శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ ఏకత్రింశదధికశతతమస్సర్గః ।
శిరస్యఞ్జలిమాధాయకైకేయ్యానన్దవర్ధనః ।
బభాషేభరతోజ్యేష్ఠంరామంసత్యపరాక్రమమ్ ॥ 1 ॥
పూజితామామికామాతాదత్తంరాజ్యమిదమ్మమ ।
తద్దదామిపునస్తుభ్యంయథాత్వమదదామమ ॥ 2 ॥
ధురమేకాకినాన్యస్తాంవృషభేణబలీయసా ।
కిశోరవద్గురుమ్భారం న వోఢుమహముత్సహే ॥ 3 ॥
వారివేగేనమహతాభిన్నస్సేతురివక్షరన్ ।
దుర్బన్ధనమిదమ్మన్యేరాజ్యచ్ఛ్రిదమసమ్వృతమ్ ॥ 4 ॥
గతిఙ్ఖరైవాశ్వస్యహంసస్యేవ చ వాయసః ।
నాన్వేతుముత్సహేరామ తవమార్గమరిన్దమ ॥ 5 ॥
యథాచారోపితోవృక్షోజాతశ్చార్న్న్తివేశనే ।
మహాంశ్చసుదురారోహోమహాస్కన్దఃప్రశాఖవాన్ ॥ 6 ॥
శీర్యేతపుష్పితోభూత్వా న ఫలానిప్రదర్శయన్ ।
తస్యనానుభవేదర్థంయస్యహేతోస్సరోపితః ॥ 7 ॥
ఏషోపమామహాబాహోత్వమర్థంవేత్తుమర్హసి ।
యద్యస్మాన్మనుజేన్ద్రత్వమ్భర్తాభృత్యాన్నశాధిహి ॥ 8 ॥
జగదద్యాభిషిక్తన్త్వామనుపశ్యతురాఘవ ।
ప్రతపన్తమివాదిత్యమ్మధ్యాహ్నేదీప్తతేజసమ్ ॥ 9 ॥
తూర్యసఙ్ఘాన్తిర్ఘోషైఃకాఞ్చీనూపురనిఃస్వనైః ।
మధురైర్గీతశబ్దైశ్చప్రతిబుధ్యస్వశేష్వ చ ॥ 10 ॥
యావదావర్తతేచక్రంయావతీ చ వసున్ధరా ।
తావత్త్వమిహలోకస్యస్వామిత్వమనువర్తయ ॥ 11 ॥
భరతస్యవచ్శ్రుత్వారామఃపరపురఞ్జయః ।
తథేతిప్రతిజగ్రాహనిషసాదాసనేశుభే ॥ 12 ॥
తతశ్శత్రుఘ్నవచనాన్నిపుణాఃశ్మశ్రువర్ధనాః ।
సుఖహస్తాఃసుశీఘ్రాశ్చరాఘవమ్పర్యవారయన్ ॥ 13 ॥
పూర్వన్తుభరతేస్నాతేలక్ష్మణే చ మహాబలే ।
సుగ్రీవేవానరేన్ద్రే చ రాక్షసేన్ద్రేవిభీషణే ॥ 14 ॥
విశోధితజటస్స్నాతశ్చిత్రమాల్యానులేపనః ।
మహార్హవసనోపేతస్తస్థౌతత్రశ్రియాజ్వలన్ ॥ 15 ॥
ప్రతికర్మ చ రామస్యకారయామాసవీర్యవాన ।
లక్ష్మణస్య చ లక్ష్మీవానిక్ష్వాకుకులవర్ధనః ॥ 16 ॥
ప్రతికర్మచసీతాయాస్సర్వాదశరథస్త్రియః ।
ఆత్మనైవతదాచక్రుర్మనస్విన్యోమనోహరమ్ ॥ 17 ॥
తతోవానరపత్నీనాంసర్వాసామేవశోభనమ్ ।
చకారయత్నాత్కౌసల్యాప్రహృష్టాపుత్రవత్సలా ॥ 18 ॥
తతః శ్శత్రుఘ్నవచనాత్సుమన్త్రోనామసారథిః ।
యోజయిత్వాభిచక్రామరథంసర్వాఙ్గశోభనమ్ ॥ 19 ॥
అర్కమణ్డలసఙ్కాశన్దివ్యన్దృష్టవారథంస్థితమ్ ।
ఆరురోహమహాబాహూరామఃపరపురంఞ్జయః ॥ 20 ॥
సుగ్రీవోహనుమాంశ్చైవమహేన్ద్రసదృశద్యుతీ ।
స్నాతౌదివ్యనిభైర్వస్త్రైర్జగ్మతుశ్శుభకుణ్డలౌ ॥ 21 ॥
సర్వాభరణజుష్టాశ్చయుయుస్తశ్శుభకుణ్డలాః ।
సుగ్రీవపత్నయఃసీతా చ ద్రష్టున్నగరముత్సుకాః ॥ 22 ॥
అయోధ్యాయాన్తుసచివారాజ్ఞోదశరథస్య చ ।
పురోహితమ్పురస్కృత్యమన్త్రయామాసురర్థవత్ ॥ 23 ॥
అశోకోవిజయశ్చైవసిద్ధార్థశ్చసమాహితాః ।
మన్త్రయన్రామవృధ్యర్థమ్బుధ్యర్థన్నగరస్య చ ॥ 24 ॥
సర్వమేవాభిషేకార్థఞ్జయార్హస్యమహాత్మనః ।
కర్తుమర్హథరామస్యయద్యన్మఙ్గలపూర్వకమ్ ॥ 25 ॥
ఇతితేమన్త్రిణస్సర్వేసన్దిశ్య చ పురోహితమ్ ।
నగరాన్నిర్యయుస్తూర్ణంరామదర్శనబుద్ధయః ॥ 26 ॥
హరియుక్తంసహస్రాక్షోరథమిన్ద్రైవానఘః ।
ప్రయయౌరథమాస్థాయరామోనగరముత్తమమ్ ॥ 27 ॥
జగ్రాహభరతోరమశీన్శత్రుఘ్నశ్చత్రమాదదే ।
లక్ష్మణోవ్యజనన్తస్యమూర్ధ్నిసమ్పర్యవీజయత్ ॥ 28 ॥
శ్వేతం చ వాలవ్యజనఞ్జగృహేపరితస్స్థితః ।
అపరఞ్చన్ద్రసఙ్కాశంరాక్షసేన్ద్రోవిభీషణః ॥ 29 ॥
ఋషిసఙ్ఘైస్తదాకాశేదేవైశ్చసమరుద్గణైః ।
స్తూయమాస్యరామస్యశుశ్రువమధురధ్వనిః ॥ 30 ॥
తతఃశత్రుఞ్జయన్నామకుఞ్జరమ్పర్వతోపమమ్ ।
ఆరురోహమహాతేజాస్సుగ్రీవఃప్లవగర్షభః ॥ 31 ॥
నవనాగసహస్రాణియయురాస్థాయవానరాః ।
మానుషంవిగ్రహఙ్కృత్వాసర్వాభరణభూషితాః ॥ 32 ॥
శఙ్ఖశబ్దప్రణాదైశ్చదున్దుభీనాం చ నిస్స్వనైః ।
ప్రయయౌపురుషవ్యాఘ్రస్తామ్పురీంహర్మ్యమాలినీమ్ ॥ 33 ॥
దదృశుస్తేసమాయాన్తంరాఘవంసపురస్సరమ్ ।
విరాజమానంవపుషారథేనాతిరథన్తదా ॥ 34 ॥
తేవర్థయిత్వాకాకుత్స్థంరామేణప్రతినన్దితాః ।
అనుజగ్ముర్మహాత్మానమ్భ్రాతృభిఃపరివారితమ్ ॥ 35 ॥
అమాత్యైర్బ్రాహ్మణైశ్చైవతథాప్రకృతిభిర్వవృతః ।
శ్రియావిరురుచేరామోనక్షత్రరివచన్ద్రమాః ॥ 36 ॥
స పురోగామిభిస్తూర్యైస్తాలస్వస్తికపాణిభిః ।
ప్రవ్యాహరద్భిర్ముదితైర్మఙ్గలానివృతోయయౌ ॥ 37 ॥
అక్షతఞ్జాతరూపం చ గావఃకన్యాస్సహద్విజాః ।
నరామోదకహస్తాశ్చరామస్యపురతోయయుః ॥ 38 ॥
సఖ్యం చ రామస్సుగ్రీవేప్రభావఞ్చానిలాత్మజే ।
వానరాణాం చ తత్కర్మహ్యాచచక్షేఽఽథమన్త్రిణామ్ ॥ 39 ॥
శ్రుత్వా చ విస్మయఞ్జగ్మురయోధ్యాపురవాసినః ।
వానరాణాం చ తతకర్మరాక్షసానాం చ తద్బలమ్ ॥ 40 ॥
విభీషణస్యసమ్యోగమాచచక్షేఽథమన్త్రిణామ్ ।
ద్యుతిమానేతదాఖ్యాయరామోవానరసమ్యుతః ॥ 41 ॥
హృష్టపుష్టజనాకీర్ణమయోధ్యామ్ప్రవివేశసః ।
తతోహ్యభ్యుచ్ఛ్రయన్పౌరాఃపతాకాశ్చగృహేగృహే ॥ 42 ॥
ఐక్ష్వాకుధ్యుషితంరమ్యమాససాదపితుర్గృహమ్ ।
అథాబ్రవీద్రాజపుత్రోభరతన్ధర్మిణాంవరమ్ ॥ 43 ॥
అర్ధోపహితయావాచామధురంరఘునన్దనః ।
పితుర్భవనమాసాద్యప్రవిశ్య చ మహాత్మనః ॥ 44 ॥
కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ కైకేయీమభివాద్య చ ।
యచ్ఛమద్భవనంశ్రేష్ఠంసాశోకవనికమ్మహత్ ॥ 45 ॥
ముక్తావైదూర్యసఙ్కీర్ణంసుగ్రీవాయనివేదయ ।
తస్యతద్వచనంశ్రుత్వాభరతస్సత్యవిక్రమః ॥ 46 ॥
హస్తేగృహీత్వాసుగ్రీవమ్ప్రవివేశతమాలయమ్ ।
తతః స్స్సైలప్రదీపాంశ్చపర్యఙ్కాస్తరణాని చ ॥ 47 ॥
గృహీత్వావివిశుఃక్షిప్రంశత్రుఘ్నేప్రచోదితాః ।
ఉవాచ చ మహాతేజాస్సుగ్రీవంరాఘవానుజః ॥ 48 ॥
అభిషేకాయరామస్యదూతానాజ్ఞాపయప్రభో ।
సౌవర్ణాన్వానరేన్ద్రాణాఞ్చతుర్ణాఞ్చతురోఘటాన్ ॥ 49 ॥
దదౌక్షిప్రంససుగ్రీవస్సర్వరత్నవిభూషితాన్ ।
యథాప్రత్యూషసమయేచతుర్ణాంసాగరామ్బసామ్ ॥ 50 ॥
పూర్ణఘటైఃప్రతీక్షధ్వన్తథాకురుతవానరాః ।
ఏవముక్తామహాత్మానోవానరావారణోపమాః ॥ 51 ॥
ఉత్పేతుర్గగనంశీఘ్రఙ్గరుడాఇవశీఘ్రగాః ।
జామ్బవాంశ్చహనూమాంశ్చవేగదర్శీ చ వానరః ॥ 52 ॥
ఋషభశ్చైవకలశాన్జలపూర్ణానథానయన్ ।
నదీశతానామ్పఞ్చానాఞ్జలఙ్కుమ్భైరుపాహరన్ ॥ 53 ॥
పూర్వాత్సముద్రాత్కలశఞ్జలపూర్ణమథానయత్ ।
సుషేణస్సత్త్వసమ్పన్నస్సర్వరత్నవిభూషితమ్ ॥ 54 ॥
ఋషభోదక్షిణాత్తూర్ణంసముద్రాజ్జలమానయత్ ।
రక్తచన్దనశాఖాభిస్సమ్వృతఙ్కాఞ్చనఙ్ఘటమ్ ॥ 55 ॥
గవయఃపశ్చిమాత్తోయమాజహారమహార్ణవాత్ ।
రత్నకుమ్భేనమహతాశీతమ్మారుతవిక్రమః ॥ 56 ॥
ఉత్తరాచ్చజలంశీఘ్రఙ్గరుడానిలవిక్రమః ।
ఆజహార స ధర్మాత్మానలఃసర్వగుణాన్వితః ॥ 57 ॥
తతస్తైర్వానరశ్రేష్ఠైరానీతమ్ప్రేక్ష్యతజ్జలమ్ ।
అభిషేకాయరామస్యశత్రుఘ్నస్సచివైస్సహ ॥ 58 ॥
పురోహితాయశ్రేష్ఠాయసుహృద్భ్యశ్చన్యవేదయత్ ।
తతస్సప్రయతోవృద్ధోవసిష్ఠోబ్రాహ్మణైఃసహ ॥ 59 ॥
రామంరత్నమయేపీఠేససీతంసన్నయవేశయత్ ।
వసిష్ఠోవామదేవశ్చజాబాలిరథకాశ్యపః ॥ 60 ॥
కాత్యాయనోసుయజ్ఞశ్చగౌతమోవిజయస్తథా ।
అభ్యషిఞ్చన్నరవ్యాఘ్రమ్ప్రసన్నేనసుగన్ధినా ॥ 61 ॥
సలిలేనసహస్రాక్షంవసవోవాసవంయథా ।
ఋగ్భిర్భ్రాహ్మణైఃపూర్వఙ్కన్యాభిర్మన్త్రిభిస్తథా ॥ 62 ॥
యోథౌశ్చైవాభ్యషిఞ్చంస్తేసమ్ప్రహృష్టాస్సనైగమైః ।
సర్వౌషధీనసైశ్చాపిదైవతైర్నభసిస్థితైః ॥ 63 ॥
చతుర్భిర్లోకపాలైశ్చసర్వైర్దేవైశ్చసఙ్గతైః ।
బ్రహ్మణానిర్మితమ్పూర్వఙ్కిరీటంరత్నశోభితమ్ ॥ 64 ॥
అభిషిక్తఃపురాయేవమనుస్తన్దీప్తతేజసమ్ ।
తస్యాన్వవాయేరాజానఃక్రమాద్యేనాభిషేచితాః ॥ 65 ॥
సభాయాంహేమక్లుప్తాయాంశోభితాయామ్మహాధనైః ।
రత్నైర్నానావిధైశ్చవచిత్రితాయాంసుశోభనైః ॥ 66 ॥
నానారత్నమయేపీఠేకల్పయిత్వాయథావిధి ।
కిరీటేనతతఃపశ్చాద్వసిష్ఠేనమహాత్మనా ॥ 67 ॥
ఋత్విగిమభగిర్భూషణైశ్చైవసమయోక్ష్యతరాఘవః ।
ఛత్రన్తస్య చ జగ్రాహశత్రఘ్నఃపాణ్డురంశుభమ్ ॥ 68 ॥
శ్వేతం చ వాలవ్యజనంసుగ్రీవోవానరేశ్వరః ।
అపరఞ్చన్ద్రసఙ్కాశంరాక్షసేన్ద్రోవిభీషణః ॥ 69 ॥
మాలాఞ్జ్వలన్తీంవపుషాకాఞ్చనీంశతపుష్కరామ్ ।
