5.15 Sundarakanda - Panchadasha Sargah — Sinhala Script

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ සුන්දරකාණ්ඩම් .

අථ පඤ්චදශස්සර්ගඃ .

ස වීක්ෂමාණස්තත්රස්ථෝ මාර්ගමාණශ්ච මෛථිලීම් .

අවේක්ෂමාණශ්ච මහීං සර්වාං තාමන්වවෛක්ෂත .. 1 ..

සන්තානකලතාභිශ්ච පාදපෛරුපශෝභිතාම් .

දිව්යගන්ධරසෝපේතාං සර්වතස්සමලඞ්කෘතාම් .. 2 ..

තාං ස නන්දනසඞ්කාශාං මෘගපක්ෂිභිරාවෘතාම් .

හර්ම්යප්රාසාදසම්බාධාං කෝකිලාකුලනිස්ස්වනාම් .. 3 ..

කාඤ්චනෝත්පලපද්මාභිර්වාපීභිරුපශෝභිතාම් .

බහ්වාසනකුථෝපේතාං බහුභූමිගෘහායුතාම් .. 4 ..

සර්වර්තුකුසුමෛ රම්යාං ඵලවද්භිශ්ච පාදපෛඃ .

පුෂ්පිතානාමශෝකානාං ශ්රියා සූර්යෝදයප්රභාම් .. 5 ..

ප්රදීප්තාමිව තත්රස්ථෝ මාරුතිස්සමුදෛක්ෂත .

නිෂ්පත්රශාඛාං විහගෛඃ ක්රියමාණාමිවාසකෘත් .. 6 ..

විනිෂ්පතද්භිඃ ශතශශ්චිත්රෛඃ පුෂ්පාවතංසකෛඃ .

ආමූලපුෂ්පනිචිතෛරශෝකෛශ්ශෝකනාශනෛඃ .. 7 ..

පුෂ්පභාරාතිභාරෛශ්ච ස්පෘශද්භිරිව මේදිනීම් .

කර්ණිකාරෛඃ කුසුමිතෛඃ කිංශුකෛශ්ච සුපුෂ්පිතෛඃ .. 8 ..

ස දේශඃ ප්රභයා තේෂාං ප්රදීප්ත ඉව සර්වතඃ .

පුන්නාගාස්සප්තපර්ණාශ්ච චම්පකෝද්දාලකාස්තථා .. 9 ..

විවෘද්ධමූලා බහවශ්ශෝභන්තේ ස්ම සුපුෂ්පිතාඃ .

ශාතකුම්භනිභාඃ කේචිත්කේචිදග්නිශිඛෝපමාඃ .. 10 ..

නීලාඤ්ජනනිභාඃ කේචිත්තත්රාශෝකාස්සහස්රශඃ .

නන්දනං විවිධෝද්යානං චිත්රං චෛත්රරථං යථා .. 11 ..

අතිවෘත්තමිවාචින්ත්යං දිව්යං රම්යං ශ්රියා වෘතම් .

විතීයමිව චාකාශං පුෂ්පජ්යෝතිර්ගණායුතම් .. 12 ..

පුෂ්පරත්නශතෛශ්චිත්රං ද්විතීයං සාගරං යථා .

සර්වර්තුපුෂ්පෛර්නිචිතං පාදපෛර්මධුගන්ධිභිඃ .. 13 ..

නානානිනාදෛරුද්යානං රම්යං මෘගගණෛර්ද්විජෛඃ .

අනේකගන්ධප්රවහං පුණ්යගන්ධං මනෝරමම් .. 14 ..

ශෛලේන්ද්රමිව ගන්ධාඪ්යං ද්විතීයං ගන්ධමාදනම් .

අශෝකවනිකායාං තු තස්යාං වානරපුඞ්ගවඃ .. 15 ..

ස දදර්ශාවිදූරස්ථං චෛත්යප්රාසාදමුච්ඡ්රිතම් .

මථ්යේ ස්තම්භසහස්රේණ ස්ථිතං කෛලාසපාණ්ඩුරම් .. 16 ..

ප්රවාලකෘතසෝපානං තප්තකාඤ්චනවේදිකම් .

මුෂ්ණන්තමිව චක්ෂූංෂි ද්යෝතමානමිව ශ්රියා .. 17 ..

විමලං ප්රාංශුභාවත්වාදුල්ලිඛන්තමිවාම්බරම් .

තතෝ මලිනසංවීතාං රාක්ෂසීභිස්සමාවෘතාම් .. 18 ..

උපවාසකෘශාං දීනාං නිශ්ශ්වසන්තීං පුනඃ පුනඃ .

