Summary — Nepali
AI-generated · not yet verified
The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.
ও-ন্নমঃ পরমাত্মনে, শ্রী মহাগণপতযে নমঃ,
শ্রী গুরুভ্যো নমঃ । হ॒রিঃ॒ ওম্ ॥
হির॑ণ্যবর্ণা॒-শ্শুচ॑যঃ পাব॒কা যাসু॑ জা॒তঃ ক॒শ্যপো॒ যাস্বিন্দ্রঃ॑ । অ॒গ্নিং-যাঁ গর্ভ॑-ন্দধি॒রে বিরূ॑পা॒স্তা ন॒ আপ॒-শ্শগ্গ্ স্যো॒না ভ॑বন্তু ॥ যাসা॒গ্ং॒ রাজা॒ বরু॑ণো॒ যাতি॒ মদ্ধ্যে॑ সত্যানৃ॒তে অ॑ব॒পশ্য॒ন্ জনা॑নাম্ । ম॒ধু॒শ্চুত॒-শ্শুচ॑যো॒ যাঃ পা॑ব॒কাস্তা ন॒ আপ॒-শ্শগ্গ্ স্যো॒না ভ॑বন্তু ॥ যাসা᳚-ন্দে॒বা দি॒বি কৃ॒ণ্বন্তি॑ ভ॒ক্ষং-যাঁ অ॒ন্তরি॑ক্ষে বহু॒ধা ভব॑ন্তি । যাঃ পৃ॑থি॒বী-ম্পয॑সো॒ন্দন্তি॑ - [ ] 1
শু॒ক্রাস্তা ন॒ আপ॒-শ্শগ্গ্ স্যো॒না ভ॑বন্তু ॥ শি॒বেন॑ মা॒ চক্ষু॑ষা পশ্যতা-ঽঽপ-শ্শি॒বযা॑ ত॒নুবোপ॑ স্পৃশত॒ ত্বচ॑-ম্মে । সর্বাগ্ং॑ অ॒গ্নীগ্ং র॑ফ্সু॒ষদো॑ হুবে বো॒ মযি॒ বর্চো॒ বল॒মোজো॒ নি ধ॑ত্ত ॥ যদ॒দ-স্স॑-ম্প্রয॒তীরহা॒ বন॑দতাহ॒তে । তস্মা॒দা ন॒দ্যো॑ নাম॑ স্থ॒ তা বো॒ নামা॑নি সিন্ধবঃ ॥ য-ত্প্রেষি॑তা॒ বরু॑ণেন॒ তা-শ্শীভগ্ং॑ স॒মব॑ল্গত । 2
তদা᳚প্নো॒-দিন্দ্রো॑ বো য॒তী-স্তস্মা॒-দাপো॒ অনু॑ স্থন ॥ অ॒প॒কা॒মগ্গ্ স্যন্দ॑মানা॒ অবী॑বরত বো॒ হিক᳚ম্ । ইন্দ্রো॑ ব॒-শ্শক্তি॑ভি র্দেবী॒-স্তস্মা॒-দ্বার্ণাম॑ বো হি॒তম্ ॥ একো॑ দে॒বো অপ্য॑তিষ্ঠ॒-থ্স্যন্দ॑মানা যথা ব॒শম্ । উদা॑নিষু-র্ম॒হীরিতি॒ তস্মা॑-দুদ॒ক-মু॑চ্যতে ॥ আপো॑ ভ॒দ্রা ঘৃ॒তমিদাপ॑ আসুর॒গ্নী-ষোমৌ॑ বিভ্র॒ত্যাপ॒ ই-ত্তাঃ । তী॒ব্রো রসো॑ মধু॒পৃচা॑- [মধু॒পৃচা᳚ম্, অ॒র॒ঙ্গ॒ম আ মা᳚] 3
-মরঙ্গ॒ম আ মা᳚ প্রা॒ণেন॑ স॒হ বর্চ॑সা গন্ন্ ॥ আদি-ত্প॑শ্যাম্যু॒ত বা॑ শৃণো॒ম্যা মা॒ ঘোষো॑ গচ্ছতি॒ বান্ন॑ আসাম্ । মন্যে॑ ভেজা॒নো অ॒মৃত॑স্য॒ তর্হি॒ হির॑ণ্যবর্ণা॒ অতৃ॑পং-যঁ॒দা বঃ॑ ॥ আপো॒ হি ষ্ঠা ম॑যো॒ ভুব॒স্তা ন॑ ঊ॒র্জে দ॑ধাতন । ম॒হে রণা॑য॒ চক্ষ॑সে ॥ যো বঃ॑ শি॒বত॑মো॒ রস॒স্তস্য॑ ভাজযতে॒হ নঃ॑ । উ॒শ॒তীরি॑ব মা॒তরঃ॑ ॥ তস্মা॒ অর॑-ঙ্গমাম বো॒ যস্য॒ ক্ষযা॑য॒ জিন্ব॑থ । আপো॑ জ॒নয॑থা চ নঃ ॥ দি॒বি শ্র॑য স্বা॒ন্তরি॑ক্ষে যতস্ব পৃথি॒ব্যা স-ম্ভ॑ব ব্রহ্মবর্চ॒-সম॑সি ব্রহ্মবর্চ॒সায॑ ত্বা ॥ 4
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
hira̭ṇyavarṇā॒-śśuca̭yaḥ pāva॒kā yāsṷ jā॒taḥ ka॒śyapo॒ yāsvindraḥ̭ | a॒gniṃ-yā~ garbha̭-ndadhi॒re virṷ̄pā॒stā na॒ āpa॒-śśagg syo॒nā bha̭vantu || yāsā॒gṃ॒ rājā॒ varṷṇo॒ yāti॒ maddhyḙ satyānṛ॒te a̭va॒paśya॒n janā̭nām | ma॒dhu॒ścuta॒-śśuca̭yo॒ yāḥ pā̭va॒kāstā na॒ āpa॒-śśagg syo॒nā bha̭vantu || yāsā᳚-nde॒vā di॒vi kṛ॒ṇvanti̭ bha॒kṣaṃ-yā~ a॒ntari̭kṣe bahu॒dhā bhava̭nti | yāḥ pṛ̭thi॒vī-mpaya̭so॒ndanti̭ - [ ] 1
śu॒krāstā na॒ āpa॒-śśagg syo॒nā bha̭vantu || śi॒vena̭ mā॒ cakṣṷṣā paśyatā-''pa-śśi॒vayā̭ ta॒nuvopa̭ spṛśata॒ tvaca̭-mme | sarvāgṃ̭ a॒gnīgṃ ra̭phsu॒ṣado̭ huve vo॒ mayi॒ varco॒ bala॒mojo॒ ni dha̭tta || yada॒da-ssa̭-mpraya॒tīrahā॒ vana̭datāha॒te | tasmā॒dā na॒dyo̭ nāma̭ stha॒ tā vo॒ nāmā̭ni sindhavaḥ || ya-tpreṣi̭tā॒ varṷṇena॒ tā-śśībhagṃ̭ sa॒mava̭lgata | 2
tadā᳚pno॒-dindro̭ vo ya॒tī-stasmā॒-dāpo॒ anṷ sthana || a॒pa॒kā॒magg syanda̭mānā॒ avī̭varata vo॒ hika᳚m | indro̭ va॒-śśakti̭bhi rdevī॒-stasmā॒-dvārṇāma̭ vo hi॒tam || eko̭ de॒vo apya̭tiṣṭha॒-thsyanda̭mānā yathā va॒śam | udā̭niṣu-rma॒hīriti॒ tasmā̭-duda॒ka-mṷcyate || āpo̭ bha॒drā ghṛ॒tamidāpa̭ āsura॒gnī-ṣomaṷ bibhra॒tyāpa॒ i-ttāḥ | tī॒vro raso̭ madhu॒pṛcā̭- [madhu॒pṛcā᳚m, a॒ra॒ṅga॒ma ā mā᳚] 3
-maraṅga॒ma ā mā᳚ prā॒ṇena̭ sa॒ha varca̭sā gann || ādi-tpa̭śyāmyu॒ta vā̭ śṛṇo॒myā mā॒ ghoṣo̭ gacchati॒ vānna̭ āsām | manyḙ bhejā॒no a॒mṛta̭sya॒ tarhi॒ hira̭ṇyavarṇā॒ atṛ̭paṃ-ya~॒dā vaḥ̭ || āpo॒ hi ṣṭhā ma̭yo॒ bhuva॒stā na̭ ū॒rje da̭dhātana | ma॒he raṇā̭ya॒ cakṣa̭se || yo vaḥ̭ śi॒vata̭mo॒ rasa॒stasya̭ bhājayate॒ha naḥ̭ | u॒śa॒tīri̭va mā॒taraḥ̭ || tasmā॒ ara̭-ṅgamāma vo॒ yasya॒ kṣayā̭ya॒ jinva̭tha | āpo̭ ja॒naya̭thā ca naḥ || di॒vi śra̭ya svā॒ntari̭kṣe yatasva pṛthi॒vyā sa-mbha̭va brahmavarca॒-sama̭si brahmavarca॒sāya̭ tvā || 4
कृष्ण यजुर्वेदको तैत्तिरीय संहिताको पाँचौं काण्डको छैटौं प्रश्न — उपानुवाक्य नामक अध्याय। ओम्, परमात्मालाई नमस्कार, श्री महागणपतिलाई नमस्कार, श्री गुरुहरूलाई नमस्कार। हरिः ओम्। जुन जलहरू सुनौलो वर्णका, पवित्र र पावन गर्ने हुन्, जसमा कश्यप जन्मे, जसमा इन्द्र जन्मे, जुन विरूप भएर अग्निलाई गर्भ धारण गराउँछन् — ती जलहरू हाम्रा लागि कल्याणकारी र सुखदायी होऊन्। जसको बीचमा राजा वरुण मानिसहरूका सत्य र असत्य हेर्दै हिँड्छन्, जुन महुवा चुहाउने, पवित्र र पावन गर्ने हुन् — ती जलहरू हाम्रा लागि कल्याणकारी र सुखदायी होऊन्। जसलाई देवताहरूले स्वर्गमा भोजन बनाउँछन्, जुन अन्तरिक्षमा धेरै प्रकारले हुन्छन्, जुन पृथ्वीलाई रसले सिञ्चित गर्दछन्, जुन शुक्र (उज्याला) हुन् — ती जलहरू हाम्रा लागि कल्याणकारी र सुखदायी होऊन्। हे जलहरू, कल्याणकारी दृष्टिले मलाई हेर्नुहोस्; कल्याणकारी शरीरले मेरो छालालाई स्पर्श गर्नुहोस्। म सबै अग्निलाई, जलमा बस्नेहरूलाई बोलाउँछु — ममा तेज, बल र शक्ति स्थापित गर्नुहोस्। जब ती जलहरू बग्दै गए, तिनले (मार्गलाई) खन्याए; त्यसैले तिमीहरूको नाम नदी भयो; हे सिन्धुहरू, ती तिम्रा नामहरू हुन्। वरुणले प्रेरित गरेका ती जलहरू शीघ्रतासाथ उफ्रिए; तब इन्द्रले तिमीहरूलाई प्राप्त गरे; त्यसैले तिमीहरू जल (आपः) भनिन्छौ। आफ्नो इच्छाअनुसार बग्दै गरेका ती जलहरूलाई (इन्द्रले) रोके; इन्द्रले आफ्ना शक्तिहरूले तिमीहरूलाई धारण गरे; त्यसैले तिमीहरूको नाम वार्ण (जल) राखिएको हो। एक मात्र देवता (इन्द्र) बग्दै गरेका तिमीहरूको अगाडि इच्छाअनुसार खडा भए; ती महान् जलहरू माथि उठे — त्यसैले यसलाई उदक भनिन्छ। जलहरू कल्याणकारी हुन्; यी जलहरूमा घृत (आज्य) थियो; जलहरूले अग्नि र सोमलाई धारण गर्छन्। तिनको तीव्र रस महुवाले भरिएको छ — मलाई प्राणसहित तेजले युक्त गरेर आउनुहोस्। म देख्छु र सुन्छु पनि; तिनको घोष मकहाँ आउँछ; तिनको (सेवन) मेरो लागि अन्न होस्। म सोच्छु, त्यसबेला अमृतको भागी भएर म सुनौलो वर्णका तिमीहरूबाट तृप्त भएँ। हे जलहरू, तिमीहरू सुखकारी हौ; हामीलाई ऊर्जाले भरिदेऊ; ठूलो रण (संग्राम) र दृष्टिका लागि। तिमीहरूमा जो सबैभन्दा कल्याणकारी रस छ, त्यसको हामीलाई यहाँ भागी बनाऊ — इच्छुक आमाहरूले जस्तै। हे जलहरू, जसको निवासका लागि तिमीहरू प्रेरित गर्छौ, त्यसतर्फ हामी अगाडि बढ्छौं; तिमीहरूले हामीलाई जन्माऊ। स्वर्गमा आश्रय लेऊ, अन्तरिक्षमा स्थिर होऊ, पृथ्वीमा उत्पन्न होऊ; तिमी ब्रह्मवर्चस (ब्रह्मतेज) भएकी छौ — ब्रह्मवर्चसका लागि तिमीलाई (ग्रहण गर्छु)। AI
অ॒পা-ঙ্গ্রহা᳚-ন্গৃহ্ণাত্যে॒তদ্বাব রা॑জ॒সূযং॒-যঁদে॒তে গ্রহা᳚-স্স॒বো᳚ ঽগ্নির্ব॑রুণস॒বো রা॑জ॒সূয॑-মগ্নিস॒ব-শ্চিত্য॒স্তাভ্যা॑-মে॒ব সূ॑য॒তে-ঽথো॑ উ॒ভাবে॒ব লো॒কাব॒ভি জ॑যতি॒ যশ্চ॑ রাজ॒সূযে॑নেজা॒নস্য॒ যশ্চা᳚-ঽগ্নি॒চিত॒ আপো॑ ভব॒ন্ত্যাপো॒ বা অ॒গ্নের্ভ্রাতৃ॑ব্যা॒ যদ॒পো᳚ ঽগ্নের॒ধস্তা॑দুপ॒ দধা॑তি॒ ভ্রাতৃ॑ব্যাভিভূত্যৈ॒ ভব॑ত্যা॒ত্মনা॒ পরা᳚-ঽস্য॒ ভ্রাতৃ॑ব্যো ভবত্য॒মৃতং॒- [ভ্রাতৃ॑ব্যো ভবত্য॒মৃত᳚ম্, বা আপ॒স্তস্মা॑-] 5
-ঁবা আপ॒স্তস্মা॑-দ॒দ্ভিরব॑তান্ত-ম॒ভি ষি॑ঞ্চন্তি॒ না-ঽঽর্তি॒মার্চ্ছ॑তি॒ সর্ব॒মাযু॑রেতি॒ যস্যৈ॒তা উ॑পধী॒যন্তে॒ য উ॑ চৈনা এ॒বং-বেঁদান্নং॒-বাঁ আপঃ॑ প॒শব॒ আপো-ঽন্ন॑-ম্প॒শবো᳚-ঽন্না॒দঃ প॑শু॒মা-ন্ভ॑বতি॒ যস্যৈ॒তা উ॑পধী॒যন্তে॒ য উ॑ চৈনা এ॒বং-বেঁদ॒ দ্বাদ॑শ ভবন্তি॒ দ্বাদ॑শ॒ মাসা᳚-স্সংবঁথ্স॒র-স্সং॑বঁথ্স॒রেণৈ॒বাস্মা॒ [-স্সং॑বঁথ্স॒রেণৈ॒বাস্মা᳚, অন্ন॒মব॑ রুন্ধে॒] 6
অন্ন॒মব॑ রুন্ধে॒ পাত্রা॑ণি ভবন্তি॒ পাত্রে॒ বা অন্ন॑মদ্যতে॒ সযো᳚ন্যে॒বান্ন॒মব॑ রুন্ধ॒ আ দ্বা॑দ॒শা-ত্পুরু॑ষা॒দন্ন॑-ম॒ত্ত্যথো॒ পাত্রা॒ন্ন ছি॑দ্যতে॒ যস্যৈ॒তা উ॑পধী॒যন্তে॒ য উ॑ চৈনা এ॒বং-বেঁদ॑ কু॒ম্ভাশ্চ॑ কু॒ম্ভীশ্চ॑ মিথু॒নানি॑ ভবন্তি মিথু॒নস্য॒ প্রজা᳚ত্যৈ॒ প্র প্র॒জযা॑ প॒শুভি॑-র্মিথু॒নৈ-র্জা॑যতে॒ যস্যৈ॒তা উ॑পধী॒যন্তে॒ য উ॑ [য উ॑, চৈ॒না॒ এ॒বং-বেঁদ॒] 7