రాఘవాయదదౌవాయుర్వాసవేనప్రచోదితః ॥ 70 ॥
సర్వరత్నసమాయుక్తమ్మణిభిశ్చవిభూషితమ్ ।
ముక్తాహారన్నరేన్ద్రాయదదౌశక్రప్రచోదితః ॥ 71 ॥
ప్రజగుర్ధేవగన్ధర్వాననృతుశ్చాప్సరోగణాః ।
అభిషేకేతదర్హస్యతదారామస్యధీమతః ॥ 72 ॥
భూమిఃసస్యవతీచైవఫలవన్తశ్చపాదపాః ।
గన్ధవన్తి చ పుష్పాణిబభూవూరాఘవోత్సవే ॥ 73 ॥
సహస్రశతమశ్వానాన్ధేనూనాం చ గవాన్తథా ।
దదౌశతవృషాన్పూర్వన్ద్విజేభ్యోమనుజర్షభః ॥ 74 ॥
త్రింశత్కోటీర్హిరణ్యస్యబ్రాహ్మణేభ్యోదదౌపునః ।
నానాభరణవస్త్రాణిమహార్హాణి చ రాఘవః ॥ 75 ॥
అర్కరశ్మిప్రతీకాశాఙ్కాఞ్చనీమ్మణివిగ్రహామ్ ।
సుగ్రీవాయస్రజన్దివ్యామ్ప్రాయచ్ఛన్మనుజాధిపః ॥ 76 ॥
వైదూర్యమయచిత్రే చ మణిరత్నవిభూషితే ।
వాలిపుత్రాయధృతిమానఙ్గదాయాఙ్గదేదదౌ ॥ 77 ॥
మణిప్రవరజుష్టన్తుముక్తాహారమనుత్తమమ్ ।
సీతాయైప్రదదౌరామశ్చన్ద్రరశ్మిసమప్రభమ్ ॥ 78 ॥
అరజేవాససీదివ్యేశుభాన్యాభరణాని చ ।
అవేక్షమాణావైదేహీప్రదదౌవాయుసూనవే ॥ 79 ॥
అవముచ్యాత్మనఃకణ్ఠాద్దారఞ్జనకనన్దినీ ।
అవైక్షతహరీన్సర్వాన్భర్తారం చ ముహుర్ముహుః ॥ 80 ॥
తామిఙ్గితజ్ఞస్సమ్ప్రేక్ష్య బభాషే జనకాత్మజామ్ ।
ప్రదేహిసుభగేహారంయస్యతుష్టాసిభామిని ॥ 81 ॥
తేజోధృతిర్యశోదాక్ష్యంసామర్థ్యంవినయోనయః ।
పౌరుషంవిక్రమోబుద్ధిర్యస్మిన్నేతానిసర్వదా ॥ 82 ॥
దదౌసావాయుపుత్రాయతంహారమసితేక్షణా ।
హనూమాంస్తేనహారేణశుశుభేవానరర్షభః ॥ 83 ॥
చన్రాంశుచయగౌరేణశ్వేతాభ్రేణయథాచలః ।
తోద్వివిదమైన్ధాభ్యాన్నీలాయ చ పరన్తపః సర్వేవానరవృద్ధాశ్చయేచాన్యేవానరోత్తమాః ॥ 84 ॥
వాసోభిర్భూషణైశ్చైవయథార్హమ్ప్రతిపూజితాః ।
సర్వాన్కామగుణావనీక్ష్యప్రదదౌవసుధాధిపః ॥ 85 ॥
విభీషణోఽథసుగ్రీవోహనుమాన్జామ్బవాంస్తథా ॥ 86 ॥
సర్వేవానరముఖ్యాశ్చరామేణాక్లిష్టకర్మణా ।
యథార్హమ్పూజితాఃసర్వేకామైరత్నైశ్చపుష్కలైః ॥ 87 ॥
ప్రహృష్టమానసఃసర్వేజగ్మురేవయథాగతమ్ ।
దృష్ట్వాసర్వేమహాత్మానస్తతస్తేవానరర్షభాః ॥ 88 ॥
విసృష్టాఃపార్థివేన్ద్రేణకిష్కిన్ధాంసముపాగమన్ ।
సుగ్రీవోవానరశ్రేష్ఠో దృష్టవారామభిషేచనమ్ ॥ 89 ॥
పూజితశ్చైవరామేయకిష్కిన్ధామ్ప్రావిశత్పురీమ్ ।
విభీషణోఽపిధర్మాత్మాసహతైర్నైరృతర్షభైః ॥ 90 ॥
లబ్ధ్వాకులధనంరాజాలఙ్కామ్ప్రాయాన్ మహాయశాః ।
సరాజ్యమఖిలంశాసన్నిహతారిర్మహాయశాః ॥ 91 ॥
రాఘవఃపరమోదారశ్శశాసపరయాముదా ।
ఉవాచలక్ష్మణంరామోధర్మజ్ఞన్ధర్మవత్సలః ॥ 92 ॥
ఆతిష్ఠధర్మజ్ఞ మయాసహేమాఙ్గామ్పూర్వరాజాధ్యుషితామ్బలేన ।
తుల్యమ్మయాత్వమ్పితృభిర్ధృతాయాతాంయౌవరాజ్యేధురముద్వహస్వ ॥ 93 ॥
సర్వాత్మనాపర్యనునీయమానోయదా న సౌమిత్రిరుపైతియోగమ్ ।
నియుజ్యమానోఽపి చ యౌవరాజ్యేతతోఽభ్యషిఞ్చద్భరతమ్మహాత్మా ॥ 94 ॥
పౌణ్డరీకాశ్వమేధాభ్యాంవాజపేయేనచాసకృత్ ।
అన్యైశ్చవివిధైర్యజ్ఞైరయజత్పార్థివాత్మజః ॥ 95 ॥
రాజ్యన్దశసహస్రాణిప్రాప్యవర్షాణిరాఘవః ।
శతాశ్వమేధానాజహ్రేసదశ్వాన్ భూరిదక్షిణాన్ ॥ 96 ॥
ఆజానులమ్బిబాహుస్సమహావక్షాఃప్రతాపవాన్ ।
లక్ష్మణానుచరోరామఃశశాసపృథివీమిమామ్ ॥ 97 ॥
రాఘవశ్చాపిధర్మాత్మాప్రాప్యరాజ్యమనుత్తమమ్ ।
ఈజేబహువిధైర్యజ్ఞైససుతభ్రాతృబాన్ధవః ॥ 98 ॥
స పర్యదేవన్విధవా న చ వ్యాలకృతమ్భయమ్ ।
న వ్యాధిజమ్భయఞ్చాసీద్రామేరాజ్యమ్ప్రశాసతి ॥ 99 ॥
నిర్దస్యురభవల్లోకోనానర్థఙ్కశ్చిదస్పృశత్ ।
న చ స్మవృద్ధాబాలానామ్ప్రేతకార్యాణికుర్వతే ॥ 100 ॥
సర్వమ్ముదితమేవాసీత్సర్వోధర్మపరోఽభవత్ ।
రామమేవానుపశ్యన్తోనాభ్యహింసన్ పరస్పరమ్ ॥ 101 ॥
ఆసన్వర్షసహస్రాణితథాపుత్రసహస్రిణః ।
నిరామయావిశోకాశ్చరామేరాజ్యమ్ప్రశాసతి ॥ 102 ॥
రామోరామోరామః ఇతిప్రజానామభవన్కథాః ।
రామభూతఞ్జగదభూద్రామేరాజ్యమ్ప్రశాసతి ॥ 103 ॥
నిత్యపుష్పానిత్యఫలాన్తరవస్తత్రనిర్వ్రణాః ।
కామవర్షీ చ పర్జన్యస్సుఖస్పర్శశ్చమారుతః ॥ 104 ॥
బ్రాహ్మణాఃక్షత్రియావైశ్యాశ్శూద్రాలోభవివర్జితాః ।
స్వకర్మసుప్రవర్తన్తేతుష్టాస్స్వైరేవకర్మభిః ॥ 105 ॥
ఆసన్ప్రజాధర్మపరారామేశాసతినానృతాః ।
సర్వేలక్షణసమ్పన్నాస్సర్వేధర్మపరాయణాః ॥ 106 ॥
దశవర్షసహస్రాణిదశవర్షశతాని చ భ్రాతృభిః సహితఃశ్రీమానరామోరాజ్యమకారయత్ ।
ధన్యంయశస్యమాయుష్యంరాజ్ఞాం చ వియావహమ్ ॥ 107 ॥
ఆదికావ్యమిదఞ్చార్షమ్పురావాల్మీకినాకృతమ్ ।
పఠేధ్యఃశృణుయాల్లోకేనరఃపాపాత్ప్రముచ్యతే ॥ 108 ॥
పుత్రకామశ్చపుత్రాన్వైధనకామోధనాని చ ।
లభతేమనుజోలోకేశ్రుత్వారామాభిషేచనమ్ ॥ 109 ॥
మహీంవిజయతేరాజారిపూంశ్చాప్యధితిష్ఠతి ।
రాఘవేణయథామాతాసుమిత్రాలక్ష్మణేన చ ॥ 110 ॥
భరతేన చ కైకేయీజీవపుత్రాస్తథాస్త్రియః ।
భవిష్యన్తిసదానన్దాఃపుత్రపౌత్రసమన్వితాః ॥ 111 ॥
శ్రుత్వారామాయణమిదన్దీర్ఘమాయుశ్చవిన్దతి ।
రామస్యవిజయఞ్చైవసర్వమక్లిష్టకర్మణః ॥ 112 ॥
శృణోతి య ఇదఙ్కావ్యమ్పురావాల్మీకినాకృతమ్ ।
శ్రద్ధధానోజితక్రోధోదుర్గాణ్యతితరత్యసౌ ॥ 113 ॥
సమాగమ్యప్రవాసాన్తేరమన్తేసహబాన్ధవైః ।
శృణ్వన్తి య ఇదఙ్కావ్యమ్పురావాల్మీకినాకృతమ్ ॥ 114 ॥
తేప్రార్థితాన్వరాన్సర్వాన్ప్రాప్నువన్తీహరాఘవాత్ ।
శ్రవణేనసురాస్సర్వేప్రీయన్తేసమ్ప్రశృణ్వతామ్ ॥ 115 ॥
వినాయకాశ్చశామ్యన్తిగృహేతిష్ఠన్తియస్యవై ।
విజయేతమహీంరాజాప్రవాసీస్వస్తిమాన్భవేత్ ॥ 116 ॥
స్త్రియోరజస్వలాశ్రుత్వాపుత్రాన్సూయురనుత్తమాన్ ।
పూజయంశ్చపఠంశ్చైవమితిహాసమ్పురాతనమ్ ॥ 117 ॥
సర్వపాపైఃప్రముచ్యేతదీర్ఘమాయురవాప్నుయాత్ ।
ప్రణమ్యశిరసానిత్యంశ్రోతవ్యఙ్క్షత్రియైర్ద్విజాత్ ॥ 118 ॥
ఐశ్వర్యమ్పుత్రలాభాశ్చభవిష్యతి న సంశయః ।
రామాయణమిదఙ్కృత్స్నంశృణ్వతఃపఠతస్సదా ॥ 119 ॥
ప్రీయతేసతతంరామస్సహివిష్ణుస్సనాతనః ।
ఆదిదేవోమహాబాహుర్హరిన్నారాయణఃప్రభుః ॥ 120 ॥
సాక్షాద్రామోరఘుశ్రేష్ఠశ్శేషోలక్ష్మణౌచ్యతే ।
ఏవమేతత్పురావృత్తమాఖ్యానమ్భద్రమస్తువః ॥ 121 ॥
ప్రవ్యాహరతవిస్రబ్ధమ్బలంవిష్ణోఃప్రవర్థతామ్ ।
దేవాశ్చసర్వేతుష్యన్తిగ్రహణాచ్ఛ్రవణాత్తథా ॥ 122 ॥
రామాయణస్యశ్రవణేతుష్యన్తిపితస్సదా ।
భక్త్యారామస్యయేచేమాంసంసితామృషిణాకృతామ్ ॥ 123 ॥
యేలిఖన్తీ హ చ నరాస్తేషాంవాసస్త్రివిష్టపే ।
కుటుమ్బవృద్ధిన్ధనధాన్యవృద్ధింస్త్రియశ్చముఖ్యాస్సుఖముత్తమం చ ।
శ్రుత్వాశుభఙ్కావ్యమిదమ్మహార్థమ్ప్రాప్నోతిసర్వామ్భువిచార్థసిద్ధమ్ ॥ 124 ॥
ఆయుష్యమారోగ్యకరంయశస్యంసౌభ్రాతృకమ్బుద్ధికరంశుభం చ ।
శ్రోతవ్యమేతన్నియమేనసద్భిరాఖ్యానమోజస్కరమృద్ధికామైః ॥ 125 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే ఏకత్రింశదధికశతతమస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ekatriṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śirasyañjalimādhāyakaikeyyānandavardhanaḥ |
babhāṣebharatojyeṣṭhaṃrāmaṃsatyaparākramam || 1 ||
pūjitāmāmikāmātādattaṃrājyamidammama |
taddadāmipunastubhyaṃyathātvamadadāmama || 2 ||
dhuramekākinānyastāṃvṛṣabheṇabalīyasā |
kiśoravadgurumbhāraṃ na voḍhumahamutsahe || 3 ||
vārivegenamahatābhinnasseturivakṣaran |
durbandhanamidammanyerājyacchridamasamvṛtam || 4 ||
gatiṅkharaivāśvasyahaṃsasyeva ca vāyasaḥ |
nānvetumutsaherāma tavamārgamarindama || 5 ||
yathācāropitovṛkṣojātaścārnntiveśane |
mahāṃścasudurārohomahāskandaḥpraśākhavān || 6 ||
śīryetapuṣpitobhūtvā na phalānipradarśayan |
tasyanānubhavedarthaṃyasyahetossaropitaḥ || 7 ||
eṣopamāmahābāhotvamarthaṃvettumarhasi |
yadyasmānmanujendratvambhartābhṛtyānnaśādhihi || 8 ||
jagadadyābhiṣiktantvāmanupaśyaturāghava |
pratapantamivādityammadhyāhnedīptatejasam || 9 ||
