Summary — Nepali
AI-generated · not yet verified
The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹ॒രിഃ॒ ഓമ് ॥
ഹിര॑ണ്യവര്ണാ॒-ശ്ശുച॑യഃ പാവ॒കാ യാസു॑ ജാ॒തഃ ക॒ശ്യപോ॒ യാസ്വിന്ദ്രഃ॑ । അ॒ഗ്നിം-യാഁ ഗര്ഭ॑-ന്ദധി॒രേ വിരൂ॑പാ॒സ്താ ന॒ ആപ॒-ശ്ശഗ്ഗ് സ്യോ॒നാ ഭ॑വന്തു ॥ യാസാ॒ഗ്ം॒ രാജാ॒ വരു॑ണോ॒ യാതി॒ മദ്ധ്യേ॑ സത്യാനൃ॒തേ അ॑വ॒പശ്യ॒ന് ജനാ॑നാമ് । മ॒ധു॒ശ്ചുത॒-ശ്ശുച॑യോ॒ യാഃ പാ॑വ॒കാസ്താ ന॒ ആപ॒-ശ്ശഗ്ഗ് സ്യോ॒നാ ഭ॑വന്തു ॥ യാസാ᳚-ന്ദേ॒വാ ദി॒വി കൃ॒ണ്വന്തി॑ ഭ॒ക്ഷം-യാഁ അ॒ന്തരി॑ക്ഷേ ബഹു॒ധാ ഭവ॑ന്തി । യാഃ പൃ॑ഥി॒വീ-മ്പയ॑സോ॒ന്ദന്തി॑ - [ ] 1
ശു॒ക്രാസ്താ ന॒ ആപ॒-ശ്ശഗ്ഗ് സ്യോ॒നാ ഭ॑വന്തു ॥ ശി॒വേന॑ മാ॒ ചക്ഷു॑ഷാ പശ്യതാ-ഽഽപ-ശ്ശി॒വയാ॑ ത॒നുവോപ॑ സ്പൃശത॒ ത്വച॑-മ്മേ । സര്വാഗ്ം॑ അ॒ഗ്നീഗ്ം ര॑ഫ്സു॒ഷദോ॑ ഹുവേ വോ॒ മയി॒ വര്ചോ॒ ബല॒മോജോ॒ നി ധ॑ത്ത ॥ യദ॒ദ-സ്സ॑-മ്പ്രയ॒തീരഹാ॒ വന॑ദതാഹ॒തേ । തസ്മാ॒ദാ ന॒ദ്യോ॑ നാമ॑ സ്ഥ॒ താ വോ॒ നാമാ॑നി സിന്ധവഃ ॥ യ-ത്പ്രേഷി॑താ॒ വരു॑ണേന॒ താ-ശ്ശീഭഗ്ം॑ സ॒മവ॑ല്ഗത । 2
തദാ᳚പ്നോ॒-ദിന്ദ്രോ॑ വോ യ॒തീ-സ്തസ്മാ॒-ദാപോ॒ അനു॑ സ്ഥന ॥ അ॒പ॒കാ॒മഗ്ഗ് സ്യന്ദ॑മാനാ॒ അവീ॑വരത വോ॒ ഹിക᳚മ് । ഇന്ദ്രോ॑ വ॒-ശ്ശക്തി॑ഭി ര്ദേവീ॒-സ്തസ്മാ॒-ദ്വാര്ണാമ॑ വോ ഹി॒തമ് ॥ ഏകോ॑ ദേ॒വോ അപ്യ॑തിഷ്ഠ॒-ഥ്സ്യന്ദ॑മാനാ യഥാ വ॒ശമ് । ഉദാ॑നിഷു-ര്മ॒ഹീരിതി॒ തസ്മാ॑-ദുദ॒ക-മു॑ച്യതേ ॥ ആപോ॑ ഭ॒ദ്രാ ഘൃ॒തമിദാപ॑ ആസുര॒ഗ്നീ-ഷോമൌ॑ ബിഭ്ര॒ത്യാപ॒ ഇ-ത്താഃ । തീ॒വ്രോ രസോ॑ മധു॒പൃചാ॑- [മധു॒പൃചാ᳚മ്, അ॒ര॒ങ്ഗ॒മ ആ മാ᳚] 3
-മരങ്ഗ॒മ ആ മാ᳚ പ്രാ॒ണേന॑ സ॒ഹ വര്ച॑സാ ഗന്ന് ॥ ആദി-ത്പ॑ശ്യാമ്യു॒ത വാ॑ ശൃണോ॒മ്യാ മാ॒ ഘോഷോ॑ ഗച്ഛതി॒ വാന്ന॑ ആസാമ് । മന്യേ॑ ഭേജാ॒നോ അ॒മൃത॑സ്യ॒ തര്ഹി॒ ഹിര॑ണ്യവര്ണാ॒ അതൃ॑പം-യഁ॒ദാ വഃ॑ ॥ ആപോ॒ ഹി ഷ്ഠാ മ॑യോ॒ ഭുവ॒സ്താ ന॑ ഊ॒ര്ജേ ദ॑ധാതന । മ॒ഹേ രണാ॑യ॒ ചക്ഷ॑സേ ॥ യോ വഃ॑ ശി॒വത॑മോ॒ രസ॒സ്തസ്യ॑ ഭാജയതേ॒ഹ നഃ॑ । ഉ॒ശ॒തീരി॑വ മാ॒തരഃ॑ ॥ തസ്മാ॒ അര॑-ങ്ഗമാമ വോ॒ യസ്യ॒ ക്ഷയാ॑യ॒ ജിന്വ॑ഥ । ആപോ॑ ജ॒നയ॑ഥാ ച നഃ ॥ ദി॒വി ശ്ര॑യ സ്വാ॒ന്തരി॑ക്ഷേ യതസ്വ പൃഥി॒വ്യാ സ-മ്ഭ॑വ ബ്രഹ്മവര്ച॒-സമ॑സി ബ്രഹ്മവര്ച॒സായ॑ ത്വാ ॥ 4
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
hira̭ṇyavarṇā॒-śśuca̭yaḥ pāva॒kā yāsṷ jā॒taḥ ka॒śyapo॒ yāsvindraḥ̭ | a॒gniṃ-yā~ garbha̭-ndadhi॒re virṷ̄pā॒stā na॒ āpa॒-śśagg syo॒nā bha̭vantu || yāsā॒gṃ॒ rājā॒ varṷṇo॒ yāti॒ maddhyḙ satyānṛ॒te a̭va॒paśya॒n janā̭nām | ma॒dhu॒ścuta॒-śśuca̭yo॒ yāḥ pā̭va॒kāstā na॒ āpa॒-śśagg syo॒nā bha̭vantu || yāsā᳚-nde॒vā di॒vi kṛ॒ṇvanti̭ bha॒kṣaṃ-yā~ a॒ntari̭kṣe bahu॒dhā bhava̭nti | yāḥ pṛ̭thi॒vī-mpaya̭so॒ndanti̭ - [ ] 1
śu॒krāstā na॒ āpa॒-śśagg syo॒nā bha̭vantu || śi॒vena̭ mā॒ cakṣṷṣā paśyatā-''pa-śśi॒vayā̭ ta॒nuvopa̭ spṛśata॒ tvaca̭-mme | sarvāgṃ̭ a॒gnīgṃ ra̭phsu॒ṣado̭ huve vo॒ mayi॒ varco॒ bala॒mojo॒ ni dha̭tta || yada॒da-ssa̭-mpraya॒tīrahā॒ vana̭datāha॒te | tasmā॒dā na॒dyo̭ nāma̭ stha॒ tā vo॒ nāmā̭ni sindhavaḥ || ya-tpreṣi̭tā॒ varṷṇena॒ tā-śśībhagṃ̭ sa॒mava̭lgata | 2
tadā᳚pno॒-dindro̭ vo ya॒tī-stasmā॒-dāpo॒ anṷ sthana || a॒pa॒kā॒magg syanda̭mānā॒ avī̭varata vo॒ hika᳚m | indro̭ va॒-śśakti̭bhi rdevī॒-stasmā॒-dvārṇāma̭ vo hi॒tam || eko̭ de॒vo apya̭tiṣṭha॒-thsyanda̭mānā yathā va॒śam | udā̭niṣu-rma॒hīriti॒ tasmā̭-duda॒ka-mṷcyate || āpo̭ bha॒drā ghṛ॒tamidāpa̭ āsura॒gnī-ṣomaṷ bibhra॒tyāpa॒ i-ttāḥ | tī॒vro raso̭ madhu॒pṛcā̭- [madhu॒pṛcā᳚m, a॒ra॒ṅga॒ma ā mā᳚] 3
-maraṅga॒ma ā mā᳚ prā॒ṇena̭ sa॒ha varca̭sā gann || ādi-tpa̭śyāmyu॒ta vā̭ śṛṇo॒myā mā॒ ghoṣo̭ gacchati॒ vānna̭ āsām | manyḙ bhejā॒no a॒mṛta̭sya॒ tarhi॒ hira̭ṇyavarṇā॒ atṛ̭paṃ-ya~॒dā vaḥ̭ || āpo॒ hi ṣṭhā ma̭yo॒ bhuva॒stā na̭ ū॒rje da̭dhātana | ma॒he raṇā̭ya॒ cakṣa̭se || yo vaḥ̭ śi॒vata̭mo॒ rasa॒stasya̭ bhājayate॒ha naḥ̭ | u॒śa॒tīri̭va mā॒taraḥ̭ || tasmā॒ ara̭-ṅgamāma vo॒ yasya॒ kṣayā̭ya॒ jinva̭tha | āpo̭ ja॒naya̭thā ca naḥ || di॒vi śra̭ya svā॒ntari̭kṣe yatasva pṛthi॒vyā sa-mbha̭va brahmavarca॒-sama̭si brahmavarca॒sāya̭ tvā || 4
कृष्ण यजुर्वेदको तैत्तिरीय संहिताको पाँचौं काण्डको छैटौं प्रश्न — उपानुवाक्य नामक अध्याय। ओम्, परमात्मालाई नमस्कार, श्री महागणपतिलाई नमस्कार, श्री गुरुहरूलाई नमस्कार। हरिः ओम्। जुन जलहरू सुनौलो वर्णका, पवित्र र पावन गर्ने हुन्, जसमा कश्यप जन्मे, जसमा इन्द्र जन्मे, जुन विरूप भएर अग्निलाई गर्भ धारण गराउँछन् — ती जलहरू हाम्रा लागि कल्याणकारी र सुखदायी होऊन्। जसको बीचमा राजा वरुण मानिसहरूका सत्य र असत्य हेर्दै हिँड्छन्, जुन महुवा चुहाउने, पवित्र र पावन गर्ने हुन् — ती जलहरू हाम्रा लागि कल्याणकारी र सुखदायी होऊन्। जसलाई देवताहरूले स्वर्गमा भोजन बनाउँछन्, जुन अन्तरिक्षमा धेरै प्रकारले हुन्छन्, जुन पृथ्वीलाई रसले सिञ्चित गर्दछन्, जुन शुक्र (उज्याला) हुन् — ती जलहरू हाम्रा लागि कल्याणकारी र सुखदायी होऊन्। हे जलहरू, कल्याणकारी दृष्टिले मलाई हेर्नुहोस्; कल्याणकारी शरीरले मेरो छालालाई स्पर्श गर्नुहोस्। म सबै अग्निलाई, जलमा बस्नेहरूलाई बोलाउँछु — ममा तेज, बल र शक्ति स्थापित गर्नुहोस्। जब ती जलहरू बग्दै गए, तिनले (मार्गलाई) खन्याए; त्यसैले तिमीहरूको नाम नदी भयो; हे सिन्धुहरू, ती तिम्रा नामहरू हुन्। वरुणले प्रेरित गरेका ती जलहरू शीघ्रतासाथ उफ्रिए; तब इन्द्रले तिमीहरूलाई प्राप्त गरे; त्यसैले तिमीहरू जल (आपः) भनिन्छौ। आफ्नो इच्छाअनुसार बग्दै गरेका ती जलहरूलाई (इन्द्रले) रोके; इन्द्रले आफ्ना शक्तिहरूले तिमीहरूलाई धारण गरे; त्यसैले तिमीहरूको नाम वार्ण (जल) राखिएको हो। एक मात्र देवता (इन्द्र) बग्दै गरेका तिमीहरूको अगाडि इच्छाअनुसार खडा भए; ती महान् जलहरू माथि उठे — त्यसैले यसलाई उदक भनिन्छ। जलहरू कल्याणकारी हुन्; यी जलहरूमा घृत (आज्य) थियो; जलहरूले अग्नि र सोमलाई धारण गर्छन्। तिनको तीव्र रस महुवाले भरिएको छ — मलाई प्राणसहित तेजले युक्त गरेर आउनुहोस्। म देख्छु र सुन्छु पनि; तिनको घोष मकहाँ आउँछ; तिनको (सेवन) मेरो लागि अन्न होस्। म सोच्छु, त्यसबेला अमृतको भागी भएर म सुनौलो वर्णका तिमीहरूबाट तृप्त भएँ। हे जलहरू, तिमीहरू सुखकारी हौ; हामीलाई ऊर्जाले भरिदेऊ; ठूलो रण (संग्राम) र दृष्टिका लागि। तिमीहरूमा जो सबैभन्दा कल्याणकारी रस छ, त्यसको हामीलाई यहाँ भागी बनाऊ — इच्छुक आमाहरूले जस्तै। हे जलहरू, जसको निवासका लागि तिमीहरू प्रेरित गर्छौ, त्यसतर्फ हामी अगाडि बढ्छौं; तिमीहरूले हामीलाई जन्माऊ। स्वर्गमा आश्रय लेऊ, अन्तरिक्षमा स्थिर होऊ, पृथ्वीमा उत्पन्न होऊ; तिमी ब्रह्मवर्चस (ब्रह्मतेज) भएकी छौ — ब्रह्मवर्चसका लागि तिमीलाई (ग्रहण गर्छु)। AI
അ॒പാ-ങ്ഗ്രഹാ᳚-ന്ഗൃഹ്ണാത്യേ॒തദ്വാവ രാ॑ജ॒സൂയം॒-യഁദേ॒തേ ഗ്രഹാ᳚-സ്സ॒വോ᳚ ഽഗ്നിര്വ॑രുണസ॒വോ രാ॑ജ॒സൂയ॑-മഗ്നിസ॒വ-ശ്ചിത്യ॒സ്താഭ്യാ॑-മേ॒വ സൂ॑യ॒തേ-ഽഥോ॑ ഉ॒ഭാവേ॒വ ലോ॒കാവ॒ഭി ജ॑യതി॒ യശ്ച॑ രാജ॒സൂയേ॑നേജാ॒നസ്യ॒ യശ്ചാ᳚-ഽഗ്നി॒ചിത॒ ആപോ॑ ഭവ॒ന്ത്യാപോ॒ വാ അ॒ഗ്നേര്ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒ യദ॒പോ᳚ ഽഗ്നേര॒ധസ്താ॑ദുപ॒ ദധാ॑തി॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യാഭിഭൂത്യൈ॒ ഭവ॑ത്യാ॒ത്മനാ॒ പരാ᳚-ഽസ്യ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യോ ഭവത്യ॒മൃതം॒- [ഭ്രാതൃ॑വ്യോ ഭവത്യ॒മൃത᳚മ്, വാ ആപ॒സ്തസ്മാ॑-] 5
-ഁവാ ആപ॒സ്തസ്മാ॑-ദ॒ദ്ഭിരവ॑താന്ത-മ॒ഭി ഷി॑ഞ്ചന്തി॒ നാ-ഽഽര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി॒ സര്വ॒മായു॑രേതി॒ യസ്യൈ॒താ ഉ॑പധീ॒യന്തേ॒ യ ഉ॑ ചൈനാ ഏ॒വം-വേഁദാന്നം॒-വാഁ ആപഃ॑ പ॒ശവ॒ ആപോ-ഽന്ന॑-മ്പ॒ശവോ᳚-ഽന്നാ॒ദഃ പ॑ശു॒മാ-ന്ഭ॑വതി॒ യസ്യൈ॒താ ഉ॑പധീ॒യന്തേ॒ യ ഉ॑ ചൈനാ ഏ॒വം-വേഁദ॒ ദ്വാദ॑ശ ഭവന്തി॒ ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാ᳚-സ്സംവഁഥ്സ॒ര-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രേണൈ॒വാസ്മാ॒ [-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രേണൈ॒വാസ്മാ᳚, അന്ന॒മവ॑ രുന്ധേ॒] 6
അന്ന॒മവ॑ രുന്ധേ॒ പാത്രാ॑ണി ഭവന്തി॒ പാത്രേ॒ വാ അന്ന॑മദ്യതേ॒ സയോ᳚ന്യേ॒വാന്ന॒മവ॑ രുന്ധ॒ ആ ദ്വാ॑ദ॒ശാ-ത്പുരു॑ഷാ॒ദന്ന॑-മ॒ത്ത്യഥോ॒ പാത്രാ॒ന്ന ഛി॑ദ്യതേ॒ യസ്യൈ॒താ ഉ॑പധീ॒യന്തേ॒ യ ഉ॑ ചൈനാ ഏ॒വം-വേഁദ॑ കു॒മ്ഭാശ്ച॑ കു॒മ്ഭീശ്ച॑ മിഥു॒നാനി॑ ഭവന്തി മിഥു॒നസ്യ॒ പ്രജാ᳚ത്യൈ॒ പ്ര പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑-ര്മിഥു॒നൈ-ര്ജാ॑യതേ॒ യസ്യൈ॒താ ഉ॑പധീ॒യന്തേ॒ യ ഉ॑ [യ ഉ॑, ചൈ॒നാ॒ ഏ॒വം-വേഁദ॒] 7
ചൈനാ ഏ॒വം-വേഁദ॒ ശുഗ്വാ അ॒ഗ്നി-സ്സോ᳚-ഽദ്ധ്വ॒ര്യും-യഁജ॑മാന-മ്പ്ര॒ജാ-ശ്ശു॒ചാ-ഽര്പ॑യതി॒ യദ॒പ ഉ॑പ॒ദധാ॑തി॒ ശുച॑മേ॒വാസ്യ॑ ശമയതി॒ നാ-ഽഽര്തി॒മാര്ച്ഛ॑ത്യദ്ധ്വ॒ര്യുര്ന യജ॑മാന॒-ശ്ശാമ്യ॑ന്തി പ്ര॒ജാ യത്രൈ॒താ ഉ॑പധീ॒യന്തേ॒ ഽപാം-വാഁ ഏ॒താനി॒ ഹൃദ॑യാനി॒ യദേ॒താ ആപോ॒ യദേ॒താ അ॒പ ഉ॑പ॒ദധാ॑തി ദി॒വ്യാഭി॑രേ॒വൈനാ॒-സ്സഗ്ം സൃ॑ജതി॒ വര്ഷു॑കഃ പ॒ര്ജന്യോ॑ [പ॒ര്ജന്യഃ॑, ഭ॒വ॒തി॒ യോ വാ] 8