চৈনা এ॒বং-বেঁদ॒ শুগ্বা অ॒গ্নি-স্সো᳚-ঽদ্ধ্ব॒র্যুং-যঁজ॑মান-ম্প্র॒জা-শ্শু॒চা-ঽর্প॑যতি॒ যদ॒প উ॑প॒দধা॑তি॒ শুচ॑মে॒বাস্য॑ শমযতি॒ না-ঽঽর্তি॒মার্চ্ছ॑ত্যদ্ধ্ব॒র্যুর্ন যজ॑মান॒-শ্শাম্য॑ন্তি প্র॒জা যত্রৈ॒তা উ॑পধী॒যন্তে॒ ঽপাং-বাঁ এ॒তানি॒ হৃদ॑যানি॒ যদে॒তা আপো॒ যদে॒তা অ॒প উ॑প॒দধা॑তি দি॒ব্যাভি॑রে॒বৈনা॒-স্সগ্ং সৃ॑জতি॒ বর্ষু॑কঃ প॒র্জন্যো॑ [প॒র্জন্যঃ॑, ভ॒ব॒তি॒ যো বা] 8
ভবতি॒ যো বা এ॒তাসা॑মা॒যত॑ন॒-ঙ্কৢপ্তিং॒-বেঁদা॒-ঽঽযত॑নবা-ন্ভবতি॒ কল্প॑তে ঽস্মা অনুসী॒তমুপ॑ দধাত্যে॒তদ্বা আ॑সামা॒যত॑নমে॒ষা কৢপ্তি॒র্য এ॒বং-বেঁদা॒-ঽঽযত॑নবা-ন্ভবতি॒ কল্প॑তে-ঽস্মৈ দ্ব॒দ্বম্ম॒ন্যা উপ॑ দধাতি॒ চত॑স্রো॒ মদ্ধ্যে॒ ধৃত্যা॒ অন্নং॒-বাঁ ইষ্ট॑কা এ॒ত-ত্খলু॒ বৈ সা॒ক্ষাদন্নং॒-যঁদে॒ষ চ॒রুর্যদে॒ত-ঞ্চ॒রুমু॑প॒ দধা॑তি সা॒ক্ষা- [সা॒ক্ষাত্, এ॒বা-ঽস্মা॒ অন্ন॒মব॑ রুন্ধে] 9
-দে॒বা-ঽস্মা॒ অন্ন॒মব॑ রুন্ধে মদ্ধ্য॒ত উপ॑ দধাতি মদ্ধ্য॒ত এ॒বাস্মা॒ অন্ন॑-ন্দধাতি॒ তস্মা᳚-ন্মদ্ধ্য॒তো-ঽন্ন॑মদ্যতে বার্হস্প॒ত্যো ভ॑বতি॒ ব্রহ্ম॒ বৈ দে॒বানা॒-ম্বৃহ॒স্পতি॒-র্ব্রহ্ম॑ণৈ॒বাস্মা॒ অন্ন॒মব॑ রুন্ধে ব্রহ্মবর্চ॒সম॑সি ব্রহ্মবর্চ॒সায॒ ত্বেত্যা॑হ তেজ॒স্বী ব্র॑হ্মবর্চ॒সী ভ॑বতি॒ যস্যৈ॒ষ উ॑পধী॒যতে॒ য উ॑ চৈনমে॒বং-বেঁদ॑ ॥ 10 ॥
a॒pā-ṅgrahā᳚-ngṛhṇātye॒tadvāva rā̭ja॒sūyaṃ॒-ya~de॒te grahā᳚-ssa॒vo᳚ 'gnirva̭ruṇasa॒vo rā̭ja॒sūya̭-magnisa॒va-ścitya॒stābhyā̭-me॒va sṷ̄ya॒te-'tho̭ u॒bhāve॒va lo॒kāva॒bhi ja̭yati॒ yaśca̭ rāja॒sūyḙnejā॒nasya॒ yaścā᳚-'gni॒cita॒ āpo̭ bhava॒ntyāpo॒ vā a॒gnerbhrātṛ̭vyā॒ yada॒po᳚ 'gnera॒dhastā̭dupa॒ dadhā̭ti॒ bhrātṛ̭vyābhibhūtyai॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ parā᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyo bhavatya॒mṛtaṃ॒- [bhrātṛ̭vyo bhavatya॒mṛta᳚m, vā āpa॒stasmā̭-] 5
-~vā āpa॒stasmā̭-da॒dbhirava̭tānta-ma॒bhi ṣi̭ñcanti॒ nā-''rti॒mārccha̭ti॒ sarva॒māyṷreti॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ cainā e॒vaṃ-ve~dānnaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ pa॒śava॒ āpo-'nna̭-mpa॒śavo᳚-'nnā॒daḥ pa̭śu॒mā-nbha̭vati॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ cainā e॒vaṃ-ve~da॒ dvāda̭śa bhavanti॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒reṇai॒vāsmā॒ [-ssaṃ̭va~thsa॒reṇai॒vāsmā᳚, anna॒mava̭ rundhe॒] 6
anna॒mava̭ rundhe॒ pātrā̭ṇi bhavanti॒ pātre॒ vā anna̭madyate॒ sayo᳚nye॒vānna॒mava̭ rundha॒ ā dvā̭da॒śā-tpurṷṣā॒danna̭-ma॒ttyatho॒ pātrā॒nna chi̭dyate॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ cainā e॒vaṃ-ve~da̭ ku॒mbhāśca̭ ku॒mbhīśca̭ mithu॒nāni̭ bhavanti mithu॒nasya॒ prajā᳚tyai॒ pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate॒ yasyai॒tā ṷpadhī॒yante॒ ya ṷ [ya ṷ, cai॒nā॒ e॒vaṃ-ve~da॒] 7
cainā e॒vaṃ-ve~da॒ śugvā a॒gni-sso᳚-'ddhva॒ryuṃ-ya~ja̭māna-mpra॒jā-śśu॒cā-'rpa̭yati॒ yada॒pa ṷpa॒dadhā̭ti॒ śuca̭me॒vāsya̭ śamayati॒ nā-''rti॒mārccha̭tyaddhva॒ryurna yaja̭māna॒-śśāmya̭nti pra॒jā yatrai॒tā ṷpadhī॒yante॒ 'pāṃ-vā~ e॒tāni॒ hṛda̭yāni॒ yade॒tā āpo॒ yade॒tā a॒pa ṷpa॒dadhā̭ti di॒vyābhi̭re॒vainā॒-ssagṃ sṛ̭jati॒ varṣṷkaḥ pa॒rjanyo̭ [pa॒rjanyaḥ̭, bha॒va॒ti॒ yo vā] 8
bhavati॒ yo vā e॒tāsā̭mā॒yata̭na॒-ṅkḷptiṃ॒-ve~dā॒-''yata̭navā-nbhavati॒ kalpa̭te 'smā anusī॒tamupa̭ dadhātye॒tadvā ā̭sāmā॒yata̭name॒ṣā kḷpti॒rya e॒vaṃ-ve~dā॒-''yata̭navā-nbhavati॒ kalpa̭te-'smai dva॒dvamma॒nyā upa̭ dadhāti॒ cata̭sro॒ maddhye॒ dhṛtyā॒ annaṃ॒-vā~ iṣṭa̭kā e॒ta-tkhalu॒ vai sā॒kṣādannaṃ॒-ya~de॒ṣa ca॒ruryade॒ta-ñca॒rumṷpa॒ dadhā̭ti sā॒kṣā- [sā॒kṣāt, e॒vā-'smā॒ anna॒mava̭ rundhe] 9
-de॒vā-'smā॒ anna॒mava̭ rundhe maddhya॒ta upa̭ dadhāti maddhya॒ta e॒vāsmā॒ anna̭-ndadhāti॒ tasmā᳚-nmaddhya॒to-'nna̭madyate bārhaspa॒tyo bha̭vati॒ brahma॒ vai de॒vānā॒-mbṛha॒spati॒-rbrahma̭ṇai॒vāsmā॒ anna॒mava̭ rundhe brahmavarca॒sama̭si brahmavarca॒sāya॒ tvetyā̭ha teja॒svī bra̭hmavarca॒sī bha̭vati॒ yasyai॒ṣa ṷpadhī॒yate॒ ya ṷ cainame॒vaṃ-ve~da̭ || 10 ||
(यसलाई 'उदन्ति', 'समवल्गत', 'मधुपृचाम्', 'मातरः' र 'द्वाविंशतिः' भनिन्छ।) (अनुवाक १) अपां ग्रहहरू ग्रहण गर्छ। यो त वास्तवमा राजसूय नै हो — यी ग्रहहरू सव हुन्; अग्नि वरुणसव हुन्, राजसूय अग्निसव हो, चिति हो; ती दुईद्वारा नै अभिषिक्त हुन्छ, र त्यसैले दुवै लोकलाई जित्छ — राजसूयले इज्या गर्नेले पाउने र अग्निचितले पाउने। आपू भन्ने अग्निका भ्रातृव्य (शत्रु) हुन्; जब अग्निको तलतिर आपूहरू राख्छ, भ्रातृव्यलाई अभिभूत गर्नका लागि हुन्छ; आफ्नै कारणले उसको भ्रातृव्य पराजित हुन्छ। अमृत वा आपू हुन्; त्यसैले अग्निलाई अद्भिः (पानीले) वरिपरि घेरेर अभिषेक गर्छ; उसलाई आर्ति (विपत्ति) आउँदैन, सारा आयु प्राप्त गर्छ — जसका लागि यी उपधि (इष्टका) राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। अन्न वा आपू हुन्, पशु वा आपू हुन्, अन्न वा पशु हुन्; अन्नाद (अन्न खाने) पशुवान् हुन्छ — जसका लागि यी उपधि राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। बाह्र हुन्छन्; बाह्र महिना हुन्, संवत्सर हो; संवत्सरद्वारा नै उसका लागि अन्नलाई रोक्छ। पात्रहरू हुन्छन्; पात्रमा नै अन्न खाइन्छ; पात्रकै कारणले अन्नलाई रोक्छ। बाह्र पुरुषसम्म अन्न खाइन्छ, तर पात्र चाहिँ चुँडिँदैन — जसका लागि यी उपधि राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। कुम्भ र कुम्भीहरू मिथुन (जोडी) हुन्छन्; मिथुनको प्रजननका लागि; प्रजा र पशुहरूद्वारा मिथुनयुक्त भई उत्पन्न हुन्छ — जसका लागि यी उपधि राखिन्छन् र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। अग्नि वा शुक् (शोक/ताप) हो; त्यसले अध्वर्यु र यजमानलाई प्रजासहित शुचाले आवृत गर्छ; जब आपूहरू राख्छ, उसको शुच (ताप) लाई नै शान्त गर्छ; उसलाई आर्ति आउँदैन, अध्वर्यु वा यजमानलाई पनि आउँदैन; जहाँ यी राखिन्छन् त्यहाँ प्रजा शान्त हुन्छन्। यी आपूहरूका हृदय हुन् — यी आपूहरू; जब यी आपूहरू राख्छ, दिव्य (आकाशीय) आपूहरूसँग नै यिनलाई संयुक्त गर्छ; पर्जन्य वर्षाउने हुन्छ। जसले यिनको आयतन र क्लृप्ति जान्दछ, उ आयतनवान् हुन्छ, उसका लागि कल्पना (सम्पन्नता) हुन्छ। अनुसीत (पछि सुताइएको) राख्छ; यो वा यिनको आयतन हो, यो क्लृप्ति हो; जसले यसरी जान्दछ, उ आयतनवान् हुन्छ, उसका लागि कल्पना हुन्छ। दुई-दुई मन्या राख्छ, बीचमा चार धृत्या; इष्टका वा अन्न हुन्; त्यो त साक्षात् अन्न नै हो — यो चरु; जब यो चरु राख्छ, साक्षात् नै उसका लागि अन्नलाई रोक्छ। बीचबाट राख्छ; बीचबाट नै उसका लागि अन्न राख्छ; त्यसैले बीचबाट अन्न खाइन्छ। बार्हस्पत्य हुन्छ; देवताहरूमा ब्रह्म वा बृहस्पति हुन्; ब्रह्मद्वारा नै उसका लागि अन्नलाई रोक्छ। 'ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वा' भन्छ; तेजस्वी र ब्रह्मवर्चसी हुन्छ — जसका लागि यो उपधि राखिन्छ र जसले यसलाई यसरी जान्दछ। ॥ १० ॥ AI
ভূ॒তে॒ষ্ট॒কা উপ॑ দধা॒ত্যত্রা᳚ত্র॒ বৈ মৃ॒ত্যুর্জা॑যতে॒ যত্র॑যত্রৈ॒ব মৃ॒ত্যুর্জায॑তে॒ তত॑ এ॒বৈন॒মব॑ যজতে॒ তস্মা॑দগ্নি॒চি-থ্সর্ব॒মাযু॑রেতি॒ সর্বে॒ হ্য॑স্য মৃ॒ত্যবো ঽবে᳚ষ্টা॒স্তস্মা॑-দগ্নি॒চিন্না-ভিচ॑রিত॒বৈ প্র॒ত্যগে॑ন-মভিচা॒র-স্স্তৃ॑ণুতে সূ॒যতে॒ বা এ॒ষ যো᳚-ঽগ্নি-ঞ্চি॑নু॒তে দে॑বসু॒বামে॒তানি॑ হ॒বীগ্ংষি॑ ভবন্ত্যে॒তাব॑ন্তো॒ বৈ দে॒বানাগ্ং॑ স॒বাস্ত এ॒বা- [স॒বাস্ত এ॒ব, অ॒স্মৈ॒ স॒বা-ন্প্র] 11
-ঽস্মৈ॑ স॒বা-ন্প্র য॑চ্ছন্তি॒ ত এ॑নগ্ং সুবন্তে স॒বো᳚-ঽগ্নির্ব॑রুণস॒বো রা॑জ॒সূয॑-ম্ব্রহ্মস॒বশ্চিত্যো॑ দে॒বস্য॑ ত্বা সবি॒তুঃ প্র॑স॒ব ইত্যা॑হ সবি॒তৃপ্র॑সূত এ॒বৈন॒-ম্ব্রহ্ম॑ণা দে॒বতা॑ভির॒ভি ষি॑ঞ্চ॒ত্যন্ন॑-স্যান্নস্যা॒ভি ষি॑ঞ্চ॒ত্যন্ন॑-স্যান্ন॒স্যা-ব॑রুদ্ধ্যৈ পু॒রস্তা᳚-ত্প্র॒ত্যঞ্চ॑ম॒ভি ষি॑ঞ্চতি পু॒রস্তা॒দ্ধি প্র॑তী॒চী-ন॒মন্ন॑ম॒দ্যতে॑ শীর্ষ॒তো॑-ঽভি ষি॑ঞ্চতি শীর্ষ॒তো হ্যন্ন॑ম॒দ্যত॒ আ মুখা॑-দ॒ন্বব॑স্রাবযতি [মুখা॑-দ॒ন্বব॑স্রাবযতি, মু॒খ॒ত এ॒বা-ঽস্মা॑] 12
মুখ॒ত এ॒বা-ঽস্মা॑ অ॒ন্নাদ্য॑-ন্দধাত্য॒গ্নেস্ত্বা॒ সাম্রা᳚জ্যেনা॒ভি ষি॑ঞ্চা॒মীত্যা॑হৈ॒ষ বা অ॒গ্নে-স্স॒বস্তেনৈ॒বৈন॑ম॒ভি ষি॑ঞ্চতি॒ বৃহ॒স্পতে᳚স্ত্বা॒ সাম্রা᳚জ্যেনা॒ভিষি॑ঞ্চা॒মীত্যা॑হ॒ ব্রহ্ম॒ বৈ দে॒বানা॒-ম্বৃহ॒স্পতি॒র্ব্রহ্ম॑ণৈ॒বৈন॑ম॒ভি ষি॑ঞ্চ॒তীন্দ্র॑স্য ত্বা॒ সাম্রা᳚জ্যেনা॒ভি ষি॑ঞ্চা॒-মীত্যা॑হেন্দ্রি॒যমে॒বাস্মি॑-ন্নু॒পরি॑ষ্টা-দ্দধাত্যে॒ত- [-দ্দধাত্যে॒তত্, বৈ রা॑জ॒সূয॑স্য] 13