දදර්ශ ශුක්ලපක්ෂාදෞ චන්ද්රරේඛාමිවාමලාම් .. 19 ..

මන්දප්රඛ්යායමානේන රූපේණ රුචිරප්රභාම් .

පිනද්ධාං ධූමජාලේන ශිඛාමිව විභාවසෝඃ .. 20 ..

පීතේනෛකේන සංවීතාං ක්ලිෂ්ටේනෝත්තමවාසසා .

සපඞ්කාමනලඞ්කාරාං විපද්මාමිව පද්මිනීම් .. 21 ..

ව්රීඩිතාං දුඃඛසන්තප්තාං පරිම්ලානාං තපස්විනීම් .

ග්රහේණාඞ්ගාරකේණේව පීඩිතාමිව රෝහිණීම් .. 22 ..

අශ්රුපූර්ණමුඛීං දීනාං කෘශාමනශනේන ච .

ශෝකධ්යානපරාං දීනාං නිත්යං දුඃඛපරායණාම් .. 23 ..

ප්රියං ජනමපශ්යන්තීං පශ්යන්තීං රාක්ෂසීගණම් .

ස්වගණේන මෘගීං හීනාං ශ්වගණාභිවෘතාමිව .. 24 ..

නීලනාගාභයා වේණ්යා ජඝනං ගතයෛකයා .

නීලයා නීරදාපායේ වනරාජ්යා මහීමිව .. 25 ..

සුඛාර්හාං දුඃඛසන්තප්තාං ව්යසනානාමකෝවිදාම් .

තාං සමීක්ෂ්ය විශාලාක්ෂීමධිකං මලිනාං කෘශාම් .. 26 ..

තර්කයාමාස සීතේති කාරණෛරුපපාදිභිඃ .

හ්රියමාණා තදා තේන රක්ෂසා කාමරූපිණා .. 27 ..

යථාරූපා හි දෘෂ්ටා වෛ තථාරූපේයමඞ්ගනා .

පූර්ණචන්ද්රානනාං සුභ්රූං චාරුවෘත්තපයෝධරාම් .. 28 ..

කුර්වතීං ප්රභයාදේවීං සර්වා විතිමිරා දිශඃ .

තාං නීලකේශීං බිම්බෝෂ්ඨීං සුමධ්යාං සුප්රතිෂ්ඨිතාම් .. 29 ..

සීතාං පද්මපලාශාක්ෂීං මන්මථස්ය රතිං යථා .

ඉෂ්ටාං සර්වස්ය ජගතඃ පූර්ණචන්ද්රප්රභාමිව .. 30 ..

භූමෞ සුතනුමාසීනාං නියතාමිව තාපසීම් .

නිඃශ්වාසබහුලාං භීරුං භුජගේන්ද්රවධූමිව .. 31 ..

ශෝකජාලේන මහතා විතතේන න රාජතීම් .

සංසක්තාං ධූමජාලේන ශිඛාමිව විභාවසෝඃ .. 32 ..

තාං ස්මෘතීමිව සන්දිග්ධාමෘද්ධිං නිපතිතාමිව .

විහතාමිව ච ශ්රද්ධාමාශාං ප්රතිහතාමිව .. 33 ..

සෝපසර්ගාං යථා සිද්ධිං බුද්ධිං සකලුෂාමිව .

අභූතේනාපවාදේන කීර්තිං නිපතිතාමිව .. 34 ..

රාමෝපරෝධව්යථිතාං රක්ෂෝහරණකර්ශිතාම් .

අබලාං මෘගශාබාක්ෂීං වීක්ෂමාණාං තතස්තතඃ .. 35 ..

බාෂ්පාම්බුපරිපූර්ණේන කෘෂ්ණවක්රාක්ෂිපක්ෂ්මණා .

වදනේනාප්රසන්නේන නිඃශ්වසන්තීං පුනඃ පුනඃ .. 36 ..

මලපඞ්කධරාං දීනාං මණ්ඩනාර්හාමමණ්ඩිතාම් .

ප්රභාං නක්ෂත්රරාජස්ය කාලමේඝෛරිවාවෘතාම් .. 37 ..

තස්ය සන්දිදිහේ බුද්ධිර්මුහුඃ සීතාං නිරීක්ෂ්ය තු .

ආම්නායානාමයෝගේන විද්යාං ප්රශිථිලාමිව .. 38 ..

දුඃඛේන බුබුධේ සීතාං හනුමානනලඞ්කෘතාම් .

සංස්කාරේණ යථා හීනාං වාචමර්ථාන්තරං ගතාම් .. 39 ..

තාං සමීක්ෂය විශාලාක්ෂීං රාජපුත්රීමනින්දිතාම් .