ഭവതി॒ യോ വാ ഏ॒താസാ॑മാ॒യത॑ന॒-ങ്കൢപ്തിം॒-വേഁദാ॒-ഽഽയത॑നവാ-ന്ഭവതി॒ കല്പ॑തേ ഽസ്മാ അനുസീ॒തമുപ॑ ദധാത്യേ॒തദ്വാ ആ॑സാമാ॒യത॑നമേ॒ഷാ കൢപ്തി॒ര്യ ഏ॒വം-വേഁദാ॒-ഽഽയത॑നവാ-ന്ഭവതി॒ കല്പ॑തേ-ഽസ്മൈ ദ്വ॒ദ്വമ്മ॒ന്യാ ഉപ॑ ദധാതി॒ ചത॑സ്രോ॒ മദ്ധ്യേ॒ ധൃത്യാ॒ അന്നം॒-വാഁ ഇഷ്ട॑കാ ഏ॒ത-ത്ഖലു॒ വൈ സാ॒ക്ഷാദന്നം॒-യഁദേ॒ഷ ച॒രുര്യദേ॒ത-ഞ്ച॒രുമു॑പ॒ ദധാ॑തി സാ॒ക്ഷാ- [സാ॒ക്ഷാത്, ഏ॒വാ-ഽസ്മാ॒ അന്ന॒മവ॑ രുന്ധേ] 9
-ദേ॒വാ-ഽസ്മാ॒ അന്ന॒മവ॑ രുന്ധേ മദ്ധ്യ॒ത ഉപ॑ ദധാതി മദ്ധ്യ॒ത ഏ॒വാസ്മാ॒ അന്ന॑-ന്ദധാതി॒ തസ്മാ᳚-ന്മദ്ധ്യ॒തോ-ഽന്ന॑മദ്യതേ ബാര്ഹസ്പ॒ത്യോ ഭ॑വതി॒ ബ്രഹ്മ॒ വൈ ദേ॒വാനാ॒-മ്ബൃഹ॒സ്പതി॒-ര്ബ്രഹ്മ॑ണൈ॒വാസ്മാ॒ അന്ന॒മവ॑ രുന്ധേ ബ്രഹ്മവര്ച॒സമ॑സി ബ്രഹ്മവര്ച॒സായ॒ ത്വേത്യാ॑ഹ തേജ॒സ്വീ ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സീ ഭ॑വതി॒ യസ്യൈ॒ഷ ഉ॑പധീ॒യതേ॒ യ ഉ॑ ചൈനമേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 10 ॥
a॒pā-ṅgrahā᳚-ngṛhṇātye॒tadvāva rā̭ja॒sūyaṃ॒-ya~de॒te grahā᳚-ssa॒vo᳚ 'gnirva̭ruṇasa॒vo rā̭ja॒sūya̭-magnisa॒va-ścitya॒stābhyā̭-me॒va sṷ̄ya॒te-'tho̭ u॒bhāve॒va lo॒kāva॒bhi ja̭yati॒ yaśca̭ rāja॒sūyḙnejā॒nasya॒ yaścā᳚-'gni॒cita॒ āpo̭ bhava॒ntyāpo॒ vā a॒gnerbhrātṛ̭vyā॒ yada॒po᳚ 'gnera॒dhastā̭dupa॒ dadhā̭ti॒ bhrātṛ̭vyābhibhūtyai॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ parā᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyo bhavatya॒mṛtaṃ॒- [bhrātṛ̭vyo bhavatya॒mṛta᳚m, vā āpa॒stasmā̭-] 5
-~vā āpa॒stasmā̭-da॒dbhirava̭tānta-ma॒bhi ṣi̭ñcanti॒ nā-''rti॒mārccha̭ti॒ sarva॒māyṷreti॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ cainā e॒vaṃ-ve~dānnaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ pa॒śava॒ āpo-'nna̭-mpa॒śavo᳚-'nnā॒daḥ pa̭śu॒mā-nbha̭vati॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ cainā e॒vaṃ-ve~da॒ dvāda̭śa bhavanti॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒reṇai॒vāsmā॒ [-ssaṃ̭va~thsa॒reṇai॒vāsmā᳚, anna॒mava̭ rundhe॒] 6
anna॒mava̭ rundhe॒ pātrā̭ṇi bhavanti॒ pātre॒ vā anna̭madyate॒ sayo᳚nye॒vānna॒mava̭ rundha॒ ā dvā̭da॒śā-tpurṷṣā॒danna̭-ma॒ttyatho॒ pātrā॒nna chi̭dyate॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ cainā e॒vaṃ-ve~da̭ ku॒mbhāśca̭ ku॒mbhīśca̭ mithu॒nāni̭ bhavanti mithu॒nasya॒ prajā᳚tyai॒ pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ [ya ṷ, cai॒nā॒ e॒vaṃ-ve~da॒] 7
cainā e॒vaṃ-ve~da॒ śugvā a॒gni-sso᳚-'ddhva॒ryuṃ-ya~ja̭māna-mpra॒jā-śśu॒cā-'rpa̭yati॒ yada॒pa ṷpa॒dadhā̭ti॒ śuca̭me॒vāsya̭ śamayati॒ nā-''rti॒mārccha̭tyaddhva॒ryurna yaja̭māna॒-śśāmya̭nti pra॒jā yatrai॒tā ṷpadhī॒yante॒ 'pāṃ-vā~ e॒tāni॒ hṛda̭yāni॒ yade॒tā āpo॒ yade॒tā a॒pa ṷpa॒dadhā̭ti di॒vyābhi̭re॒vainā॒-ssagṃ sṛ̭jati॒ varṣṷkaḥ pa॒rjanyo̭ [pa॒rjanyaḥ̭, bha॒va॒ti॒ yo vā] 8
bhavati॒ yo vā e॒tāsā̭mā॒yata̭na॒-ṅkḷptiṃ॒-ve~dā॒-''yata̭navā-nbhavati॒ kalpa̭te 'smā anusī॒tamupa̭ dadhātye॒tadvā ā̭sāmā॒yata̭name॒ṣā kḷpti॒rya e॒vaṃ-ve~dā॒-''yata̭navā-nbhavati॒ kalpa̭te-'smai dva॒dvamma॒nyā upa̭ dadhāti॒ cata̭sro॒ maddhye॒ dhṛtyā॒ annaṃ॒-vā~ iṣṭa̭kā e॒ta-tkhalu॒ vai sā॒kṣādannaṃ॒-ya~de॒ṣa ca॒ruryade॒ta-ñca॒rumṷpa॒ dadhā̭ti sā॒kṣā- [sā॒kṣāt, e॒vā-'smā॒ anna॒mava̭ rundhe] 9
-de॒vā-'smā॒ anna॒mava̭ rundhe maddhya॒ta upa̭ dadhāti maddhya॒ta e॒vāsmā॒ anna̭-ndadhāti॒ tasmā᳚-nmaddhya॒to-'nna̭madyate bārhaspa॒tyo bha̭vati॒ brahma॒ vai de॒vānā॒-mbṛha॒spati॒-rbrahma̭ṇai॒vāsmā॒ anna॒mava̭ rundhe brahmavarca॒sama̭si brahmavarca॒sāya॒ tvetyā̭ha teja॒svī bra̭hmavarca॒sī bha̭vati॒ yasyai॒ṣa ṷpadhī॒yate॒ ya ṷ cainame॒vaṃ-ve~da̭ || 10 ||
(यसलाई 'उदन्ति', 'समवल्गत', 'मधुपृचाम्', 'मातरः' र 'द्वाविंशतिः' भनिन्छ।) (अनुवाक १) अपां ग्रहहरू ग्रहण गर्छ। यो त वास्तवमा राजसूय नै हो — यी ग्रहहरू सव हुन्; अग्नि वरुणसव हुन्, राजसूय अग्निसव हो, चिति हो; ती दुईद्वारा नै अभिषिक्त हुन्छ, र त्यसैले दुवै लोकलाई जित्छ — राजसूयले इज्या गर्नेले पाउने र अग्निचितले पाउने। आपू भन्ने अग्निका भ्रातृव्य (शत्रु) हुन्; जब अग्निको तलतिर आपूहरू राख्छ, भ्रातृव्यलाई अभिभूत गर्नका लागि हुन्छ; आफ्नै कारणले उसको भ्रातृव्य पराजित हुन्छ। अमृत वा आपू हुन्; त्यसैले अग्निलाई अद्भिः (पानीले) वरिपरि घेरेर अभिषेक गर्छ; उसलाई आर्ति (विपत्ति) आउँदैन, सारा आयु प्राप्त गर्छ — जसका लागि यी उपधि (इष्टका) राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। अन्न वा आपू हुन्, पशु वा आपू हुन्, अन्न वा पशु हुन्; अन्नाद (अन्न खाने) पशुवान् हुन्छ — जसका लागि यी उपधि राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। बाह्र हुन्छन्; बाह्र महिना हुन्, संवत्सर हो; संवत्सरद्वारा नै उसका लागि अन्नलाई रोक्छ। पात्रहरू हुन्छन्; पात्रमा नै अन्न खाइन्छ; पात्रकै कारणले अन्नलाई रोक्छ। बाह्र पुरुषसम्म अन्न खाइन्छ, तर पात्र चाहिँ चुँडिँदैन — जसका लागि यी उपधि राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। कुम्भ र कुम्भीहरू मिथुन (जोडी) हुन्छन्; मिथुनको प्रजननका लागि; प्रजा र पशुहरूद्वारा मिथुनयुक्त भई उत्पन्न हुन्छ — जसका लागि यी उपधि राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। अग्नि वा शुक् (शोक/ताप) हो; त्यसले अध्वर्यु र यजमानलाई प्रजासहित शुचाले आवृत गर्छ; जब आपूहरू राख्छ, उसको शुच (ताप) लाई नै शान्त गर्छ; उसलाई आर्ति आउँदैन, अध्वर्यु वा यजमानलाई पनि आउँदैन; जहाँ यी राखिन्छन् त्यहाँ प्रजा शान्त हुन्छन्। यी आपूहरूका हृदय हुन् — यी आपूहरू; जब यी आपूहरू राख्छ, दिव्य (आकाशीय) आपूहरूसँग नै यिनलाई संयुक्त गर्छ; पर्जन्य वर्षाउने हुन्छ। जसले यिनको आयतन र क्लृप्ति जान्दछ, उ आयतनवान् हुन्छ, उसका लागि कल्पना (सम्पन्नता) हुन्छ। अनुसीत (पछि सुताइएको) राख्छ; यो वा यिनको आयतन हो, यो क्लृप्ति हो; जसले यसरी जान्दछ, उ आयतनवान् हुन्छ, उसका लागि कल्पना हुन्छ। दुई-दुई मन्या राख्छ, बीचमा चार धृत्या; इष्टका वा अन्न हुन्; त्यो त साक्षात् अन्न नै हो — यो चरु; जब यो चरु राख्छ, साक्षात् नै उसका लागि अन्नलाई रोक्छ। बीचबाट राख्छ; बीचबाट नै उसका लागि अन्न राख्छ; त्यसैले बीचबाट अन्न खाइन्छ। बार्हस्पत्य हुन्छ; देवताहरूमा ब्रह्म वा बृहस्पति हुन्; ब्रह्मद्वारा नै उसका लागि अन्नलाई रोक्छ। 'ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वा' भन्छ; तेजस्वी र ब्रह्मवर्चसी हुन्छ — जसका लागि यो उपधि राखिन्छ र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। ॥ १० ॥ AI
ഭൂ॒തേ॒ഷ്ട॒കാ ഉപ॑ ദധാ॒ത്യത്രാ᳚ത്ര॒ വൈ മൃ॒ത്യുര്ജാ॑യതേ॒ യത്ര॑യത്രൈ॒വ മൃ॒ത്യുര്ജായ॑തേ॒ തത॑ ഏ॒വൈന॒മവ॑ യജതേ॒ തസ്മാ॑ദഗ്നി॒ചി-ഥ്സര്വ॒മായു॑രേതി॒ സര്വേ॒ ഹ്യ॑സ്യ മൃ॒ത്യവോ ഽവേ᳚ഷ്ടാ॒സ്തസ്മാ॑-ദഗ്നി॒ചിന്നാ-ഭിച॑രിത॒വൈ പ്ര॒ത്യഗേ॑ന-മഭിചാ॒ര-സ്സ്തൃ॑ണുതേ സൂ॒യതേ॒ വാ ഏ॒ഷ യോ᳚-ഽഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒തേ ദേ॑വസു॒വാമേ॒താനി॑ ഹ॒വീഗ്ംഷി॑ ഭവന്ത്യേ॒താവ॑ന്തോ॒ വൈ ദേ॒വാനാഗ്ം॑ സ॒വാസ്ത ഏ॒വാ- [സ॒വാസ്ത ഏ॒വ, അ॒സ്മൈ॒ സ॒വാ-ന്പ്ര] 11
-ഽസ്മൈ॑ സ॒വാ-ന്പ്ര യ॑ച്ഛന്തി॒ ത ഏ॑നഗ്ം സുവന്തേ സ॒വോ᳚-ഽഗ്നിര്വ॑രുണസ॒വോ രാ॑ജ॒സൂയ॑-മ്ബ്രഹ്മസ॒വശ്ചിത്യോ॑ ദേ॒വസ്യ॑ ത്വാ സവി॒തുഃ പ്ര॑സ॒വ ഇത്യാ॑ഹ സവി॒തൃപ്ര॑സൂത ഏ॒വൈന॒-മ്ബ്രഹ്മ॑ണാ ദേ॒വതാ॑ഭിര॒ഭി ഷി॑ഞ്ച॒ത്യന്ന॑-സ്യാന്നസ്യാ॒ഭി ഷി॑ഞ്ച॒ത്യന്ന॑-സ്യാന്ന॒സ്യാ-വ॑രുദ്ധ്യൈ പു॒രസ്താ᳚-ത്പ്ര॒ത്യഞ്ച॑മ॒ഭി ഷി॑ഞ്ചതി പു॒രസ്താ॒ദ്ധി പ്ര॑തീ॒ചീ-ന॒മന്ന॑മ॒ദ്യതേ॑ ശീര്ഷ॒തോ॑-ഽഭി ഷി॑ഞ്ചതി ശീര്ഷ॒തോ ഹ്യന്ന॑മ॒ദ്യത॒ ആ മുഖാ॑-ദ॒ന്വവ॑സ്രാവയതി [മുഖാ॑-ദ॒ന്വവ॑സ്രാവയതി, മു॒ഖ॒ത ഏ॒വാ-ഽസ്മാ॑] 12
മുഖ॒ത ഏ॒വാ-ഽസ്മാ॑ അ॒ന്നാദ്യ॑-ന്ദധാത്യ॒ഗ്നേസ്ത്വാ॒ സാമ്രാ᳚ജ്യേനാ॒ഭി ഷി॑ഞ്ചാ॒മീത്യാ॑ഹൈ॒ഷ വാ അ॒ഗ്നേ-സ്സ॒വസ്തേനൈ॒വൈന॑മ॒ഭി ഷി॑ഞ്ചതി॒ ബൃഹ॒സ്പതേ᳚സ്ത്വാ॒ സാമ്രാ᳚ജ്യേനാ॒ഭിഷി॑ഞ്ചാ॒മീത്യാ॑ഹ॒ ബ്രഹ്മ॒ വൈ ദേ॒വാനാ॒-മ്ബൃഹ॒സ്പതി॒ര്ബ്രഹ്മ॑ണൈ॒വൈന॑മ॒ഭി ഷി॑ഞ്ച॒തീന്ദ്ര॑സ്യ ത്വാ॒ സാമ്രാ᳚ജ്യേനാ॒ഭി ഷി॑ഞ്ചാ॒-മീത്യാ॑ഹേന്ദ്രി॒യമേ॒വാസ്മി॑-ന്നു॒പരി॑ഷ്ടാ-ദ്ദധാത്യേ॒ത- [-ദ്ദധാത്യേ॒തത്, വൈ രാ॑ജ॒സൂയ॑സ്യ] 13
-ദ്വൈ രാ॑ജ॒സൂയ॑സ്യ രൂ॒പം-യഁ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന॒ഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒ത ഉ॒ഭാവേ॒വ ലോ॒കാവ॒ഭി ജ॑യതി॒ യശ്ച॑ രാജ॒സൂയേ॑നേജാ॒നസ്യ॒ യശ്ചാ᳚ഗ്നി॒ചിത॒ ഇന്ദ്ര॑സ്യ സുഷുവാ॒ണസ്യ॑ ദശ॒ധേന്ദ്രി॒യം-വീഁ॒ര്യ॑-മ്പരാ॑-ഽപത॒-ത്തദ്ദേ॒വാ-സ്സൌ᳚ത്രാമ॒ണ്യാ സമ॑ഭരന്-ഥ്സൂ॒യതേ॒ വാ ഏ॒ഷ യോ᳚-ഽഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒തേ᳚-ഽഗ്നി-ഞ്ചി॒ത്വാ സൌ᳚ത്രാമ॒ണ്യാ യ॑ജേതേന്ദ്രി॒യമേ॒വ വീ॒ര്യഗ്ം॑ സ॒ഭൃന്ത്യാ॒-ഽഽത്മ-ന്ധ॑ത്തേ ॥ 14 ॥
