अध्याय 2
वल्ली 2
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते। एतद्वै तत् ॥1॥
हंस-श्शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्।
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋत-म्बृहत् ॥2॥
ऊर्ध्व-म्प्राणमुन्नयत्यपान-म्प्रत्यगस्यति।
मध्ये वामनमासीनं-विँश्वे देवा उपासते ॥3॥
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते। एतद्वै तत् ॥4॥
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥5॥
हन्त त इद-म्प्रवक्ष्यामि गुह्य-म्ब्रह्म सनातनम्।
यथा च मरण-म्प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥6॥
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः।
स्थाणुमन्ये-ऽनुसंयँन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥7॥
य एष सुप्तेषु जागर्ति काम-ङ्काम-म्पुरुषो निर्मिमाणः।
तदेव शुक्र-न्तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते।
तस्मिंल्लोँका-श्श्रिता-स्सर्वे तदु नात्येति कश्चन। एतद्वै तत् ॥8॥
अग्निर्यथैको भुवन-म्प्रविष्टो रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बभूव।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बहिश्च ॥9॥
वायुर्यथैको भुवन-म्प्रविष्टो रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बभूव।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बहिश्च ॥10॥
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बह्यिदोषैः।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥11॥
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूप-म्बहुधा यः करोति।
तमात्मस्थं-येँ-ऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वत-न्नेतरेषाम् ॥12॥
नित्यो-ऽनित्याना-ञ्चेतनश्चेतनानामेको बहूनां-योँ विदधाति कामान्।
तमात्मस्थं-येँ-ऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्ति-श्शाश्वती नेतरेषाम् ॥13॥
तदेतदिति मन्यन्ते-ऽनिर्देश्य-म्परमं सुखम्।
कथ-न्नु तद्विजानीया-ङ्किमु भाति विभाति वा ॥14॥
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक-न्नेमा विद्युतो भान्ति कुतो-ऽयमग्निः।
तमेव भान्तमनुभाति सर्व-न्तस्य भासा सर्वमिदं-विँभाति ॥15॥
Roman (IAST) Transliteration
adhyāya 2
vallī 2
puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ|
anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate| etadvai tat ||1||
haṃsa-śśuciṣadvasurāntarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat|
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛta-mbṛhat ||2||
ūrdhva-mprāṇamunnayatyapāna-mpratyagasyati|
madhye vāmanamāsīnaṃ-vi~śve devā upāsate ||3||
asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ|
dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate| etadvai tat ||4||
na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana|
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau ||5||
hanta ta ida-mpravakṣyāmi guhya-mbrahma sanātanam|
yathā ca maraṇa-mprāpya ātmā bhavati gautama ||6||
yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ|
sthāṇumanye-'nusaṃya~nti yathākarma yathāśrutam ||7||
ya eṣa supteṣu jāgarti kāma-ṅkāma-mpuruṣo nirmimāṇaḥ|
tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|
tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat ||8||
agniryathaiko bhuvana-mpraviṣṭo rūpaṃ rūpa-mpratirūpo babhūva|
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpa-mpratirūpo bahiśca ||9||
vāyuryathaiko bhuvana-mpraviṣṭo rūpaṃ rūpa-mpratirūpo babhūva|
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpa-mpratirūpo bahiśca ||10||
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna lipyate cākṣuṣairbahyidoṣaiḥ|
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ ||11||
eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpa-mbahudhā yaḥ karoti|
tamātmasthaṃ-ye~-'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ sukhaṃ śāśvata-nnetareṣām ||12||
nityo-'nityānā-ñcetanaścetanānāmeko bahūnāṃ-yo~ vidadhāti kāmān|
tamātmasthaṃ-ye~-'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śānti-śśāśvatī netareṣām ||13||
tadetaditi manyante-'nirdeśya-mparamaṃ sukham|
katha-nnu tadvijānīyā-ṅkimu bhāti vibhāti vā ||14||
na tatra sūryo bhāti na candratāraka-nnemā vidyuto bhānti kuto-'yamagniḥ|
tameva bhāntamanubhāti sarva-ntasya bhāsā sarvamidaṃ-vi~bhāti ||15||
Sanskrit — Devanagari (original)