tūryasaṅghāntirghoṣaiḥkāñcīnūpuraniḥsvanaiḥ |
madhurairgītaśabdaiścapratibudhyasvaśeṣva ca || 10 ||
yāvadāvartatecakraṃyāvatī ca vasundharā |
tāvattvamihalokasyasvāmitvamanuvartaya || 11 ||
bharatasyavacśrutvārāmaḥparapurañjayaḥ |
tathetipratijagrāhaniṣasādāsaneśubhe || 12 ||
tataśśatrughnavacanānnipuṇāḥśmaśruvardhanāḥ |
sukhahastāḥsuśīghrāścarāghavamparyavārayan || 13 ||
pūrvantubharatesnātelakṣmaṇe ca mahābale |
sugrīvevānarendre ca rākṣasendrevibhīṣaṇe || 14 ||
viśodhitajaṭassnātaścitramālyānulepanaḥ |
mahārhavasanopetastasthautatraśriyājvalan || 15 ||
pratikarma ca rāmasyakārayāmāsavīryavāna |
lakṣmaṇasya ca lakṣmīvānikṣvākukulavardhanaḥ || 16 ||
pratikarmacasītāyāssarvādaśarathastriyaḥ |
ātmanaivatadācakrurmanasvinyomanoharam || 17 ||
tatovānarapatnīnāṃsarvāsāmevaśobhanam |
cakārayatnātkausalyāprahṛṣṭāputravatsalā || 18 ||
tataḥ śśatrughnavacanātsumantronāmasārathiḥ |
yojayitvābhicakrāmarathaṃsarvāṅgaśobhanam || 19 ||
arkamaṇḍalasaṅkāśandivyandṛṣṭavārathaṃsthitam |
ārurohamahābāhūrāmaḥparapuraṃñjayaḥ || 20 ||
sugrīvohanumāṃścaivamahendrasadṛśadyutī |
snātaudivyanibhairvastrairjagmatuśśubhakuṇḍalau || 21 ||
sarvābharaṇajuṣṭāścayuyustaśśubhakuṇḍalāḥ |
sugrīvapatnayaḥsītā ca draṣṭunnagaramutsukāḥ || 22 ||
ayodhyāyāntusacivārājñodaśarathasya ca |
purohitampuraskṛtyamantrayāmāsurarthavat || 23 ||
aśokovijayaścaivasiddhārthaścasamāhitāḥ |
mantrayanrāmavṛdhyarthambudhyarthannagarasya ca || 24 ||
sarvamevābhiṣekārthañjayārhasyamahātmanaḥ |
kartumarhatharāmasyayadyanmaṅgalapūrvakam || 25 ||
ititemantriṇassarvesandiśya ca purohitam |
nagarānniryayustūrṇaṃrāmadarśanabuddhayaḥ || 26 ||
hariyuktaṃsahasrākṣorathamindraivānaghaḥ |
prayayaurathamāsthāyarāmonagaramuttamam || 27 ||
jagrāhabharatoramaśīnśatrughnaścatramādade |
lakṣmaṇovyajanantasyamūrdhnisamparyavījayat || 28 ||
śvetaṃ ca vālavyajanañjagṛheparitassthitaḥ |
aparañcandrasaṅkāśaṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 29 ||
ṛṣisaṅghaistadākāśedevaiścasamarudgaṇaiḥ |
stūyamāsyarāmasyaśuśruvamadhuradhvaniḥ || 30 ||
tataḥśatruñjayannāmakuñjaramparvatopamam |
ārurohamahātejāssugrīvaḥplavagarṣabhaḥ || 31 ||
navanāgasahasrāṇiyayurāsthāyavānarāḥ |
mānuṣaṃvigrahaṅkṛtvāsarvābharaṇabhūṣitāḥ || 32 ||
śaṅkhaśabdapraṇādaiścadundubhīnāṃ ca nissvanaiḥ |
prayayaupuruṣavyāghrastāmpurīṃharmyamālinīm || 33 ||
dadṛśustesamāyāntaṃrāghavaṃsapurassaram |
virājamānaṃvapuṣārathenātirathantadā || 34 ||
tevarthayitvākākutsthaṃrāmeṇapratinanditāḥ |
anujagmurmahātmānambhrātṛbhiḥparivāritam || 35 ||
amātyairbrāhmaṇaiścaivatathāprakṛtibhirvavṛtaḥ |
śriyāvirurucerāmonakṣatrarivacandramāḥ || 36 ||
sa purogāmibhistūryaistālasvastikapāṇibhiḥ |
pravyāharadbhirmuditairmaṅgalānivṛtoyayau || 37 ||
akṣatañjātarūpaṃ ca gāvaḥkanyāssahadvijāḥ |
narāmodakahastāścarāmasyapuratoyayuḥ || 38 ||
sakhyaṃ ca rāmassugrīveprabhāvañcānilātmaje |
vānarāṇāṃ ca tatkarmahyācacakṣe''thamantriṇām || 39 ||
śrutvā ca vismayañjagmurayodhyāpuravāsinaḥ |
vānarāṇāṃ ca tatakarmarākṣasānāṃ ca tadbalam || 40 ||
vibhīṣaṇasyasamyogamācacakṣe'thamantriṇām |
dyutimānetadākhyāyarāmovānarasamyutaḥ || 41 ||
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇamayodhyāmpraviveśasaḥ |
tatohyabhyucchrayanpaurāḥpatākāścagṛhegṛhe || 42 ||
aikṣvākudhyuṣitaṃramyamāsasādapiturgṛham |
athābravīdrājaputrobharatandharmiṇāṃvaram || 43 ||
ardhopahitayāvācāmadhuraṃraghunandanaḥ |
piturbhavanamāsādyapraviśya ca mahātmanaḥ || 44 ||
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīmabhivādya ca |
yacchamadbhavanaṃśreṣṭhaṃsāśokavanikammahat || 45 ||
muktāvaidūryasaṅkīrṇaṃsugrīvāyanivedaya |
tasyatadvacanaṃśrutvābharatassatyavikramaḥ || 46 ||
hastegṛhītvāsugrīvampraviveśatamālayam |
tataḥ sssailapradīpāṃścaparyaṅkāstaraṇāni ca || 47 ||
gṛhītvāviviśuḥkṣipraṃśatrughnepracoditāḥ |
uvāca ca mahātejāssugrīvaṃrāghavānujaḥ || 48 ||
abhiṣekāyarāmasyadūtānājñāpayaprabho |
sauvarṇānvānarendrāṇāñcaturṇāñcaturoghaṭān || 49 ||
dadaukṣipraṃsasugrīvassarvaratnavibhūṣitān |
yathāpratyūṣasamayecaturṇāṃsāgarāmbasām || 50 ||
pūrṇaghaṭaiḥpratīkṣadhvantathākurutavānarāḥ |
evamuktāmahātmānovānarāvāraṇopamāḥ || 51 ||
utpeturgaganaṃśīghraṅgaruḍāivaśīghragāḥ |
jāmbavāṃścahanūmāṃścavegadarśī ca vānaraḥ || 52 ||
ṛṣabhaścaivakalaśānjalapūrṇānathānayan |
nadīśatānāmpañcānāñjalaṅkumbhairupāharan || 53 ||
pūrvātsamudrātkalaśañjalapūrṇamathānayat |
suṣeṇassattvasampannassarvaratnavibhūṣitam || 54 ||
ṛṣabhodakṣiṇāttūrṇaṃsamudrājjalamānayat |
raktacandanaśākhābhissamvṛtaṅkāñcanaṅghaṭam || 55 ||
gavayaḥpaścimāttoyamājahāramahārṇavāt |
ratnakumbhenamahatāśītammārutavikramaḥ || 56 ||
uttarāccajalaṃśīghraṅgaruḍānilavikramaḥ |
ājahāra sa dharmātmānalaḥsarvaguṇānvitaḥ || 57 ||
tatastairvānaraśreṣṭhairānītamprekṣyatajjalam |
abhiṣekāyarāmasyaśatrughnassacivaissaha || 58 ||
purohitāyaśreṣṭhāyasuhṛdbhyaścanyavedayat |
tatassaprayatovṛddhovasiṣṭhobrāhmaṇaiḥsaha || 59 ||
rāmaṃratnamayepīṭhesasītaṃsannayaveśayat |
vasiṣṭhovāmadevaścajābālirathakāśyapaḥ || 60 ||
kātyāyanosuyajñaścagautamovijayastathā |
abhyaṣiñcannaravyāghramprasannenasugandhinā || 61 ||
salilenasahasrākṣaṃvasavovāsavaṃyathā |
ṛgbhirbhrāhmaṇaiḥpūrvaṅkanyābhirmantribhistathā || 62 ||
yothauścaivābhyaṣiñcaṃstesamprahṛṣṭāssanaigamaiḥ |
sarvauṣadhīnasaiścāpidaivatairnabhasisthitaiḥ || 63 ||
caturbhirlokapālaiścasarvairdevaiścasaṅgataiḥ |
brahmaṇānirmitampūrvaṅkirīṭaṃratnaśobhitam || 64 ||
abhiṣiktaḥpurāyevamanustandīptatejasam |
tasyānvavāyerājānaḥkramādyenābhiṣecitāḥ || 65 ||
sabhāyāṃhemakluptāyāṃśobhitāyāmmahādhanaiḥ |
ratnairnānāvidhaiścavacitritāyāṃsuśobhanaiḥ || 66 ||
nānāratnamayepīṭhekalpayitvāyathāvidhi |
kirīṭenatataḥpaścādvasiṣṭhenamahātmanā || 67 ||
ṛtvigimabhagirbhūṣaṇaiścaivasamayokṣyatarāghavaḥ |
chatrantasya ca jagrāhaśatraghnaḥpāṇḍuraṃśubham || 68 ||
śvetaṃ ca vālavyajanaṃsugrīvovānareśvaraḥ |
aparañcandrasaṅkāśaṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 69 ||
mālāñjvalantīṃvapuṣākāñcanīṃśatapuṣkarām |
rāghavāyadadauvāyurvāsavenapracoditaḥ || 70 ||