bhū॒te॒ṣṭa॒kā upa̭ dadhā॒tyatrā᳚tra॒ vai mṛ॒tyurjā̭yate॒ yatra̭yatrai॒va mṛ॒tyurjāya̭te॒ tata̭ e॒vaina॒mava̭ yajate॒ tasmā̭dagni॒ci-thsarva॒māyṷreti॒ sarve॒ hya̭sya mṛ॒tyavo 've᳚ṣṭā॒stasmā̭-dagni॒cinnā-bhica̭rita॒vai pra॒tyagḙna-mabhicā॒ra-sstṛ̭ṇute sū॒yate॒ vā e॒ṣa yo᳚-'gni-ñci̭nu॒te dḙvasu॒vāme॒tāni̭ ha॒vīgṃṣi̭ bhavantye॒tāva̭nto॒ vai de॒vānāgṃ̭ sa॒vāsta e॒vā- [sa॒vāsta e॒va, a॒smai॒ sa॒vā-npra] 11
-'smai̭ sa॒vā-npra ya̭cchanti॒ ta ḙnagṃ suvante sa॒vo᳚-'gnirva̭ruṇasa॒vo rā̭ja॒sūya̭-mbrahmasa॒vaścityo̭ de॒vasya̭ tvā savi॒tuḥ pra̭sa॒va ityā̭ha savi॒tṛpra̭sūta e॒vaina॒-mbrahma̭ṇā de॒vatā̭bhira॒bhi ṣi̭ñca॒tyanna̭-syānnasyā॒bhi ṣi̭ñca॒tyanna̭-syānna॒syā-va̭ruddhyai pu॒rastā᳚-tpra॒tyañca̭ma॒bhi ṣi̭ñcati pu॒rastā॒ddhi pra̭tī॒cī-na॒manna̭ma॒dyatḙ śīrṣa॒to̭-'bhi ṣi̭ñcati śīrṣa॒to hyanna̭ma॒dyata॒ ā mukhā̭-da॒nvava̭srāvayati [mukhā̭-da॒nvava̭srāvayati, mu॒kha॒ta e॒vā-'smā̭] 12
mukha॒ta e॒vā-'smā̭ a॒nnādya̭-ndadhātya॒gnestvā॒ sāmrā᳚jyenā॒bhi ṣi̭ñcā॒mītyā̭hai॒ṣa vā a॒gne-ssa॒vastenai॒vaina̭ma॒bhi ṣi̭ñcati॒ bṛha॒spate᳚stvā॒ sāmrā᳚jyenā॒bhiṣi̭ñcā॒mītyā̭ha॒ brahma॒ vai de॒vānā॒-mbṛha॒spati॒rbrahma̭ṇai॒vaina̭ma॒bhi ṣi̭ñca॒tīndra̭sya tvā॒ sāmrā᳚jyenā॒bhi ṣi̭ñcā॒-mītyā̭hendri॒yame॒vāsmi̭-nnu॒pari̭ṣṭā-ddadhātye॒ta- [-ddadhātye॒tat, vai rā̭ja॒sūya̭sya] 13
-dvai rā̭ja॒sūya̭sya rū॒paṃ-ya~ e॒vaṃ-vi~॒dvāna॒gni-ñci̭nu॒ta u॒bhāve॒va lo॒kāva॒bhi ja̭yati॒ yaśca̭ rāja॒sūyḙnejā॒nasya॒ yaścā᳚gni॒cita॒ indra̭sya suṣuvā॒ṇasya̭ daśa॒dhendri॒yaṃ-vī~॒rya̭-mparā̭-'pata॒-ttadde॒vā-ssau᳚trāma॒ṇyā sama̭bharan-thsū॒yate॒ vā e॒ṣa yo᳚-'gni-ñci̭nu॒te᳚-'gni-ñci॒tvā sau᳚trāma॒ṇyā ya̭jetendri॒yame॒va vī॒ryagṃ̭ sa॒bhṛntyā॒-''tma-ndha̭tte || 14 ||
(अमृत — यसका लागि — उत्पन्न हुन्छ, जसका लागि यी — उपधान गरिन्छन्, र जसले — पर्जन्य — उपधान गर्छ, प्रत्यक्ष रूपमा — सैंतीस पनि) (अध्याय २) भूतेष्टका उपधान गर्छ; यहाँ-यहाँ नै मृत्यु उत्पन्न हुन्छ; जहाँ-जहाँ मृत्यु उत्पन्न हुन्छ, त्यहींबाट नै यसलाई हटाउँछ; त्यसैले अग्निचित् सबै आयु प्राप्त गर्छ, किनकि यसका सबै मृत्युहरू ढाकिएका हुन्छन्; त्यसैले अग्निचित्माथि अभिचार गर्नु हुँदैन; उल्टो यसलाई अभिचारले ढाक्छ। यो अग्नि चयन गर्ने मानिस सूयते (अभिषिक्त हुन्छ); देवसुवाका यी हवीहरू हुन्छन्; देवताहरूका यति नै सव (प्रेरणा) हुन्छन्; ती नै यसलाई सवहरू प्रदान गर्छन्; ती यसलाई प्रेरित गर्छन्। सव अग्नि हो, वरुणसव राजसूय हो, ब्रह्मसव चित्य हो। 'देवताको तिमीलाई सविताको प्रसवमा' भनी भन्छ; सविताद्वारा प्रेरित भएर नै यसलाई ब्रह्मणा र देवताहरूद्वारा अभिषेक गर्छ। अन्नको, अन्नको अभिषेक गर्छ, अन्नको, अन्नको प्राप्तिका लागि। अगाडिबाट पश्चिमतर्फ फर्केकोलाई अभिषेक गर्छ, किनकि अगाडिबाट नै पश्चिमतर्फ फर्केको अन्न खाइन्छ। शिरतर्फबाट अभिषेक गर्छ, किनकि शिरतर्फबाट नै अन्न खाइन्छ। मुखबाट तलतिर बगाउँछ; मुखबाट नै यसका लागि अन्नाद्य स्थापित गर्छ। 'अग्निको तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ; यो नै अग्निको सव हो; त्यसैले नै यसलाई अभिषेक गर्छ। 'बृहस्पतिको तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ; ब्रह्म नै देवताहरूको बृहस्पति हो; ब्रह्मणा नै यसलाई अभिषेक गर्छ। 'इन्द्रको तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ; इन्द्रिय नै यसमाथि स्थापित गर्छ। यो नै राजसूयको रूप हो; यसरी जान्नेले अग्नि चयन गर्दा दुवै लोक जित्छ — राजसूयले इज्या गर्नेको र अग्निचित्को पनि। इन्द्रले सुसुवाण (अभिषिक्त) हुँदा उसको दशगुणा इन्द्रिय र वीर्य खस्यो; त्यसलाई देवताहरूले सौत्रामणीद्वारा संग्रह गरे। यो अग्नि चयन गर्ने मानिस सूयते (अभिषिक्त हुन्छ); अग्नि चिताएर सौत्रामणीले यजन गर्नुपर्छ; इन्द्रिय र वीर्यलाई राम्ररी संग्रह गरेर आफ्नो आत्मामा धारण गर्छ। ॥ १४ ॥ AI
-ദ്വാ അ॒സ്യാ അ॒മൃതം॒-യഁ-ദ്വീ॒ര്യ॑-ന്ത-ദ്ദ॒ര്ഭാസ്തസ്മി॑ന് ജുഹോതി॒ പ്രൈവ ജാ॑യതേ ഽന്നാ॒ദോ ഭ॑വതി॒ യസ്യൈ॒വ-ഞ്ജുഹ്വ॑ത്യേ॒താ വൈ ദേ॒വതാ॑ അ॒ഗ്നേഃ പു॒രസ്താ᳚ദ്ഭാഗാ॒സ്താ ഏ॒വ പ്രീ॑ണാ॒ത്യഥോ॒ ചക്ഷു॑രേ॒വാഗ്നേഃ പു॒രസ്താ॒-ത്പ്രതി॑ ദധാ॒ത്യന॑ന്ധോ ഭവതി॒ യ ഏ॒വം-വേഁദാ-ഽഽപോ॒ വാ ഇ॒ദമഗ്രേ॑ സലി॒ലമാ॑സീ॒-ഥ്സ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പുഷ്കരപ॒ര്ണേ വാതോ॑ ഭൂ॒തോ॑-ഽലേലായ॒-ഥ്സ [ഭൂ॒തോ॑-ഽലേലായ॒-ഥ്സഃ, പ്ര॒തി॒ഷ്ഠാ-ന്നാ-ഽവി॑ന്ദത॒] 16
പ്ര॑തി॒ഷ്ഠാ-ന്നാ-ഽവി॑ന്ദത॒ സ ഏ॒തദ॒പാ-ങ്കു॒ലായ॑മപശ്യ॒-ത്തസ്മി॑ന്ന॒ഗ്നിമ॑ചിനുത॒ തദി॒യമ॑ഭവ॒-ത്തതോ॒ വൈ സ പ്രത്യ॑തിഷ്ഠ॒ദ്യാ-മ്പു॒രസ്താ॑ദു॒പാ-ദ॑ധാ॒-ത്തച്ഛിരോ॑ ഽഭവ॒-ഥ്സാ പ്രാചീ॒ ദിഗ്യാ-ന്ദ॑ക്ഷിണ॒ത ഉ॒പാദ॑ധാ॒-ഥ്സ ദക്ഷി॑ണഃ പ॒ക്ഷോ॑-ഽഭവ॒-ഥ്സാ ദ॑ക്ഷി॒ണാ ദിഗ്യാ-മ്പ॒ശ്ചാ-ദു॒പാദ॑ധാ॒-ത്ത-ത്പുച്ഛ॑മഭവ॒-ഥ്സാ പ്ര॒തീചീ॒ ദിഗ്യാമു॑ത്തര॒ത ഉ॒പാദ॑ധാ॒- [ഉ॒പാദ॑ധാത്, സ ഉത്ത॑രഃ] 17
-ഥ്സ ഉത്ത॑രഃ പ॒ക്ഷോ॑-ഽഭവ॒-ഥ്സോദീ॑ചീ॒ ദിഗ്യാമു॒പരി॑ഷ്ടാ-ദു॒പാദ॑ധാ॒-ത്ത-ത്പൃ॒ഷ്ഠമ॑ഭവ॒-ഥ്സോര്ധ്വാ ദിഗി॒യം-വാഁ അ॒ഗ്നിഃ പഞ്ചേ᳚ഷ്ടക॒-സ്തസ്മാ॒-ദ്യദ॒സ്യാ-ങ്ഖന॑ന്ത്യ॒ഭീഷ്ട॑കാ-ന്തൃ॒ന്ദന്ത്യ॒ഭി ശര്ക॑രാ॒ഗ്ം॒ സര്വാ॒ വാ ഇ॒യം-വഁയോ᳚ഭ്യോ॒ നക്ത॑-ന്ദൃ॒ശേ ദീ᳚പ്യതേ॒ തസ്മാ॑ദി॒മാം-വഁയാഗ്ം॑സി॒ നക്ത॒-ന്നാദ്ധ്യാ॑സതേ॒ യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന॒ഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒തേ പ്രത്യേ॒വ [പ്രത്യേ॒വ, തി॒ഷ്ഠ॒ത്യ॒ഭി ദിശോ॑] 18
തി॑ഷ്ഠത്യ॒ഭി ദിശോ॑ ജയത്യാഗ്നേ॒യോ വൈ ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണസ്തസ്മാ᳚-ദ്ബ്രാഹ്മ॒ണായ॒ സര്വാ॑സു ദി॒ക്ഷ്വര്ധു॑ക॒ഗ്ഗ്॒ സ്വാമേ॒വ ത-ദ്ദിശ॒മന്വേ᳚ത്യ॒പാം-വാഁ അ॒ഗ്നിഃ കു॒ലായ॒-ന്തസ്മാ॒ദാപോ॒-ഽഗ്നിഗ്ം ഹാരു॑കാ॒-സ്സ്വാമേ॒വ ത-ദ്യോനി॒-മ്പ്രവി॑ശന്തി ॥ 19 ॥
-dvā a॒syā a॒mṛtaṃ॒-ya~-dvī॒rya̭-nta-dda॒rbhāstasmi̭n juhoti॒ praiva jā̭yate 'nnā॒do bha̭vati॒ yasyai॒va-ñjuhva̭tye॒tā vai de॒vatā̭ a॒gneḥ pu॒rastā᳚dbhāgā॒stā e॒va prī̭ṇā॒tyatho॒ cakṣṷre॒vāgneḥ pu॒rastā॒-tprati̭ dadhā॒tyana̭ndho bhavati॒ ya e॒vaṃ-ve~dā-''po॒ vā i॒damagrḙ sali॒lamā̭sī॒-thsa pra॒jāpa̭tiḥ puṣkarapa॒rṇe vāto̭ bhū॒to̭-'lelāya॒-thsa [bhū॒to̭-'lelāya॒-thsaḥ, pra॒ti॒ṣṭhā-nnā-'vi̭ndata॒] 16
pra̭ti॒ṣṭhā-nnā-'vi̭ndata॒ sa e॒tada॒pā-ṅku॒lāya̭mapaśya॒-ttasmi̭nna॒gnima̭cinuta॒ tadi॒yama̭bhava॒-ttato॒ vai sa pratya̭tiṣṭha॒dyā-mpu॒rastā̭du॒pā-da̭dhā॒-ttacchiro̭ 'bhava॒-thsā prācī॒ digyā-nda̭kṣiṇa॒ta u॒pāda̭dhā॒-thsa dakṣi̭ṇaḥ pa॒kṣo̭-'bhava॒-thsā da̭kṣi॒ṇā digyā-mpa॒ścā-du॒pāda̭dhā॒-tta-tpuccha̭mabhava॒-thsā pra॒tīcī॒ digyāmṷttara॒ta u॒pāda̭dhā॒- [u॒pāda̭dhāt, sa utta̭raḥ] 17
-thsa utta̭raḥ pa॒kṣo̭-'bhava॒-thsodī̭cī॒ digyāmu॒pari̭ṣṭā-du॒pāda̭dhā॒-tta-tpṛ॒ṣṭhama̭bhava॒-thsordhvā digi॒yaṃ-vā~ a॒gniḥ pañce᳚ṣṭaka॒-stasmā॒-dyada॒syā-ṅkhana̭ntya॒bhīṣṭa̭kā-ntṛ॒ndantya॒bhi śarka̭rā॒gṃ॒ sarvā॒ vā i॒yaṃ-va~yo᳚bhyo॒ nakta̭-ndṛ॒śe dī᳚pyate॒ tasmā̭di॒māṃ-va~yāgṃ̭si॒ nakta॒-nnāddhyā̭sate॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvāna॒gni-ñci̭nu॒te pratye॒va [pratye॒va, ti॒ṣṭha॒tya॒bhi diśo̭] 18
ti̭ṣṭhatya॒bhi diśo̭ jayatyāgne॒yo vai brā᳚hma॒ṇastasmā᳚-dbrāhma॒ṇāya॒ sarvā̭su di॒kṣvardhṷka॒gg॒ svāme॒va ta-ddiśa॒manve᳚tya॒pāṃ-vā~ a॒gniḥ ku॒lāya॒-ntasmā॒dāpo॒-'gnigṃ hārṷkā॒-ssvāme॒va ta-dyoni॒-mpravi̭śanti || 19 ||