-দ্বৈ রা॑জ॒সূয॑স্য রূ॒পং-যঁ এ॒বং-বিঁ॒দ্বান॒গ্নি-ঞ্চি॑নু॒ত উ॒ভাবে॒ব লো॒কাব॒ভি জ॑যতি॒ যশ্চ॑ রাজ॒সূযে॑নেজা॒নস্য॒ যশ্চা᳚গ্নি॒চিত॒ ইন্দ্র॑স্য সুষুবা॒ণস্য॑ দশ॒ধেন্দ্রি॒যং-বীঁ॒র্য॑-ম্পরা॑-ঽপত॒-ত্তদ্দে॒বা-স্সৌ᳚ত্রাম॒ণ্যা সম॑ভরন্-থ্সূ॒যতে॒ বা এ॒ষ যো᳚-ঽগ্নি-ঞ্চি॑নু॒তে᳚-ঽগ্নি-ঞ্চি॒ত্বা সৌ᳚ত্রাম॒ণ্যা য॑জেতেন্দ্রি॒যমে॒ব বী॒র্যগ্ং॑ স॒ভৃন্ত্যা॒-ঽঽত্ম-ন্ধ॑ত্তে ॥ 14 ॥
bhū॒te॒ṣṭa॒kā upa̭ dadhā॒tyatrā᳚tra॒ vai mṛ॒tyurjā̭yate॒ yatra̭yatrai॒va mṛ॒tyurjāya̭te॒ tata̭ e॒vaina॒mava̭ yajate॒ tasmā̭dagni॒ci-thsarva॒māyṷreti॒ sarve॒ hya̭sya mṛ॒tyavo 've᳚ṣṭā॒stasmā̭-dagni॒cinnā-bhica̭rita॒vai pra॒tyagḙna-mabhicā॒ra-sstṛ̭ṇute sū॒yate॒ vā e॒ṣa yo᳚-'gni-ñci̭nu॒te dḙvasu॒vāme॒tāni̭ ha॒vīgṃṣi̭ bhavantye॒tāva̭nto॒ vai de॒vānāgṃ̭ sa॒vāsta e॒vā- [sa॒vāsta e॒va, a॒smai॒ sa॒vā-npra] 11
-'smai̭ sa॒vā-npra ya̭cchanti॒ ta ḙnagṃ suvante sa॒vo᳚-'gnirva̭ruṇasa॒vo rā̭ja॒sūya̭-mbrahmasa॒vaścityo̭ de॒vasya̭ tvā savi॒tuḥ pra̭sa॒va ityā̭ha savi॒tṛpra̭sūta e॒vaina॒-mbrahma̭ṇā de॒vatā̭bhira॒bhi ṣi̭ñca॒tyanna̭-syānnasyā॒bhi ṣi̭ñca॒tyanna̭-syānna॒syā-va̭ruddhyai pu॒rastā᳚-tpra॒tyañca̭ma॒bhi ṣi̭ñcati pu॒rastā॒ddhi pra̭tī॒cī-na॒manna̭ma॒dyatḙ śīrṣa॒to̭-'bhi ṣi̭ñcati śīrṣa॒to hyanna̭ma॒dyata॒ ā mukhā̭-da॒nvava̭srāvayati [mukhā̭-da॒nvava̭srāvayati, mu॒kha॒ta e॒vā-'smā̭] 12
mukha॒ta e॒vā-'smā̭ a॒nnādya̭-ndadhātya॒gnestvā॒ sāmrā᳚jyenā॒bhi ṣi̭ñcā॒mītyā̭hai॒ṣa vā a॒gne-ssa॒vastenai॒vaina̭ma॒bhi ṣi̭ñcati॒ bṛha॒spate᳚stvā॒ sāmrā᳚jyenā॒bhiṣi̭ñcā॒mītyā̭ha॒ brahma॒ vai de॒vānā॒-mbṛha॒spati॒rbrahma̭ṇai॒vaina̭ma॒bhi ṣi̭ñca॒tīndra̭sya tvā॒ sāmrā᳚jyenā॒bhi ṣi̭ñcā॒-mītyā̭hendri॒yame॒vāsmi̭-nnu॒pari̭ṣṭā-ddadhātye॒ta- [-ddadhātye॒tat, vai rā̭ja॒sūya̭sya] 13
-dvai rā̭ja॒sūya̭sya rū॒paṃ-ya~ e॒vaṃ-vi~॒dvāna॒gni-ñci̭nu॒ta u॒bhāve॒va lo॒kāva॒bhi ja̭yati॒ yaśca̭ rāja॒sūyḙnejā॒nasya॒ yaścā᳚gni॒cita॒ indra̭sya suṣuvā॒ṇasya̭ daśa॒dhendri॒yaṃ-vī~॒rya̭-mparā̭-'pata॒-ttadde॒vā-ssau᳚trāma॒ṇyā sama̭bharan-thsū॒yate॒ vā e॒ṣa yo᳚-'gni-ñci̭nu॒te᳚-'gni-ñci॒tvā sau᳚trāma॒ṇyā ya̭jetendri॒yame॒va vī॒ryagṃ̭ sa॒bhṛntyā॒-''tma-ndha̭tte || 14 ||
(अमृत — यसका लागि — उत्पन्न हुन्छ, जसका लागि यी — उपधान गरिन्छन्, र जसले — पर्जन्य — उपधान गर्छ, प्रत्यक्ष रूपमा — सैंतीस पनि) (अध्याय २) भूतेष्टका उपधान गर्छ; यहाँ-यहाँ नै मृत्यु उत्पन्न हुन्छ; जहाँ-जहाँ मृत्यु उत्पन्न हुन्छ, त्यहींबाट नै यसलाई हटाउँछ; त्यसैले अग्निचित् सबै आयु प्राप्त गर्छ, किनकि यसका सबै मृत्युहरू ढाकिएका हुन्छन्; त्यसैले अग्निचित्माथि अभिचार गर्नु हुँदैन; उल्टो यसलाई अभिचारले ढाक्छ। यो अग्नि चयन गर्ने मानिस सूयते (अभिषिक्त हुन्छ); देवसुवाका यी हवीहरू हुन्छन्; देवताहरूका यति नै सव (प्रेरणा) हुन्छन्; ती नै यसलाई सवहरू प्रदान गर्छन्; ती यसलाई प्रेरित गर्छन्। सव अग्नि हो, वरुणसव राजसूय हो, ब्रह्मसव चित्य हो। 'देवताको तिमीलाई सविताको प्रसवमा' भनी भन्छ; सविताद्वारा प्रेरित भएर नै यसलाई ब्रह्मणा र देवताहरूद्वारा अभिषेक गर्छ। अन्नको, अन्नको अभिषेक गर्छ, अन्नको, अन्नको प्राप्तिका लागि। अगाडिबाट पश्चिमतर्फ फर्केकोलाई अभिषेक गर्छ, किनकि अगाडिबाट नै पश्चिमतर्फ फर्केको अन्न खाइन्छ। शिरतर्फबाट अभिषेक गर्छ, किनकि शिरतर्फबाट नै अन्न खाइन्छ। मुखबाट तलतिर बगाउँछ; मुखबाट नै यसका लागि अन्नाद्य स्थापित गर्छ। 'अग्निको तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ; यो नै अग्निको सव हो; त्यसैले नै यसलाई अभिषेक गर्छ। 'बृहस्पतिको तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ; ब्रह्म नै देवताहरूको बृहस्पति हो; ब्रह्मणा नै यसलाई अभिषेक गर्छ। 'इन्द्रको तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ; इन्द्रिय नै यसमाथि स्थापित गर्छ। यो नै राजसूयको रूप हो; यसरी जान्नेले अग्नि चयन गर्दा दुवै लोक जित्छ — राजसूयले इज्या गर्नेको र अग्निचित्को पनि। इन्द्रले सुसुवाण (अभिषिक्त) हुँदा उसको दशगुणा इन्द्रिय र वीर्य खस्यो; त्यसलाई देवताहरूले सौत्रामणीद्वारा संग्रह गरे। यो अग्नि चयन गर्ने मानिस सूयते (अभिषिक्त हुन्छ); अग्नि चिताएर सौत्रामणीले यजन गर्नुपर्छ; इन्द्रिय र वीर्यलाई राम्ररी संग्रह गरेर आफ्नो आत्मामा धारण गर्छ। ॥ १४ ॥ AI
-দ্বা অ॒স্যা অ॒মৃতং॒-যঁ-দ্বী॒র্য॑-ন্ত-দ্দ॒র্ভাস্তস্মি॑ন্ জুহোতি॒ প্রৈব জা॑যতে ঽন্না॒দো ভ॑বতি॒ যস্যৈ॒ব-ঞ্জুহ্ব॑ত্যে॒তা বৈ দে॒বতা॑ অ॒গ্নেঃ পু॒রস্তা᳚দ্ভাগা॒স্তা এ॒ব প্রী॑ণা॒ত্যথো॒ চক্ষু॑রে॒বাগ্নেঃ পু॒রস্তা॒-ত্প্রতি॑ দধা॒ত্যন॑ন্ধো ভবতি॒ য এ॒বং-বেঁদা-ঽঽপো॒ বা ই॒দমগ্রে॑ সলি॒লমা॑সী॒-থ্স প্র॒জাপ॑তিঃ পুষ্করপ॒র্ণে বাতো॑ ভূ॒তো॑-ঽলেলায॒-থ্স [ভূ॒তো॑-ঽলেলায॒-থ্সঃ, প্র॒তি॒ষ্ঠা-ন্না-ঽবি॑ন্দত॒] 16
প্র॑তি॒ষ্ঠা-ন্না-ঽবি॑ন্দত॒ স এ॒তদ॒পা-ঙ্কু॒লায॑মপশ্য॒-ত্তস্মি॑ন্ন॒গ্নিম॑চিনুত॒ তদি॒যম॑ভব॒-ত্ততো॒ বৈ স প্রত্য॑তিষ্ঠ॒দ্যা-ম্পু॒রস্তা॑দু॒পা-দ॑ধা॒-ত্তচ্ছিরো॑ ঽভব॒-থ্সা প্রাচী॒ দিগ্যা-ন্দ॑ক্ষিণ॒ত উ॒পাদ॑ধা॒-থ্স দক্ষি॑ণঃ প॒ক্ষো॑-ঽভব॒-থ্সা দ॑ক্ষি॒ণা দিগ্যা-ম্প॒শ্চা-দু॒পাদ॑ধা॒-ত্ত-ত্পুচ্ছ॑মভব॒-থ্সা প্র॒তীচী॒ দিগ্যামু॑ত্তর॒ত উ॒পাদ॑ধা॒- [উ॒পাদ॑ধাত্, স উত্ত॑রঃ] 17
-থ্স উত্ত॑রঃ প॒ক্ষো॑-ঽভব॒-থ্সোদী॑চী॒ দিগ্যামু॒পরি॑ষ্টা-দু॒পাদ॑ধা॒-ত্ত-ত্পৃ॒ষ্ঠম॑ভব॒-থ্সোর্ধ্বা দিগি॒যং-বাঁ অ॒গ্নিঃ পঞ্চে᳚ষ্টক॒-স্তস্মা॒-দ্যদ॒স্যা-ঙ্খন॑ন্ত্য॒ভীষ্ট॑কা-ন্তৃ॒ন্দন্ত্য॒ভি শর্ক॑রা॒গ্ং॒ সর্বা॒ বা ই॒যং-বঁযো᳚ভ্যো॒ নক্ত॑-ন্দৃ॒শে দী᳚প্যতে॒ তস্মা॑দি॒মাং-বঁযাগ্ং॑সি॒ নক্ত॒-ন্নাদ্ধ্যা॑সতে॒ য এ॒বং-বিঁ॒দ্বান॒গ্নি-ঞ্চি॑নু॒তে প্রত্যে॒ব [প্রত্যে॒ব, তি॒ষ্ঠ॒ত্য॒ভি দিশো॑] 18
তি॑ষ্ঠত্য॒ভি দিশো॑ জযত্যাগ্নে॒যো বৈ ব্রা᳚হ্ম॒ণস্তস্মা᳚-দ্ব্রাহ্ম॒ণায॒ সর্বা॑সু দি॒ক্ষ্বর্ধু॑ক॒গ্গ্॒ স্বামে॒ব ত-দ্দিশ॒মন্বে᳚ত্য॒পাং-বাঁ অ॒গ্নিঃ কু॒লায॒-ন্তস্মা॒দাপো॒-ঽগ্নিগ্ং হারু॑কা॒-স্স্বামে॒ব ত-দ্যোনি॒-ম্প্রবি॑শন্তি ॥ 19 ॥
-dvā a॒syā a॒mṛtaṃ॒-ya~-dvī॒rya̭-nta-dda॒rbhāstasmi̭n juhoti॒ praiva jā̭yate 'nnā॒do bha̭vati॒ yasyai॒va-ñjuhva̭tye॒tā vai de॒vatā̭ a॒gneḥ pu॒rastā᳚dbhāgā॒stā e॒va prī̭ṇā॒tyatho॒ cakṣṷre॒vāgneḥ pu॒rastā॒-tprati̭ dadhā॒tyana̭ndho bhavati॒ ya e॒vaṃ-ve~dā-''po॒ vā i॒damagrḙ sali॒lamā̭sī॒-thsa pra॒jāpa̭tiḥ puṣkarapa॒rṇe vāto̭ bhū॒to̭-'lelāya॒-thsa [bhū॒to̭-'lelāya॒-thsaḥ, pra॒ti॒ṣṭhā-nnā-'vi̭ndata॒] 16
pra̭ti॒ṣṭhā-nnā-'vi̭ndata॒ sa e॒tada॒pā-ṅku॒lāya̭mapaśya॒-ttasmi̭nna॒gnima̭cinuta॒ tadi॒yama̭bhava॒-ttato॒ vai sa pratya̭tiṣṭha॒dyā-mpu॒rastā̭du॒pā-da̭dhā॒-ttacchiro̭ 'bhava॒-thsā prācī॒ digyā-nda̭kṣiṇa॒ta u॒pāda̭dhā॒-thsa dakṣi̭ṇaḥ pa॒kṣo̭-'bhava॒-thsā da̭kṣi॒ṇā digyā-mpa॒ścā-du॒pāda̭dhā॒-tta-tpuccha̭mabhava॒-thsā pra॒tīcī॒ digyāmṷttara॒ta u॒pāda̭dhā॒- [u॒pāda̭dhāt, sa utta̭raḥ] 17
-thsa utta̭raḥ pa॒kṣo̭-'bhava॒-thsodī̭cī॒ digyāmu॒pari̭ṣṭā-du॒pāda̭dhā॒-tta-tpṛ॒ṣṭhama̭bhava॒-thsordhvā digi॒yaṃ-vā~ a॒gniḥ pañce᳚ṣṭaka॒-stasmā॒-dyada॒syā-ṅkhana̭ntya॒bhīṣṭa̭kā-ntṛ॒ndantya॒bhi śarka̭rā॒gṃ॒ sarvā॒ vā i॒yaṃ-va~yo᳚bhyo॒ nakta̭-ndṛ॒śe dī᳚pyate॒ tasmā̭di॒māṃ-va~yāgṃ̭si॒ nakta॒-nnāddhyā̭sate॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvāna॒gni-ñci̭nu॒te pratye॒va [pratye॒va, ti॒ṣṭha॒tya॒bhi diśo̭] 18
ti̭ṣṭhatya॒bhi diśo̭ jayatyāgne॒yo vai brā᳚hma॒ṇastasmā᳚-dbrāhma॒ṇāya॒ sarvā̭su di॒kṣvardhṷka॒gg॒ svāme॒va ta-ddiśa॒manve᳚tya॒pāṃ-vā~ a॒gniḥ ku॒lāya॒-ntasmā॒dāpo॒-'gnigṃ hārṷkā॒-ssvāme॒va ta-dyoni॒-mpravi̭śanti || 19 ||