sarvaratnasamāyuktammaṇibhiścavibhūṣitam |
muktāhārannarendrāyadadauśakrapracoditaḥ || 71 ||
prajagurdhevagandharvānanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
abhiṣeketadarhasyatadārāmasyadhīmataḥ || 72 ||
bhūmiḥsasyavatīcaivaphalavantaścapādapāḥ |
gandhavanti ca puṣpāṇibabhūvūrāghavotsave || 73 ||
sahasraśatamaśvānāndhenūnāṃ ca gavāntathā |
dadauśatavṛṣānpūrvandvijebhyomanujarṣabhaḥ || 74 ||
triṃśatkoṭīrhiraṇyasyabrāhmaṇebhyodadaupunaḥ |
nānābharaṇavastrāṇimahārhāṇi ca rāghavaḥ || 75 ||
arkaraśmipratīkāśāṅkāñcanīmmaṇivigrahām |
sugrīvāyasrajandivyāmprāyacchanmanujādhipaḥ || 76 ||
vaidūryamayacitre ca maṇiratnavibhūṣite |
vāliputrāyadhṛtimānaṅgadāyāṅgadedadau || 77 ||
maṇipravarajuṣṭantumuktāhāramanuttamam |
sītāyaipradadaurāmaścandraraśmisamaprabham || 78 ||
arajevāsasīdivyeśubhānyābharaṇāni ca |
avekṣamāṇāvaidehīpradadauvāyusūnave || 79 ||
avamucyātmanaḥkaṇṭhāddārañjanakanandinī |
avaikṣataharīnsarvānbhartāraṃ ca muhurmuhuḥ || 80 ||
tāmiṅgitajñassamprekṣya babhāṣe janakātmajām |
pradehisubhagehāraṃyasyatuṣṭāsibhāmini || 81 ||
tejodhṛtiryaśodākṣyaṃsāmarthyaṃvinayonayaḥ |
pauruṣaṃvikramobuddhiryasminnetānisarvadā || 82 ||
dadausāvāyuputrāyataṃhāramasitekṣaṇā |
hanūmāṃstenahāreṇaśuśubhevānararṣabhaḥ || 83 ||
canrāṃśucayagaureṇaśvetābhreṇayathācalaḥ |
todvividamaindhābhyānnīlāya ca parantapaḥ sarvevānaravṛddhāścayecānyevānarottamāḥ || 84 ||
vāsobhirbhūṣaṇaiścaivayathārhampratipūjitāḥ |
sarvānkāmaguṇāvanīkṣyapradadauvasudhādhipaḥ || 85 ||
vibhīṣaṇo'thasugrīvohanumānjāmbavāṃstathā || 86 ||
sarvevānaramukhyāścarāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
yathārhampūjitāḥsarvekāmairatnaiścapuṣkalaiḥ || 87 ||
prahṛṣṭamānasaḥsarvejagmurevayathāgatam |
dṛṣṭvāsarvemahātmānastatastevānararṣabhāḥ || 88 ||
visṛṣṭāḥpārthivendreṇakiṣkindhāṃsamupāgaman |
sugrīvovānaraśreṣṭho dṛṣṭavārāmabhiṣecanam || 89 ||
pūjitaścaivarāmeyakiṣkindhāmprāviśatpurīm |
vibhīṣaṇo'pidharmātmāsahatairnairṛtarṣabhaiḥ || 90 ||
labdhvākuladhanaṃrājālaṅkāmprāyān mahāyaśāḥ |
sarājyamakhilaṃśāsannihatārirmahāyaśāḥ || 91 ||
rāghavaḥparamodāraśśaśāsaparayāmudā |
uvācalakṣmaṇaṃrāmodharmajñandharmavatsalaḥ || 92 ||
ātiṣṭhadharmajña mayāsahemāṅgāmpūrvarājādhyuṣitāmbalena |
tulyammayātvampitṛbhirdhṛtāyātāṃyauvarājyedhuramudvahasva || 93 ||
sarvātmanāparyanunīyamānoyadā na saumitrirupaitiyogam |
niyujyamāno'pi ca yauvarājyetato'bhyaṣiñcadbharatammahātmā || 94 ||
pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃvājapeyenacāsakṛt |
anyaiścavividhairyajñairayajatpārthivātmajaḥ || 95 ||
rājyandaśasahasrāṇiprāpyavarṣāṇirāghavaḥ |
śatāśvamedhānājahresadaśvān bhūridakṣiṇān || 96 ||
ājānulambibāhussamahāvakṣāḥpratāpavān |
lakṣmaṇānucarorāmaḥśaśāsapṛthivīmimām || 97 ||
rāghavaścāpidharmātmāprāpyarājyamanuttamam |
ījebahuvidhairyajñaisasutabhrātṛbāndhavaḥ || 98 ||
sa paryadevanvidhavā na ca vyālakṛtambhayam |
na vyādhijambhayañcāsīdrāmerājyampraśāsati || 99 ||
nirdasyurabhavallokonānarthaṅkaścidaspṛśat |
na ca smavṛddhābālānāmpretakāryāṇikurvate || 100 ||
sarvammuditamevāsītsarvodharmaparo'bhavat |
rāmamevānupaśyantonābhyahiṃsan parasparam || 101 ||
āsanvarṣasahasrāṇitathāputrasahasriṇaḥ |
nirāmayāviśokāścarāmerājyampraśāsati || 102 ||
rāmorāmorāmaḥ itiprajānāmabhavankathāḥ |
rāmabhūtañjagadabhūdrāmerājyampraśāsati || 103 ||
nityapuṣpānityaphalāntaravastatranirvraṇāḥ |
kāmavarṣī ca parjanyassukhasparśaścamārutaḥ || 104 ||
brāhmaṇāḥkṣatriyāvaiśyāśśūdrālobhavivarjitāḥ |
svakarmasupravartantetuṣṭāssvairevakarmabhiḥ || 105 ||
āsanprajādharmaparārāmeśāsatinānṛtāḥ |
sarvelakṣaṇasampannāssarvedharmaparāyaṇāḥ || 106 ||
daśavarṣasahasrāṇidaśavarṣaśatāni ca bhrātṛbhiḥ sahitaḥśrīmānarāmorājyamakārayat |
dhanyaṃyaśasyamāyuṣyaṃrājñāṃ ca viyāvaham || 107 ||
ādikāvyamidañcārṣampurāvālmīkinākṛtam |
paṭhedhyaḥśṛṇuyāllokenaraḥpāpātpramucyate || 108 ||
putrakāmaścaputrānvaidhanakāmodhanāni ca |
labhatemanujolokeśrutvārāmābhiṣecanam || 109 ||
mahīṃvijayaterājāripūṃścāpyadhitiṣṭhati |
rāghaveṇayathāmātāsumitrālakṣmaṇena ca || 110 ||
bharatena ca kaikeyījīvaputrāstathāstriyaḥ |
bhaviṣyantisadānandāḥputrapautrasamanvitāḥ || 111 ||
śrutvārāmāyaṇamidandīrghamāyuścavindati |
rāmasyavijayañcaivasarvamakliṣṭakarmaṇaḥ || 112 ||
śṛṇoti ya idaṅkāvyampurāvālmīkinākṛtam |
śraddhadhānojitakrodhodurgāṇyatitaratyasau || 113 ||
samāgamyapravāsānteramantesahabāndhavaiḥ |
śṛṇvanti ya idaṅkāvyampurāvālmīkinākṛtam || 114 ||
teprārthitānvarānsarvānprāpnuvantīharāghavāt |
śravaṇenasurāssarveprīyantesampraśṛṇvatām || 115 ||
vināyakāścaśāmyantigṛhetiṣṭhantiyasyavai |
vijayetamahīṃrājāpravāsīsvastimānbhavet || 116 ||
striyorajasvalāśrutvāputrānsūyuranuttamān |
pūjayaṃścapaṭhaṃścaivamitihāsampurātanam || 117 ||
sarvapāpaiḥpramucyetadīrghamāyuravāpnuyāt |
praṇamyaśirasānityaṃśrotavyaṅkṣatriyairdvijāt || 118 ||
aiśvaryamputralābhāścabhaviṣyati na saṃśayaḥ |
rāmāyaṇamidaṅkṛtsnaṃśṛṇvataḥpaṭhatassadā || 119 ||
prīyatesatataṃrāmassahiviṣṇussanātanaḥ |
ādidevomahābāhurharinnārāyaṇaḥprabhuḥ || 120 ||
sākṣādrāmoraghuśreṣṭhaśśeṣolakṣmaṇaucyate |
evametatpurāvṛttamākhyānambhadramastuvaḥ || 121 ||
pravyāharatavisrabdhambalaṃviṣṇoḥpravarthatām |
devāścasarvetuṣyantigrahaṇācchravaṇāttathā || 122 ||
rāmāyaṇasyaśravaṇetuṣyantipitassadā |
bhaktyārāmasyayecemāṃsaṃsitāmṛṣiṇākṛtām || 123 ||
yelikhantī ha ca narāsteṣāṃvāsastriviṣṭape |
kuṭumbavṛddhindhanadhānyavṛddhiṃstriyaścamukhyāssukhamuttamaṃ ca |
śrutvāśubhaṅkāvyamidammahārthamprāpnotisarvāmbhuvicārthasiddham || 124 ||
āyuṣyamārogyakaraṃyaśasyaṃsaubhrātṛkambuddhikaraṃśubhaṃ ca |
śrotavyametanniyamenasadbhirākhyānamojaskaramṛddhikāmaiḥ || 125 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekatriṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ एकत्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ।
शिरस्यञ्जलिमाधायकैकेय्यानन्दवर्धनः ।
बभाषेभरतोज्येष्ठंरामंसत्यपराक्रमम् ॥ 1 ॥
पूजितामामिकामातादत्तंराज्यमिदम्मम ।
तद्ददामिपुनस्तुभ्यंयथात्वमददामम ॥ 2 ॥
धुरमेकाकिनान्यस्तांवृषभेणबलीयसा ।