अब्द (संवत्सर) सँग मिलेर अयाव (महिना), अरुणी (उषा) सँग मिलेर उषा, एतश (सूर्यका घोडा) सँग मिलेर सूर्य, दंस (कर्म) सँग मिलेर अश्विनीहरू, र इडा (पशु) सँग मिलेर अग्नि वैश्वानर — घृतसहित स्वाहा। संवत्सर नै अब्द हो, महिनाहरू अयाव हुन्, उषा अरुणी हो, सूर्य एतश हो, यी अश्विनीहरू हुन्, संवत्सर अग्नि वैश्वानर हो, पशुहरू इडा हुन्, पशुहरू घृत हुन्; संवत्सरको पछि पशुहरू जन्मन्छन्; संवत्सरद्वारा नै उसका लागि पशुहरू उत्पन्न गराउँछ। दर्भको झुप्पामा हवन गर्छ। यसमा जे अमृत छ, जे वीर्य छ, त्यो दर्भ हो; त्यसमा हवन गर्छ; ऊ जन्मन्छ र अन्नाद बन्छ, जसका लागि यसरी हवन गरिन्छ। यी देवताहरू अग्निका अगाडिका भाग हुन्; तिनैलाई प्रसन्न गराउँछ, अनि अग्निको अगाडि चक्षु राख्छ; ऊ अन्धो हुँदैन, जो यसरी जान्दछ। सुरुमा यो जल नै सलिल थियो; त्यो प्रजापति वायु भएर कमलको पातमा रहेर हल्लियो; त्यो प्रतिष्ठा पाएन; उसले जलको त्यो कुलाय (आधार) देख्यो; त्यसमा अग्नि चयन गर्यो; त्यो यो पृथ्वी भयो; त्यसपछि उसले प्रतिष्ठा पायो। जुन उसले अगाडि राख्यो, त्यो शिर भयो; त्यो प्राची दिशा भयो। जुन दक्षिणतिर राख्यो, त्यो दक्षिण पक्ष भयो; त्यो दक्षिण दिशा भयो। जुन पछाडि राख्यो, त्यो पुच्छ भयो; त्यो प्रतीची दिशा भयो। जुन उत्तरतिर राख्यो, त्यो उत्तर पक्ष भयो; त्यो उदीची दिशा भयो। जुन माथि राख्यो, त्यो पृष्ठ भयो; त्यो ऊर्ध्व दिशा भयो। यो अग्नि पाँच इष्टकाको हुन्छ; त्यसैले यसलाई खन्छन्, इष्टकासम्म खन्छन्, ढुङ्गासम्म खन्छन्। यो सम्पूर्ण पृथ्वी रातमा चराहरूका लागि देखिन्छ; त्यसैले रातमा चराहरू यसमा बस्छन्। जो यसरी जानेर अग्नि चयन गर्छ, ऊ प्रतिष्ठित हुन्छ, दिशाहरूतिर अग्रसर हुन्छ र दिशाहरूलाई जित्छ। ब्राह्मण आग्नेय हो; त्यसैले ब्राह्मणलाई सबै दिशाहरूमा अर्धुक (समृद्धि) हुन्छ; त्यसरी नै ऊ आफ्नै दिशातिर जान्छ। अग्नि जलको कुलाय हो; त्यसैले जलहरूले अग्निलाई हारुकाका रूपमा धारण गर्छन्; त्यसरी नै तिनीहरू आफ्नै योनिमा प्रवेश गर्छन्। AI
സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രമുഖ്യ॑-മ്ഭൃ॒ത്വാ ദ്വി॒തീയേ॑ സംവഁഥ്സ॒ര ആ᳚ഗ്നേ॒യമ॒ഷ്ടാക॑പാല॒-ന്നിര്വ॑പേദൈ॒ന്ദ്ര-മേകാ॑ദശകപാലം-വൈഁശ്വദേ॒വ-ന്ദ്വാദ॑ശകപാല-മ്ബാര്ഹസ്പ॒ത്യ-ഞ്ച॒രും-വൈഁ᳚ഷ്ണ॒വ-ന്ത്രി॑കപാ॒ല-ന്തൃ॒തീയേ॑ സംവഁഥ്സ॒രേ॑-ഽഭി॒ജിതാ॑ യജേത॒ യദ॒ഷ്ടാക॑പാലോ॒ ഭവ॑ത്യ॒ഷ്ടാക്ഷ॑രാ ഗായ॒ത്ര്യാ᳚ഗ്നേ॒യ-ങ്ഗാ॑യ॒ത്ര-മ്പ്രാ॑തസ്സവ॒ന-മ്പ്രാ॑തസ്സവ॒നമേ॒വ തേന॑ ദാധാര ഗായ॒ത്രീ-ഞ്ഛന്ദോ॒ യദേകാ॑ദശകപാലോ॒ ഭവ॒ത്യേകാ॑ദശാക്ഷരാ ത്രി॒ഷ്ടുഗൈ॒ന്ദ്ര-ന്ത്രൈഷ്ടു॑ഭ॒-മ്മാദ്ധ്യ॑ന്ദിന॒ഗ്ം॒ സവ॑ന॒-മ്മാദ്ധ്യ॑ന്ദിനമേ॒വ സവ॑ന॒-ന്തേന॑ ദാധാര ത്രി॒ഷ്ടുഭ॒- [ത്രി॒ഷ്ടുഭ᳚മ്, ഛന്ദോ॒ യ-ദ്ദ്വാദ॑ശകപാലോ॒ ഭവ॑തി॒] 20
-ഞ്ഛന്ദോ॒ യ-ദ്ദ്വാദ॑ശകപാലോ॒ ഭവ॑തി॒ ദ്വാദ॑ശാക്ഷരാ॒ ജഗ॑തീ വൈശ്വദേ॒വ-ഞ്ജാഗ॑ത-ന്തൃതീയസവ॒ന-ന്തൃ॑തീയസവ॒നമേ॒വ തേന॑ ദാധാര॒ ജഗ॑തീ॒-ഞ്ഛന്ദോ॒ യ-ദ്ബാ॑ര്ഹസ്പ॒ത്യശ്ച॒രുര്ഭവ॑തി॒ ബ്രഹ്മ॒ വൈ ദേ॒വാനാ॒-മ്ബൃഹ॒സ്പതി॒ര്ബ്രഹ്മൈ॒വ തേന॑ ദാധാര॒ യ-ദ്വൈ᳚ഷ്ണ॒വസ്ത്രി॑കപാ॒ലോ ഭവ॑തി യ॒ജ്ഞോ വൈ വിഷ്ണു॑ര്യ॒ജ്ഞമേ॒വ തേന॑ ദാധാര॒ യ-ത്തൃ॒തീയേ॑ സംവഁഥ്സ॒രേ॑-ഽഭി॒ജിതാ॒ യജ॑തേ॒-ഽഭിജി॑ത്യൈ॒ യ-ഥ്സം॑വഁഥ്സ॒രമുഖ്യ॑-മ്ബി॒ഭര്തീ॒മമേ॒വ [ ] 21
തേന॑ ലോ॒കഗ്ഗ് സ്പൃ॑ണോതി॒ യ-ദ്ദ്വി॒തീയേ॑ സംവഁഥ്സ॒രേ᳚-ഽഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒തേ᳚ ഽന്തരി॑ക്ഷമേ॒വ തേന॑ സ്പൃണോതി॒ യ-ത്തൃ॒തീയേ॑ സംവഁഥ്സ॒രേ യജ॑തേ॒-ഽമുമേ॒വ തേന॑ ലോ॒കഗ്ഗ് സ്പൃ॑ണോത്യേ॒തം-വൈഁ പര॑ ആട്ണാ॒രഃ ക॒ക്ഷീവാഗ്ം॑ ഔശി॒ജോ വീ॒തഹ॑വ്യ-ശ്ശ്രായ॒സസ്ത്ര॒സദ॑സ്യുഃ പൌരുകു॒ഥ്സ്യഃ പ്ര॒ജാകാ॑മാ അചിന്വത॒ തതോ॒ വൈ തേ സ॒ഹസ്രഗ്ം॑ സഹസ്ര-മ്പു॒ത്രാന॑വിന്ദന്ത॒ പ്രഥ॑തേ പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॒സ്താ-മ്മാത്രാ॑മാപ്നോതി॒ യാ-ന്തേ-ഽഗ॑ച്ഛ॒ന്॒ യ ഏ॒വം ഁവി॒ദ്വാനേ॒തമ॒ഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒തേ ॥ 22 ॥
saṃ॒va~॒thsa॒ramukhya̭-mbhṛ॒tvā dvi॒tīyḙ saṃva~thsa॒ra ā᳚gne॒yama॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pedai॒ndra-mekā̭daśakapālaṃ-vai~śvade॒va-ndvāda̭śakapāla-mbārhaspa॒tya-ñca॒ruṃ-vai~᳚ṣṇa॒va-ntri̭kapā॒la-ntṛ॒tīyḙ saṃva~thsa॒rḙ-'bhi॒jitā̭ yajeta॒ yada॒ṣṭāka̭pālo॒ bhava̭tya॒ṣṭākṣa̭rā gāya॒tryā᳚gne॒ya-ṅgā̭ya॒tra-mprā̭tassava॒na-mprā̭tassava॒name॒va tena̭ dādhāra gāya॒trī-ñchando॒ yadekā̭daśakapālo॒ bhava॒tyekā̭daśākṣarā tri॒ṣṭugai॒ndra-ntraiṣṭṷbha॒-mmāddhya̭ndina॒gṃ॒ sava̭na॒-mmāddhya̭ndiname॒va sava̭na॒-ntena̭ dādhāra tri॒ṣṭubha॒- [tri॒ṣṭubha᳚m, chando॒ ya-ddvāda̭śakapālo॒ bhava̭ti॒] 20
-ñchando॒ ya-ddvāda̭śakapālo॒ bhava̭ti॒ dvāda̭śākṣarā॒ jaga̭tī vaiśvade॒va-ñjāga̭ta-ntṛtīyasava॒na-ntṛ̭tīyasava॒name॒va tena̭ dādhāra॒ jaga̭tī॒-ñchando॒ ya-dbā̭rhaspa॒tyaśca॒rurbhava̭ti॒ brahma॒ vai de॒vānā॒-mbṛha॒spati॒rbrahmai॒va tena̭ dādhāra॒ ya-dvai᳚ṣṇa॒vastri̭kapā॒lo bhava̭ti ya॒jño vai viṣṇṷrya॒jñame॒va tena̭ dādhāra॒ ya-ttṛ॒tīyḙ saṃva~thsa॒rḙ-'bhi॒jitā॒ yaja̭te॒-'bhiji̭tyai॒ ya-thsaṃ̭va~thsa॒ramukhya̭-mbi॒bhartī॒mame॒va [ ] 21
tena̭ lo॒kagg spṛ̭ṇoti॒ ya-ddvi॒tīyḙ saṃva~thsa॒re᳚-'gni-ñci̭nu॒te᳚ 'ntari̭kṣame॒va tena̭ spṛṇoti॒ ya-ttṛ॒tīyḙ saṃva~thsa॒re yaja̭te॒-'mume॒va tena̭ lo॒kagg spṛ̭ṇotye॒taṃ-vai~ para̭ āṭṇā॒raḥ ka॒kṣīvāgṃ̭ auśi॒jo vī॒taha̭vya-śśrāya॒sastra॒sada̭syuḥ pauruku॒thsyaḥ pra॒jākā̭mā acinvata॒ tato॒ vai te sa॒hasragṃ̭ sahasra-mpu॒trāna̭vindanta॒ pratha̭te pra॒jayā̭ pa॒śubhi॒stā-mmātrā̭māpnoti॒ yā-nte-'ga̭ccha॒n॒ ya e॒vaṃ ~vi॒dvāne॒tama॒gni-ñci̭nu॒te || 22 ||
(यो अग्नि पहिले दक्षिणतिर उपाधान गरिएको थियो, त्यसपछि उत्तरतिर उपाधान गरियो — यो बत्तीसौं हो।) (अध्याय ४) संवत्सरको मुख्य भाग धारण गरेर दोस्रो संवत्सरमा आग्नेयलाई आठ कपालको पुरोडाश, ऐन्द्रलाई एघार कपालको, वैश्वदेवलाई बाह्र कपालको, बार्हस्पत्यलाई चरु र वैष्णवलाई तीन कपालको पुरोडाश निर्वाप गर्नुपर्छ। तेस्रो संवत्सरमा अभिजित् यज्ञ गर्नुपर्छ। आठ कपालको हुनुको कारण आठ अक्षर भएको गायत्री छन्द हो; आग्नेय पुरोडाश गायत्री छन्दसँग सम्बन्धित प्रातःसवन हो; त्यसैले उनले प्रातःसवनलाई धारण गरे। गायत्री छन्दलाई पनि धारण गरे। एघार कपालको हुनुको कारण एघार अक्षर भएको त्रिष्टुप् छन्द हो; ऐन्द्र पुरोडाश त्रैष्टुभ माध्यन्दिन सवन हो; त्यसैले उनले माध्यन्दिन सवनलाई धारण गरे। त्रिष्टुप् छन्दलाई पनि धारण गरे। बाह्र कपालको हुनुको कारण बाह्र अक्षर भएको जगती छन्द हो; वैश्वदेव पुरोडाश जागत तृतीय सवन हो; त्यसैले उनले तृतीय सवनलाई धारण गरे। जगती छन्दलाई पनि धारण गरे। बार्हस्पत्य चरु हुनुको कारण देवताहरूमध्ये बृहस्पति ब्रह्म हो; त्यसैले उनले ब्रह्मलाई धारण गरे। वैष्णव तीन कपालको हुनुको कारण विष्णु यज्ञ हो; त्यसैले उनले यज्ञलाई धारण गरे। तेस्रो संवत्सरमा अभिजित् यज्ञ गर्नु अभिजितिका लागि हो। संवत्सरको मुख्य भाग धारण गर्नुले उनले यस लोकलाई व्याप्त गरे। दोस्रो संवत्सरमा अग्निचयन गर्नुले उनले अन्तरिक्षलाई व्याप्त गरे। तेस्रो संवत्सरमा यज्ञ गर्नुले उनले त्यो (स्वर्ग) लोकलाई व्याप्त गरे। यी पर आट्णार, कक्षीवान् औशिज, वीतहव्य श्रायस र त्रसदस्यु पौरुकुत्स्य — यी प्रजाकामीहरूले अग्नि चयन गरे। त्यसबाट उनीहरूले हजार-हजार पुत्रहरू प्राप्त गरे। प्रजा र पशुले उनीहरू फैलिए। जसरी उनीहरू (त्यो स्थान) मा पुगे, त्यसरी नै यसरी जान्नेले यो अग्नि चयन गर्दा त्यही मात्रा प्राप्त गर्छ। AI
-ര॒ന്യേ വാ॒ വൈ നി॒ധിമഗു॑പ്തം-വിഁ॒ന്ദന്തി॒ ന വാ॒ പ്രതി॒ പ്ര ജാ॑നാത്യു॒ഖാമാ ക്രാ॑മത്യാ॒ത്മാന॑മേ॒വാധി॒പാ-ങ്കു॑രുതേ॒ ഗുപ്ത്യാ॒ അഥോ॒ ഖല്വാ॑ഹു॒ര്നാ-ഽഽക്രമ്യേതി॑ നൈര്-ഋ॒ത്യു॑ഖാ യദാ॒ക്രാമേ॒ന്നിര്-ഋ॑ത്യാ ആ॒ത്മാന॒മപി॑ ദദ്ധ്യാ॒-ത്തസ്മാ॒ന്നാ-ഽഽക്രമ്യാ॑ പുരുഷശീ॒ര്॒ഷമുപ॑ ദധാതി॒ ഗുപ്ത്യാ॒ അഥോ॒ യഥാ᳚ ബ്രൂ॒യാദേ॒തന്മേ॑ ഗോപാ॒യേതി॑ താ॒ദൃഗേ॒വ ത- [തത്, പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വാ] 24
-ത്പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വാ അഥ॑ര്വാ॒ ഽഗ്നിരേ॒വ ദ॒ദ്ധ്യങ്ങാ॑ഥര്വ॒ണസ്തസ്യേഷ്ട॑കാ അ॒സ്ഥാന്യേ॒തഗ്ം ഹ॒ വാവ തദ്-ഋഷി॑ര॒ഭ്യനൂ॑വാ॒ചേന്ദ്രോ॑ ദധീ॒ചോ അ॒സ്ഥഭി॒രിതി॒ യദിഷ്ട॑കാഭിര॒ഗ്നി-ഞ്ചി॒നോതി॒ സാത്മാ॑നമേ॒വാഗ്നി-ഞ്ചി॑നുതേ॒ സാത്മാ॒മുഷ്മി॑ന് ഁലോ॒കേ ഭ॑വതി॒ യ ഏ॒വം-വേഁദ॒ ശരീ॑രം॒-വാഁ ഏ॒തദ॒ഗ്നേര്യച്ചിത്യ॑ ആ॒ത്മാ വൈ᳚ശ്വാന॒രോ യച്ചി॒തേ വൈ᳚ശ്വാന॒ര-ഞ്ജു॒ഹോതി॒ ശരീ॑രമേ॒വ സ॒ഗ്ഗ്॒സ്കൃത്യാ॒- [സ॒ഗ്ഗ്॒സ്കൃത്യാ॑, അ॒ഭ്യാരോ॑ഹതി॒] 25
-ഽഭ്യാരോ॑ഹതി॒ ശരീ॑രം॒-വാഁ ഏ॒ത-ദ്യജ॑മാന॒-സ്സഗ്ഗ് സ്കു॑രുതേ॒ യദ॒ഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒തേ യച്ചി॒തേ വൈ᳚ശ്വാന॒ര-ഞ്ജു॒ഹോതി॒ ശരീ॑രമേ॒വ സ॒ഗ്ഗ്॒സ്കൃത്യാ॒ ഽഽത്മനാ॒-ഽഭ്യാരോ॑ഹതി॒ തസ്മാ॒-ത്തസ്യ॒ നാവ॑ ദ്യന്തി॒ ജീവ॑ന്നേ॒വ ദേ॒വാനപ്യേ॑തി വൈശ്വാന॒ര്യര്ചാ പുരീ॑ഷ॒മുപ॑ ദധാതീ॒യം-വാഁ അ॒ഗ്നിര്വൈ᳚ശ്വാന॒രസ്തസ്യൈ॒ഷാ ചിതി॒ര്യ-ത്പുരീ॑ഷമ॒ഗ്നിമേ॒വ വൈ᳚ശ്വാന॒ര-ഞ്ചി॑നുത ഏ॒ഷാ വാ അ॒ഗ്നേഃ പ്രി॒യാ ത॒നൂര്യ-ദ്വൈ᳚ശ്വാന॒രഃ പ്രി॒യാമേ॒വാസ്യ॑ ത॒നുവ॒മവ॑ രുന്ധേ ॥ 26 ॥
-ra॒nye vā॒ vai ni॒dhimagṷptaṃ-vi~॒ndanti॒ na vā॒ prati॒ pra jā̭nātyu॒khāmā krā̭matyā॒tmāna̭me॒vādhi॒pā-ṅkṷrute॒ guptyā॒ atho॒ khalvā̭hu॒rnā-''kramyeti̭ nair-ṛ॒tyṷkhā yadā॒krāme॒nnir-ṛ̭tyā ā॒tmāna॒mapi̭ daddhyā॒-ttasmā॒nnā-''kramyā̭ puruṣaśī॒r॒ṣamupa̭ dadhāti॒ guptyā॒ atho॒ yathā᳚ brū॒yāde॒tanmḙ gopā॒yeti̭ tā॒dṛge॒va ta- [tat, pra॒jāpa̭ti॒rvā] 24