अब्द (संवत्सर) सँग मिलेर अयाव (महिना), अरुणी (उषा) सँग मिलेर उषा, एतश (सूर्यका घोडा) सँग मिलेर सूर्य, दंस (कर्म) सँग मिलेर अश्विनीहरू, र इडा (पशु) सँग मिलेर अग्नि वैश्वानर — घृतसहित स्वाहा। संवत्सर नै अब्द हो, महिनाहरू अयाव हुन्, उषा अरुणी हो, सूर्य एतश हो, यी अश्विनीहरू हुन्, संवत्सर अग्नि वैश्वानर हो, पशुहरू इडा हुन्, पशुहरू घृत हुन्; संवत्सरको पछि पशुहरू जन्मन्छन्; संवत्सरद्वारा नै उसका लागि पशुहरू उत्पन्न गराउँछ। दर्भको झुप्पामा हवन गर्छ। यसमा जे अमृत छ, जे वीर्य छ, त्यो दर्भ हो; त्यसमा हवन गर्छ; ऊ जन्मन्छ र अन्नाद बन्छ, जसका लागि यसरी हवन गरिन्छ। यी देवताहरू अग्निका अगाडिका भाग हुन्; तिनैलाई प्रसन्न गराउँछ, अनि अग्निको अगाडि चक्षु राख्छ; ऊ अन्धो हुँदैन, जो यसरी जान्दछ। सुरुमा यो जल नै सलिल थियो; त्यो प्रजापति वायु भएर कमलको पातमा रहेर हल्लियो; त्यो प्रतिष्ठा पाएन; उसले जलको त्यो कुलाय (आधार) देख्यो; त्यसमा अग्नि चयन गर्यो; त्यो यो पृथ्वी भयो; त्यसपछि उसले प्रतिष्ठा पायो। जुन उसले अगाडि राख्यो, त्यो शिर भयो; त्यो प्राची दिशा भयो। जुन दक्षिणतिर राख्यो, त्यो दक्षिण पक्ष भयो; त्यो दक्षिण दिशा भयो। जुन पछाडि राख्यो, त्यो पुच्छ भयो; त्यो प्रतीची दिशा भयो। जुन उत्तरतिर राख्यो, त्यो उत्तर पक्ष भयो; त्यो उदीची दिशा भयो। जुन माथि राख्यो, त्यो पृष्ठ भयो; त्यो ऊर्ध्व दिशा भयो। यो अग्नि पाँच इष्टकाको हुन्छ; त्यसैले यसलाई खन्छन्, इष्टकासम्म खन्छन्, ढुङ्गासम्म खन्छन्। यो सम्पूर्ण पृथ्वी रातमा चराहरूका लागि देखिन्छ; त्यसैले रातमा चराहरू यसमा बस्छन्। जो यसरी जानेर अग्नि चयन गर्छ, ऊ प्रतिष्ठित हुन्छ, दिशाहरूतिर अग्रसर हुन्छ र दिशाहरूलाई जित्छ। ब्राह्मण आग्नेय हो; त्यसैले ब्राह्मणलाई सबै दिशाहरूमा अर्धुक (समृद्धि) हुन्छ; त्यसरी नै ऊ आफ्नै दिशातिर जान्छ। अग्नि जलको कुलाय हो; त्यसैले जलहरूले अग्निलाई हारुकाका रूपमा धारण गर्छन्; त्यसरी नै तिनीहरू आफ्नै योनिमा प्रवेश गर्छन्। AI
সং॒বঁ॒থ্স॒রমুখ্য॑-ম্ভৃ॒ত্বা দ্বি॒তীযে॑ সংবঁথ্স॒র আ᳚গ্নে॒যম॒ষ্টাক॑পাল॒-ন্নির্ব॑পেদৈ॒ন্দ্র-মেকা॑দশকপালং-বৈঁশ্বদে॒ব-ন্দ্বাদ॑শকপাল-ম্বার্হস্প॒ত্য-ঞ্চ॒রুং-বৈঁ᳚ষ্ণ॒ব-ন্ত্রি॑কপা॒ল-ন্তৃ॒তীযে॑ সংবঁথ্স॒রে॑-ঽভি॒জিতা॑ যজেত॒ যদ॒ষ্টাক॑পালো॒ ভব॑ত্য॒ষ্টাক্ষ॑রা গায॒ত্র্যা᳚গ্নে॒য-ঙ্গা॑য॒ত্র-ম্প্রা॑তস্সব॒ন-ম্প্রা॑তস্সব॒নমে॒ব তেন॑ দাধার গায॒ত্রী-ঞ্ছন্দো॒ যদেকা॑দশকপালো॒ ভব॒ত্যেকা॑দশাক্ষরা ত্রি॒ষ্টুগৈ॒ন্দ্র-ন্ত্রৈষ্টু॑ভ॒-ম্মাদ্ধ্য॑ন্দিন॒গ্ং॒ সব॑ন॒-ম্মাদ্ধ্য॑ন্দিনমে॒ব সব॑ন॒-ন্তেন॑ দাধার ত্রি॒ষ্টুভ॒- [ত্রি॒ষ্টুভ᳚ম্, ছন্দো॒ য-দ্দ্বাদ॑শকপালো॒ ভব॑তি॒] 20
-ঞ্ছন্দো॒ য-দ্দ্বাদ॑শকপালো॒ ভব॑তি॒ দ্বাদ॑শাক্ষরা॒ জগ॑তী বৈশ্বদে॒ব-ঞ্জাগ॑ত-ন্তৃতীযসব॒ন-ন্তৃ॑তীযসব॒নমে॒ব তেন॑ দাধার॒ জগ॑তী॒-ঞ্ছন্দো॒ য-দ্বা॑র্হস্প॒ত্যশ্চ॒রুর্ভব॑তি॒ ব্রহ্ম॒ বৈ দে॒বানা॒-ম্বৃহ॒স্পতি॒র্ব্রহ্মৈ॒ব তেন॑ দাধার॒ য-দ্বৈ᳚ষ্ণ॒বস্ত্রি॑কপা॒লো ভব॑তি য॒জ্ঞো বৈ বিষ্ণু॑র্য॒জ্ঞমে॒ব তেন॑ দাধার॒ য-ত্তৃ॒তীযে॑ সংবঁথ্স॒রে॑-ঽভি॒জিতা॒ যজ॑তে॒-ঽভিজি॑ত্যৈ॒ য-থ্সং॑বঁথ্স॒রমুখ্য॑-ম্বি॒ভর্তী॒মমে॒ব [ ] 21
তেন॑ লো॒কগ্গ্ স্পৃ॑ণোতি॒ য-দ্দ্বি॒তীযে॑ সংবঁথ্স॒রে᳚-ঽগ্নি-ঞ্চি॑নু॒তে᳚ ঽন্তরি॑ক্ষমে॒ব তেন॑ স্পৃণোতি॒ য-ত্তৃ॒তীযে॑ সংবঁথ্স॒রে যজ॑তে॒-ঽমুমে॒ব তেন॑ লো॒কগ্গ্ স্পৃ॑ণোত্যে॒তং-বৈঁ পর॑ আট্ণা॒রঃ ক॒ক্ষীবাগ্ং॑ ঔশি॒জো বী॒তহ॑ব্য-শ্শ্রায॒সস্ত্র॒সদ॑স্যুঃ পৌরুকু॒থ্স্যঃ প্র॒জাকা॑মা অচিন্বত॒ ততো॒ বৈ তে স॒হস্রগ্ং॑ সহস্র-ম্পু॒ত্রান॑বিন্দন্ত॒ প্রথ॑তে প্র॒জযা॑ প॒শুভি॒স্তা-ম্মাত্রা॑মাপ্নোতি॒ যা-ন্তে-ঽগ॑চ্ছ॒ন্॒ য এ॒বং ঁবি॒দ্বানে॒তম॒গ্নি-ঞ্চি॑নু॒তে ॥ 22 ॥
saṃ॒va~॒thsa॒ramukhya̭-mbhṛ॒tvā dvi॒tīyḙ saṃva~thsa॒ra ā᳚gne॒yama॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pedai॒ndra-mekā̭daśakapālaṃ-vai~śvade॒va-ndvāda̭śakapāla-mbārhaspa॒tya-ñca॒ruṃ-vai~᳚ṣṇa॒va-ntri̭kapā॒la-ntṛ॒tīyḙ saṃva~thsa॒rḙ-'bhi॒jitā̭ yajeta॒ yada॒ṣṭāka̭pālo॒ bhava̭tya॒ṣṭākṣa̭rā gāya॒tryā᳚gne॒ya-ṅgā̭ya॒tra-mprā̭tassava॒na-mprā̭tassava॒name॒va tena̭ dādhāra gāya॒trī-ñchando॒ yadekā̭daśakapālo॒ bhava॒tyekā̭daśākṣarā tri॒ṣṭugai॒ndra-ntraiṣṭṷbha॒-mmāddhya̭ndina॒gṃ॒ sava̭na॒-mmāddhya̭ndiname॒va sava̭na॒-ntena̭ dādhāra tri॒ṣṭubha॒- [tri॒ṣṭubha᳚m, chando॒ ya-ddvāda̭śakapālo॒ bhava̭ti॒] 20
-ñchando॒ ya-ddvāda̭śakapālo॒ bhava̭ti॒ dvāda̭śākṣarā॒ jaga̭tī vaiśvade॒va-ñjāga̭ta-ntṛtīyasava॒na-ntṛ̭tīyasava॒name॒va tena̭ dādhāra॒ jaga̭tī॒-ñchando॒ ya-dbā̭rhaspa॒tyaśca॒rurbhava̭ti॒ brahma॒ vai de॒vānā॒-mbṛha॒spati॒rbrahmai॒va tena̭ dādhāra॒ ya-dvai᳚ṣṇa॒vastri̭kapā॒lo bhava̭ti ya॒jño vai viṣṇṷrya॒jñame॒va tena̭ dādhāra॒ ya-ttṛ॒tīyḙ saṃva~thsa॒rḙ-'bhi॒jitā॒ yaja̭te॒-'bhiji̭tyai॒ ya-thsaṃ̭va~thsa॒ramukhya̭-mbi॒bhartī॒mame॒va [ ] 21
tena̭ lo॒kagg spṛ̭ṇoti॒ ya-ddvi॒tīyḙ saṃva~thsa॒re᳚-'gni-ñci̭nu॒te᳚ 'ntari̭kṣame॒va tena̭ spṛṇoti॒ ya-ttṛ॒tīyḙ saṃva~thsa॒re yaja̭te॒-'mume॒va tena̭ lo॒kagg spṛ̭ṇotye॒taṃ-vai~ para̭ āṭṇā॒raḥ ka॒kṣīvāgṃ̭ auśi॒jo vī॒taha̭vya-śśrāya॒sastra॒sada̭syuḥ pauruku॒thsyaḥ pra॒jākā̭mā acinvata॒ tato॒ vai te sa॒hasragṃ̭ sahasra-mpu॒trāna̭vindanta॒ pratha̭te pra॒jayā̭ pa॒śubhi॒stā-mmātrā̭māpnoti॒ yā-nte-'ga̭ccha॒n॒ ya e॒vaṃ ~vi॒dvāne॒tama॒gni-ñci̭nu॒te || 22 ||
(यो अग्नि पहिले दक्षिणतिर उपाधान गरिएको थियो, त्यसपछि उत्तरतिर उपाधान गरियो — यो बत्तीसौं हो।) (अध्याय ४) संवत्सरको मुख्य भाग धारण गरेर दोस्रो संवत्सरमा आग्नेयलाई आठ कपालको पुरोडाश, ऐन्द्रलाई एघार कपालको, वैश्वदेवलाई बाह्र कपालको, बार्हस्पत्यलाई चरु र वैष्णवलाई तीन कपालको पुरोडाश निर्वाप गर्नुपर्छ। तेस्रो संवत्सरमा अभिजित् यज्ञ गर्नुपर्छ। आठ कपालको हुनुको कारण आठ अक्षर भएको गायत्री छन्द हो; आग्नेय पुरोडाश गायत्री छन्दसँग सम्बन्धित प्रातःसवन हो; त्यसैले उनले प्रातःसवनलाई धारण गरे। गायत्री छन्दलाई पनि धारण गरे। एघार कपालको हुनुको कारण एघार अक्षर भएको त्रिष्टुप् छन्द हो; ऐन्द्र पुरोडाश त्रैष्टुभ माध्यन्दिन सवन हो; त्यसैले उनले माध्यन्दिन सवनलाई धारण गरे। त्रिष्टुप् छन्दलाई पनि धारण गरे। बाह्र कपालको हुनुको कारण बाह्र अक्षर भएको जगती छन्द हो; वैश्वदेव पुरोडाश जागत तृतीय सवन हो; त्यसैले उनले तृतीय सवनलाई धारण गरे। जगती छन्दलाई पनि धारण गरे। बार्हस्पत्य चरु हुनुको कारण देवताहरूमध्ये बृहस्पति ब्रह्म हो; त्यसैले उनले ब्रह्मलाई धारण गरे। वैष्णव तीन कपालको हुनुको कारण विष्णु यज्ञ हो; त्यसैले उनले यज्ञलाई धारण गरे। तेस्रो संवत्सरमा अभिजित् यज्ञ गर्नु अभिजितिका लागि हो। संवत्सरको मुख्य भाग धारण गर्नुले उनले यस लोकलाई व्याप्त गरे। दोस्रो संवत्सरमा अग्निचयन गर्नुले उनले अन्तरिक्षलाई व्याप्त गरे। तेस्रो संवत्सरमा यज्ञ गर्नुले उनले त्यो (स्वर्ग) लोकलाई व्याप्त गरे। यी पर आट्णार, कक्षीवान् औशिज, वीतहव्य श्रायस र त्रसदस्यु पौरुकुत्स्य — यी प्रजाकामीहरूले अग्नि चयन गरे। त्यसबाट उनीहरूले हजार-हजार पुत्रहरू प्राप्त गरे। प्रजा र पशुले उनीहरू फैलिए। जसरी उनीहरू (त्यो स्थान) मा पुगे, त्यसरी नै यसरी जान्नेले यो अग्नि चयन गर्दा त्यही मात्रा प्राप्त गर्छ। AI
-র॒ন্যে বা॒ বৈ নি॒ধিমগু॑প্তং-বিঁ॒ন্দন্তি॒ ন বা॒ প্রতি॒ প্র জা॑নাত্যু॒খামা ক্রা॑মত্যা॒ত্মান॑মে॒বাধি॒পা-ঙ্কু॑রুতে॒ গুপ্ত্যা॒ অথো॒ খল্বা॑হু॒র্না-ঽঽক্রম্যেতি॑ নৈর্-ঋ॒ত্যু॑খা যদা॒ক্রামে॒ন্নির্-ঋ॑ত্যা আ॒ত্মান॒মপি॑ দদ্ধ্যা॒-ত্তস্মা॒ন্না-ঽঽক্রম্যা॑ পুরুষশী॒র্॒ষমুপ॑ দধাতি॒ গুপ্ত্যা॒ অথো॒ যথা᳚ ব্রূ॒যাদে॒তন্মে॑ গোপা॒যেতি॑ তা॒দৃগে॒ব ত- [তত্, প্র॒জাপ॑তি॒র্বা] 24
-ত্প্র॒জাপ॑তি॒র্বা অথ॑র্বা॒ ঽগ্নিরে॒ব দ॒দ্ধ্যঙ্ঙা॑থর্ব॒ণস্তস্যেষ্ট॑কা অ॒স্থান্যে॒তগ্ং হ॒ বাব তদ্-ঋষি॑র॒ভ্যনূ॑বা॒চেন্দ্রো॑ দধী॒চো অ॒স্থভি॒রিতি॒ যদিষ্ট॑কাভির॒গ্নি-ঞ্চি॒নোতি॒ সাত্মা॑নমে॒বাগ্নি-ঞ্চি॑নুতে॒ সাত্মা॒মুষ্মি॑ন্ ঁলো॒কে ভ॑বতি॒ য এ॒বং-বেঁদ॒ শরী॑রং॒-বাঁ এ॒তদ॒গ্নের্যচ্চিত্য॑ আ॒ত্মা বৈ᳚শ্বান॒রো যচ্চি॒তে বৈ᳚শ্বান॒র-ঞ্জু॒হোতি॒ শরী॑রমে॒ব স॒গ্গ্॒স্কৃত্যা॒- [স॒গ্গ্॒স্কৃত্যা॑, অ॒ভ্যারো॑হতি॒] 25