किशोरवद्गुरुम्भारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ 3 ॥
वारिवेगेनमहताभिन्नस्सेतुरिवक्षरन् ।
दुर्बन्धनमिदम्मन्येराज्यच्छ्रिदमसम्वृतम् ॥ 4 ॥
गतिङ्खरैवाश्वस्यहंसस्येव च वायसः ।
नान्वेतुमुत्सहेराम तवमार्गमरिन्दम ॥ 5 ॥
यथाचारोपितोवृक्षोजातश्चार्न्न्तिवेशने ।
महांश्चसुदुरारोहोमहास्कन्दःप्रशाखवान् ॥ 6 ॥
शीर्येतपुष्पितोभूत्वा न फलानिप्रदर्शयन् ।
तस्यनानुभवेदर्थंयस्यहेतोस्सरोपितः ॥ 7 ॥
एषोपमामहाबाहोत्वमर्थंवेत्तुमर्हसि ।
यद्यस्मान्मनुजेन्द्रत्वम्भर्ताभृत्यान्नशाधिहि ॥ 8 ॥
जगदद्याभिषिक्तन्त्वामनुपश्यतुराघव ।
प्रतपन्तमिवादित्यम्मध्याह्नेदीप्ततेजसम् ॥ 9 ॥
तूर्यसङ्घान्तिर्घोषैःकाञ्चीनूपुरनिःस्वनैः ।
मधुरैर्गीतशब्दैश्चप्रतिबुध्यस्वशेष्व च ॥ 10 ॥
यावदावर्ततेचक्रंयावती च वसुन्धरा ।
तावत्त्वमिहलोकस्यस्वामित्वमनुवर्तय ॥ 11 ॥
भरतस्यवच्श्रुत्वारामःपरपुरञ्जयः ।
तथेतिप्रतिजग्राहनिषसादासनेशुभे ॥ 12 ॥
ततश्शत्रुघ्नवचनान्निपुणाःश्मश्रुवर्धनाः ।
सुखहस्ताःसुशीघ्राश्चराघवम्पर्यवारयन् ॥ 13 ॥
पूर्वन्तुभरतेस्नातेलक्ष्मणे च महाबले ।
सुग्रीवेवानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रेविभीषणे ॥ 14 ॥
विशोधितजटस्स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
महार्हवसनोपेतस्तस्थौतत्रश्रियाज्वलन् ॥ 15 ॥
प्रतिकर्म च रामस्यकारयामासवीर्यवान ।
लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ 16 ॥
प्रतिकर्मचसीतायास्सर्वादशरथस्त्रियः ।
आत्मनैवतदाचक्रुर्मनस्विन्योमनोहरम् ॥ 17 ॥
ततोवानरपत्नीनांसर्वासामेवशोभनम् ।
चकारयत्नात्कौसल्याप्रहृष्टापुत्रवत्सला ॥ 18 ॥
ततः श्शत्रुघ्नवचनात्सुमन्त्रोनामसारथिः ।
योजयित्वाभिचक्रामरथंसर्वाङ्गशोभनम् ॥ 19 ॥
अर्कमण्डलसङ्काशन्दिव्यन्दृष्टवारथंस्थितम् ।
आरुरोहमहाबाहूरामःपरपुरंञ्जयः ॥ 20 ॥
सुग्रीवोहनुमांश्चैवमहेन्द्रसदृशद्युती ।
स्नातौदिव्यनिभैर्वस्त्रैर्जग्मतुश्शुभकुण्डलौ ॥ 21 ॥
सर्वाभरणजुष्टाश्चयुयुस्तश्शुभकुण्डलाः ।
सुग्रीवपत्नयःसीता च द्रष्टुन्नगरमुत्सुकाः ॥ 22 ॥
अयोध्यायान्तुसचिवाराज्ञोदशरथस्य च ।
पुरोहितम्पुरस्कृत्यमन्त्रयामासुरर्थवत् ॥ 23 ॥
अशोकोविजयश्चैवसिद्धार्थश्चसमाहिताः ।
मन्त्रयन्रामवृध्यर्थम्बुध्यर्थन्नगरस्य च ॥ 24 ॥
सर्वमेवाभिषेकार्थञ्जयार्हस्यमहात्मनः ।
कर्तुमर्हथरामस्ययद्यन्मङ्गलपूर्वकम् ॥ 25 ॥
इतितेमन्त्रिणस्सर्वेसन्दिश्य च पुरोहितम् ।
नगरान्निर्ययुस्तूर्णंरामदर्शनबुद्धयः ॥ 26 ॥
हरियुक्तंसहस्राक्षोरथमिन्द्रैवानघः ।
प्रययौरथमास्थायरामोनगरमुत्तमम् ॥ 27 ॥
जग्राहभरतोरमशीन्शत्रुघ्नश्चत्रमाददे ।
लक्ष्मणोव्यजनन्तस्यमूर्ध्निसम्पर्यवीजयत् ॥ 28 ॥
श्वेतं च वालव्यजनञ्जगृहेपरितस्स्थितः ।
अपरञ्चन्द्रसङ्काशंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ॥ 29 ॥
ऋषिसङ्घैस्तदाकाशेदेवैश्चसमरुद्गणैः ।
स्तूयमास्यरामस्यशुश्रुवमधुरध्वनिः ॥ 30 ॥
ततःशत्रुञ्जयन्नामकुञ्जरम्पर्वतोपमम् ।
आरुरोहमहातेजास्सुग्रीवःप्लवगर्षभः ॥ 31 ॥
नवनागसहस्राणिययुरास्थायवानराः ।
मानुषंविग्रहङ्कृत्वासर्वाभरणभूषिताः ॥ 32 ॥
शङ्खशब्दप्रणादैश्चदुन्दुभीनां च निस्स्वनैः ।
प्रययौपुरुषव्याघ्रस्ताम्पुरींहर्म्यमालिनीम् ॥ 33 ॥
ददृशुस्तेसमायान्तंराघवंसपुरस्सरम् ।
विराजमानंवपुषारथेनातिरथन्तदा ॥ 34 ॥
तेवर्थयित्वाकाकुत्स्थंरामेणप्रतिनन्दिताः ।
अनुजग्मुर्महात्मानम्भ्रातृभिःपरिवारितम् ॥ 35 ॥
अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैवतथाप्रकृतिभिर्ववृतः ।
श्रियाविरुरुचेरामोनक्षत्ररिवचन्द्रमाः ॥ 36 ॥
स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः ।
प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानिवृतोययौ ॥ 37 ॥
अक्षतञ्जातरूपं च गावःकन्यास्सहद्विजाः ।
नरामोदकहस्ताश्चरामस्यपुरतोययुः ॥ 38 ॥
सख्यं च रामस्सुग्रीवेप्रभावञ्चानिलात्मजे ।
वानराणां च तत्कर्मह्याचचक्षेऽऽथमन्त्रिणाम् ॥ 39 ॥
श्रुत्वा च विस्मयञ्जग्मुरयोध्यापुरवासिनः ।
वानराणां च ततकर्मराक्षसानां च तद्बलम् ॥ 40 ॥
विभीषणस्यसम्योगमाचचक्षेऽथमन्त्रिणाम् ।
द्युतिमानेतदाख्यायरामोवानरसम्युतः ॥ 41 ॥
हृष्टपुष्टजनाकीर्णमयोध्याम्प्रविवेशसः ।
ततोह्यभ्युच्छ्रयन्पौराःपताकाश्चगृहेगृहे ॥ 42 ॥
ऐक्ष्वाकुध्युषितंरम्यमाससादपितुर्गृहम् ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रोभरतन्धर्मिणांवरम् ॥ 43 ॥
अर्धोपहितयावाचामधुरंरघुनन्दनः ।
पितुर्भवनमासाद्यप्रविश्य च महात्मनः ॥ 44 ॥
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीमभिवाद्य च ।
यच्छमद्भवनंश्रेष्ठंसाशोकवनिकम्महत् ॥ 45 ॥
मुक्तावैदूर्यसङ्कीर्णंसुग्रीवायनिवेदय ।
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाभरतस्सत्यविक्रमः ॥ 46 ॥
हस्तेगृहीत्वासुग्रीवम्प्रविवेशतमालयम् ।
ततः स्स्सैलप्रदीपांश्चपर्यङ्कास्तरणानि च ॥ 47 ॥
गृहीत्वाविविशुःक्षिप्रंशत्रुघ्नेप्रचोदिताः ।
उवाच च महातेजास्सुग्रीवंराघवानुजः ॥ 48 ॥
अभिषेकायरामस्यदूतानाज्ञापयप्रभो ।
सौवर्णान्वानरेन्द्राणाञ्चतुर्णाञ्चतुरोघटान् ॥ 49 ॥
ददौक्षिप्रंससुग्रीवस्सर्वरत्नविभूषितान् ।
यथाप्रत्यूषसमयेचतुर्णांसागराम्बसाम् ॥ 50 ॥
पूर्णघटैःप्रतीक्षध्वन्तथाकुरुतवानराः ।
एवमुक्तामहात्मानोवानरावारणोपमाः ॥ 51 ॥
उत्पेतुर्गगनंशीघ्रङ्गरुडाइवशीघ्रगाः ।
जाम्बवांश्चहनूमांश्चवेगदर्शी च वानरः ॥ 52 ॥
ऋषभश्चैवकलशान्जलपूर्णानथानयन् ।
नदीशतानाम्पञ्चानाञ्जलङ्कुम्भैरुपाहरन् ॥ 53 ॥
पूर्वात्समुद्रात्कलशञ्जलपूर्णमथानयत् ।
सुषेणस्सत्त्वसम्पन्नस्सर्वरत्नविभूषितम् ॥ 54 ॥
ऋषभोदक्षिणात्तूर्णंसमुद्राज्जलमानयत् ।
रक्तचन्दनशाखाभिस्सम्वृतङ्काञ्चनङ्घटम् ॥ 55 ॥
गवयःपश्चिमात्तोयमाजहारमहार्णवात् ।
रत्नकुम्भेनमहताशीतम्मारुतविक्रमः ॥ 56 ॥
उत्तराच्चजलंशीघ्रङ्गरुडानिलविक्रमः ।
आजहार स धर्मात्मानलःसर्वगुणान्वितः ॥ 57 ॥
ततस्तैर्वानरश्रेष्ठैरानीतम्प्रेक्ष्यतज्जलम् ।
अभिषेकायरामस्यशत्रुघ्नस्सचिवैस्सह ॥ 58 ॥
पुरोहितायश्रेष्ठायसुहृद्भ्यश्चन्यवेदयत् ।
ततस्सप्रयतोवृद्धोवसिष्ठोब्राह्मणैःसह ॥ 59 ॥
रामंरत्नमयेपीठेससीतंसन्नयवेशयत् ।
वसिष्ठोवामदेवश्चजाबालिरथकाश्यपः ॥ 60 ॥
कात्यायनोसुयज्ञश्चगौतमोविजयस्तथा ।
अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रम्प्रसन्नेनसुगन्धिना ॥ 61 ॥
सलिलेनसहस्राक्षंवसवोवासवंयथा ।
ऋग्भिर्भ्राह्मणैःपूर्वङ्कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ॥ 62 ॥
योथौश्चैवाभ्यषिञ्चंस्तेसम्प्रहृष्टास्सनैगमैः ।
सर्वौषधीनसैश्चापिदैवतैर्नभसिस्थितैः ॥ 63 ॥
चतुर्भिर्लोकपालैश्चसर्वैर्देवैश्चसङ्गतैः ।
ब्रह्मणानिर्मितम्पूर्वङ्किरीटंरत्नशोभितम् ॥ 64 ॥
अभिषिक्तःपुरायेवमनुस्तन्दीप्ततेजसम् ।
तस्यान्ववायेराजानःक्रमाद्येनाभिषेचिताः ॥ 65 ॥
सभायांहेमक्लुप्तायांशोभितायाम्महाधनैः ।
रत्नैर्नानाविधैश्चवचित्रितायांसुशोभनैः ॥ 66 ॥
नानारत्नमयेपीठेकल्पयित्वायथाविधि ।
किरीटेनततःपश्चाद्वसिष्ठेनमहात्मना ॥ 67 ॥
ऋत्विगिमभगिर्भूषणैश्चैवसमयोक्ष्यतराघवः ।
छत्रन्तस्य च जग्राहशत्रघ्नःपाण्डुरंशुभम् ॥ 68 ॥
श्वेतं च वालव्यजनंसुग्रीवोवानरेश्वरः ।
अपरञ्चन्द्रसङ्काशंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ॥ 69 ॥