-tpra॒jāpa̭ti॒rvā atha̭rvā॒ 'gnire॒va da॒ddhyaṅṅā̭tharva॒ṇastasyeṣṭa̭kā a॒sthānye॒tagṃ ha॒ vāva tad-ṛṣi̭ra॒bhyanṷ̄vā॒cendro̭ dadhī॒co a॒sthabhi॒riti॒ yadiṣṭa̭kābhira॒gni-ñci॒noti॒ sātmā̭name॒vāgni-ñci̭nute॒ sātmā॒muṣmi̭n ~lo॒ke bha̭vati॒ ya e॒vaṃ-ve~da॒ śarī̭raṃ॒-vā~ e॒tada॒gneryaccitya̭ ā॒tmā vai᳚śvāna॒ro yacci॒te vai᳚śvāna॒ra-ñju॒hoti॒ śarī̭rame॒va sa॒gg॒skṛtyā॒- [sa॒gg॒skṛtyā̭, a॒bhyāro̭hati॒] 25
-'bhyāro̭hati॒ śarī̭raṃ॒-vā~ e॒ta-dyaja̭māna॒-ssagg skṷrute॒ yada॒gni-ñci̭nu॒te yacci॒te vai᳚śvāna॒ra-ñju॒hoti॒ śarī̭rame॒va sa॒gg॒skṛtyā॒ ''tmanā॒-'bhyāro̭hati॒ tasmā॒-ttasya॒ nāva̭ dyanti॒ jīva̭nne॒va de॒vānapyḙti vaiśvāna॒ryarcā purī̭ṣa॒mupa̭ dadhātī॒yaṃ-vā~ a॒gnirvai᳚śvāna॒rastasyai॒ṣā citi॒rya-tpurī̭ṣama॒gnime॒va vai᳚śvāna॒ra-ñci̭nuta e॒ṣā vā a॒gneḥ pri॒yā ta॒nūrya-dvai᳚śvāna॒raḥ pri॒yāme॒vāsya̭ ta॒nuva॒mava̭ rundhe || 26 ||
प्रजापतिले अग्निको चयन गरे। त्यो अग्नि छुराको धारजस्तो भएर उभियो। तब देवताहरू डराएर नजिक आएनन्। उनीहरूले छन्दहरूद्वारा आफूलाई ढाकेर नजिक आए। त्यसैले छन्दहरूको छन्दत्व हुन्छ। ब्रह्म भनेको छन्दहरू हुन्; कृष्ण मृगको छाला र कालो जुत्ता धारण गर्नु ब्रह्मको यही रूप हो। छन्दहरूद्वारा आफूलाई ढाकेर अग्निको उपासना गर्छ, आफूलाई हिंसा नहोस् भनेर। यो अग्नि त देवताहरूको निधि हो, निधान गरिन्छ। अग्नि वा अरू कोहीले पनि अरक्षित निधि पाउँदैनन्, वा त्यसलाई चिन्न पनि सक्दैनन्। उखालाई नाघेर आफैलाई रक्षक बनाउँछ, रक्षाका लागि। तर केहीले भन्छन् — नाघ्नु हुँदैन। उखा नैरृत्य हो; यदि नाघ्यो भने नैरृत्यलाई आफैलाई पनि दिन्छ। त्यसैले नाघ्दैन। पुरुषको शिर राख्छ, रक्षाका लागि। अनि जसरी 'यसलाई मेरो रक्षा गर' भनिन्छ, त्यस्तै हो। प्रजापति वा अथर्वा — अग्नि नै दधीच अथर्वण हुन्। तिनका इष्टकाहरू हड्डी हुन्। यही कुरा ऋषिले भनेका छन् — 'इन्द्रले दधीचको हड्डीहरूद्वारा' भनेर। इष्टकाहरूद्वारा अग्निको चयन गर्दा आफ्नै आत्मासहित अग्निको चयन गर्छ; आत्मासहित पारलोकमा हुन्छ, जसले यसरी जान्दछ। चिता भएको अग्नि शरीर हो; चित भएको वैश्वानर आत्मा हो। चित भएको वैश्वानरलाई हवन गर्छ; शरीरलाई राम्ररी सजाएर आरोहण गर्छ। यजमानको शरीर पनि यही हो; त्यसलाई राम्ररी सजाउँछ। अग्निको चयन गर्दा र चित भएको वैश्वानरलाई हवन गर्दा शरीरलाई राम्ररी सजाएर आत्माद्वारा आरोहण गर्छ। त्यसैले तिनलाई नरकमा खसाल्दैनन्; जीवितै देवताहरूकहाँ पुग्छ। वैश्वानरी ऋचाद्वारा पुरीष राख्छ। यो पृथ्वी नै अग्नि वैश्वानर हो; त्यसको यही चिति पुरीष हो। अग्नि वैश्वानरकै चयन गर्छ। वैश्वानर अग्निको प्रिय तनु हो; प्रिय तनुलाई नै प्राप्त गर्छ। AI
മാസാ᳚-സ്സംവഁഥ്സ॒ര-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രോ വി॒രാ-ഡ്വി॒രാജ॑മാപ്നോതി॒ പഞ്ച॑ദശ॒ രാത്രീ᳚ര്ദീക്ഷി॒ത-സ്സ്യാ॒-ത്പഞ്ച॑ദശ॒ വാ അ॑ര്ധമാ॒സസ്യ॒ രാത്ര॑യോ-ഽര്ധമാസ॒ശ-സ്സം॑വഁഥ്സ॒ര ആ᳚പ്യതേ സംവഁഥ്സ॒രോ വി॒രാ-ഡ്വി॒രാജ॑മാപ്നോതി സ॒പ്തദ॑ശ॒ രാത്രീ᳚ര്ദീക്ഷി॒ത-സ്സ്യാ॒-ദ്ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാഃ॒ പഞ്ച॒ര്തവ॒-സ്സ സം॑വഁഥ്സ॒ര-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രോ വി॒രാ-ഡ്വി॒രാജ॑മാപ്നോതി॒ ചതു॑ര്വിഗ്ംശതി॒ഗ്ം॒ രാത്രീ᳚ര്ദീക്ഷി॒ത-സ്സ്യാ॒-ച്ചതു॑ര്വിഗ്ംശതിരര്ധമാ॒സാ-സ്സം॑വഁഥ്സ॒ര-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രോ വി॒രാ-ഡ്വി॒രാജ॑മാപ്നോതി ത്രി॒ഗ്ം॒ശത॒ഗ്ം॒ രാത്രീ᳚ര്ദീക്ഷി॒ത-സ്സ്യാ᳚- [രാത്രീ᳚ര്ദീക്ഷി॒ത-സ്സ്യാ᳚ത്, ത്രി॒ഗ്ം॒ശദ॑ക്ഷരാ] 28
-ത്ത്രി॒ഗ്ം॒ശദ॑ക്ഷരാ വി॒രാ-ഡ്വി॒രാജ॑മാപ്നോതി॒ മാസ॑-ന്ദീക്ഷി॒ത-സ്സ്യാ॒-ദ്യോ മാസ॒-സ്സ സം॑വഁഥ്സ॒ര-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രോ വി॒രാ-ഡ്വി॒രാജ॑മാപ്നോതി ച॒തുരോ॑ മാ॒സോ ദീ᳚ക്ഷി॒ത-സ്സ്യാ᳚ച്ച॒തുരോ॒ വാ ഏ॒ത-മ്മാ॒സോ വസ॑വോ-ഽബിഭരു॒സ്തേ പൃ॑ഥി॒വീമാ-ഽജ॑യ-ന്ഗായ॒ത്രീ-ഞ്ഛന്ദോ॒-ഽഷ്ടൌ രു॒ദ്രാസ്തേ᳚-ഽന്തരി॑ക്ഷ॒മാ-ഽജ॑യ-ന്ത്രി॒ഷ്ടുഭ॒-ഞ്ഛന്ദോ॒ ദ്വാദ॑ശാ-ഽഽദി॒ത്യാസ്തേ ദിവ॒മാ-ഽജ॑യ॒ന് ജഗ॑തീ॒-ഞ്ഛന്ദ॒സ്തതോ॒ വൈ തേ വ്യാ॒വൃത॑-മഗച്ഛ॒ഞ്ഛ്രൈഷ്ഠ്യ॑-ന്ദേ॒വാനാ॒-ന്തസ്മാ॒-ദ്ദ്വാദ॑ശ മാ॒സോ ഭൃ॒ത്വാ-ഽഗ്നി-ഞ്ചി॑ന്വീത॒ ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാ᳚-സ്സംവഁഥ്സ॒ര-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രോ᳚ -ഽഗ്നിശ്ചിത്യ॒സ്തസ്യാ॑-ഹോരാ॒ത്രാണീഷ്ട॑കാ ആ॒പ്തേഷ്ട॑കമേന-ഞ്ചിനു॒തേ-ഽഥോ᳚ വ്യാ॒വൃത॑മേ॒വ ഗ॑ച്ഛതി॒ ശ്രൈഷ്ഠ്യഗ്ം॑ സമാ॒നാനാ᳚മ് ॥ 29 ॥
māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti॒ pañca̭daśa॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā॒-tpañca̭daśa॒ vā a̭rdhamā॒sasya॒ rātra̭yo-'rdhamāsa॒śa-ssaṃ̭va~thsa॒ra ā᳚pyate saṃva~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti sa॒ptada̭śa॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā॒-ddvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtava॒-ssa saṃ̭va~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti॒ catṷrvigṃśati॒gṃ॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā॒-ccatṷrvigṃśatirardhamā॒sā-ssaṃ̭va~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti tri॒gṃ॒śata॒gṃ॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā᳚- [rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā᳚t, tri॒gṃ॒śada̭kṣarā] 28
-ttri॒gṃ॒śada̭kṣarā vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti॒ māsa̭-ndīkṣi॒ta-ssyā॒-dyo māsa॒-ssa saṃ̭va~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti ca॒turo̭ mā॒so dī᳚kṣi॒ta-ssyā᳚cca॒turo॒ vā e॒ta-mmā॒so vasa̭vo-'bibharu॒ste pṛ̭thi॒vīmā-'ja̭ya-ngāya॒trī-ñchando॒-'ṣṭau ru॒drāste᳚-'ntari̭kṣa॒mā-'ja̭ya-ntri॒ṣṭubha॒-ñchando॒ dvāda̭śā-''di॒tyāste diva॒mā-'ja̭ya॒n jaga̭tī॒-ñchanda॒stato॒ vai te vyā॒vṛta̭-magaccha॒ñchraiṣṭhya̭-nde॒vānā॒-ntasmā॒-ddvāda̭śa mā॒so bhṛ॒tvā-'gni-ñci̭nvīta॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro᳚ -'gniścitya॒stasyā̭-horā॒trāṇīṣṭa̭kā ā॒pteṣṭa̭kamena-ñcinu॒te-'tho᳚ vyā॒vṛta̭me॒va ga̭cchati॒ śraiṣṭhyagṃ̭ samā॒nānā᳚m || 29 ||
देवताहरूले अग्निको दीक्षाबाट विराजलाई प्राप्त गर्छन्। दीक्षितले तीन रात बिताउनुपर्छ; विराट तीन पाउ भएको हुनाले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले छ रात बिताउनुपर्छ; छ ऋतु र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले दश रात बिताउनुपर्छ; विराट दश अक्षर भएको हुनाले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले बाह्र रात बिताउनुपर्छ; बाह्र महिना र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले तेह्र रात बिताउनुपर्छ; तेह्र महिना र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले पन्ध्र रात बिताउनुपर्छ; अर्धमासका पन्ध्र रात हुन्छन्, अर्धमासहरूबाट संवत्सर प्राप्त हुन्छ, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले सत्र रात बिताउनुपर्छ; बाह्र महिना र पाँच ऋतु मिलेर संवत्सर हुन्छ, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले चौबीस रात बिताउनुपर्छ; चौबीस अर्धमास मिलेर संवत्सर हुन्छ, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले तीस रात बिताउनुपर्छ; विराट तीस अक्षर भएको हुनाले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले एक महिना बिताउनुपर्छ; जुन महिना हो त्यो संवत्सर हो, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले चार महिना बिताउनुपर्छ; आठ वसुहरूले यसलाई धारण गरे, तिनीहरूले पृथ्वीलाई जिते र गायत्री छन्दलाई जिते; एघार रुद्रहरूले अन्तरिक्षलाई जिते र त्रिष्टुभ छन्दलाई जिते; बाह्र आदित्यहरूले द्युलोकलाई जिते र जगती छन्दलाई जिते; त्यसपछि तिनीहरूले विशिष्टतालाई र देवताहरूमाथिको श्रेष्ठतालाई प्राप्त गरे। त्यसैले बाह्र महिना बिताएर अग्निलाई चयन गर्नुपर्छ; बाह्र महिना र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै चयन गरिएको अग्नि हो। त्यसका दिन र रातहरू इष्टका हुन्; पूर्ण इष्टकाहरूले उसलाई चयन गर्छ, त्यसपछि उसले विशिष्टता र समानहरूमाथि श्रेष्ठता प्राप्त गर्छ। AI
സു॒വ॒ര്ഗായ॒ വാ ഏ॒ഷ ലോ॒കായ॑ ചീയതേ॒ യദ॒ഗ്നിസ്തം-യഁന്നാന്വാ॒രോഹേ᳚-ഥ്സുവ॒ര്ഗാല്ലോ॒കാ-ദ്യജ॑മാനോ ഹീയേത പൃഥി॒വീമാ-ഽക്ര॑മിഷ-മ്പ്രാ॒ണോ മാ॒ മാ ഹാ॑സീദ॒ന്തരി॑ക്ഷ॒മാ-ഽക്ര॑മിഷ-മ്പ്ര॒ജാ മാ॒ മാ ഹാ॑സീ॒-ദ്ദിവ॒മാ-ഽക്ര॑മിഷ॒ഗ്ം॒ സുവ॑രഗ॒ന്മേത്യാ॑ഹൈ॒ഷ വാ അ॒ഗ്നേര॑ന്വാരോ॒ഹസ്തേനൈ॒വൈന॑-മ॒ന്വാരോ॑ഹതി സുവ॒ര്ഗസ്യ॑ ലോ॒കസ്യ॒ സമ॑ഷ്ട്യൈ॒ യ-ത്പ॒ക്ഷസ॑മ്മിതാ-മ്മിനു॒യാ- [മിനു॒യാത്, കനീ॑യാഗ്ംസ-] 30