-ঽভ্যারো॑হতি॒ শরী॑রং॒-বাঁ এ॒ত-দ্যজ॑মান॒-স্সগ্গ্ স্কু॑রুতে॒ যদ॒গ্নি-ঞ্চি॑নু॒তে যচ্চি॒তে বৈ᳚শ্বান॒র-ঞ্জু॒হোতি॒ শরী॑রমে॒ব স॒গ্গ্॒স্কৃত্যা॒ ঽঽত্মনা॒-ঽভ্যারো॑হতি॒ তস্মা॒-ত্তস্য॒ নাব॑ দ্যন্তি॒ জীব॑ন্নে॒ব দে॒বানপ্যে॑তি বৈশ্বান॒র্যর্চা পুরী॑ষ॒মুপ॑ দধাতী॒যং-বাঁ অ॒গ্নির্বৈ᳚শ্বান॒রস্তস্যৈ॒ষা চিতি॒র্য-ত্পুরী॑ষম॒গ্নিমে॒ব বৈ᳚শ্বান॒র-ঞ্চি॑নুত এ॒ষা বা অ॒গ্নেঃ প্রি॒যা ত॒নূর্য-দ্বৈ᳚শ্বান॒রঃ প্রি॒যামে॒বাস্য॑ ত॒নুব॒মব॑ রুন্ধে ॥ 26 ॥
-ra॒nye vā॒ vai ni॒dhimagṷptaṃ-vi~॒ndanti॒ na vā॒ prati॒ pra jā̭nātyu॒khāmā krā̭matyā॒tmāna̭me॒vādhi॒pā-ṅkṷrute॒ guptyā॒ atho॒ khalvā̭hu॒rnā-''kramyeti̭ nair-ṛ॒tyṷkhā yadā॒krāme॒nnir-ṛ̭tyā ā॒tmāna॒mapi̭ daddhyā॒-ttasmā॒nnā-''kramyā̭ puruṣaśī॒r॒ṣamupa̭ dadhāti॒ guptyā॒ atho॒ yathā᳚ brū॒yāde॒tanmḙ gopā॒yeti̭ tā॒dṛge॒va ta- [tat, pra॒jāpa̭ti॒rvā] 24
-tpra॒jāpa̭ti॒rvā atha̭rvā॒ 'gnire॒va da॒ddhyaṅṅā̭tharva॒ṇastasyeṣṭa̭kā a॒sthānye॒tagṃ ha॒ vāva tad-ṛṣi̭ra॒bhyanṷ̄vā॒cendro̭ dadhī॒co a॒sthabhi॒riti॒ yadiṣṭa̭kābhira॒gni-ñci॒noti॒ sātmā̭name॒vāgni-ñci̭nute॒ sātmā॒muṣmi̭n ~lo॒ke bha̭vati॒ ya e॒vaṃ-ve~da॒ śarī̭raṃ॒-vā~ e॒tada॒gneryaccitya̭ ā॒tmā vai᳚śvāna॒ro yacci॒te vai᳚śvāna॒ra-ñju॒hoti॒ śarī̭rame॒va sa॒gg॒skṛtyā॒- [sa॒gg॒skṛtyā̭, a॒bhyāro̭hati॒] 25
-'bhyāro̭hati॒ śarī̭raṃ॒-vā~ e॒ta-dyaja̭māna॒-ssagg skṷrute॒ yada॒gni-ñci̭nu॒te yacci॒te vai᳚śvāna॒ra-ñju॒hoti॒ śarī̭rame॒va sa॒gg॒skṛtyā॒ ''tmanā॒-'bhyāro̭hati॒ tasmā॒-ttasya॒ nāva̭ dyanti॒ jīva̭nne॒va de॒vānapyḙti vaiśvāna॒ryarcā purī̭ṣa॒mupa̭ dadhātī॒yaṃ-vā~ a॒gnirvai᳚śvāna॒rastasyai॒ṣā citi॒rya-tpurī̭ṣama॒gnime॒va vai᳚śvāna॒ra-ñci̭nuta e॒ṣā vā a॒gneḥ pri॒yā ta॒nūrya-dvai᳚śvāna॒raḥ pri॒yāme॒vāsya̭ ta॒nuva॒mava̭ rundhe || 26 ||
प्रजापतिले अग्निको चयन गरे। त्यो अग्नि छुराको धारजस्तो भएर उभियो। तब देवताहरू डराएर नजिक आएनन्। उनीहरूले छन्दहरूद्वारा आफूलाई ढाकेर नजिक आए। त्यसैले छन्दहरूको छन्दत्व हुन्छ। ब्रह्म भनेको छन्दहरू हुन्; कृष्ण मृगको छाला र कालो जुत्ता धारण गर्नु ब्रह्मको यही रूप हो। छन्दहरूद्वारा आफूलाई ढाकेर अग्निको उपासना गर्छ, आफूलाई हिंसा नहोस् भनेर। यो अग्नि त देवताहरूको निधि हो, निधान गरिन्छ। अग्नि वा अरू कोहीले पनि अरक्षित निधि पाउँदैनन्, वा त्यसलाई चिन्न पनि सक्दैनन्। उखालाई नाघेर आफैलाई रक्षक बनाउँछ, रक्षाका लागि। तर केहीले भन्छन् — नाघ्नु हुँदैन। उखा नैरृत्य हो; यदि नाघ्यो भने नैरृत्यलाई आफैलाई पनि दिन्छ। त्यसैले नाघ्दैन। पुरुषको शिर राख्छ, रक्षाका लागि। अनि जसरी 'यसलाई मेरो रक्षा गर' भनिन्छ, त्यस्तै हो। प्रजापति वा अथर्वा — अग्नि नै दधीच अथर्वण हुन्। तिनका इष्टकाहरू हड्डी हुन्। यही कुरा ऋषिले भनेका छन् — 'इन्द्रले दधीचको हड्डीहरूद्वारा' भनेर। इष्टकाहरूद्वारा अग्निको चयन गर्दा आफ्नै आत्मासहित अग्निको चयन गर्छ; आत्मासहित पारलोकमा हुन्छ, जसले यसरी जान्दछ। चिता भएको अग्नि शरीर हो; चित भएको वैश्वानर आत्मा हो। चित भएको वैश्वानरलाई हवन गर्छ; शरीरलाई राम्ररी सजाएर आरोहण गर्छ। यजमानको शरीर पनि यही हो; त्यसलाई राम्ररी सजाउँछ। अग्निको चयन गर्दा र चित भएको वैश्वानरलाई हवन गर्दा शरीरलाई राम्ररी सजाएर आत्माद्वारा आरोहण गर्छ। त्यसैले तिनलाई नरकमा खसाल्दैनन्; जीवितै देवताहरूकहाँ पुग्छ। वैश्वानरी ऋचाद्वारा पुरीष राख्छ। यो पृथ्वी नै अग्नि वैश्वानर हो; त्यसको यही चिति पुरीष हो। अग्नि वैश्वानरकै चयन गर्छ। वैश्वानर अग्निको प्रिय तनु हो; प्रिय तनुलाई नै प्राप्त गर्छ। AI
মাসা᳚-স্সংবঁথ্স॒র-স্সং॑বঁথ্স॒রো বি॒রা-ড্বি॒রাজ॑মাপ্নোতি॒ পঞ্চ॑দশ॒ রাত্রী᳚র্দীক্ষি॒ত-স্স্যা॒-ত্পঞ্চ॑দশ॒ বা অ॑র্ধমা॒সস্য॒ রাত্র॑যো-ঽর্ধমাস॒শ-স্সং॑বঁথ্স॒র আ᳚প্যতে সংবঁথ্স॒রো বি॒রা-ড্বি॒রাজ॑মাপ্নোতি স॒প্তদ॑শ॒ রাত্রী᳚র্দীক্ষি॒ত-স্স্যা॒-দ্দ্বাদ॑শ॒ মাসাঃ॒ পঞ্চ॒র্তব॒-স্স সং॑বঁথ্স॒র-স্সং॑বঁথ্স॒রো বি॒রা-ড্বি॒রাজ॑মাপ্নোতি॒ চতু॑র্বিগ্ংশতি॒গ্ং॒ রাত্রী᳚র্দীক্ষি॒ত-স্স্যা॒-চ্চতু॑র্বিগ্ংশতিরর্ধমা॒সা-স্সং॑বঁথ্স॒র-স্সং॑বঁথ্স॒রো বি॒রা-ড্বি॒রাজ॑মাপ্নোতি ত্রি॒গ্ং॒শত॒গ্ং॒ রাত্রী᳚র্দীক্ষি॒ত-স্স্যা᳚- [রাত্রী᳚র্দীক্ষি॒ত-স্স্যা᳚ত্, ত্রি॒গ্ং॒শদ॑ক্ষরা] 28
-ত্ত্রি॒গ্ং॒শদ॑ক্ষরা বি॒রা-ড্বি॒রাজ॑মাপ্নোতি॒ মাস॑-ন্দীক্ষি॒ত-স্স্যা॒-দ্যো মাস॒-স্স সং॑বঁথ্স॒র-স্সং॑বঁথ্স॒রো বি॒রা-ড্বি॒রাজ॑মাপ্নোতি চ॒তুরো॑ মা॒সো দী᳚ক্ষি॒ত-স্স্যা᳚চ্চ॒তুরো॒ বা এ॒ত-ম্মা॒সো বস॑বো-ঽবিভরু॒স্তে পৃ॑থি॒বীমা-ঽজ॑য-ন্গায॒ত্রী-ঞ্ছন্দো॒-ঽষ্টৌ রু॒দ্রাস্তে᳚-ঽন্তরি॑ক্ষ॒মা-ঽজ॑য-ন্ত্রি॒ষ্টুভ॒-ঞ্ছন্দো॒ দ্বাদ॑শা-ঽঽদি॒ত্যাস্তে দিব॒মা-ঽজ॑য॒ন্ জগ॑তী॒-ঞ্ছন্দ॒স্ততো॒ বৈ তে ব্যা॒বৃত॑-মগচ্ছ॒ঞ্ছ্রৈষ্ঠ্য॑-ন্দে॒বানা॒-ন্তস্মা॒-দ্দ্বাদ॑শ মা॒সো ভৃ॒ত্বা-ঽগ্নি-ঞ্চি॑ন্বীত॒ দ্বাদ॑শ॒ মাসা᳚-স্সংবঁথ্স॒র-স্সং॑বঁথ্স॒রো᳚ -ঽগ্নিশ্চিত্য॒স্তস্যা॑-হোরা॒ত্রাণীষ্ট॑কা আ॒প্তেষ্ট॑কমেন-ঞ্চিনু॒তে-ঽথো᳚ ব্যা॒বৃত॑মে॒ব গ॑চ্ছতি॒ শ্রৈষ্ঠ্যগ্ং॑ সমা॒নানা᳚ম্ ॥ 29 ॥
māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti॒ pañca̭daśa॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā॒-tpañca̭daśa॒ vā a̭rdhamā॒sasya॒ rātra̭yo-'rdhamāsa॒śa-ssaṃ̭va~thsa॒ra ā᳚pyate saṃva~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti sa॒ptada̭śa॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā॒-ddvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtava॒-ssa saṃ̭va~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti॒ catṷrvigṃśati॒gṃ॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā॒-ccatṷrvigṃśatirardhamā॒sā-ssaṃ̭va~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti tri॒gṃ॒śata॒gṃ॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā᳚- [rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā᳚t, tri॒gṃ॒śada̭kṣarā] 28
-ttri॒gṃ॒śada̭kṣarā vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti॒ māsa̭-ndīkṣi॒ta-ssyā॒-dyo māsa॒-ssa saṃ̭va~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro vi॒rā-ḍvi॒rāja̭māpnoti ca॒turo̭ mā॒so dī᳚kṣi॒ta-ssyā᳚cca॒turo॒ vā e॒ta-mmā॒so vasa̭vo-'bibharu॒ste pṛ̭thi॒vīmā-'ja̭ya-ngāya॒trī-ñchando॒-'ṣṭau ru॒drāste᳚-'ntari̭kṣa॒mā-'ja̭ya-ntri॒ṣṭubha॒-ñchando॒ dvāda̭śā-''di॒tyāste diva॒mā-'ja̭ya॒n jaga̭tī॒-ñchanda॒stato॒ vai te vyā॒vṛta̭-magaccha॒ñchraiṣṭhya̭-nde॒vānā॒-ntasmā॒-ddvāda̭śa mā॒so bhṛ॒tvā-'gni-ñci̭nvīta॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ro᳚ -'gniścitya॒stasyā̭-horā॒trāṇīṣṭa̭kā ā॒pteṣṭa̭kamena-ñcinu॒te-'tho᳚ vyā॒vṛta̭me॒va ga̭cchati॒ śraiṣṭhyagṃ̭ samā॒nānā᳚m || 29 ||
देवताहरूले अग्निको दीक्षाबाट विराजलाई प्राप्त गर्छन्। दीक्षितले तीन रात बिताउनुपर्छ; विराट तीन पाउ भएको हुनाले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले छ रात बिताउनुपर्छ; छ ऋतु र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले दश रात बिताउनुपर्छ; विराट दश अक्षर भएको हुनाले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले बाह्र रात बिताउनुपर्छ; बाह्र महिना र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले तेह्र रात बिताउनुपर्छ; तेह्र महिना र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले पन्ध्र रात बिताउनुपर्छ; अर्धमासका पन्ध्र रात हुन्छन्, अर्धमासहरूबाट संवत्सर प्राप्त हुन्छ, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले सत्र रात बिताउनुपर्छ; बाह्र महिना र पाँच ऋतु मिलेर संवत्सर हुन्छ, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले चौबीस रात बिताउनुपर्छ; चौबीस अर्धमास मिलेर संवत्सर हुन्छ, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले तीस रात बिताउनुपर्छ; विराट तीस अक्षर भएको हुनाले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले एक महिना बिताउनुपर्छ; जुन महिना हो त्यो संवत्सर हो, संवत्सर नै विराट हो, त्यसैले उसले विराजलाई प्राप्त गर्छ। दीक्षितले चार महिना बिताउनुपर्छ; आठ वसुहरूले यसलाई धारण गरे, तिनीहरूले पृथ्वीलाई जिते र गायत्री छन्दलाई जिते; एघार रुद्रहरूले अन्तरिक्षलाई जिते र त्रिष्टुभ छन्दलाई जिते; बाह्र आदित्यहरूले द्युलोकलाई जिते र जगती छन्दलाई जिते; त्यसपछि तिनीहरूले विशिष्टतालाई र देवताहरूमाथिको श्रेष्ठतालाई प्राप्त गरे। त्यसैले बाह्र महिना बिताएर अग्निलाई चयन गर्नुपर्छ; बाह्र महिना र संवत्सर हुन्, संवत्सर नै चयन गरिएको अग्नि हो। त्यसका दिन र रातहरू इष्टका हुन्; पूर्ण इष्टकाहरूले उसलाई चयन गर्छ, त्यसपछि उसले विशिष्टता र समानहरूमाथि श्रेष्ठता प्राप्त गर्छ। AI