मालाञ्ज्वलन्तींवपुषाकाञ्चनींशतपुष्कराम् ।
राघवायददौवायुर्वासवेनप्रचोदितः ॥ 70 ॥
सर्वरत्नसमायुक्तम्मणिभिश्चविभूषितम् ।
मुक्ताहारन्नरेन्द्रायददौशक्रप्रचोदितः ॥ 71 ॥
प्रजगुर्धेवगन्धर्वाननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
अभिषेकेतदर्हस्यतदारामस्यधीमतः ॥ 72 ॥
भूमिःसस्यवतीचैवफलवन्तश्चपादपाः ।
गन्धवन्ति च पुष्पाणिबभूवूराघवोत्सवे ॥ 73 ॥
सहस्रशतमश्वानान्धेनूनां च गवान्तथा ।
ददौशतवृषान्पूर्वन्द्विजेभ्योमनुजर्षभः ॥ 74 ॥
त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्यब्राह्मणेभ्योददौपुनः ।
नानाभरणवस्त्राणिमहार्हाणि च राघवः ॥ 75 ॥
अर्करश्मिप्रतीकाशाङ्काञ्चनीम्मणिविग्रहाम् ।
सुग्रीवायस्रजन्दिव्याम्प्रायच्छन्मनुजाधिपः ॥ 76 ॥
वैदूर्यमयचित्रे च मणिरत्नविभूषिते ।
वालिपुत्रायधृतिमानङ्गदायाङ्गदेददौ ॥ 77 ॥
मणिप्रवरजुष्टन्तुमुक्ताहारमनुत्तमम् ।
सीतायैप्रददौरामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ॥ 78 ॥
अरजेवाससीदिव्येशुभान्याभरणानि च ।
अवेक्षमाणावैदेहीप्रददौवायुसूनवे ॥ 79 ॥
अवमुच्यात्मनःकण्ठाद्दारञ्जनकनन्दिनी ।
अवैक्षतहरीन्सर्वान्भर्तारं च मुहुर्मुहुः ॥ 80 ॥
तामिङ्गितज्ञस्सम्प्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् ।
प्रदेहिसुभगेहारंयस्यतुष्टासिभामिनि ॥ 81 ॥
तेजोधृतिर्यशोदाक्ष्यंसामर्थ्यंविनयोनयः ।
पौरुषंविक्रमोबुद्धिर्यस्मिन्नेतानिसर्वदा ॥ 82 ॥
ददौसावायुपुत्रायतंहारमसितेक्षणा ।
हनूमांस्तेनहारेणशुशुभेवानरर्षभः ॥ 83 ॥
चन्रांशुचयगौरेणश्वेताभ्रेणयथाचलः ।
तोद्विविदमैन्धाभ्यान्नीलाय च परन्तपः सर्वेवानरवृद्धाश्चयेचान्येवानरोत्तमाः ॥ 84 ॥
वासोभिर्भूषणैश्चैवयथार्हम्प्रतिपूजिताः ।
सर्वान्कामगुणावनीक्ष्यप्रददौवसुधाधिपः ॥ 85 ॥
विभीषणोऽथसुग्रीवोहनुमान्जाम्बवांस्तथा ॥ 86 ॥
सर्वेवानरमुख्याश्चरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
यथार्हम्पूजिताःसर्वेकामैरत्नैश्चपुष्कलैः ॥ 87 ॥
प्रहृष्टमानसःसर्वेजग्मुरेवयथागतम् ।
दृष्ट्वासर्वेमहात्मानस्ततस्तेवानरर्षभाः ॥ 88 ॥
विसृष्टाःपार्थिवेन्द्रेणकिष्किन्धांसमुपागमन् ।
सुग्रीवोवानरश्रेष्ठो दृष्टवारामभिषेचनम् ॥ 89 ॥
पूजितश्चैवरामेयकिष्किन्धाम्प्राविशत्पुरीम् ।
विभीषणोऽपिधर्मात्मासहतैर्नैरृतर्षभैः ॥ 90 ॥
लब्ध्वाकुलधनंराजालङ्काम्प्रायान् महायशाः ।
सराज्यमखिलंशासन्निहतारिर्महायशाः ॥ 91 ॥
राघवःपरमोदारश्शशासपरयामुदा ।
उवाचलक्ष्मणंरामोधर्मज्ञन्धर्मवत्सलः ॥ 92 ॥
आतिष्ठधर्मज्ञ मयासहेमाङ्गाम्पूर्वराजाध्युषिताम्बलेन ।
तुल्यम्मयात्वम्पितृभिर्धृतायातांयौवराज्येधुरमुद्वहस्व ॥ 93 ॥
सर्वात्मनापर्यनुनीयमानोयदा न सौमित्रिरुपैतियोगम् ।
नियुज्यमानोऽपि च यौवराज्येततोऽभ्यषिञ्चद्भरतम्महात्मा ॥ 94 ॥
पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यांवाजपेयेनचासकृत् ।
अन्यैश्चविविधैर्यज्ञैरयजत्पार्थिवात्मजः ॥ 95 ॥
राज्यन्दशसहस्राणिप्राप्यवर्षाणिराघवः ।
शताश्वमेधानाजह्रेसदश्वान् भूरिदक्षिणान् ॥ 96 ॥
आजानुलम्बिबाहुस्समहावक्षाःप्रतापवान् ।
लक्ष्मणानुचरोरामःशशासपृथिवीमिमाम् ॥ 97 ॥
राघवश्चापिधर्मात्माप्राप्यराज्यमनुत्तमम् ।
ईजेबहुविधैर्यज्ञैससुतभ्रातृबान्धवः ॥ 98 ॥
स पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतम्भयम् ।
न व्याधिजम्भयञ्चासीद्रामेराज्यम्प्रशासति ॥ 99 ॥
निर्दस्युरभवल्लोकोनानर्थङ्कश्चिदस्पृशत् ।
न च स्मवृद्धाबालानाम्प्रेतकार्याणिकुर्वते ॥ 100 ॥
सर्वम्मुदितमेवासीत्सर्वोधर्मपरोऽभवत् ।
राममेवानुपश्यन्तोनाभ्यहिंसन् परस्परम् ॥ 101 ॥
आसन्वर्षसहस्राणितथापुत्रसहस्रिणः ।
निरामयाविशोकाश्चरामेराज्यम्प्रशासति ॥ 102 ॥
रामोरामोरामः इतिप्रजानामभवन्कथाः ।
रामभूतञ्जगदभूद्रामेराज्यम्प्रशासति ॥ 103 ॥
नित्यपुष्पानित्यफलान्तरवस्तत्रनिर्व्रणाः ।
कामवर्षी च पर्जन्यस्सुखस्पर्शश्चमारुतः ॥ 104 ॥
ब्राह्मणाःक्षत्रियावैश्याश्शूद्रालोभविवर्जिताः ।
स्वकर्मसुप्रवर्तन्तेतुष्टास्स्वैरेवकर्मभिः ॥ 105 ॥
आसन्प्रजाधर्मपरारामेशासतिनानृताः ।
सर्वेलक्षणसम्पन्नास्सर्वेधर्मपरायणाः ॥ 106 ॥
दशवर्षसहस्राणिदशवर्षशतानि च भ्रातृभिः सहितःश्रीमानरामोराज्यमकारयत् ।
धन्यंयशस्यमायुष्यंराज्ञां च वियावहम् ॥ 107 ॥
आदिकाव्यमिदञ्चार्षम्पुरावाल्मीकिनाकृतम् ।
पठेध्यःशृणुयाल्लोकेनरःपापात्प्रमुच्यते ॥ 108 ॥
पुत्रकामश्चपुत्रान्वैधनकामोधनानि च ।
लभतेमनुजोलोकेश्रुत्वारामाभिषेचनम् ॥ 109 ॥
महींविजयतेराजारिपूंश्चाप्यधितिष्ठति ।
राघवेणयथामातासुमित्रालक्ष्मणेन च ॥ 110 ॥
भरतेन च कैकेयीजीवपुत्रास्तथास्त्रियः ।
भविष्यन्तिसदानन्दाःपुत्रपौत्रसमन्विताः ॥ 111 ॥
श्रुत्वारामायणमिदन्दीर्घमायुश्चविन्दति ।
रामस्यविजयञ्चैवसर्वमक्लिष्टकर्मणः ॥ 112 ॥
शृणोति य इदङ्काव्यम्पुरावाल्मीकिनाकृतम् ।
श्रद्धधानोजितक्रोधोदुर्गाण्यतितरत्यसौ ॥ 113 ॥
समागम्यप्रवासान्तेरमन्तेसहबान्धवैः ।
शृण्वन्ति य इदङ्काव्यम्पुरावाल्मीकिनाकृतम् ॥ 114 ॥
तेप्रार्थितान्वरान्सर्वान्प्राप्नुवन्तीहराघवात् ।
श्रवणेनसुरास्सर्वेप्रीयन्तेसम्प्रशृण्वताम् ॥ 115 ॥
विनायकाश्चशाम्यन्तिगृहेतिष्ठन्तियस्यवै ।
विजयेतमहींराजाप्रवासीस्वस्तिमान्भवेत् ॥ 116 ॥
स्त्रियोरजस्वलाश्रुत्वापुत्रान्सूयुरनुत्तमान् ।
पूजयंश्चपठंश्चैवमितिहासम्पुरातनम् ॥ 117 ॥
सर्वपापैःप्रमुच्येतदीर्घमायुरवाप्नुयात् ।
प्रणम्यशिरसानित्यंश्रोतव्यङ्क्षत्रियैर्द्विजात् ॥ 118 ॥
ऐश्वर्यम्पुत्रलाभाश्चभविष्यति न संशयः ।
रामायणमिदङ्कृत्स्नंशृण्वतःपठतस्सदा ॥ 119 ॥
प्रीयतेसततंरामस्सहिविष्णुस्सनातनः ।
आदिदेवोमहाबाहुर्हरिन्नारायणःप्रभुः ॥ 120 ॥
साक्षाद्रामोरघुश्रेष्ठश्शेषोलक्ष्मणौच्यते ।
एवमेतत्पुरावृत्तमाख्यानम्भद्रमस्तुवः ॥ 121 ॥
प्रव्याहरतविस्रब्धम्बलंविष्णोःप्रवर्थताम् ।
देवाश्चसर्वेतुष्यन्तिग्रहणाच्छ्रवणात्तथा ॥ 122 ॥
रामायणस्यश्रवणेतुष्यन्तिपितस्सदा ।
भक्त्यारामस्ययेचेमांसंसितामृषिणाकृताम् ॥ 123 ॥
येलिखन्ती ह च नरास्तेषांवासस्त्रिविष्टपे ।
कुटुम्बवृद्धिन्धनधान्यवृद्धिंस्त्रियश्चमुख्यास्सुखमुत्तमं च ।
श्रुत्वाशुभङ्काव्यमिदम्महार्थम्प्राप्नोतिसर्वाम्भुविचार्थसिद्धम् ॥ 124 ॥
आयुष्यमारोग्यकरंयशस्यंसौभ्रातृकम्बुद्धिकरंशुभं च ।
श्रोतव्यमेतन्नियमेनसद्भिराख्यानमोजस्करमृद्धिकामैः ॥ 125 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकत्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ekatriṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śirasyañjalimādhāyakaikeyyānandavardhanaḥ |
babhāṣebharatojyeṣṭhaṃrāmaṃsatyaparākramam || 1 ||
pūjitāmāmikāmātādattaṃrājyamidammama |
taddadāmipunastubhyaṃyathātvamadadāmama || 2 ||
dhuramekākinānyastāṃvṛṣabheṇabalīyasā |
kiśoravadgurumbhāraṃ na voḍhumahamutsahe || 3 ||
vārivegenamahatābhinnasseturivakṣaran |
durbandhanamidammanyerājyacchridamasamvṛtam || 4 ||
gatiṅkharaivāśvasyahaṃsasyeva ca vāyasaḥ |
nānvetumutsaherāma tavamārgamarindama || 5 ||
yathācāropitovṛkṣojātaścārnntiveśane |
mahāṃścasudurārohomahāskandaḥpraśākhavān || 6 ||