-ത്കനീ॑യാഗ്ംസം-യഁജ്ഞക്ര॒തുമുപേ॑യാ॒-ത്പാപീ॑യസ്യസ്യാ॒ ഽഽത്മനഃ॑ പ്ര॒ജാ സ്യാ॒-ദ്വേദി॑സമ്മിതാ-മ്മിനോതി॒ ജ്യായാഗ്ം॑സമേ॒വ യ॑ജ്ഞക്ര॒തുമുപൈ॑തി॒ നാസ്യാ॒-ഽഽത്മനഃ॒ പാപീ॑യസീ പ്ര॒ജാ ഭ॑വതി സാഹ॒സ്ര-ഞ്ചി॑ന്വീത പ്രഥ॒മ-ഞ്ചി॑ന്വാ॒ന-സ്സ॒ഹസ്ര॑സമ്മിതോ॒ വാ അ॒യം-ലോഁ॒ക ഇ॒മമേ॒വ ലോ॒കമ॒ഭി ജ॑യതി॒ ദ്വിഷാ॑ഹസ്ര-ഞ്ചിന്വീത ദ്വി॒തീയ॑-ഞ്ചിന്വാ॒നോ ദ്വിഷാ॑ഹസ്രം॒-വാഁ അ॒ന്തരി॑ക്ഷ-മ॒ന്തരി॑ക്ഷമേ॒വാഭി ജ॑യതി॒ ത്രിഷാ॑ഹസ്ര-ഞ്ചിന്വീത തൃ॒തീയ॑-ഞ്ചിന്വാ॒ന- [തൃ॒തീയ॑-ഞ്ചിന്വാ॒നഃ, ത്രിഷാ॑ഹസ്രോ॒ വാ അ॒സൌ] 31
-സ്ത്രിഷാ॑ഹസ്രോ॒ വാ അ॒സൌ ലോ॒കോ॑ ഽമുമേ॒വ ലോ॒കമ॒ഭി ജ॑യതി ജാനുദ॒ഘ്ന-ഞ്ചി॑ന്വീത പ്രഥ॒മ-ഞ്ചി॑ന്വാ॒നോ ഗാ॑യത്രി॒യൈവേമം-ലോഁ॒കമ॒ഭ്യാരോ॑ഹതി നാഭിദ॒ഘ്ന-ഞ്ചി॑ന്വീത ദ്വി॒തീയ॑-ഞ്ചിന്വാ॒നസ്ത്രി॒ഷ്ടുഭൈ॒വാ-ന്തരി॑ക്ഷ-മ॒ഭ്യാരോ॑ഹതി ഗ്രീവദ॒ഘ്ന-ഞ്ചി॑ന്വീത തൃ॒തീയ॑-ഞ്ചിന്വാ॒നോ ജഗ॑ത്യൈ॒വാമുന് ഁലോ॒കമ॒ഭ്യാരോ॑ഹതി॒ നാഗ്നി-ഞ്ചി॒ത്വാ രാ॒മാമുപേ॑യാദയോ॒നൌ രേതോ॑ ധാസ്യാ॒മീതി॒ ന ദ്വി॒തീയ॑-ഞ്ചി॒ത്വാ-ഽന്യസ്യ॒ സ്ത്രിയ॒- [സ്ത്രിയ᳚മ്, ഉപേ॑യാ॒ന്ന] 32
-മുപേ॑യാ॒ന്ന തൃ॒തീയ॑-ഞ്ചി॒ത്വാ കാ-ഞ്ച॒നോപേ॑യാ॒-ദ്രേതോ॒ വാ ഏ॒തന്നി ധ॑ത്തേ॒ യദ॒ഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒തേ യദു॑പേ॒യാ-ദ്രേത॑സാ॒ വ്യൃ॑ദ്ധ്യേ॒താ-ഽഥോ॒ ഖല്വാ॑ഹുര പ്രജ॒സ്യ-ന്ത-ദ്യന്നോപേ॒യാദിതി॒ യ-ദ്രേ॑ത॒സ്സിചാ॑വുപ॒ദധാ॑തി॒ തേ ഏ॒വ യജ॑മാനസ്യ॒ രേതോ॑ ബിഭൃത॒സ്തസ്മാ॒-ദുപേ॑യാ॒-ദ്രേത॒സോ-ഽസ്ക॑ന്ദായ॒ ത്രീണി॒ വാവ രേതാഗ്ം॑സി പി॒താ പു॒ത്രഃ പൌത്രോ॒ [പൌത്രഃ॑, യ-ദ്ദ്വേ രേ॑ത॒സ്സിചാ॑] 33
യ-ദ്ദ്വേ രേ॑ത॒സ്സിചാ॑-വുപദ॒ദ്ധ്യാ-ദ്രേതോ᳚-ഽസ്യ॒ വിച്ഛി॑ന്ദ്യാ-ത്തി॒സ്ര ഉപ॑ ദധാതി॒ രേത॑സ॒-സ്സന്ത॑ത്യാ ഇ॒യം-വാഁവ പ്ര॑ഥ॒മാ രേ॑ത॒സ്സിഗ് വാഗ്വാ ഇ॒യ-ന്തസ്മാ॒-ത്പശ്യ॑ന്തീ॒മാ-മ്പശ്യ॑ന്തി॒ വാചം॒-വഁദ॑ന്തീമ॒ന്തരി॑ക്ഷ-ന്ദ്വി॒തീയാ᳚ പ്രാ॒ണോ വാ അ॒ന്തരി॑ക്ഷ॒-ന്തസ്മാ॒ന്നാ-ഽന്തരി॑ക്ഷ॒-മ്പശ്യ॑ന്തി॒ ന പ്രാ॒ണമ॒സൌ തൃ॒തീയാ॒ ചക്ഷു॒ര്വാ അ॒സൌ തസ്മാ॒-ത്പശ്യ॑ന്ത്യ॒മൂ-മ്പശ്യ॑ന്തി॒ ചക്ഷു॒-ര്യജു॑ഷേ॒മാ-ഞ്ചാ॒- [ചക്ഷു॒-ര്യജു॑ഷേ॒മാ-ഞ്ചാ॑, അ॒മൂ-ഞ്ചോപ॑] 34
-ഽമൂ-ഞ്ചോപ॑ ദധാതി॒ മന॑സാ മദ്ധ്യ॒മാമേ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒-ങ്കൢപ്ത്യാ॒ അഥോ᳚ പ്രാ॒ണാനാ॑മി॒ഷ്ടോ യ॒ജ്ഞോ ഭൃഗു॑ഭിരാശീ॒ര്ദാ വസു॑ഭി॒സ്തസ്യ॑ ത ഇ॒ഷ്ടസ്യ॑ വീ॒തസ്യ॒ ദ്രവി॑ണേ॒ഹ ഭ॑ക്ഷീ॒യേത്യാ॑ഹ സ്തുതശ॒സ്ത്രേ ഏ॒വൈതേന॑ ദുഹേ പി॒താ മാ॑ത॒രിശ്വാ-ഽച്ഛി॑ദ്രാ പ॒ദാ ധാ॒ അച്ഛി॑ദ്രാ ഉ॒ശിജഃ॑ പ॒ദാ-ഽനു॑ തക്ഷു॒-സ്സോമോ॑ വിശ്വ॒വിന്നേ॒താ നേ॑ഷ॒-ദ്ബൃഹ॒സ്പതി॑രുക്ഥാമ॒ദാനി॑ ശഗ്ംസിഷ॒ദിത്യാ॑ഹൈ॒തദ്വാ അ॒ഗ്നേരു॒ക്ഥ-ന്തേനൈ॒വൈന॒മനു॑ ശഗ്ംസതി ॥ 35 ॥
su॒va॒rgāya॒ vā e॒ṣa lo॒kāya̭ cīyate॒ yada॒gnistaṃ-ya~nnānvā॒rohe᳚-thsuva॒rgāllo॒kā-dyaja̭māno hīyeta pṛthi॒vīmā-'kra̭miṣa-mprā॒ṇo mā॒ mā hā̭sīda॒ntari̭kṣa॒mā-'kra̭miṣa-mpra॒jā mā॒ mā hā̭sī॒-ddiva॒mā-'kra̭miṣa॒gṃ॒ suva̭raga॒nmetyā̭hai॒ṣa vā a॒gnera̭nvāro॒hastenai॒vaina̭-ma॒nvāro̭hati suva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai॒ ya-tpa॒kṣasa̭mmitā-mminu॒yā- [minu॒yāt, kanī̭yāgṃsa-] 30
-tkanī̭yāgṃsaṃ-ya~jñakra॒tumupḙyā॒-tpāpī̭yasyasyā॒ ''tmanaḥ̭ pra॒jā syā॒-dvedi̭sammitā-mminoti॒ jyāyāgṃ̭same॒va ya̭jñakra॒tumupai̭ti॒ nāsyā॒-''tmanaḥ॒ pāpī̭yasī pra॒jā bha̭vati sāha॒sra-ñci̭nvīta pratha॒ma-ñci̭nvā॒na-ssa॒hasra̭sammito॒ vā a॒yaṃ-lo~॒ka i॒mame॒va lo॒kama॒bhi ja̭yati॒ dviṣā̭hasra-ñcinvīta dvi॒tīya̭-ñcinvā॒no dviṣā̭hasraṃ॒-vā~ a॒ntari̭kṣa-ma॒ntari̭kṣame॒vābhi ja̭yati॒ triṣā̭hasra-ñcinvīta tṛ॒tīya̭-ñcinvā॒na- [tṛ॒tīya̭-ñcinvā॒naḥ, triṣā̭hasro॒ vā a॒sau] 31
-striṣā̭hasro॒ vā a॒sau lo॒ko̭ 'mume॒va lo॒kama॒bhi ja̭yati jānuda॒ghna-ñci̭nvīta pratha॒ma-ñci̭nvā॒no gā̭yatri॒yaivemaṃ-lo~॒kama॒bhyāro̭hati nābhida॒ghna-ñci̭nvīta dvi॒tīya̭-ñcinvā॒nastri॒ṣṭubhai॒vā-ntari̭kṣa-ma॒bhyāro̭hati grīvada॒ghna-ñci̭nvīta tṛ॒tīya̭-ñcinvā॒no jaga̭tyai॒vāmun ~lo॒kama॒bhyāro̭hati॒ nāgni-ñci॒tvā rā॒māmupḙyādayo॒nau reto̭ dhāsyā॒mīti॒ na dvi॒tīya̭-ñci॒tvā-'nyasya॒ striya॒- [striya᳚m, upḙyā॒nna] 32
-mupḙyā॒nna tṛ॒tīya̭-ñci॒tvā kā-ñca॒nopḙyā॒-dreto॒ vā e॒tanni dha̭tte॒ yada॒gni-ñci̭nu॒te yadṷpe॒yā-dreta̭sā॒ vyṛ̭ddhye॒tā-'tho॒ khalvā̭hura praja॒sya-nta-dyannope॒yāditi॒ ya-drḙta॒ssicā̭vupa॒dadhā̭ti॒ te e॒va yaja̭mānasya॒ reto̭ bibhṛta॒stasmā॒-dupḙyā॒-dreta॒so-'ska̭ndāya॒ trīṇi॒ vāva retāgṃ̭si pi॒tā pu॒traḥ pautro॒ [pautraḥ̭, ya-ddve rḙta॒ssicā̭] 33
ya-ddve rḙta॒ssicā̭-vupada॒ddhyā-dreto᳚-'sya॒ vicchi̭ndyā-tti॒sra upa̭ dadhāti॒ reta̭sa॒-ssanta̭tyā i॒yaṃ-vā~va pra̭tha॒mā rḙta॒ssig vāgvā i॒ya-ntasmā॒-tpaśya̭ntī॒mā-mpaśya̭nti॒ vācaṃ॒-va~da̭ntīma॒ntari̭kṣa-ndvi॒tīyā᳚ prā॒ṇo vā a॒ntari̭kṣa॒-ntasmā॒nnā-'ntari̭kṣa॒-mpaśya̭nti॒ na prā॒ṇama॒sau tṛ॒tīyā॒ cakṣu॒rvā a॒sau tasmā॒-tpaśya̭ntya॒mū-mpaśya̭nti॒ cakṣu॒-ryajṷṣe॒mā-ñcā॒- [cakṣu॒-ryajṷṣe॒mā-ñcā̭, a॒mū-ñcopa̭] 34
-'mū-ñcopa̭ dadhāti॒ mana̭sā maddhya॒māme॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ṅkḷptyā॒ atho᳚ prā॒ṇānā̭mi॒ṣṭo ya॒jño bhṛgṷbhirāśī॒rdā vasṷbhi॒stasya̭ ta i॒ṣṭasya̭ vī॒tasya॒ dravi̭ṇe॒ha bha̭kṣī॒yetyā̭ha stutaśa॒stre e॒vaitena̭ duhe pi॒tā mā̭ta॒riśvā-'cchi̭drā pa॒dā dhā॒ acchi̭drā u॒śijaḥ̭ pa॒dā-'nṷ takṣu॒-ssomo̭ viśva॒vinne॒tā nḙṣa॒-dbṛha॒spati̭rukthāma॒dāni̭ śagṃsiṣa॒dityā̭hai॒tadvā a॒gneru॒ktha-ntenai॒vaina॒manṷ śagṃsati || 35 ||
(यसरी तेह्र रात र तीस रात दीक्षित रहनुपर्छ — यी अठ्ठाइस र आठ रात हुन्) (अध्याय ७) यो अग्नि स्वर्गलोकको लागि चयन गरिन्छ; त्यसलाई नचढे यजमान स्वर्गलोकबाट च्युत हुन्छ। 'मैले पृथ्वीमा पाइला टेकें, मेरो प्राणले मलाई नत्यागोस्; मैले अन्तरिक्षमा पाइला टेकें, मेरा प्रजाले मलाई नत्यागोस्; मैले द्युलोकमा पाइला टेकें, मैले स्वर्ग प्राप्त गरें' भनी भन्छ। यो अग्निको आरोहण हो; त्यसैद्वारा उनलाई आरोहण गराउँछ, स्वर्गलोकको प्राप्तिको लागि। यदि पक्ष-सम्मित वेदी बनाउँदा यज्ञक्रतु कम हुन्छ भने उसको आफ्नो प्रजा पापी हुन्छ; वेदि-सम्मित बनाउँदा उसले ठूलो यज्ञक्रतु प्राप्त गर्छ र उसको आफ्नो प्रजा पापी हुँदैन। पहिलो पटक चयन गर्दा सहस्र-सम्मित चयन गर्नुपर्छ; यो लोक सहस्र-सम्मित छ, उसले यही लोकलाई जित्छ। दोस्रो पटक चयन गर्दा दुई सहस्र-सम्मित चयन गर्नुपर्छ; अन्तरिक्ष दुई सहस्र-सम्मित छ, उसले अन्तरिक्षलाई नै जित्छ। तेस्रो पटक चयन गर्दा तीन सहस्र-सम्मित चयन गर्नुपर्छ; त्यो लोक तीन सहस्र-सम्मित छ, उसले त्यही लोकलाई जित्छ। पहिलो पटक चयन गर्दा घुँडा-उचाइको चयन गर्नुपर्छ; गायत्रीद्वारा नै उसले यो लोक आरोहण गर्छ। दोस्रो पटक चयन गर्दा नाभि-उचाइको चयन गर्नुपर्छ; त्रिष्टुभद्वारा नै उसले अन्तरिक्ष आरोहण गर्छ। तेस्रो पटक चयन गर्दा घाँटी-उचाइको चयन गर्नुपर्छ; जगतीद्वारा नै उसले त्यो लोक आरोहण गर्छ। अग्नि चयन गरेर रामी स्त्रीकहाँ जानु हुँदैन — 'अयोनिमा रेत राख्नेछु' भनेर; दोस्रो पटक चयन गरेर अर्काकी स्त्रीकहाँ जानु हुँदैन; तेस्रो पटक चयन गरेर कुनै पनि स्त्रीकहाँ जानु हुँदैन। अग्नि चयन गर्दा उसले रेत राख्छ; यदि जान्छ भने रेतले हानि हुन्छ। तर यसो पनि भनिन्छ — 'प्रजा उत्पन्न नगर्ने' भनेर उसले जानु हुँदैन। दुई रेत-सिञ्चन (रेतस्सिच) राख्दा तिनले यजमानको रेत धारण गर्छन्; त्यसैले रेत नखसालोस् भनेर जानुपर्छ। रेतका तीन भाग हुन्छन् — पिता, पुत्र र नाति। यदि दुई रेत-सिञ्चन मात्र राख्यो भने उसको रेत विच्छिन्न हुन्छ; त्यसैले तीन राख्छ, रेतको सन्ततिको लागि। यो पहिलो रेत-सिञ्चन पृथ्वी हो; पृथ्वी वाणी हो; त्यसैले देख्नेहरूले यसलाई देख्छन्, बोल्ने वाणीलाई देख्छन्। दोस्रो अन्तरिक्ष हो; अन्तरिक्ष प्राण हो; त्यसैले अन्तरिक्ष देखिँदैन, प्राण देखिँदैन। त्यो तेस्रो द्युलोक हो; द्युलोक आँखा हो; त्यसैले देख्नेहरूले त्यसलाई देख्छन्, आँखालाई देख्छन्। यजुस्को लागि यी र त्यसलाई राख्छ; मनले यी लोकहरूको कल्पना गर्छु। अनि प्राणहरूको इष्ट यज्ञ भृगुहरूद्वारा, आशीर्वाद वसुहरूद्वारा — 'त्यस इष्ट र वीत यज्ञको धन मैले यहाँ भोग गरें' भनी भन्छ। यसैले स्तुत र शस्त्र दुवैलाई दुहुन्छ। पिता मातरिश्वाले खुट्टा अखण्ड राखे; उशिजहरूले अखण्ड पाइला तक्षण गरे; सोम, विश्ववित् नेता — उनले लगे; बृहस्पतिले उक्थामद स्तुति गरून् भनी भन्छ। यो अग्निको उक्थ हो; त्यसैद्वारा उनको अनुस्तुति गर्छ। AI
സൂ॒യതേ॒ വാ ഏ॒ഷോ᳚-ഽഗ്നീ॒നാം-യഁ ഉ॒ഖായാ᳚-മ്ഭ്രി॒യതേ॒ യദ॒ധ-സ്സാ॒ദയേ॒-ദ്ഗര്ഭാഃ᳚ പ്ര॒പാദു॑കാ-സ്സ്യു॒രഥോ॒ യഥാ॑ സ॒വാ-ത്പ്ര॑ത്യവ॒രോഹ॑തി താ॒ദൃഗേ॒വ തദാ॑സ॒ന്ദീ സാ॑ദയതി॒ ഗര്ഭാ॑ണാ॒-ന്ധൃത്യാ॒ അപ്ര॑പാദാ॒യാഥോ॑ സ॒വമേ॒വൈന॑-ങ്കരോതി॒ ഗര്ഭോ॒ വാ ഏ॒ഷ യദുഖ്യോ॒ യോനിഃ॑ ശി॒ക്യം॑-യഁച്ഛി॒ക്യാ॑ദു॒ഖാ-ന്നി॒രൂഹേ॒-ദ്യോനേ॒ര്ഗര്ഭ॒-ന്നിര്ഹ॑ണ്യാ॒-ഥ്ഷഡു॑ദ്യാമഗ്ം ശി॒ക്യ॑-മ്ഭവതി ഷോഢാ വിഹി॒തോ വൈ [ ] 36