সু॒ব॒র্গায॒ বা এ॒ষ লো॒কায॑ চীযতে॒ যদ॒গ্নিস্তং-যঁন্নান্বা॒রোহে᳚-থ্সুব॒র্গাল্লো॒কা-দ্যজ॑মানো হীযেত পৃথি॒বীমা-ঽক্র॑মিষ-ম্প্রা॒ণো মা॒ মা হা॑সীদ॒ন্তরি॑ক্ষ॒মা-ঽক্র॑মিষ-ম্প্র॒জা মা॒ মা হা॑সী॒-দ্দিব॒মা-ঽক্র॑মিষ॒গ্ং॒ সুব॑রগ॒ন্মেত্যা॑হৈ॒ষ বা অ॒গ্নের॑ন্বারো॒হস্তেনৈ॒বৈন॑-ম॒ন্বারো॑হতি সুব॒র্গস্য॑ লো॒কস্য॒ সম॑ষ্ট্যৈ॒ য-ত্প॒ক্ষস॑ম্মিতা-ম্মিনু॒যা- [মিনু॒যাত্, কনী॑যাগ্ংস-] 30
-ত্কনী॑যাগ্ংসং-যঁজ্ঞক্র॒তুমুপে॑যা॒-ত্পাপী॑যস্যস্যা॒ ঽঽত্মনঃ॑ প্র॒জা স্যা॒-দ্বেদি॑সম্মিতা-ম্মিনোতি॒ জ্যাযাগ্ং॑সমে॒ব য॑জ্ঞক্র॒তুমুপৈ॑তি॒ নাস্যা॒-ঽঽত্মনঃ॒ পাপী॑যসী প্র॒জা ভ॑বতি সাহ॒স্র-ঞ্চি॑ন্বীত প্রথ॒ম-ঞ্চি॑ন্বা॒ন-স্স॒হস্র॑সম্মিতো॒ বা অ॒যং-লোঁ॒ক ই॒মমে॒ব লো॒কম॒ভি জ॑যতি॒ দ্বিষা॑হস্র-ঞ্চিন্বীত দ্বি॒তীয॑-ঞ্চিন্বা॒নো দ্বিষা॑হস্রং॒-বাঁ অ॒ন্তরি॑ক্ষ-ম॒ন্তরি॑ক্ষমে॒বাভি জ॑যতি॒ ত্রিষা॑হস্র-ঞ্চিন্বীত তৃ॒তীয॑-ঞ্চিন্বা॒ন- [তৃ॒তীয॑-ঞ্চিন্বা॒নঃ, ত্রিষা॑হস্রো॒ বা অ॒সৌ] 31
-স্ত্রিষা॑হস্রো॒ বা অ॒সৌ লো॒কো॑ ঽমুমে॒ব লো॒কম॒ভি জ॑যতি জানুদ॒ঘ্ন-ঞ্চি॑ন্বীত প্রথ॒ম-ঞ্চি॑ন্বা॒নো গা॑যত্রি॒যৈবেমং-লোঁ॒কম॒ভ্যারো॑হতি নাভিদ॒ঘ্ন-ঞ্চি॑ন্বীত দ্বি॒তীয॑-ঞ্চিন্বা॒নস্ত্রি॒ষ্টুভৈ॒বা-ন্তরি॑ক্ষ-ম॒ভ্যারো॑হতি গ্রীবদ॒ঘ্ন-ঞ্চি॑ন্বীত তৃ॒তীয॑-ঞ্চিন্বা॒নো জগ॑ত্যৈ॒বামুন্ ঁলো॒কম॒ভ্যারো॑হতি॒ নাগ্নি-ঞ্চি॒ত্বা রা॒মামুপে॑যাদযো॒নৌ রেতো॑ ধাস্যা॒মীতি॒ ন দ্বি॒তীয॑-ঞ্চি॒ত্বা-ঽন্যস্য॒ স্ত্রিয॒- [স্ত্রিয᳚ম্, উপে॑যা॒ন্ন] 32
-মুপে॑যা॒ন্ন তৃ॒তীয॑-ঞ্চি॒ত্বা কা-ঞ্চ॒নোপে॑যা॒-দ্রেতো॒ বা এ॒তন্নি ধ॑ত্তে॒ যদ॒গ্নি-ঞ্চি॑নু॒তে যদু॑পে॒যা-দ্রেত॑সা॒ ব্যৃ॑দ্ধ্যে॒তা-ঽথো॒ খল্বা॑হুর প্রজ॒স্য-ন্ত-দ্যন্নোপে॒যাদিতি॒ য-দ্রে॑ত॒স্সিচা॑বুপ॒দধা॑তি॒ তে এ॒ব যজ॑মানস্য॒ রেতো॑ বিভৃত॒স্তস্মা॒-দুপে॑যা॒-দ্রেত॒সো-ঽস্ক॑ন্দায॒ ত্রীণি॒ বাব রেতাগ্ং॑সি পি॒তা পু॒ত্রঃ পৌত্রো॒ [পৌত্রঃ॑, য-দ্দ্বে রে॑ত॒স্সিচা॑] 33
য-দ্দ্বে রে॑ত॒স্সিচা॑-বুপদ॒দ্ধ্যা-দ্রেতো᳚-ঽস্য॒ বিচ্ছি॑ন্দ্যা-ত্তি॒স্র উপ॑ দধাতি॒ রেত॑স॒-স্সন্ত॑ত্যা ই॒যং-বাঁব প্র॑থ॒মা রে॑ত॒স্সিগ্ বাগ্বা ই॒য-ন্তস্মা॒-ত্পশ্য॑ন্তী॒মা-ম্পশ্য॑ন্তি॒ বাচং॒-বঁদ॑ন্তীম॒ন্তরি॑ক্ষ-ন্দ্বি॒তীযা᳚ প্রা॒ণো বা অ॒ন্তরি॑ক্ষ॒-ন্তস্মা॒ন্না-ঽন্তরি॑ক্ষ॒-ম্পশ্য॑ন্তি॒ ন প্রা॒ণম॒সৌ তৃ॒তীযা॒ চক্ষু॒র্বা অ॒সৌ তস্মা॒-ত্পশ্য॑ন্ত্য॒মূ-ম্পশ্য॑ন্তি॒ চক্ষু॒-র্যজু॑ষে॒মা-ঞ্চা॒- [চক্ষু॒-র্যজু॑ষে॒মা-ঞ্চা॑, অ॒মূ-ঞ্চোপ॑] 34
-ঽমূ-ঞ্চোপ॑ দধাতি॒ মন॑সা মদ্ধ্য॒মামে॒ষাং-লোঁ॒কানা॒-ঙ্কৢপ্ত্যা॒ অথো᳚ প্রা॒ণানা॑মি॒ষ্টো য॒জ্ঞো ভৃগু॑ভিরাশী॒র্দা বসু॑ভি॒স্তস্য॑ ত ই॒ষ্টস্য॑ বী॒তস্য॒ দ্রবি॑ণে॒হ ভ॑ক্ষী॒যেত্যা॑হ স্তুতশ॒স্ত্রে এ॒বৈতেন॑ দুহে পি॒তা মা॑ত॒রিশ্বা-ঽচ্ছি॑দ্রা প॒দা ধা॒ অচ্ছি॑দ্রা উ॒শিজঃ॑ প॒দা-ঽনু॑ তক্ষু॒-স্সোমো॑ বিশ্ব॒বিন্নে॒তা নে॑ষ॒-দ্বৃহ॒স্পতি॑রুক্থাম॒দানি॑ শগ্ংসিষ॒দিত্যা॑হৈ॒তদ্বা অ॒গ্নেরু॒ক্থ-ন্তেনৈ॒বৈন॒মনু॑ শগ্ংসতি ॥ 35 ॥
su॒va॒rgāya॒ vā e॒ṣa lo॒kāya̭ cīyate॒ yada॒gnistaṃ-ya~nnānvā॒rohe᳚-thsuva॒rgāllo॒kā-dyaja̭māno hīyeta pṛthi॒vīmā-'kra̭miṣa-mprā॒ṇo mā॒ mā hā̭sīda॒ntari̭kṣa॒mā-'kra̭miṣa-mpra॒jā mā॒ mā hā̭sī॒-ddiva॒mā-'kra̭miṣa॒gṃ॒ suva̭raga॒nmetyā̭hai॒ṣa vā a॒gnera̭nvāro॒hastenai॒vaina̭-ma॒nvāro̭hati suva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai॒ ya-tpa॒kṣasa̭mmitā-mminu॒yā- [minu॒yāt, kanī̭yāgṃsa-] 30
-tkanī̭yāgṃsaṃ-ya~jñakra॒tumupḙyā॒-tpāpī̭yasyasyā॒ ''tmanaḥ̭ pra॒jā syā॒-dvedi̭sammitā-mminoti॒ jyāyāgṃ̭same॒va ya̭jñakra॒tumupai̭ti॒ nāsyā॒-''tmanaḥ॒ pāpī̭yasī pra॒jā bha̭vati sāha॒sra-ñci̭nvīta pratha॒ma-ñci̭nvā॒na-ssa॒hasra̭sammito॒ vā a॒yaṃ-lo~॒ka i॒mame॒va lo॒kama॒bhi ja̭yati॒ dviṣā̭hasra-ñcinvīta dvi॒tīya̭-ñcinvā॒no dviṣā̭hasraṃ॒-vā~ a॒ntari̭kṣa-ma॒ntari̭kṣame॒vābhi ja̭yati॒ triṣā̭hasra-ñcinvīta tṛ॒tīya̭-ñcinvā॒na- [tṛ॒tīya̭-ñcinvā॒naḥ, triṣā̭hasro॒ vā a॒sau] 31
-striṣā̭hasro॒ vā a॒sau lo॒ko̭ 'mume॒va lo॒kama॒bhi ja̭yati jānuda॒ghna-ñci̭nvīta pratha॒ma-ñci̭nvā॒no gā̭yatri॒yaivemaṃ-lo~॒kama॒bhyāro̭hati nābhida॒ghna-ñci̭nvīta dvi॒tīya̭-ñcinvā॒nastri॒ṣṭubhai॒vā-ntari̭kṣa-ma॒bhyāro̭hati grīvada॒ghna-ñci̭nvīta tṛ॒tīya̭-ñcinvā॒no jaga̭tyai॒vāmun ~lo॒kama॒bhyāro̭hati॒ nāgni-ñci॒tvā rā॒māmupḙyādayo॒nau reto̭ dhāsyā॒mīti॒ na dvi॒tīya̭-ñci॒tvā-'nyasya॒ striya॒- [striya᳚m, upḙyā॒nna] 32
-mupḙyā॒nna tṛ॒tīya̭-ñci॒tvā kā-ñca॒nopḙyā॒-dreto॒ vā e॒tanni dha̭tte॒ yada॒gni-ñci̭nu॒te yadṷpe॒yā-dreta̭sā॒ vyṛ̭ddhye॒tā-'tho॒ khalvā̭hura praja॒sya-nta-dyannope॒yāditi॒ ya-drḙta॒ssicā̭vupa॒dadhā̭ti॒ te e॒va yaja̭mānasya॒ reto̭ bibhṛta॒stasmā॒-dupḙyā॒-dreta॒so-'ska̭ndāya॒ trīṇi॒ vāva retāgṃ̭si pi॒tā pu॒traḥ pautro॒ [pautraḥ̭, ya-ddve rḙta॒ssicā̭] 33
ya-ddve rḙta॒ssicā̭-vupada॒ddhyā-dreto᳚-'sya॒ vicchi̭ndyā-tti॒sra upa̭ dadhāti॒ reta̭sa॒-ssanta̭tyā i॒yaṃ-vā~va pra̭tha॒mā rḙta॒ssig vāgvā i॒ya-ntasmā॒-tpaśya̭ntī॒mā-mpaśya̭nti॒ vācaṃ॒-va~da̭ntīma॒ntari̭kṣa-ndvi॒tīyā᳚ prā॒ṇo vā a॒ntari̭kṣa॒-ntasmā॒nnā-'ntari̭kṣa॒-mpaśya̭nti॒ na prā॒ṇama॒sau tṛ॒tīyā॒ cakṣu॒rvā a॒sau tasmā॒-tpaśya̭ntya॒mū-mpaśya̭nti॒ cakṣu॒-ryajṷṣe॒mā-ñcā॒- [cakṣu॒-ryajṷṣe॒mā-ñcā̭, a॒mū-ñcopa̭] 34
-'mū-ñcopa̭ dadhāti॒ mana̭sā maddhya॒māme॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ṅkḷptyā॒ atho᳚ prā॒ṇānā̭mi॒ṣṭo ya॒jño bhṛgṷbhirāśī॒rdā vasṷbhi॒stasya̭ ta i॒ṣṭasya̭ vī॒tasya॒ dravi̭ṇe॒ha bha̭kṣī॒yetyā̭ha stutaśa॒stre e॒vaitena̭ duhe pi॒tā mā̭ta॒riśvā-'cchi̭drā pa॒dā dhā॒ acchi̭drā u॒śijaḥ̭ pa॒dā-'nṷ takṣu॒-ssomo̭ viśva॒vinne॒tā nḙṣa॒-dbṛha॒spati̭rukthāma॒dāni̭ śagṃsiṣa॒dityā̭hai॒tadvā a॒gneru॒ktha-ntenai॒vaina॒manṷ śagṃsati || 35 ||
(यसरी तेह्र रात र तीस रात दीक्षित रहनुपर्छ — यी अठ्ठाइस र आठ रात हुन्) (अध्याय ७) यो अग्नि स्वर्गलोकको लागि चयन गरिन्छ; त्यसलाई नचढे यजमान स्वर्गलोकबाट च्युत हुन्छ। 'मैले पृथ्वीमा पाइला टेकें, मेरो प्राणले मलाई नत्यागोस्; मैले अन्तरिक्षमा पाइला टेकें, मेरा प्रजाले मलाई नत्यागोस्; मैले द्युलोकमा पाइला टेकें, मैले स्वर्ग प्राप्त गरें' भनी भन्छ। यो अग्निको आरोहण हो; त्यसैद्वारा उनलाई आरोहण गराउँछ, स्वर्गलोकको प्राप्तिको लागि। यदि पक्ष-सम्मित वेदी बनाउँदा यज्ञक्रतु कम हुन्छ भने उसको आफ्नो प्रजा पापी हुन्छ; वेदि-सम्मित बनाउँदा उसले ठूलो यज्ञक्रतु प्राप्त गर्छ र उसको आफ्नो प्रजा पापी हुँदैन। पहिलो पटक चयन गर्दा सहस्र-सम्मित चयन गर्नुपर्छ; यो लोक सहस्र-सम्मित छ, उसले यही लोकलाई जित्छ। दोस्रो पटक चयन गर्दा दुई सहस्र-सम्मित चयन गर्नुपर्छ; अन्तरिक्ष दुई सहस्र-सम्मित छ, उसले अन्तरिक्षलाई नै जित्छ। तेस्रो पटक चयन गर्दा तीन सहस्र-सम्मित चयन गर्नुपर्छ; त्यो लोक तीन सहस्र-सम्मित छ, उसले त्यही लोकलाई जित्छ। पहिलो पटक चयन गर्दा घुँडा-उचाइको चयन गर्नुपर्छ; गायत्रीद्वारा नै उसले यो लोक आरोहण गर्छ। दोस्रो पटक चयन गर्दा नाभि-उचाइको चयन गर्नुपर्छ; त्रिष्टुभद्वारा नै उसले अन्तरिक्ष आरोहण गर्छ। तेस्रो पटक चयन गर्दा घाँटी-उचाइको चयन गर्नुपर्छ; जगतीद्वारा नै उसले त्यो लोक आरोहण गर्छ। अग्नि चयन गरेर रामी स्त्रीकहाँ जानु हुँदैन — 'अयोनिमा रेत राख्नेछु' भनेर; दोस्रो पटक चयन गरेर अर्काकी स्त्रीकहाँ जानु हुँदैन; तेस्रो पटक चयन गरेर कुनै पनि स्त्रीकहाँ जानु हुँदैन। अग्नि चयन गर्दा उसले रेत राख्छ; यदि जान्छ भने रेतले हानि हुन्छ। तर यसो पनि भनिन्छ — 'प्रजा उत्पन्न नगर्ने' भनेर उसले जानु हुँदैन। दुई रेत-सिञ्चन (रेतस्सिच) राख्दा तिनले यजमानको रेत धारण गर्छन्; त्यसैले रेत नखसालोस् भनेर जानुपर्छ। रेतका तीन भाग हुन्छन् — पिता, पुत्र र नाति। यदि दुई रेत-सिञ्चन मात्र राख्यो भने उसको रेत विच्छिन्न हुन्छ; त्यसैले तीन राख्छ, रेतको सन्ततिको लागि। यो पहिलो रेत-सिञ्चन पृथ्वी हो; पृथ्वी वाणी हो; त्यसैले देख्नेहरूले यसलाई देख्छन्, बोल्ने वाणीलाई देख्छन्। दोस्रो अन्तरिक्ष हो; अन्तरिक्ष प्राण हो; त्यसैले अन्तरिक्ष देखिँदैन, प्राण देखिँदैन। त्यो तेस्रो द्युलोक हो; द्युलोक आँखा हो; त्यसैले देख्नेहरूले त्यसलाई देख्छन्, आँखालाई देख्छन्। यजुस्को लागि यी र त्यसलाई राख्छ; मनले यी लोकहरूको कल्पना गर्छु। अनि प्राणहरूको इष्ट यज्ञ भृगुहरूद्वारा, आशीर्वाद वसुहरूद्वारा — 'त्यस इष्ट र वीत यज्ञको धन मैले यहाँ भोग गरें' भनी भन्छ। यसैले स्तुत र शस्त्र दुवैलाई दुहुन्छ। पिता मातरिश्वाले खुट्टा अखण्ड राखे; उशिजहरूले अखण्ड पाइला तक्षण गरे; सोम, विश्ववित् नेता — उनले लगे; बृहस्पतिले उक्थामद स्तुति गरून् भनी भन्छ। यो अग्निको उक्थ हो; त्यसैद्वारा उनको अनुस्तुति गर्छ। AI