śīryetapuṣpitobhūtvā na phalānipradarśayan |
tasyanānubhavedarthaṃyasyahetossaropitaḥ || 7 ||
eṣopamāmahābāhotvamarthaṃvettumarhasi |
yadyasmānmanujendratvambhartābhṛtyānnaśādhihi || 8 ||
jagadadyābhiṣiktantvāmanupaśyaturāghava |
pratapantamivādityammadhyāhnedīptatejasam || 9 ||
tūryasaṅghāntirghoṣaiḥkāñcīnūpuraniḥsvanaiḥ |
madhurairgītaśabdaiścapratibudhyasvaśeṣva ca || 10 ||
yāvadāvartatecakraṃyāvatī ca vasundharā |
tāvattvamihalokasyasvāmitvamanuvartaya || 11 ||
bharatasyavacśrutvārāmaḥparapurañjayaḥ |
tathetipratijagrāhaniṣasādāsaneśubhe || 12 ||
tataśśatrughnavacanānnipuṇāḥśmaśruvardhanāḥ |
sukhahastāḥsuśīghrāścarāghavamparyavārayan || 13 ||
pūrvantubharatesnātelakṣmaṇe ca mahābale |
sugrīvevānarendre ca rākṣasendrevibhīṣaṇe || 14 ||
viśodhitajaṭassnātaścitramālyānulepanaḥ |
mahārhavasanopetastasthautatraśriyājvalan || 15 ||
pratikarma ca rāmasyakārayāmāsavīryavāna |
lakṣmaṇasya ca lakṣmīvānikṣvākukulavardhanaḥ || 16 ||
pratikarmacasītāyāssarvādaśarathastriyaḥ |
ātmanaivatadācakrurmanasvinyomanoharam || 17 ||
tatovānarapatnīnāṃsarvāsāmevaśobhanam |
cakārayatnātkausalyāprahṛṣṭāputravatsalā || 18 ||
tataḥ śśatrughnavacanātsumantronāmasārathiḥ |
yojayitvābhicakrāmarathaṃsarvāṅgaśobhanam || 19 ||
arkamaṇḍalasaṅkāśandivyandṛṣṭavārathaṃsthitam |
ārurohamahābāhūrāmaḥparapuraṃñjayaḥ || 20 ||
sugrīvohanumāṃścaivamahendrasadṛśadyutī |
snātaudivyanibhairvastrairjagmatuśśubhakuṇḍalau || 21 ||
sarvābharaṇajuṣṭāścayuyustaśśubhakuṇḍalāḥ |
sugrīvapatnayaḥsītā ca draṣṭunnagaramutsukāḥ || 22 ||
ayodhyāyāntusacivārājñodaśarathasya ca |
purohitampuraskṛtyamantrayāmāsurarthavat || 23 ||
aśokovijayaścaivasiddhārthaścasamāhitāḥ |
mantrayanrāmavṛdhyarthambudhyarthannagarasya ca || 24 ||
sarvamevābhiṣekārthañjayārhasyamahātmanaḥ |
kartumarhatharāmasyayadyanmaṅgalapūrvakam || 25 ||
ititemantriṇassarvesandiśya ca purohitam |
nagarānniryayustūrṇaṃrāmadarśanabuddhayaḥ || 26 ||
hariyuktaṃsahasrākṣorathamindraivānaghaḥ |
prayayaurathamāsthāyarāmonagaramuttamam || 27 ||
jagrāhabharatoramaśīnśatrughnaścatramādade |
lakṣmaṇovyajanantasyamūrdhnisamparyavījayat || 28 ||
śvetaṃ ca vālavyajanañjagṛheparitassthitaḥ |
aparañcandrasaṅkāśaṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 29 ||
ṛṣisaṅghaistadākāśedevaiścasamarudgaṇaiḥ |
stūyamāsyarāmasyaśuśruvamadhuradhvaniḥ || 30 ||
tataḥśatruñjayannāmakuñjaramparvatopamam |
ārurohamahātejāssugrīvaḥplavagarṣabhaḥ || 31 ||
navanāgasahasrāṇiyayurāsthāyavānarāḥ |
mānuṣaṃvigrahaṅkṛtvāsarvābharaṇabhūṣitāḥ || 32 ||
śaṅkhaśabdapraṇādaiścadundubhīnāṃ ca nissvanaiḥ |
prayayaupuruṣavyāghrastāmpurīṃharmyamālinīm || 33 ||
dadṛśustesamāyāntaṃrāghavaṃsapurassaram |
virājamānaṃvapuṣārathenātirathantadā || 34 ||
tevarthayitvākākutsthaṃrāmeṇapratinanditāḥ |
anujagmurmahātmānambhrātṛbhiḥparivāritam || 35 ||
amātyairbrāhmaṇaiścaivatathāprakṛtibhirvavṛtaḥ |
śriyāvirurucerāmonakṣatrarivacandramāḥ || 36 ||
sa purogāmibhistūryaistālasvastikapāṇibhiḥ |
pravyāharadbhirmuditairmaṅgalānivṛtoyayau || 37 ||
akṣatañjātarūpaṃ ca gāvaḥkanyāssahadvijāḥ |
narāmodakahastāścarāmasyapuratoyayuḥ || 38 ||
sakhyaṃ ca rāmassugrīveprabhāvañcānilātmaje |
vānarāṇāṃ ca tatkarmahyācacakṣe''thamantriṇām || 39 ||
śrutvā ca vismayañjagmurayodhyāpuravāsinaḥ |
vānarāṇāṃ ca tatakarmarākṣasānāṃ ca tadbalam || 40 ||
vibhīṣaṇasyasamyogamācacakṣe'thamantriṇām |
dyutimānetadākhyāyarāmovānarasamyutaḥ || 41 ||
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇamayodhyāmpraviveśasaḥ |
tatohyabhyucchrayanpaurāḥpatākāścagṛhegṛhe || 42 ||
aikṣvākudhyuṣitaṃramyamāsasādapiturgṛham |
athābravīdrājaputrobharatandharmiṇāṃvaram || 43 ||
ardhopahitayāvācāmadhuraṃraghunandanaḥ |
piturbhavanamāsādyapraviśya ca mahātmanaḥ || 44 ||
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīmabhivādya ca |
yacchamadbhavanaṃśreṣṭhaṃsāśokavanikammahat || 45 ||
muktāvaidūryasaṅkīrṇaṃsugrīvāyanivedaya |
tasyatadvacanaṃśrutvābharatassatyavikramaḥ || 46 ||
hastegṛhītvāsugrīvampraviveśatamālayam |
tataḥ sssailapradīpāṃścaparyaṅkāstaraṇāni ca || 47 ||
gṛhītvāviviśuḥkṣipraṃśatrughnepracoditāḥ |
uvāca ca mahātejāssugrīvaṃrāghavānujaḥ || 48 ||
abhiṣekāyarāmasyadūtānājñāpayaprabho |
sauvarṇānvānarendrāṇāñcaturṇāñcaturoghaṭān || 49 ||
dadaukṣipraṃsasugrīvassarvaratnavibhūṣitān |
yathāpratyūṣasamayecaturṇāṃsāgarāmbasām || 50 ||
pūrṇaghaṭaiḥpratīkṣadhvantathākurutavānarāḥ |
evamuktāmahātmānovānarāvāraṇopamāḥ || 51 ||
utpeturgaganaṃśīghraṅgaruḍāivaśīghragāḥ |
jāmbavāṃścahanūmāṃścavegadarśī ca vānaraḥ || 52 ||
ṛṣabhaścaivakalaśānjalapūrṇānathānayan |
nadīśatānāmpañcānāñjalaṅkumbhairupāharan || 53 ||
pūrvātsamudrātkalaśañjalapūrṇamathānayat |
suṣeṇassattvasampannassarvaratnavibhūṣitam || 54 ||
ṛṣabhodakṣiṇāttūrṇaṃsamudrājjalamānayat |
raktacandanaśākhābhissamvṛtaṅkāñcanaṅghaṭam || 55 ||
gavayaḥpaścimāttoyamājahāramahārṇavāt |
ratnakumbhenamahatāśītammārutavikramaḥ || 56 ||
uttarāccajalaṃśīghraṅgaruḍānilavikramaḥ |
ājahāra sa dharmātmānalaḥsarvaguṇānvitaḥ || 57 ||
tatastairvānaraśreṣṭhairānītamprekṣyatajjalam |
abhiṣekāyarāmasyaśatrughnassacivaissaha || 58 ||
purohitāyaśreṣṭhāyasuhṛdbhyaścanyavedayat |
tatassaprayatovṛddhovasiṣṭhobrāhmaṇaiḥsaha || 59 ||
rāmaṃratnamayepīṭhesasītaṃsannayaveśayat |
vasiṣṭhovāmadevaścajābālirathakāśyapaḥ || 60 ||
kātyāyanosuyajñaścagautamovijayastathā |
abhyaṣiñcannaravyāghramprasannenasugandhinā || 61 ||
salilenasahasrākṣaṃvasavovāsavaṃyathā |
ṛgbhirbhrāhmaṇaiḥpūrvaṅkanyābhirmantribhistathā || 62 ||
yothauścaivābhyaṣiñcaṃstesamprahṛṣṭāssanaigamaiḥ |
sarvauṣadhīnasaiścāpidaivatairnabhasisthitaiḥ || 63 ||
caturbhirlokapālaiścasarvairdevaiścasaṅgataiḥ |
brahmaṇānirmitampūrvaṅkirīṭaṃratnaśobhitam || 64 ||
abhiṣiktaḥpurāyevamanustandīptatejasam |
tasyānvavāyerājānaḥkramādyenābhiṣecitāḥ || 65 ||
sabhāyāṃhemakluptāyāṃśobhitāyāmmahādhanaiḥ |
ratnairnānāvidhaiścavacitritāyāṃsuśobhanaiḥ || 66 ||
nānāratnamayepīṭhekalpayitvāyathāvidhi |
kirīṭenatataḥpaścādvasiṣṭhenamahātmanā || 67 ||
ṛtvigimabhagirbhūṣaṇaiścaivasamayokṣyatarāghavaḥ |