പുരു॑ഷ ആ॒ത്മാ ച॒ ശിര॑ശ്ച ച॒ത്വാര്യങ്ഗാ᳚ന്യാ॒ത്മന്നേ॒വൈന॑-മ്ബിഭര്തി പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വാ ഏ॒ഷ യദ॒ഗ്നിസ്തസ്യോ॒ഖാ ചോ॒ലൂഖ॑ല-ഞ്ച॒ സ്തനൌ॒ താവ॑സ്യ പ്ര॒ജാ ഉപ॑ ജീവന്തി॒ യദു॒ഖാ-ഞ്ചോ॒ലൂഖ॑ല-ഞ്ചോപ॒ദധാ॑തി॒ താഭ്യാ॑മേ॒വ യജ॑മാനോ॒-ഽമുഷ്മി॑ന് ഁലോ॒കേ᳚-ഽഗ്നി-ന്ദു॑ഹേ സംവഁഥ്സ॒രോ വാ ഏ॒ഷ യദ॒ഗ്നിസ്തസ്യ॑ ത്രേധാവിഹി॒താ ഇഷ്ട॑കാഃ പ്രാജാപ॒ത്യാ വൈ᳚ഷ്ണ॒വീ- [വൈ᳚ഷ്ണ॒വീഃ, വൈ॒ശ്വ॒ക॒ര്മ॒ണീ-] 37
-ര്വൈ᳚ശ്വകര്മ॒ണീ-ര॑ഹോരാ॒ത്രാണ്യേ॒വാ-ഽസ്യ॑ പ്രാജാപ॒ത്യാ യദുഖ്യ॑-മ്ബി॒ഭര്തി॑ പ്രാജാപ॒ത്യാ ഏ॒വ തദുപ॑ ധത്തേ॒ യ-ഥ്സ॒മിധ॑ ആ॒ദധാ॑തി വൈഷ്ണ॒വാ വൈ വന॒സ്പത॑യോ വൈഷ്ണ॒വീരേ॒വ തദുപ॑ ധത്തേ॒ യദിഷ്ട॑കാഭിര॒ഗ്നി-ഞ്ചി॒നോതീ॒യം-വൈഁ വി॒ശ്വക॑ര്മാ വൈശ്വകര്മ॒ണീരേ॒വ തദുപ॑ ധത്തേ॒ തസ്മാ॑-ദാഹു-സ്ത്രി॒വൃദ॒ഗ്നിരിതി॒ തം-വാഁ ഏ॒തം-യഁജ॑മാന ഏ॒വ ചി॑ന്വീത॒ യദ॑സ്യാ॒ന്യ ശ്ചി॑നു॒യാദ്യ-ത്ത-ന്ദക്ഷി॑ണാഭി॒ര്ന രാ॒ധയേ॑ദ॒ഗ്നിമ॑സ്യ വൃഞ്ജീത॒ യോ᳚-ഽസ്യാ॒-ഽഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒യാ-ത്ത-ന്ദക്ഷി॑ണാഭീ രാധയേദ॒ഗ്നിമേ॒വ ത-ഥ്സ്പൃ॑ണോതി ॥ 38 ॥
sū॒yate॒ vā e॒ṣo᳚-'gnī॒nāṃ-ya~ u॒khāyā᳚-mbhri॒yate॒ yada॒dha-ssā॒daye॒-dgarbhāḥ᳚ pra॒pādṷkā-ssyu॒ratho॒ yathā̭ sa॒vā-tpra̭tyava॒roha̭ti tā॒dṛge॒va tadā̭sa॒ndī sā̭dayati॒ garbhā̭ṇā॒-ndhṛtyā॒ apra̭pādā॒yātho̭ sa॒vame॒vaina̭-ṅkaroti॒ garbho॒ vā e॒ṣa yadukhyo॒ yoniḥ̭ śi॒kyaṃ̭-ya~cchi॒kyā̭du॒khā-nni॒rūhe॒-dyone॒rgarbha॒-nnirha̭ṇyā॒-thṣaḍṷdyāmagṃ śi॒kya̭-mbhavati ṣoḍhā vihi॒to vai [ ] 36
purṷṣa ā॒tmā ca॒ śira̭śca ca॒tvāryaṅgā᳚nyā॒tmanne॒vaina̭-mbibharti pra॒jāpa̭ti॒rvā e॒ṣa yada॒gnistasyo॒khā co॒lūkha̭la-ñca॒ stanau॒ tāva̭sya pra॒jā upa̭ jīvanti॒ yadu॒khā-ñco॒lūkha̭la-ñcopa॒dadhā̭ti॒ tābhyā̭me॒va yaja̭māno॒-'muṣmi̭n ~lo॒ke᳚-'gni-ndṷhe saṃva~thsa॒ro vā e॒ṣa yada॒gnistasya̭ tredhāvihi॒tā iṣṭa̭kāḥ prājāpa॒tyā vai᳚ṣṇa॒vī- [vai᳚ṣṇa॒vīḥ, vai॒śva॒ka॒rma॒ṇī-] 37
-rvai᳚śvakarma॒ṇī-ra̭horā॒trāṇye॒vā-'sya̭ prājāpa॒tyā yadukhya̭-mbi॒bharti̭ prājāpa॒tyā e॒va tadupa̭ dhatte॒ ya-thsa॒midha̭ ā॒dadhā̭ti vaiṣṇa॒vā vai vana॒spata̭yo vaiṣṇa॒vīre॒va tadupa̭ dhatte॒ yadiṣṭa̭kābhira॒gni-ñci॒notī॒yaṃ-vai~ vi॒śvaka̭rmā vaiśvakarma॒ṇīre॒va tadupa̭ dhatte॒ tasmā̭-dāhu-stri॒vṛda॒gniriti॒ taṃ-vā~ e॒taṃ-ya~ja̭māna e॒va ci̭nvīta॒ yada̭syā॒nya ści̭nu॒yādya-tta-ndakṣi̭ṇābhi॒rna rā॒dhayḙda॒gnima̭sya vṛñjīta॒ yo᳚-'syā॒-'gni-ñci̭nu॒yā-tta-ndakṣi̭ṇābhī rādhayeda॒gnime॒va ta-thspṛ̭ṇoti || 38 ||
(मिनुयात् — तेस्रो पटक चयन गर्दै — स्त्री — पौत्र — र — वै — सात) (अ. ८) यो उखामा राखिएको अग्नि त पैदा हुन्छ नै; यदि त्यसलाई तल राख्ने हो भने गर्भहरू खस्ने हुन्थे; तर जसरी सवाको डोरीबाट बिस्तारै तल ओर्लिन्छ, त्यसै गरी त्यस बेला आसन्दीमा राख्छ — गर्भहरूको धारणका लागि, नखसून् भनेर; अनि त्यसैले त्यसलाई सव नै बनाउँछ। त्यो उख्य अग्नि त गर्भ नै हो, शिक्य (डोरीको झोला) योनि हो; यदि शिक्यबाट उखालाई निकाल्ने हो भने योनिबाट गर्भ निकाल्नु हुन्थ्यो; त्यसैले शिक्य छ उड्यामको हुन्छ। छ भागमा विभाजित यो पुरुष आत्मा र शिर हो — चार अङ्ग आत्मामा नै राख्छ। यो अग्नि त प्रजापति नै हो; त्यसका उखा र उलूखल दुई स्तन हुन्; तीबाट उसका प्रजा बाँच्छन्। उखा र उलूखल राख्दा तिनैद्वारा यजमानले परलोकमा अग्निको दूध दुहुन्छ। यो अग्नि त संवत्सर नै हो; त्यसका इष्टकाहरू तीन भागमा विभाजित छन् — प्राजापत्य, वैष्णवी र वैश्वकर्मणी। प्राजापत्य इष्टकाहरू त दिनरात नै हुन्; उख्य अग्नि धारण गर्दा त्यसैले प्राजापत्य इष्टकाहरू राख्छ। समिधा राख्दा — वनस्पति त वैष्णव हुन्छन् — त्यसैले वैष्णवी इष्टकाहरू राख्छ। इष्टकाहरूद्वारा अग्नि चयन गर्दा — यो पृथ्वी त वैश्वकर्मा हो — त्यसैले वैश्वकर्मणी इष्टकाहरू राख्छ। त्यसैले भन्छन् — अग्नि त्रिवृत् (तिन भागको) हो। त्यसलाई यजमानले आफैले चयन गर्नुपर्छ; यदि अरूले उसको अग्नि चयन गर्ने हो भने, जुन अग्नि उसले दक्षिणाहरूद्वारा प्राप्त गर्दैन, त्यसले उसको अग्नि हरण गर्नु हुन्थ्यो। जसले उसको अग्नि चयन गर्छ, त्यसलाई दक्षिणाहरूद्वारा सन्तुष्ट पार्नुपर्छ; त्यसरी नै अग्निलाई पनि सन्तुष्ट पार्छ। AI
പ്ര॒ജാപ॑തി-ര॒ഗ്നി-മ॑ചിനുത॒ര്തുഭിഃ॑ സംവഁഥ്സ॒രം-വഁ॑സ॒ന്തേനൈ॒വാസ്യ॑ പൂര്വാ॒ര്ധമ॑ചിനുത ഗ്രീ॒ഷ്മേണ॒ ദക്ഷി॑ണ-മ്പ॒ക്ഷം-വഁ॒ര്॒ഷാഭിഃ॒ പുച്ഛഗ്ം॑ ശ॒രദോത്ത॑ര-മ്പ॒ക്ഷഗ്ം ഹേ॑മ॒ന്തേന॒ മദ്ധ്യ॒-മ്ബ്രഹ്മ॑ണാ॒ വാ അ॑സ്യ॒ ത-ത്പൂ᳚ര്വാ॒ര്ധമ॑ചിനുത ക്ഷ॒ത്രേണ॒ ദക്ഷി॑ണ-മ്പ॒ക്ഷ-മ്പ॒ശുഭിഃ॒ പുച്ഛം॑-വിഁ॒ശോത്ത॑ര-മ്പ॒ക്ഷമാ॒ശയാ॒ മദ്ധ്യം॒-യഁ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന॒ഗ്നി-ഞ്ചി॑നു॒ത ഋ॒തുഭി॑രേ॒വൈന॑-ഞ്ചിനു॒തേ-ഽഥോ॑ ഏ॒തദേ॒വ സര്വ॒മവ॑ - [സര്വ॒മവ॑, രു॒ന്ധേ॒ ശൃ॒ണ്വന്ത്യേ॑ന] 39
രുന്ധേ ശൃ॒ണ്വന്ത്യേ॑ന-മ॒ഗ്നി-ഞ്ചി॑ക്യാ॒നമത്ത്യന്ന॒ഗ്ം॒ രോച॑ത ഇ॒യം-വാഁവ പ്ര॑ഥ॒മാ ചിതി॒രോഷ॑ധയോ॒ വന॒സ്പത॑യഃ॒ പുരീ॑ഷമ॒ന്തരി॑ക്ഷ-ന്ദ്വി॒തീയാ॒ വയാഗ്ം॑സി॒ പുരീ॑ഷമ॒സൌ തൃ॒തീയാ॒ നക്ഷ॑ത്രാണി॒ പുരീ॑ഷം-യഁ॒ജ്ഞശ്ച॑തു॒ര്ഥീ ദക്ഷി॑ണാ॒ പുരീ॑ഷം॒-യഁജ॑മാനഃ പഞ്ച॒മീ പ്ര॒ജാ പുരീ॑ഷം॒-യഁ-ത്ത്രിചി॑തീക-ഞ്ചിന്വീ॒ത യ॒ജ്ഞ-ന്ദക്ഷി॑ണാമാ॒ത്മാന॑-മ്പ്ര॒ജാമ॒ന്തരി॑യാ॒-ത്തസ്മാ॒-ത്പഞ്ച॑ചിതീകശ്ചേത॒വ്യ॑ ഏ॒തദേ॒വ സര്വഗ്ഗ്॑ സ്പൃണോതി॒ യ-ത്തി॒സ്രശ്ചിത॑യ- [യ-ത്തി॒സ്രശ്ചിത॑യഃ, ത്രി॒വൃദ്ധ്യ॑ഗ്നിര്യ-ദ്ദ്വേ] 40
-സ്ത്രി॒വൃദ്ധ്യ॑ഗ്നിര്യ-ദ്ദ്വേ ദ്വി॒പാ-ദ്യജ॑മാനഃ॒ പ്രതി॑ഷ്ഠിത്യൈ॒ പഞ്ച॒ ചിത॑യോ ഭവന്തി॒ പാങ്ക്തഃ॒ പുരു॑ഷ ആ॒ത്മാന॑മേ॒വ സ്പൃ॑ണോതി॒ പഞ്ച॒ ചിത॑യോ ഭവന്തി പ॒ഞ്ചഭിഃ॒ പുരീ॑ഷൈര॒ഭ്യൂ॑ഹതി॒ ദശ॒ സ-മ്പ॑ദ്യന്തേ॒ ദശാ᳚ക്ഷരോ॒ വൈ പുരു॑ഷോ॒ യാവാ॑നേ॒വ പുരു॑ഷ॒സ്തഗ്ഗ് സ്പൃ॑ണോ॒ത്യഥോ॒ ദശാ᳚ക്ഷരാ വി॒രാഡന്നം॑-വിഁ॒രാ-ഡ്വി॒രാജ്യേ॒വാന്നാദ്യേ॒ പ്രതി॑ തിഷ്ഠതി സംവഁഥ്സ॒രോ വൈ ഷ॒ഷ്ഠീ ചിതി॑ര്-ഋ॒തവഃ॒ പുരീ॑ഷ॒ഗ്ം॒ ഷട് ചിത॑യോ ഭവന്തി॒ ഷട് പുരീ॑ഷാണി॒ ദ്വാദ॑ശ॒ സ-മ്പ॑ദ്യന്തേ॒ ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാ᳚-സ്സംവഁഥ്സ॒ര-സ്സം॑വഁഥ്സ॒ര ഏ॒വ പ്രതി॑ തിഷ്ഠതി ॥ 41 ॥
pra॒jāpa̭ti-ra॒gni-ma̭cinuta॒rtubhiḥ̭ saṃva~thsa॒raṃ-va~̭sa॒ntenai॒vāsya̭ pūrvā॒rdhama̭cinuta grī॒ṣmeṇa॒ dakṣi̭ṇa-mpa॒kṣaṃ-va~॒r॒ṣābhiḥ॒ pucchagṃ̭ śa॒radotta̭ra-mpa॒kṣagṃ hḙma॒ntena॒ maddhya॒-mbrahma̭ṇā॒ vā a̭sya॒ ta-tpū᳚rvā॒rdhama̭cinuta kṣa॒treṇa॒ dakṣi̭ṇa-mpa॒kṣa-mpa॒śubhiḥ॒ pucchaṃ̭-vi~॒śotta̭ra-mpa॒kṣamā॒śayā॒ maddhyaṃ॒-ya~ e॒vaṃ-vi~॒dvāna॒gni-ñci̭nu॒ta ṛ॒tubhi̭re॒vaina̭-ñcinu॒te-'tho̭ e॒tade॒va sarva॒mava̭ - [sarva॒mava̭, ru॒ndhe॒ śṛ॒ṇvantyḙna] 39
rundhe śṛ॒ṇvantyḙna-ma॒gni-ñci̭kyā॒namattyanna॒gṃ॒ roca̭ta i॒yaṃ-vā~va pra̭tha॒mā citi॒roṣa̭dhayo॒ vana॒spata̭yaḥ॒ purī̭ṣama॒ntari̭kṣa-ndvi॒tīyā॒ vayāgṃ̭si॒ purī̭ṣama॒sau tṛ॒tīyā॒ nakṣa̭trāṇi॒ purī̭ṣaṃ-ya~॒jñaśca̭tu॒rthī dakṣi̭ṇā॒ purī̭ṣaṃ॒-ya~ja̭mānaḥ pañca॒mī pra॒jā purī̭ṣaṃ॒-ya~-ttrici̭tīka-ñcinvī॒ta ya॒jña-ndakṣi̭ṇāmā॒tmāna̭-mpra॒jāma॒ntari̭yā॒-ttasmā॒-tpañca̭citīkaśceta॒vya̭ e॒tade॒va sarvagg̭ spṛṇoti॒ ya-tti॒sraścita̭ya- [ya-tti॒sraścita̭yaḥ, tri॒vṛddhya̭gnirya-ddve] 40
-stri॒vṛddhya̭gnirya-ddve dvi॒pā-dyaja̭mānaḥ॒ prati̭ṣṭhityai॒ pañca॒ cita̭yo bhavanti॒ pāṅktaḥ॒ purṷṣa ā॒tmāna̭me॒va spṛ̭ṇoti॒ pañca॒ cita̭yo bhavanti pa॒ñcabhiḥ॒ purī̭ṣaira॒bhyṷ̄hati॒ daśa॒ sa-mpa̭dyante॒ daśā᳚kṣaro॒ vai purṷṣo॒ yāvā̭ne॒va purṷṣa॒stagg spṛ̭ṇo॒tyatho॒ daśā᳚kṣarā vi॒rāḍannaṃ̭-vi~॒rā-ḍvi॒rājye॒vānnādye॒ prati̭ tiṣṭhati saṃva~thsa॒ro vai ṣa॒ṣṭhī citi̭r-ṛ॒tavaḥ॒ purī̭ṣa॒gṃ॒ ṣaṭ cita̭yo bhavanti॒ ṣaṭ purī̭ṣāṇi॒ dvāda̭śa॒ sa-mpa̭dyante॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ra e॒va prati̭ tiṣṭhati || 41 ||
