛkṣaśilādharāḥ |
abhyadhāvanta saṅkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cābruvan || 27 ||
asmākaṃ tvaṃ hi turagaṃ yajñīyaṃ hṛtavānasi |
durmedhastvaṃ hi samprāptān viddhi nassagarātmajān || 28 ||
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ kapilo raghunandana |
roṣeṇa mahatā''viṣṭo huṅkāramakarottadā || 29 ||
tatastenāprameyena kapilena mahātmanā |
bhasmarāśīkṛtāssarve kākutstha sagarātmajāḥ || 30 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.