সূ॒যতে॒ বা এ॒ষো᳚-ঽগ্নী॒নাং-যঁ উ॒খাযা᳚-ম্ভ্রি॒যতে॒ যদ॒ধ-স্সা॒দযে॒-দ্গর্ভাঃ᳚ প্র॒পাদু॑কা-স্স্যু॒রথো॒ যথা॑ স॒বা-ত্প্র॑ত্যব॒রোহ॑তি তা॒দৃগে॒ব তদা॑স॒ন্দী সা॑দযতি॒ গর্ভা॑ণা॒-ন্ধৃত্যা॒ অপ্র॑পাদা॒যাথো॑ স॒বমে॒বৈন॑-ঙ্করোতি॒ গর্ভো॒ বা এ॒ষ যদুখ্যো॒ যোনিঃ॑ শি॒ক্যং॑-যঁচ্ছি॒ক্যা॑দু॒খা-ন্নি॒রূহে॒-দ্যোনে॒র্গর্ভ॒-ন্নির্হ॑ণ্যা॒-থ্ষডু॑দ্যামগ্ং শি॒ক্য॑-ম্ভবতি ষোঢা বিহি॒তো বৈ [ ] 36
পুরু॑ষ আ॒ত্মা চ॒ শির॑শ্চ চ॒ত্বার্যঙ্গা᳚ন্যা॒ত্মন্নে॒বৈন॑-ম্বিভর্তি প্র॒জাপ॑তি॒র্বা এ॒ষ যদ॒গ্নিস্তস্যো॒খা চো॒লূখ॑ল-ঞ্চ॒ স্তনৌ॒ তাব॑স্য প্র॒জা উপ॑ জীবন্তি॒ যদু॒খা-ঞ্চো॒লূখ॑ল-ঞ্চোপ॒দধা॑তি॒ তাভ্যা॑মে॒ব যজ॑মানো॒-ঽমুষ্মি॑ন্ ঁলো॒কে᳚-ঽগ্নি-ন্দু॑হে সংবঁথ্স॒রো বা এ॒ষ যদ॒গ্নিস্তস্য॑ ত্রেধাবিহি॒তা ইষ্ট॑কাঃ প্রাজাপ॒ত্যা বৈ᳚ষ্ণ॒বী- [বৈ᳚ষ্ণ॒বীঃ, বৈ॒শ্ব॒ক॒র্ম॒ণী-] 37
-র্বৈ᳚শ্বকর্ম॒ণী-র॑হোরা॒ত্রাণ্যে॒বা-ঽস্য॑ প্রাজাপ॒ত্যা যদুখ্য॑-ম্বি॒ভর্তি॑ প্রাজাপ॒ত্যা এ॒ব তদুপ॑ ধত্তে॒ য-থ্স॒মিধ॑ আ॒দধা॑তি বৈষ্ণ॒বা বৈ বন॒স্পত॑যো বৈষ্ণ॒বীরে॒ব তদুপ॑ ধত্তে॒ যদিষ্ট॑কাভির॒গ্নি-ঞ্চি॒নোতী॒যং-বৈঁ বি॒শ্বক॑র্মা বৈশ্বকর্ম॒ণীরে॒ব তদুপ॑ ধত্তে॒ তস্মা॑-দাহু-স্ত্রি॒বৃদ॒গ্নিরিতি॒ তং-বাঁ এ॒তং-যঁজ॑মান এ॒ব চি॑ন্বীত॒ যদ॑স্যা॒ন্য শ্চি॑নু॒যাদ্য-ত্ত-ন্দক্ষি॑ণাভি॒র্ন রা॒ধযে॑দ॒গ্নিম॑স্য বৃঞ্জীত॒ যো᳚-ঽস্যা॒-ঽগ্নি-ঞ্চি॑নু॒যা-ত্ত-ন্দক্ষি॑ণাভী রাধযেদ॒গ্নিমে॒ব ত-থ্স্পৃ॑ণোতি ॥ 38 ॥
sū॒yate॒ vā e॒ṣo᳚-'gnī॒nāṃ-ya~ u॒khāyā᳚-mbhri॒yate॒ yada॒dha-ssā॒daye॒-dgarbhāḥ᳚ pra॒pādṷkā-ssyu॒ratho॒ yathā̭ sa॒vā-tpra̭tyava॒roha̭ti tā॒dṛge॒va tadā̭sa॒ndī sā̭dayati॒ garbhā̭ṇā॒-ndhṛtyā॒ apra̭pādā॒yātho̭ sa॒vame॒vaina̭-ṅkaroti॒ garbho॒ vā e॒ṣa yadukhyo॒ yoniḥ̭ śi॒kyaṃ̭-ya~cchi॒kyā̭du॒khā-nni॒rūhe॒-dyone॒rgarbha॒-nnirha̭ṇyā॒-thṣaḍṷdyāmagṃ śi॒kya̭-mbhavati ṣoḍhā vihi॒to vai [ ] 36
purṷṣa ā॒tmā ca॒ śira̭śca ca॒tvāryaṅgā᳚nyā॒tmanne॒vaina̭-mbibharti pra॒jāpa̭ti॒rvā e॒ṣa yada॒gnistasyo॒khā co॒lūkha̭la-ñca॒ stanau॒ tāva̭sya pra॒jā upa̭ jīvanti॒ yadu॒khā-ñco॒lūkha̭la-ñcopa॒dadhā̭ti॒ tābhyā̭me॒va yaja̭māno॒-'muṣmi̭n ~lo॒ke᳚-'gni-ndṷhe saṃva~thsa॒ro vā e॒ṣa yada॒gnistasya̭ tredhāvihi॒tā iṣṭa̭kāḥ prājāpa॒tyā vai᳚ṣṇa॒vī- [vai᳚ṣṇa॒vīḥ, vai॒śva॒ka॒rma॒ṇī-] 37
-rvai᳚śvakarma॒ṇī-ra̭horā॒trāṇye॒vā-'sya̭ prājāpa॒tyā yadukhya̭-mbi॒bharti̭ prājāpa॒tyā e॒va tadupa̭ dhatte॒ ya-thsa॒midha̭ ā॒dadhā̭ti vaiṣṇa॒vā vai vana॒spata̭yo vaiṣṇa॒vīre॒va tadupa̭ dhatte॒ yadiṣṭa̭kābhira॒gni-ñci॒notī॒yaṃ-vai~ vi॒śvaka̭rmā vaiśvakarma॒ṇīre॒va tadupa̭ dhatte॒ tasmā̭-dāhu-stri॒vṛda॒gniriti॒ taṃ-vā~ e॒taṃ-ya~ja̭māna e॒va ci̭nvīta॒ yada̭syā॒nya ści̭nu॒yādya-tta-ndakṣi̭ṇābhi॒rna rā॒dhayḙda॒gnima̭sya vṛñjīta॒ yo᳚-'syā॒-'gni-ñci̭nu॒yā-tta-ndakṣi̭ṇābhī rādhayeda॒gnime॒va ta-thspṛ̭ṇoti || 38 ||
(मिनुयात् — तेस्रो पटक चयन गर्दै — स्त्री — पौत्र — र — वै — सात) (अ. ८) यो उखामा राखिएको अग्नि त पैदा हुन्छ नै; यदि त्यसलाई तल राख्ने हो भने गर्भहरू खस्ने हुन्थे; तर जसरी सवाको डोरीबाट बिस्तारै तल ओर्लिन्छ, त्यसै गरी त्यस बेला आसन्दीमा राख्छ — गर्भहरूको धारणका लागि, नखसून् भनेर; अनि त्यसैले त्यसलाई सव नै बनाउँछ। त्यो उख्य अग्नि त गर्भ नै हो, शिक्य (डोरीको झोला) योनि हो; यदि शिक्यबाट उखालाई निकाल्ने हो भने योनिबाट गर्भ निकाल्नु हुन्थ्यो; त्यसैले शिक्य छ उड्यामको हुन्छ। छ भागमा विभाजित यो पुरुष आत्मा र शिर हो — चार अङ्ग आत्मामा नै राख्छ। यो अग्नि त प्रजापति नै हो; त्यसका उखा र उलूखल दुई स्तन हुन्; तीबाट उसका प्रजा बाँच्छन्। उखा र उलूखल राख्दा तिनैद्वारा यजमानले परलोकमा अग्निको दूध दुहुन्छ। यो अग्नि त संवत्सर नै हो; त्यसका इष्टकाहरू तीन भागमा विभाजित छन् — प्राजापत्य, वैष्णवी र वैश्वकर्मणी। प्राजापत्य इष्टकाहरू त दिनरात नै हुन्; उख्य अग्नि धारण गर्दा त्यसैले प्राजापत्य इष्टकाहरू राख्छ। समिधा राख्दा — वनस्पति त वैष्णव हुन्छन् — त्यसैले वैष्णवी इष्टकाहरू राख्छ। इष्टकाहरूद्वारा अग्नि चयन गर्दा — यो पृथ्वी त वैश्वकर्मा हो — त्यसैले वैश्वकर्मणी इष्टकाहरू राख्छ। त्यसैले भन्छन् — अग्नि त्रिवृत् (तिन भागको) हो। त्यसलाई यजमानले आफैले चयन गर्नुपर्छ; यदि अरूले उसको अग्नि चयन गर्ने हो भने, जुन अग्नि उसले दक्षिणाहरूद्वारा प्राप्त गर्दैन, त्यसले उसको अग्नि हरण गर्नु हुन्थ्यो। जसले उसको अग्नि चयन गर्छ, त्यसलाई दक्षिणाहरूद्वारा सन्तुष्ट पार्नुपर्छ; त्यसरी नै अग्निलाई पनि सन्तुष्ट पार्छ। AI
প্র॒জাপ॑তি-র॒গ্নি-ম॑চিনুত॒র্তুভিঃ॑ সংবঁথ্স॒রং-বঁ॑স॒ন্তেনৈ॒বাস্য॑ পূর্বা॒র্ধম॑চিনুত গ্রী॒ষ্মেণ॒ দক্ষি॑ণ-ম্প॒ক্ষং-বঁ॒র্॒ষাভিঃ॒ পুচ্ছগ্ং॑ শ॒রদোত্ত॑র-ম্প॒ক্ষগ্ং হে॑ম॒ন্তেন॒ মদ্ধ্য॒-ম্ব্রহ্ম॑ণা॒ বা অ॑স্য॒ ত-ত্পূ᳚র্বা॒র্ধম॑চিনুত ক্ষ॒ত্রেণ॒ দক্ষি॑ণ-ম্প॒ক্ষ-ম্প॒শুভিঃ॒ পুচ্ছং॑-বিঁ॒শোত্ত॑র-ম্প॒ক্ষমা॒শযা॒ মদ্ধ্যং॒-যঁ এ॒বং-বিঁ॒দ্বান॒গ্নি-ঞ্চি॑নু॒ত ঋ॒তুভি॑রে॒বৈন॑-ঞ্চিনু॒তে-ঽথো॑ এ॒তদে॒ব সর্ব॒মব॑ - [সর্ব॒মব॑, রু॒ন্ধে॒ শৃ॒ণ্বন্ত্যে॑ন] 39
রুন্ধে শৃ॒ণ্বন্ত্যে॑ন-ম॒গ্নি-ঞ্চি॑ক্যা॒নমত্ত্যন্ন॒গ্ং॒ রোচ॑ত ই॒যং-বাঁব প্র॑থ॒মা চিতি॒রোষ॑ধযো॒ বন॒স্পত॑যঃ॒ পুরী॑ষম॒ন্তরি॑ক্ষ-ন্দ্বি॒তীযা॒ বযাগ্ং॑সি॒ পুরী॑ষম॒সৌ তৃ॒তীযা॒ নক্ষ॑ত্রাণি॒ পুরী॑ষং-যঁ॒জ্ঞশ্চ॑তু॒র্থী দক্ষি॑ণা॒ পুরী॑ষং॒-যঁজ॑মানঃ পঞ্চ॒মী প্র॒জা পুরী॑ষং॒-যঁ-ত্ত্রিচি॑তীক-ঞ্চিন্বী॒ত য॒জ্ঞ-ন্দক্ষি॑ণামা॒ত্মান॑-ম্প্র॒জাম॒ন্তরি॑যা॒-ত্তস্মা॒-ত্পঞ্চ॑চিতীকশ্চেত॒ব্য॑ এ॒তদে॒ব সর্বগ্গ্॑ স্পৃণোতি॒ য-ত্তি॒স্রশ্চিত॑য- [য-ত্তি॒স্রশ্চিত॑যঃ, ত্রি॒বৃদ্ধ্য॑গ্নির্য-দ্দ্বে] 40
-স্ত্রি॒বৃদ্ধ্য॑গ্নির্য-দ্দ্বে দ্বি॒পা-দ্যজ॑মানঃ॒ প্রতি॑ষ্ঠিত্যৈ॒ পঞ্চ॒ চিত॑যো ভবন্তি॒ পাঙ্ক্তঃ॒ পুরু॑ষ আ॒ত্মান॑মে॒ব স্পৃ॑ণোতি॒ পঞ্চ॒ চিত॑যো ভবন্তি প॒ঞ্চভিঃ॒ পুরী॑ষৈর॒ভ্যূ॑হতি॒ দশ॒ স-ম্প॑দ্যন্তে॒ দশা᳚ক্ষরো॒ বৈ পুরু॑ষো॒ যাবা॑নে॒ব পুরু॑ষ॒স্তগ্গ্ স্পৃ॑ণো॒ত্যথো॒ দশা᳚ক্ষরা বি॒রাডন্নং॑-বিঁ॒রা-ড্বি॒রাজ্যে॒বান্নাদ্যে॒ প্রতি॑ তিষ্ঠতি সংবঁথ্স॒রো বৈ ষ॒ষ্ঠী চিতি॑র্-ঋ॒তবঃ॒ পুরী॑ষ॒গ্ং॒ ষট্ চিত॑যো ভবন্তি॒ ষট্ পুরী॑ষাণি॒ দ্বাদ॑শ॒ স-ম্প॑দ্যন্তে॒ দ্বাদ॑শ॒ মাসা᳚-স্সংবঁথ্স॒র-স্সং॑বঁথ্স॒র এ॒ব প্রতি॑ তিষ্ঠতি ॥ 41 ॥
pra॒jāpa̭ti-ra॒gni-ma̭cinuta॒rtubhiḥ̭ saṃva~thsa॒raṃ-va~̭sa॒ntenai॒vāsya̭ pūrvā॒rdhama̭cinuta grī॒ṣmeṇa॒ dakṣi̭ṇa-mpa॒kṣaṃ-va~॒r॒ṣābhiḥ॒ pucchagṃ̭ śa॒radotta̭ra-mpa॒kṣagṃ hḙma॒ntena॒ maddhya॒-mbrahma̭ṇā॒ vā a̭sya॒ ta-tpū᳚rvā॒rdhama̭cinuta kṣa॒treṇa॒ dakṣi̭ṇa-mpa॒kṣa-mpa॒śubhiḥ॒ pucchaṃ̭-vi~॒śotta̭ra-mpa॒kṣamā॒śayā॒ maddhyaṃ॒-ya~ e॒vaṃ-vi~॒dvāna॒gni-ñci̭nu॒ta ṛ॒tubhi̭re॒vaina̭-ñcinu॒te-'tho̭ e॒tade॒va sarva॒mava̭ - [sarva॒mava̭, ru॒ndhe॒ śṛ॒ṇvantyḙna] 39
rundhe śṛ॒ṇvantyḙna-ma॒gni-ñci̭kyā॒namattyanna॒gṃ॒ roca̭ta i॒yaṃ-vā~va pra̭tha॒mā citi॒roṣa̭dhayo॒ vana॒spata̭yaḥ॒ purī̭ṣama॒ntari̭kṣa-ndvi॒tīyā॒ vayāgṃ̭si॒ purī̭ṣama॒sau tṛ॒tīyā॒ nakṣa̭trāṇi॒ purī̭ṣaṃ-ya~॒jñaśca̭tu॒rthī dakṣi̭ṇā॒ purī̭ṣaṃ॒-ya~ja̭mānaḥ pañca॒mī pra॒jā purī̭ṣaṃ॒-ya~-ttrici̭tīka-ñcinvī॒ta ya॒jña-ndakṣi̭ṇāmā॒tmāna̭-mpra॒jāma॒ntari̭yā॒-ttasmā॒-tpañca̭citīkaśceta॒vya̭ e॒tade॒va sarvagg̭ spṛṇoti॒ ya-tti॒sraścita̭ya- [ya-tti॒sraścita̭yaḥ, tri॒vṛddhya̭gnirya-ddve] 40