प्रजापतिले ऋतुहरूद्वारा अग्निको चयन गरे। वसन्तले नै उनको पूर्वार्ध, ग्रीष्मले दक्षिण पक्ष, वर्षाहरूले पुच्छ, शरदले उत्तर पक्ष र हेमन्तले मध्य भाग चयन गरे। ब्रह्म (ब्राह्मण) ले उनको त्यो पूर्वार्ध, क्षत्रले दक्षिण पक्ष, पशुहरूले पुच्छ, वैश्यले उत्तर पक्ष र आशाले मध्य भाग चयन गरे। जसले यसरी जानेर अग्निको चयन गर्छ, उसले ऋतुहरूद्वारा नै उनको चयन गर्छ, अनि त्यो यो सबैलाई प्राप्त गर्छ। अग्निको चयन गर्नेलाई सबैले सुन्छन्, उसले अन्न खान्छ, उसको कीर्ति चम्कन्छ। यो पृथ्वी पहिलो चिति हो, ओषधि र वनस्पतिहरू उसको पुरीष हुन्। अन्तरिक्ष दोस्रो चिति हो, पक्षीहरू उसको पुरीष हुन्। त्यो (स्वर्ग) तेस्रो चिति हो, नक्षत्रहरू उसको पुरीष हुन्। यज्ञ चौथो चिति हो, दक्षिणा उसको पुरीष हो। यजमान पाँचौं चिति हो, प्रजा उसको पुरीष हो। जसले तीन चितिहरू भएको अग्नि चयन गर्छ, उसले यज्ञ, दक्षिणा, आत्मा र प्रजालाई नष्ट गर्छ। त्यसैले पाँच चितिहरू भएको अग्नि चयन गर्नुपर्छ; त्यसले यी सबैलाई प्राप्त गर्छ। तीन चितिहरू हुनुको कारण अग्नि त्रिवृत् हो; दुई हुनुको कारण यजमान द्विपाद हो — यो स्थिरताको लागि हो। पाँच चितिहरू हुन्छन्; पाँच अक्षर भएको पुरुष (पाङ्क्त) हो — उसले आत्मालाई नै प्राप्त गर्छ। पाँच चितिहरू हुन्छन् र पाँच पुरीषहरूले ढाक्छ; दश हुन्छन्। दश अक्षर भएको पुरुष हो — जति पुरुष छ, त्यति नै उसले प्राप्त गर्छ। अनि दश अक्षर भएको विराट् अन्न हो; विराट्ले विराज्य (राज्य) मा अन्नमा प्रतिष्ठित हुन्छ। संवत्सर छैटौं चिति हो, ऋतुहरू पुरीष हुन्। छ चितिहरू हुन्छन् र छ पुरीषहरू; बाह्र हुन्छन्। बाह्र महिना हुन्, संवत्सर हो — उसले संवत्सरमा नै प्रतिष्ठा पाउँछ। AI
रोहित (रातो), धूम्ररोहित (धुवाँ रङ्गको रातो), रातो कर्कन्धु — यी प्रजापतिका हुन्। बभ्रु (खैरो), अरुणबभ्रु (रातो-खैरो), शुकबभ्रु (सुन्तला-खैरो) — यी रुद्रका हुन्। श्वेत (सेतो), श्वेतआँखा भएको, श्वेतघाँटी भएको — यी पितृदेवताका हुन्। तीन काला वशा (बाँझो गाई) वरुणका हुन्, तीन सेता वशा सूर्यका हुन्, धूम्रललाम (धुवाँ रङ्गको निधार भएका) तूपरा (सिङ नभएका) मैत्राबार्हस्पतिका हुन्। AI
पृष्णि (चितुवा रङ्गको), तिरश्चीनपृष्णि (छड्के चितुवा रङ्गको), ऊर्ध्वपृष्णि (ठाडो चितुवा रङ्गको) — यी मारुतका हुन्। फल्गु (खैरो-रातो), लोहितोर्णी (रातो ऊन भएको), बलक्षी (सेतो) — यी सरस्वतीका हुन्। पृषती (थोप्ला-थोप्ला), स्थूलपृषती (ठूला थोप्ला), क्षुद्रपृषती (साना थोप्ला) — यी विश्वेदेवका हुन्। तीन श्याम (काला) वशा पूषणका हुन्, तीन रोहिणी (राता) वशा मित्रका हुन्, अरुणललाम (रातो निधार भएका) तूपरा इन्द्राबार्हस्पतिका हुन्। AI
शितिबाहु (सेता पाखुरा भएको) एकातिर, शितिबाहु अर्कातिर, शितिबाहु सबैतिर — यी इन्द्रावायवका हुन्। शितिरन्ध्र (सेतो छिद्र भएको) एकातिर, शितिरन्ध्र अर्कातिर, शितिरन्ध्र सबैतिर — यी मैत्रावरुणका हुन्। शुद्धवाल (शुद्ध सेतो पुच्छर भएको), सर्वशुद्धवाल (सबैतिर शुद्ध सेतो पुच्छर भएको), मणिवाल (रत्नजडित पुच्छर भएको) — यी अश्विनीकुमारका हुन्। तीन शिल्पा वशा विश्वेदेवका हुन्, तीन श्येनी (बाज रङ्गका) परमेष्ठीका हुन्, श्यामललाम (कालो निधार भएका) तूपरा सोमापूषणका हुन्। AI
उन्नत (अग्लो) र वामन (होचो) ऋषभ (साँढे) — यी इन्द्रावरुणका हुन्। शितिककुच (सेतो कुम भएको), शितिपृष्ठ (सेतो पिठ्युँ भएको), शितिभसत् (सेतो निधार भएको) — यी इन्द्राबार्हस्पतिका हुन्। शितिपाच् (सेतो पेट भएको), शित्योष्ठ (सेतो ओठ भएको), शितिभ्रु (सेतो भौँ भएको) — यी इन्द्रावैष्णवका हुन्। तीन सिद्ध्मा वशा विश्वकर्माका हुन्, तीन धाताका लागि पृषोदर (थोप्ला भएको पेट) हुन्, श्वेतललाम (सेतो निधार भएका) तूपरा इन्द्रापूषणका हुन्। AI
कान भएका तीन याम (जुम्ल्याहा) सोमका हुन्, तीन श्वितिङ्ग (सेता अङ्ग भएका) अग्नि यविष्ठका हुन्, तीन नकुल (न्याउरी मुसा रङ्गका) हुन्, तीन रोहिणी त्र्यवि (तीन वर्षका) वसुहरूका हुन्, तीन अरुणा दितिका छोराहरूका हुन्, बभ्रुललाम (खैरो निधार भएका) तूपरा सोमेन्द्रका हुन्। AI
तीन शुण्ठा (सुकेका) विष्णुका हुन्, अधीलोधकर्ण (लोद काठको रङ्गका कान भएका) तीन विष्णु उरुक्रमका हुन्, लफ्सुदिन (नरम दिन भएका) तीन विष्णु उरुगायका हुन्, पञ्चावि (पाँच वर्षका) तीन आदित्यका हुन्, त्रिवत्सा (तीन वर्षका) तीन अङ्गिरसका हुन्, गौरललाम (गोरो निधार भएका) तूपरा इन्द्रावैष्णवका हुन्। AI
इन्द्रलाई राजाका रूपमा तीन शितिपृष्ठ (कालो पीठ भएका) गाई; इन्द्रलाई अधिराजका रूपमा तीन शितिककुद (कालो कुप्रो भएका) गाई; इन्द्रलाई स्वराजका रूपमा तीन शितिभसद (कालो भालु जस्तो रङ भएका) गाई; तुर्यौह्य (चार जोत्ने) तीन साध्यहरूका लागि; पष्ठौह्य (पाँच जोत्ने) तीन विश्वेदेवहरूका लागि; अग्नीन्द्रसम्बन्धी कृष्णललाम (कालो निधार भएका) स्तूपर (भाले) पशुहरू ॥ ४८ ॥ AI
अदितिका लागि तीन रोहित (राता) गाई; इन्द्राणीका लागि तीन कृष्ण (काला) गाई; कुहूका लागि तीन अरुण (राता) गाई; राकाका लागि तीन धेनु (दुहुने गाई); सिनीवालीका लागि तीन अनड्वाह (गोरु); अग्निवैष्णवसम्बन्धी रोहितललाम (रातो निधार भएका) स्तूपर पशुहरू ॥ ४९ ॥ AI
सोमसम्बन्धी तीन पिशङ्ग (खैरो) गाई; सोम राजाका लागि तीन सारङ्ग (चित्कबरे) गाई; पर्जन्यका लागि नभोरूप (आकाश जस्तो रङ भएका) तीन बाख्री; इन्द्राणीका लागि तीन मल्हा (भेडी); अदितिका लागि द्यावापृथिवीसम्बन्धी मालङ्ग (कान र निधार सेता भएका) स्तूपर पशुहरू ॥ ५० ॥ AI
वरुणसम्बन्धी तीन कृष्णललाम (कालो निधार भएका); वरुण राजाका लागि तीन रोहितललाम (रातो निधार भएका); वरुण रिशादसका लागि तीन अरुणललाम (राता निधार भएका); शिल्प (कारीगर) सम्बन्धी तीन; वैश्वदेव तीन; पृश्नि (चित्कबरे) तीन; सर्वदेवतासम्बन्धी ऐन्द्रासुर (इन्द्र र असुरसम्बन्धी) श्वेतललाम (सेतो निधार भएका) स्तूपर पशुहरू ॥ ५१ ॥ AI
सोम स्वराजका लागि अनोवाह (रथ तान्ने) र अनड्वाह (गोरु); इन्द्राग्निका लागि ओजोद (बल दिने) दुई उष्ट्र (ऊँट); इन्द्राग्निका लागि बलद (बल दिने) सीरवाह (हलो तान्ने) दुई गोरु; पृथ्वीसम्बन्धी दुई धेनु (गाई); दिशाहरूका लागि पृथ्वीसम्बन्धी दुई वडबा (घोडी); विराजसम्बन्धी पुरुषी पृथ्वीसम्बन्धी दुई धेनु; वायुका लागि आरोहणवाह (चढ्ने र तान्ने) अनड्वाह (गोरु); वरुणसम्बन्धी कृष्ण (काला) दुई वशा (बाँझा गाई); अराडी (?) दिव्य दुई वृषभ (साँढे); परिमर (?) ॥ ५२ ॥ AI
प्रातःकालीन गव्य (गाईसम्बन्धी) एघार पशु लिइन्छन् — बाख्रो, कल्माष (चित्कबरे), किकिदीवि (?) र विदीगय (?) — ती त्वाष्ट्र (त्वष्टासम्बन्धी) र सौरी (सूर्यसम्बन्धी) हुन्; नौ सेता वशा (बाँझा गाई) अनुबन्ध्य (पछि बाँधिने) हुन्छन्; अग्नेय, ऐन्द्राग्न र आश्विन पशु विशाल यूपमा लिइन्छन् ॥ ५३ ॥ AI
वसन्त ऋतुसम्बन्धी तीन पिशङ्ग (खैरो); ग्रीष्म ऋतुसम्बन्धी तीन सारङ्ग (चित्कबरे); वर्षा ऋतुसम्बन्धी तीन पृषत (थोप्ला जस्ता चित्ता भएका); शरद ऋतुसम्बन्धी तीन पृश्नि (चित्कबरे); हेमन्त ऋतुसम्बन्धी तीन पृश्निसक्थ (चित्कबरे तिघ्रा भएका); शिशिर ऋतुसम्बन्धी तीन अवलिप्त (लेपिएका जस्ता); यी संवत्सरका लागि निवक्षस (?) हुन् ॥ ५४ ॥ AI
(ഹിര॑ണ്യവര്ണാ - അ॒പാ-ങ്ഗ്രഹാ᳚ന് - ഭൂതേഷ്ട॒കാഃ - സ॒ജൂഃ - സം॑വഁഥ്സ॒രം - പ്ര॒ജാപ॑തി॒-സ്സ ക്ഷു॒രപ॑വി - ര॒വഗ്നേര്വൈ ദീ॒ക്ഷയാ॑ - സുവ॒ര്ഗായ॒ തം-യഁന്ന - സൂ॒യതേ᳚ - പ്ര॒ജാപ॑തിര്-ഋ॒തുഭീ॒ - രോഹി॑തഃ॒ - പൃഞിഃ॑ - ശിതിബാ॒ഹു - രു॑ന്ന॒തഃ - ക॒ര്ണാഃ - ശു॒ണ്ഠാ - ഇന്ദ്രാ॒യാ- ദി॑ത്യൈ - സൌ॒മ്യാ - വാ॑രു॒ണാഃ - സോമാ॒യൈ - കാ॑ദശ - പി॒ശങ്ഗാ॒ - സ്ത്രയോ॑വിഗ്ംശതിഃ)
(ഹിര॑ണ്യവര്ണാ - ഭൂതേഷ്ട॒കാഃ - ഛന്ദോ॒ യത് - കനീ॑യാഗ്ംസന്-ത്രി॒വൃദ്ധ്യ॑ഗ്നി - ര്വാ॑രു॒ണാ - ശ്ചതു॑ഷ്പഞ്ചാ॒ശത് )
(hira̭ṇyavarṇā - a॒pā-ṅgrahā᳚n - bhūteṣṭa॒kāḥ - sa॒jūḥ - saṃ̭va~thsa॒raṃ - pra॒jāpa̭ti॒-ssa kṣu॒rapa̭vi - ra॒vagnervai dī॒kṣayā̭ - suva॒rgāya॒ taṃ-ya~nna - sū॒yate᳚ - pra॒jāpa̭tir-ṛ॒tubhī॒ - rohi̭taḥ॒ - pṛñiḥ̭ - śitibā॒hu - rṷnna॒taḥ - ka॒rṇāḥ - śu॒ṇṭhā - indrā॒yā- di̭tyai - sau॒myā - vā̭ru॒ṇāḥ - somā॒yai - kā̭daśa - pi॒śaṅgā॒ - strayo̭vigṃśatiḥ)
(hira̭ṇyavarṇā - bhūteṣṭa॒kāḥ - chando॒ yat - kanī̭yāgṃsan-tri॒vṛddhya̭gni - rvā̭ru॒ṇā - ścatṷṣpañcā॒śat )
रोहित (रातो) कृष्ण धूम्रललाम भएको; पृश्नि (चित्र) श्याम अरुणललाम भएको; शितिबाहु शिल्प श्येनी श्यामललाम भएको; उन्नत सिद्ध्मा धाताको लागि पौष्ण श्वेतललाम भएको; कर्ण बभ्रुललाम भएको; शुण्ठ गौरललाम भएको; इन्द्रको लागि कृष्णाललाम भएको; अदितिको लागि रोहित ललाम भएको; सौम्य मालङ्ग; वारुण सूर श्वेतललाम भएको; दश। हिरण्यवर्णा (सुनौलो वर्ण भएका) अपाङ्ग्रह (जलका ग्रह) भूतेष्टका (भूत इष्टका) सजूः (सँगै) संवत्सर प्रजापति, स क्षुरपवि (धारिलो धार भएको), अवाग्नेर्वै दीक्षया (अग्निको दीक्षाले) स्वर्गाय (स्वर्गको लागि) तं यन्न सूयते (जो सूयते/उत्पन्न हुन्छ) प्रजापति ऋतुभिः (ऋतुहरूद्वारा) रोहित, पृञि, शितिबाहु, उन्नत, कर्ण, शुण्ठ, इन्द्राय, अदित्यै, सौम्य, वारुण, सोमायै, एकादश (एघार), पिशङ्ग त्रयोविंशतिः (तेइस)। हिरण्यवर्णा भूतेष्टका छन्द यत् कनीयांसन् त्रिवृद्ध्यग्नि वारुणा चतुष्पञ्चाशत् (चौवन्न)। AI
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ സംഹിതായാ-മ്പഞ്ചമകാണ്ഡേ ഷഷ്ഠഃ പ്രശ്ന-സ്സമാപ്തഃ ॥
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-mpañcamakāṇḍe ṣaṣṭhaḥ praśna-ssamāptaḥ ||
हरिः ओम्। कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताको पाँचौं काण्डको छैटौं प्रश्न समाप्त भयो। AI