තර්කයාමාස සීතේති කාරණෛරුපපාදිභිඃ .. 40 ..

වෛදේහ්යා යානි චාඞ්ගේෂු තදා රාමෝ(අ)න්වකීර්තයත් .

තාන්යාභරණජාලානි ගාත්රශෝභීන්යලක්ෂයත් .. 41 ..

සුකෘතෞ කර්ණවේෂ්ටෞ ච ශ්වදංෂ්ට්රෞ ච සුසංස්ථිතෞ .

මණිවිද්රුමචිත්රාණි හස්තේෂ්වාභරණානි ච .. 42 ..

ශ්යාමානි චිරයුක්තත්වාත්තථා සංස්ථානවන්ති ච .

තාන්යෛවේතානි මන්යේ(අ)හං යානි රාමෝ(අ)න්වකීර්තයත් .. 43 ..

තත්ර යාන්යවහීනානි තාන්යහං නෝපලක්ෂයේ .

යාන්යස්යා නාවහීනානි තානීමානි න සංශයඃ .. 44 ..

පීතං කනකපට්ටාභං ස්රස්තං තද්වසනං ශුභම් .

උත්තරීයං නගාසක්තං තදා දෘෂ්ටං ප්ලවඞ්ගමෛඃ .. 45 ..

භූෂණානි ච මුඛ්යානි දෘෂ්ටානි ධරණීතලේ .

අනයෛවාපවිද්ධානි ස්වනවන්ති මහාන්ති ච .. 46 ..

ඉදං චිරගෘහීතත්වාද්වසනං ක්ලිෂ්ටවත්තරම් .

තථා(අ)පි නූනං තද්වර්ණං තථා ශ්රීමද්යථේතරත් .. 47 ..

ඉයං කනකවර්ණාඞ්ගී රාමස්ය මහිෂී ප්රියා .

ප්රණෂ්ටාපි සතී යා(අ)ස්ය මනසෝ න ප්රණශ්යති .. 48 ..

ඉයං සා යත්කෘතේ රාමශ්චතුර්භිඃ පරිතප්යතේ .

කාරුණ්යේනානෘශංස්යේන ශෝකේන මදනේන ච .. 49 ..

ස්ත්රී ප්රණෂ්ටේති කාරුණ්යාදාශ්රිතේත්යානෘශංස්යතඃ .

පත්නී නෂ්ටේති ශෝකේන ප්රියේති මදනේන ච .. 50 ..

අස්යා දේව්යා යථා රූපමඞ්ගප්රත්යඞ්ගසෞෂ්ඨවම් .

රාමස්ය ච යථා රූපං තස්යේයමසිතේක්ෂණා .. 51 ..

අස්යා දේව්යා මනස්තස්මිංස්තස්ය චාස්යාං ප්රතිෂ්ඨිතම් .

තේනේයං ස ච ධර්මාත්මා මුහූර්තමපි ජීවති .. 52 ..

දුෂ්කරං කෘතවාන්රාමෝ හීනෝ යදනයා ප්රභුඃ .

ධාරයත්යාත්මනෝ දේහං න ශෝකේනාවසීදති .. 53 ..

දුෂ්කරං කුරුතේ රාමෝ ය ඉමාං මත්තකාශිනීම් .

සීතාං විනා මහාබාහුර්මුහූර්තමපි ජීවති .. 54 ..

ඒවං සීතාං තදා දෘෂ්ට්වා හෘෂ්ටඃ පවනසම්භවඃ .

ජගාම මනසා රාමං ප්රශශංස ච තං ප්රභුම් .. 55 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ සුන්දරකාණ්ඩේ පඤ්චදශස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha pañcadaśassargaḥ |

sa vīkṣamāṇastatrastho mārgamāṇaśca maithilīm |

avekṣamāṇaśca mahīṃ sarvāṃ tāmanvavaikṣata || 1 ||

santānakalatābhiśca pādapairupaśobhitām |

divyagandharasopetāṃ sarvatassamalaṅkṛtām || 2 ||

tāṃ sa nandanasaṅkāśāṃ mṛgapakṣibhirāvṛtām |

harmyaprāsādasambādhāṃ kokilākulanissvanām || 3 ||

kāñcanotpalapadmābhirvāpībhirupaśobhitām |

bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām || 4 ||

sarvartukusumai ramyāṃ phalavadbhiśca pādapaiḥ |

puṣpitānāmaśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām || 5 ||

pradīptāmiva tatrastho mārutissamudaikṣata |

niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇāmivāsakṛt || 6 ||

viniṣpatadbhiḥ śataśaścitraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ |

āmūlapuṣpanicitairaśokaiśśokanāśanaiḥ || 7 ||

puṣpabhārātibhāraiśca spṛśadbhiriva medinīm |

karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiśca supuṣpitaiḥ || 8 ||

sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ |

punnāgāssaptaparṇāśca campakoddālakāstathā || 9 ||

vivṛddhamūlā bahavaśśobhante sma supuṣpitāḥ |

śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ || 10 ||

nīlāñjananibhāḥ kecittatrāśokāssahasraśaḥ |

nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā || 11 ||

ativṛttamivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam |

vitīyamiva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam || 12 ||

puṣparatnaśataiścitraṃ dvitīyaṃ sāgaraṃ yathā |

sarvartupuṣpairnicitaṃ pādapairmadhugandhibhiḥ || 13 ||

nānāninādairudyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇairdvijaiḥ |

anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam || 14 ||

śailendramiva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam |

aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṅgavaḥ || 15 ||

sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādamucchritam |

mathye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram || 16 ||

pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam |

muṣṇantamiva cakṣūṃṣi dyotamānamiva śriyā || 17 ||

vimalaṃ prāṃśubhāvatvādullikhantamivāmbaram |

tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhissamāvṛtām || 18 ||

upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niśśvasantīṃ punaḥ punaḥ |

dadarśa śuklapakṣādau candrarekhāmivāmalām || 19 ||

mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām |

pinaddhāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ || 20 ||

pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā |

sapaṅkāmanalaṅkārāṃ vipadmāmiva padminīm || 21 ||

vrīḍitāṃ duḥkhasantaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm |

graheṇāṅgārakeṇeva pīḍitāmiva rohiṇīm || 22 ||

aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśāmanaśanena ca |

śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām || 23 ||

priyaṃ janamapaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam |

svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtāmiva || 24 ||

nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā |

nīlayā nīradāpāye vanarājyā mahīmiva || 25 ||

sukhārhāṃ duḥkhasantaptāṃ vyasanānāmakovidām |

tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām || 26 ||

tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ |

hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā || 27 ||

yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyamaṅganā |

pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām || 28 ||

kurvatīṃ prabhayādevīṃ sarvā vitimirā diśaḥ |

tāṃ nīlakeśīṃ bimboṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām || 29 ||

sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā |

iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva || 30 ||

bhūmau sutanumāsīnāṃ niyatāmiva tāpasīm |

niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūmiva || 31 ||

śokajālena mahatā vitatena na rājatīm |

saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ || 32 ||

tāṃ smṛtīmiva sandigdhāmṛddhiṃ nipatitāmiva |

vihatāmiva ca śraddhāmāśāṃ pratihatāmiva || 33 ||

sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣāmiva |

abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitāmiva || 34 ||

rāmoparodhavyathitāṃ rakṣoharaṇakarśitām |

abalāṃ mṛgaśābākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ || 35 ||

bāṣpāmbuparipūrṇena kṛṣṇavakrākṣipakṣmaṇā |

vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ || 36 ||

malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām |

prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtām || 37 ||

tasya sandidihe buddhirmuhuḥ sītāṃ nirīkṣya tu |

āmnāyānāmayogena vidyāṃ praśithilāmiva || 38 ||

duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumānanalaṅkṛtām |

saṃskāreṇa yathā hīnāṃ vācamarthāntaraṃ gatām || 39 ||

tāṃ samīkṣaya viśālākṣīṃ rājaputrīmaninditām |

tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ || 40 ||

vaidehyā yāni cāṅgeṣu tadā rāmo'nvakīrtayat |

tānyābharaṇajālāni gātraśobhīnyalakṣayat || 41 ||

sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau |

maṇividrumacitrāṇi hasteṣvābharaṇāni ca || 42 ||

śyāmāni cirayuktatvāttathā saṃsthānavanti ca |

tānyaivetāni manye'haṃ yāni rāmo'nvakīrtayat || 43 ||

tatra yānyavahīnāni tānyahaṃ nopalakṣaye |

yānyasyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ || 44 ||

pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tadvasanaṃ śubham |

uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṅgamaiḥ || 45 ||

bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale |

anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca || 46 ||

idaṃ ciragṛhītatvādvasanaṃ kliṣṭavattaram |

tathā'pi nūnaṃ tadvarṇaṃ tathā śrīmadyathetarat || 47 ||

iyaṃ kanakavarṇāṅgī rāmasya mahiṣī priyā |

praṇaṣṭāpi satī yā'sya manaso na praṇaśyati || 48 ||

iyaṃ sā yatkṛte rāmaścaturbhiḥ paritapyate |

kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca || 49 ||

strī praṇaṣṭeti kāruṇyādāśritetyānṛśaṃsyataḥ |

patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca || 50 ||

asyā devyā yathā rūpamaṅgapratyaṅgasauṣṭhavam |

rāmasya ca yathā rūpaṃ tasyeyamasitekṣaṇā || 51 ||

asyā devyā manastasmiṃstasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam |

teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtamapi jīvati || 52 ||

duṣkaraṃ kṛtavānrāmo hīno yadanayā prabhuḥ |

dhārayatyātmano dehaṃ na śokenāvasīdati || 53 ||

duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm |

sītāṃ vinā mahābāhurmuhūrtamapi jīvati || 54 ||

evaṃ sītāṃ tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasambhavaḥ |

jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum || 55 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcadaśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ पञ्चदशस्सर्गः ।

स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम् ।

अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ॥ 1 ॥

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम् ।

दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम् ॥ 2 ॥

तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम् ।

हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम् ॥ 3 ॥

काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम् ।

बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥ 4 ॥

सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः ।

पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥ 5 ॥

प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत ।

निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत् ॥ 6 ॥

विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः ।

आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः ॥ 7 ॥

पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम् ।

कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः ॥ 8 ॥

स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः ।

पुन्नागास्सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा ॥ 9 ॥

विवृद्धमूला बहवश्शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ।

शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः ॥ 10 ॥

नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकास्सहस्रशः ।

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा ॥ 11 ॥

अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम् ।

वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् ॥ 12 ॥

पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा ।

सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः ॥ 13 ॥

नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः ।

अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम् ॥ 14 ॥

शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् ।

अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः ॥ 15 ॥

स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमुच्छ्रितम् ।

मथ्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् ॥ 16 ॥

प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ।

मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया ॥ 17 ॥

विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम् ।

ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिस्समावृताम् ॥ 18 ॥

उपवासकृशां दीनां निश्श्वसन्तीं पुनः पुनः ।

ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥ 19 ॥

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् ।

पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ 20 ॥

पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा ।

सपङ्कामनलङ्कारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ॥ 21 ॥

व्रीडितां दुःखसन्तप्तां परिम्लानां तपस्विनीम् ।

ग्रहेणाङ्गारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम् ॥ 22 ॥

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च ।

शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥ 23 ॥

प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम् ।

स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव ॥ 24 ॥

नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया ।

नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥ 25 ॥

सुखार्हां दुःखसन्तप्तां व्यसनानामकोविदाम् ।

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ॥ 26 ॥

तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः ।

ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा ॥ 27 ॥

यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना ।

पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् ॥ 28 ॥

कुर्वतीं प्रभयादेवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ।

तां नीलकेशीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् ॥ 29 ॥

सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा ।

इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ 30 ॥

भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम् ।

निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव ॥ 31 ॥

शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् ।

संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ 32 ॥

तां स्मृतीमिव सन्दिग्धामृद्धिं निपतितामिव ।

विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव ॥ 33 ॥

सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव ।

अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव ॥ 34 ॥

रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम् ।

अबलां मृगशाबाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः ॥ 35 ॥

बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा ।

वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः ॥ 36 ॥

मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम् ।

प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम् ॥ 37 ॥

तस्य सन्दिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु ।

आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ॥ 38 ॥

दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलङ्कृताम् ।

संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम् ॥ 39 ॥

तां समीक्षय विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।

तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः ॥ 40 ॥

वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत् ।

तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत् ॥ 41 ॥

सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ ।

मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च ॥ 42 ॥

श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च ।

तान्यैवेतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत् ॥ 43 ॥

तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये ।

यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥ 44 ॥

पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम् ।

उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवङ्गमैः ॥ 45 ॥

भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले ।

अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च ॥ 46 ॥

इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम् ।

तथाऽपि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत् ॥ 47 ॥

इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया ।

प्रणष्टापि सती याऽस्य मनसो न प्रणश्यति ॥ 48 ॥

इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते ।

कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च ॥ 49 ॥

स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः ।

पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥ 50 ॥

अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् ।

रामस्य च यथा रूपं तस्येयमसितेक्षणा ॥ 51 ॥

अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् ।

तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति ॥ 52 ॥

दुष्करं कृतवान्रामो हीनो यदनया प्रभुः ।

धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति ॥ 53 ॥

दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम् ।

सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति ॥ 54 ॥

एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः ।

जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् ॥ 55 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चदशस्सर्गः ॥