अध्याय 2
वल्ली 2
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते। एतद्वै तत् ॥1॥
हंस-श्शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्।
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋत-म्बृहत् ॥2॥
ऊर्ध्व-म्प्राणमुन्नयत्यपान-म्प्रत्यगस्यति।
मध्ये वामनमासीनं-विँश्वे देवा उपासते ॥3॥
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते। एतद्वै तत् ॥4॥
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥5॥
हन्त त इद-म्प्रवक्ष्यामि गुह्य-म्ब्रह्म सनातनम्।
यथा च मरण-म्प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥6॥
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः।
स्थाणुमन्ये-ऽनुसंयँन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥7॥
य एष सुप्तेषु जागर्ति काम-ङ्काम-म्पुरुषो निर्मिमाणः।
तदेव शुक्र-न्तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते।
तस्मिंल्लोँका-श्श्रिता-स्सर्वे तदु नात्येति कश्चन। एतद्वै तत् ॥8॥
अग्निर्यथैको भुवन-म्प्रविष्टो रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बभूव।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बहिश्च ॥9॥
वायुर्यथैको भुवन-म्प्रविष्टो रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बभूव।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूप-म्प्रतिरूपो बहिश्च ॥10॥
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बह्यिदोषैः।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥11॥
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूप-म्बहुधा यः करोति।
तमात्मस्थं-येँ-ऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वत-न्नेतरेषाम् ॥12॥
नित्यो-ऽनित्याना-ञ्चेतनश्चेतनानामेको बहूनां-योँ विदधाति कामान्।
तमात्मस्थं-येँ-ऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्ति-श्शाश्वती नेतरेषाम् ॥13॥
तदेतदिति मन्यन्ते-ऽनिर्देश्य-म्परमं सुखम्।
कथ-न्नु तद्विजानीया-ङ्किमु भाति विभाति वा ॥14॥
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक-न्नेमा विद्युतो भान्ति कुतो-ऽयमग्निः।
तमेव भान्तमनुभाति सर्व-न्तस्य भासा सर्वमिदं-विँभाति ॥15॥
adhyāya 2
vallī 2
puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ|
anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate| etadvai tat ||1||
haṃsa-śśuciṣadvasurāntarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat|
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛta-mbṛhat ||2||
ūrdhva-mprāṇamunnayatyapāna-mpratyagasyati|
madhye vāmanamāsīnaṃ-vi~śve devā upāsate ||3||
asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ|
dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate| etadvai tat ||4||
na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana|
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau ||5||
hanta ta ida-mpravakṣyāmi guhya-mbrahma sanātanam|
yathā ca maraṇa-mprāpya ātmā bhavati gautama ||6||
yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ|
sthāṇumanye-'nusaṃya~nti yathākarma yathāśrutam ||7||
ya eṣa supteṣu jāgarti kāma-ṅkāma-mpuruṣo nirmimāṇaḥ|
tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|
tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat ||8||
agniryathaiko bhuvana-mpraviṣṭo rūpaṃ rūpa-mpratirūpo babhūva|
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpa-mpratirūpo bahiśca ||9||
vāyuryathaiko bhuvana-mpraviṣṭo rūpaṃ rūpa-mpratirūpo babhūva|
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpa-mpratirūpo bahiśca ||10||
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna lipyate cākṣuṣairbahyidoṣaiḥ|
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ ||11||
eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpa-mbahudhā yaḥ karoti|
tamātmasthaṃ-ye~-'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ sukhaṃ śāśvata-nnetareṣām ||12||
nityo-'nityānā-ñcetanaścetanānāmeko bahūnāṃ-yo~ vidadhāti kāmān|
tamātmasthaṃ-ye~-'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śānti-śśāśvatī netareṣām ||13||
tadetaditi manyante-'nirdeśya-mparamaṃ sukham|
katha-nnu tadvijānīyā-ṅkimu bhāti vibhāti vā ||14||
na tatra sūryo bhāti na candratāraka-nnemā vidyuto bhānti kuto-'yamagniḥ|
tameva bhāntamanubhāti sarva-ntasya bhāsā sarvamidaṃ-vi~bhāti ||15||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.