chatrantasya ca jagrāhaśatraghnaḥpāṇḍuraṃśubham || 68 ||
śvetaṃ ca vālavyajanaṃsugrīvovānareśvaraḥ |
aparañcandrasaṅkāśaṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 69 ||
mālāñjvalantīṃvapuṣākāñcanīṃśatapuṣkarām |
rāghavāyadadauvāyurvāsavenapracoditaḥ || 70 ||
sarvaratnasamāyuktammaṇibhiścavibhūṣitam |
muktāhārannarendrāyadadauśakrapracoditaḥ || 71 ||
prajagurdhevagandharvānanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
abhiṣeketadarhasyatadārāmasyadhīmataḥ || 72 ||
bhūmiḥsasyavatīcaivaphalavantaścapādapāḥ |
gandhavanti ca puṣpāṇibabhūvūrāghavotsave || 73 ||
sahasraśatamaśvānāndhenūnāṃ ca gavāntathā |
dadauśatavṛṣānpūrvandvijebhyomanujarṣabhaḥ || 74 ||
triṃśatkoṭīrhiraṇyasyabrāhmaṇebhyodadaupunaḥ |
nānābharaṇavastrāṇimahārhāṇi ca rāghavaḥ || 75 ||
arkaraśmipratīkāśāṅkāñcanīmmaṇivigrahām |
sugrīvāyasrajandivyāmprāyacchanmanujādhipaḥ || 76 ||
vaidūryamayacitre ca maṇiratnavibhūṣite |
vāliputrāyadhṛtimānaṅgadāyāṅgadedadau || 77 ||
maṇipravarajuṣṭantumuktāhāramanuttamam |
sītāyaipradadaurāmaścandraraśmisamaprabham || 78 ||
arajevāsasīdivyeśubhānyābharaṇāni ca |
avekṣamāṇāvaidehīpradadauvāyusūnave || 79 ||
avamucyātmanaḥkaṇṭhāddārañjanakanandinī |
avaikṣataharīnsarvānbhartāraṃ ca muhurmuhuḥ || 80 ||
tāmiṅgitajñassamprekṣya babhāṣe janakātmajām |
pradehisubhagehāraṃyasyatuṣṭāsibhāmini || 81 ||
tejodhṛtiryaśodākṣyaṃsāmarthyaṃvinayonayaḥ |
pauruṣaṃvikramobuddhiryasminnetānisarvadā || 82 ||
dadausāvāyuputrāyataṃhāramasitekṣaṇā |
hanūmāṃstenahāreṇaśuśubhevānararṣabhaḥ || 83 ||
canrāṃśucayagaureṇaśvetābhreṇayathācalaḥ |
todvividamaindhābhyānnīlāya ca parantapaḥ sarvevānaravṛddhāścayecānyevānarottamāḥ || 84 ||
vāsobhirbhūṣaṇaiścaivayathārhampratipūjitāḥ |
sarvānkāmaguṇāvanīkṣyapradadauvasudhādhipaḥ || 85 ||
vibhīṣaṇo'thasugrīvohanumānjāmbavāṃstathā || 86 ||
sarvevānaramukhyāścarāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
yathārhampūjitāḥsarvekāmairatnaiścapuṣkalaiḥ || 87 ||
prahṛṣṭamānasaḥsarvejagmurevayathāgatam |
dṛṣṭvāsarvemahātmānastatastevānararṣabhāḥ || 88 ||
visṛṣṭāḥpārthivendreṇakiṣkindhāṃsamupāgaman |
sugrīvovānaraśreṣṭho dṛṣṭavārāmabhiṣecanam || 89 ||
pūjitaścaivarāmeyakiṣkindhāmprāviśatpurīm |
vibhīṣaṇo'pidharmātmāsahatairnairṛtarṣabhaiḥ || 90 ||
labdhvākuladhanaṃrājālaṅkāmprāyān mahāyaśāḥ |
sarājyamakhilaṃśāsannihatārirmahāyaśāḥ || 91 ||
rāghavaḥparamodāraśśaśāsaparayāmudā |
uvācalakṣmaṇaṃrāmodharmajñandharmavatsalaḥ || 92 ||
ātiṣṭhadharmajña mayāsahemāṅgāmpūrvarājādhyuṣitāmbalena |
tulyammayātvampitṛbhirdhṛtāyātāṃyauvarājyedhuramudvahasva || 93 ||
sarvātmanāparyanunīyamānoyadā na saumitrirupaitiyogam |
niyujyamāno'pi ca yauvarājyetato'bhyaṣiñcadbharatammahātmā || 94 ||
pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃvājapeyenacāsakṛt |
anyaiścavividhairyajñairayajatpārthivātmajaḥ || 95 ||
rājyandaśasahasrāṇiprāpyavarṣāṇirāghavaḥ |
śatāśvamedhānājahresadaśvān bhūridakṣiṇān || 96 ||
ājānulambibāhussamahāvakṣāḥpratāpavān |
lakṣmaṇānucarorāmaḥśaśāsapṛthivīmimām || 97 ||
rāghavaścāpidharmātmāprāpyarājyamanuttamam |
ījebahuvidhairyajñaisasutabhrātṛbāndhavaḥ || 98 ||
sa paryadevanvidhavā na ca vyālakṛtambhayam |
na vyādhijambhayañcāsīdrāmerājyampraśāsati || 99 ||
nirdasyurabhavallokonānarthaṅkaścidaspṛśat |
na ca smavṛddhābālānāmpretakāryāṇikurvate || 100 ||
sarvammuditamevāsītsarvodharmaparo'bhavat |
rāmamevānupaśyantonābhyahiṃsan parasparam || 101 ||
āsanvarṣasahasrāṇitathāputrasahasriṇaḥ |
nirāmayāviśokāścarāmerājyampraśāsati || 102 ||
rāmorāmorāmaḥ itiprajānāmabhavankathāḥ |
rāmabhūtañjagadabhūdrāmerājyampraśāsati || 103 ||
nityapuṣpānityaphalāntaravastatranirvraṇāḥ |
kāmavarṣī ca parjanyassukhasparśaścamārutaḥ || 104 ||
brāhmaṇāḥkṣatriyāvaiśyāśśūdrālobhavivarjitāḥ |
svakarmasupravartantetuṣṭāssvairevakarmabhiḥ || 105 ||
āsanprajādharmaparārāmeśāsatinānṛtāḥ |
sarvelakṣaṇasampannāssarvedharmaparāyaṇāḥ || 106 ||
daśavarṣasahasrāṇidaśavarṣaśatāni ca bhrātṛbhiḥ sahitaḥśrīmānarāmorājyamakārayat |
dhanyaṃyaśasyamāyuṣyaṃrājñāṃ ca viyāvaham || 107 ||
ādikāvyamidañcārṣampurāvālmīkinākṛtam |
paṭhedhyaḥśṛṇuyāllokenaraḥpāpātpramucyate || 108 ||
putrakāmaścaputrānvaidhanakāmodhanāni ca |
labhatemanujolokeśrutvārāmābhiṣecanam || 109 ||
mahīṃvijayaterājāripūṃścāpyadhitiṣṭhati |
rāghaveṇayathāmātāsumitrālakṣmaṇena ca || 110 ||
bharatena ca kaikeyījīvaputrāstathāstriyaḥ |
bhaviṣyantisadānandāḥputrapautrasamanvitāḥ || 111 ||
śrutvārāmāyaṇamidandīrghamāyuścavindati |
rāmasyavijayañcaivasarvamakliṣṭakarmaṇaḥ || 112 ||
śṛṇoti ya idaṅkāvyampurāvālmīkinākṛtam |
śraddhadhānojitakrodhodurgāṇyatitaratyasau || 113 ||
samāgamyapravāsānteramantesahabāndhavaiḥ |
śṛṇvanti ya idaṅkāvyampurāvālmīkinākṛtam || 114 ||
teprārthitānvarānsarvānprāpnuvantīharāghavāt |
śravaṇenasurāssarveprīyantesampraśṛṇvatām || 115 ||
vināyakāścaśāmyantigṛhetiṣṭhantiyasyavai |
vijayetamahīṃrājāpravāsīsvastimānbhavet || 116 ||
striyorajasvalāśrutvāputrānsūyuranuttamān |
pūjayaṃścapaṭhaṃścaivamitihāsampurātanam || 117 ||
sarvapāpaiḥpramucyetadīrghamāyuravāpnuyāt |
praṇamyaśirasānityaṃśrotavyaṅkṣatriyairdvijāt || 118 ||
aiśvaryamputralābhāścabhaviṣyati na saṃśayaḥ |
rāmāyaṇamidaṅkṛtsnaṃśṛṇvataḥpaṭhatassadā || 119 ||
prīyatesatataṃrāmassahiviṣṇussanātanaḥ |
ādidevomahābāhurharinnārāyaṇaḥprabhuḥ || 120 ||
sākṣādrāmoraghuśreṣṭhaśśeṣolakṣmaṇaucyate |
evametatpurāvṛttamākhyānambhadramastuvaḥ || 121 ||
pravyāharatavisrabdhambalaṃviṣṇoḥpravarthatām |
devāścasarvetuṣyantigrahaṇācchravaṇāttathā || 122 ||
rāmāyaṇasyaśravaṇetuṣyantipitassadā |
bhaktyārāmasyayecemāṃsaṃsitāmṛṣiṇākṛtām || 123 ||
yelikhantī ha ca narāsteṣāṃvāsastriviṣṭape |
kuṭumbavṛddhindhanadhānyavṛddhiṃstriyaścamukhyāssukhamuttamaṃ ca |
śrutvāśubhaṅkāvyamidammahārthamprāpnotisarvāmbhuvicārthasiddham || 124 ||
āyuṣyamārogyakaraṃyaśasyaṃsaubhrātṛkambuddhikaraṃśubhaṃ ca |
śrotavyametanniyamenasadbhirākhyānamojaskaramṛddhikāmaiḥ || 125 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekatriṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.