-stri॒vṛddhya̭gnirya-ddve dvi॒pā-dyaja̭mānaḥ॒ prati̭ṣṭhityai॒ pañca॒ cita̭yo bhavanti॒ pāṅktaḥ॒ purṷṣa ā॒tmāna̭me॒va spṛ̭ṇoti॒ pañca॒ cita̭yo bhavanti pa॒ñcabhiḥ॒ purī̭ṣaira॒bhyṷ̄hati॒ daśa॒ sa-mpa̭dyante॒ daśā᳚kṣaro॒ vai purṷṣo॒ yāvā̭ne॒va purṷṣa॒stagg spṛ̭ṇo॒tyatho॒ daśā᳚kṣarā vi॒rāḍannaṃ̭-vi~॒rā-ḍvi॒rājye॒vānnādye॒ prati̭ tiṣṭhati saṃva~thsa॒ro vai ṣa॒ṣṭhī citi̭r-ṛ॒tavaḥ॒ purī̭ṣa॒gṃ॒ ṣaṭ cita̭yo bhavanti॒ ṣaṭ purī̭ṣāṇi॒ dvāda̭śa॒ sa-mpa̭dyante॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ra e॒va prati̭ tiṣṭhati || 41 ||
प्रजापतिले ऋतुहरूद्वारा अग्निको चयन गरे। वसन्तले नै उनको पूर्वार्ध, ग्रीष्मले दक्षिण पक्ष, वर्षाहरूले पुच्छ, शरदले उत्तर पक्ष र हेमन्तले मध्य भाग चयन गरे। ब्रह्म (ब्राह्मण) ले उनको त्यो पूर्वार्ध, क्षत्रले दक्षिण पक्ष, पशुहरूले पुच्छ, वैश्यले उत्तर पक्ष र आशाले मध्य भाग चयन गरे। जसले यसरी जानेर अग्निको चयन गर्छ, उसले ऋतुहरूद्वारा नै उनको चयन गर्छ, अनि त्यो यो सबैलाई प्राप्त गर्छ। अग्निको चयन गर्नेलाई सबैले सुन्छन्, उसले अन्न खान्छ, उसको कीर्ति चम्कन्छ। यो पृथ्वी पहिलो चिति हो, ओषधि र वनस्पतिहरू उसको पुरीष हुन्। अन्तरिक्ष दोस्रो चिति हो, पक्षीहरू उसको पुरीष हुन्। त्यो (स्वर्ग) तेस्रो चिति हो, नक्षत्रहरू उसको पुरीष हुन्। यज्ञ चौथो चिति हो, दक्षिणा उसको पुरीष हो। यजमान पाँचौं चिति हो, प्रजा उसको पुरीष हो। जसले तीन चितिहरू भएको अग्नि चयन गर्छ, उसले यज्ञ, दक्षिणा, आत्मा र प्रजालाई नष्ट गर्छ। त्यसैले पाँच चितिहरू भएको अग्नि चयन गर्नुपर्छ; त्यसले यी सबैलाई प्राप्त गर्छ। तीन चितिहरू हुनुको कारण अग्नि त्रिवृत् हो; दुई हुनुको कारण यजमान द्विपाद हो — यो स्थिरताको लागि हो। पाँच चितिहरू हुन्छन्; पाँच अक्षर भएको पुरुष (पाङ्क्त) हो — उसले आत्मालाई नै प्राप्त गर्छ। पाँच चितिहरू हुन्छन् र पाँच पुरीषहरूले ढाक्छ; दश हुन्छन्। दश अक्षर भएको पुरुष हो — जति पुरुष छ, त्यति नै उसले प्राप्त गर्छ। अनि दश अक्षर भएको विराट् अन्न हो; विराट्ले विराज्य (राज्य) मा अन्नमा प्रतिष्ठित हुन्छ। संवत्सर छैटौं चिति हो, ऋतुहरू पुरीष हुन्। छ चितिहरू हुन्छन् र छ पुरीषहरू; बाह्र हुन्छन्। बाह्र महिना हुन्, संवत्सर हो — उसले संवत्सरमा नै प्रतिष्ठा पाउँछ। AI
रोहित (रातो), धूम्ररोहित (धुवाँ रङ्गको रातो), रातो कर्कन्धु — यी प्रजापतिका हुन्। बभ्रु (खैरो), अरुणबभ्रु (रातो-खैरो), शुकबभ्रु (सुन्तला-खैरो) — यी रुद्रका हुन्। श्वेत (सेतो), श्वेतआँखा भएको, श्वेतघाँटी भएको — यी पितृदेवताका हुन्। तीन काला वशा (बाँझो गाई) वरुणका हुन्, तीन सेता वशा सूर्यका हुन्, धूम्रललाम (धुवाँ रङ्गको निधार भएका) तूपरा (सिङ नभएका) मैत्राबार्हस्पतिका हुन्। AI
पृष्णि (चितुवा रङ्गको), तिरश्चीनपृष्णि (छड्के चितुवा रङ्गको), ऊर्ध्वपृष्णि (ठाडो चितुवा रङ्गको) — यी मारुतका हुन्। फल्गु (खैरो-रातो), लोहितोर्णी (रातो ऊन भएको), बलक्षी (सेतो) — यी सरस्वतीका हुन्। पृषती (थोप्ला-थोप्ला), स्थूलपृषती (ठूला थोप्ला), क्षुद्रपृषती (साना थोप्ला) — यी विश्वेदेवका हुन्। तीन श्याम (काला) वशा पूषणका हुन्, तीन रोहिणी (राता) वशा मित्रका हुन्, अरुणललाम (रातो निधार भएका) तूपरा इन्द्राबार्हस्पतिका हुन्। AI
शितिबाहु (सेता पाखुरा भएको) एकातिर, शितिबाहु अर्कातिर, शितिबाहु सबैतिर — यी इन्द्रावायवका हुन्। शितिरन्ध्र (सेतो छिद्र भएको) एकातिर, शितिरन्ध्र अर्कातिर, शितिरन्ध्र सबैतिर — यी मैत्रावरुणका हुन्। शुद्धवाल (शुद्ध सेतो पुच्छर भएको), सर्वशुद्धवाल (सबैतिर शुद्ध सेतो पुच्छर भएको), मणिवाल (रत्नजडित पुच्छर भएको) — यी अश्विनीकुमारका हुन्। तीन शिल्पा वशा विश्वेदेवका हुन्, तीन श्येनी (बाज रङ्गका) परमेष्ठीका हुन्, श्यामललाम (कालो निधार भएका) तूपरा सोमापूषणका हुन्। AI
उन्नत (अग्लो) र वामन (होचो) ऋषभ (साँढे) — यी इन्द्रावरुणका हुन्। शितिककुच (सेतो कुम भएको), शितिपृष्ठ (सेतो पिठ्युँ भएको), शितिभसत् (सेतो निधार भएको) — यी इन्द्राबार्हस्पतिका हुन्। शितिपाच् (सेतो पेट भएको), शित्योष्ठ (सेतो ओठ भएको), शितिभ्रु (सेतो भौँ भएको) — यी इन्द्रावैष्णवका हुन्। तीन सिद्ध्मा वशा विश्वकर्माका हुन्, तीन धाताका लागि पृषोदर (थोप्ला भएको पेट) हुन्, श्वेतललाम (सेतो निधार भएका) तूपरा इन्द्रापूषणका हुन्। AI
कान भएका तीन याम (जुम्ल्याहा) सोमका हुन्, तीन श्वितिङ्ग (सेता अङ्ग भएका) अग्नि यविष्ठका हुन्, तीन नकुल (न्याउरी मुसा रङ्गका) हुन्, तीन रोहिणी त्र्यवि (तीन वर्षका) वसुहरूका हुन्, तीन अरुणा दितिका छोराहरूका हुन्, बभ्रुललाम (खैरो निधार भएका) तूपरा सोमेन्द्रका हुन्। AI
तीन शुण्ठा (सुकेका) विष्णुका हुन्, अधीलोधकर्ण (लोद काठको रङ्गका कान भएका) तीन विष्णु उरुक्रमका हुन्, लफ्सुदिन (नरम दिन भएका) तीन विष्णु उरुगायका हुन्, पञ्चावि (पाँच वर्षका) तीन आदित्यका हुन्, त्रिवत्सा (तीन वर्षका) तीन अङ्गिरसका हुन्, गौरललाम (गोरो निधार भएका) तूपरा इन्द्रावैष्णवका हुन्। AI
इन्द्रलाई राजाका रूपमा तीन शितिपृष्ठ (कालो पीठ भएका) गाई; इन्द्रलाई अधिराजका रूपमा तीन शितिककुद (कालो कुप्रो भएका) गाई; इन्द्रलाई स्वराजका रूपमा तीन शितिभसद (कालो भालु जस्तो रङ भएका) गाई; तुर्यौह्य (चार जोत्ने) तीन साध्यहरूका लागि; पष्ठौह्य (पाँच जोत्ने) तीन विश्वेदेवहरूका लागि; अग्नीन्द्रसम्बन्धी कृष्णललाम (कालो निधार भएका) स्तूपर (भाले) पशुहरू ॥ ४८ ॥ AI
अदितिका लागि तीन रोहित (राता) गाई; इन्द्राणीका लागि तीन कृष्ण (काला) गाई; कुहूका लागि तीन अरुण (राता) गाई; राकाका लागि तीन धेनु (दुहुने गाई); सिनीवालीका लागि तीन अनड्वाह (गोरु); अग्निवैष्णवसम्बन्धी रोहितललाम (रातो निधार भएका) स्तूपर पशुहरू ॥ ४९ ॥ AI
सोमसम्बन्धी तीन पिशङ्ग (खैरो) गाई; सोम राजाका लागि तीन सारङ्ग (चित्कबरे) गाई; पर्जन्यका लागि नभोरूप (आकाश जस्तो रङ भएका) तीन बाख्री; इन्द्राणीका लागि तीन मल्हा (भेडी); अदितिका लागि द्यावापृथिवीसम्बन्धी मालङ्ग (कान र निधार सेता भएका) स्तूपर पशुहरू ॥ ५० ॥ AI
वरुणसम्बन्धी तीन कृष्णललाम (कालो निधार भएका); वरुण राजाका लागि तीन रोहितललाम (रातो निधार भएका); वरुण रिशादसका लागि तीन अरुणललाम (राता निधार भएका); शिल्प (कारीगर) सम्बन्धी तीन; वैश्वदेव तीन; पृश्नि (चित्कबरे) तीन; सर्वदेवतासम्बन्धी ऐन्द्रासुर (इन्द्र र असुरसम्बन्धी) श्वेतललाम (सेतो निधार भएका) स्तूपर पशुहरू ॥ ५१ ॥ AI
सोम स्वराजका लागि अनोवाह (रथ तान्ने) र अनड्वाह (गोरु); इन्द्राग्निका लागि ओजोद (बल दिने) दुई उष्ट्र (ऊँट); इन्द्राग्निका लागि बलद (बल दिने) सीरवाह (हलो तान्ने) दुई गोरु; पृथ्वीसम्बन्धी दुई धेनु (गाई); दिशाहरूका लागि पृथ्वीसम्बन्धी दुई वडबा (घोडी); विराजसम्बन्धी पुरुषी पृथ्वीसम्बन्धी दुई धेनु; वायुका लागि आरोहणवाह (चढ्ने र तान्ने) अनड्वाह (गोरु); वरुणसम्बन्धी कृष्ण (काला) दुई वशा (बाँझा गाई); अराडी (?) दिव्य दुई वृषभ (साँढे); परिमर (?) ॥ ५२ ॥ AI
प्रातःकालीन गव्य (गाईसम्बन्धी) एघार पशु लिइन्छन् — बाख्रो, कल्माष (चित्कबरे), किकिदीवि (?) र विदीगय (?) — ती त्वाष्ट्र (त्वष्टासम्बन्धी) र सौरी (सूर्यसम्बन्धी) हुन्; नौ सेता वशा (बाँझा गाई) अनुबन्ध्य (पछि बाँधिने) हुन्छन्; अग्नेय, ऐन्द्राग्न र आश्विन पशु विशाल यूपमा लिइन्छन् ॥ ५३ ॥ AI
वसन्त ऋतुसम्बन्धी तीन पिशङ्ग (खैरो); ग्रीष्म ऋतुसम्बन्धी तीन सारङ्ग (चित्कबरे); वर्षा ऋतुसम्बन्धी तीन पृषत (थोप्ला जस्ता चित्ता भएका); शरद ऋतुसम्बन्धी तीन पृश्नि (चित्कबरे); हेमन्त ऋतुसम्बन्धी तीन पृश्निसक्थ (चित्कबरे तिघ्रा भएका); शिशिर ऋतुसम्बन्धी तीन अवलिप्त (लेपिएका जस्ता); यी संवत्सरका लागि निवक्षस (?) हुन् ॥ ५४ ॥ AI
(হির॑ণ্যবর্ণা - অ॒পা-ঙ্গ্রহা᳚ন্ - ভূতেষ্ট॒কাঃ - স॒জূঃ - সং॑বঁথ্স॒রং - প্র॒জাপ॑তি॒-স্স ক্ষু॒রপ॑বি - র॒বগ্নের্বৈ দী॒ক্ষযা॑ - সুব॒র্গায॒ তং-যঁন্ন - সূ॒যতে᳚ - প্র॒জাপ॑তির্-ঋ॒তুভী॒ - রোহি॑তঃ॒ - পৃঞিঃ॑ - শিতিবা॒হু - রু॑ন্ন॒তঃ - ক॒র্ণাঃ - শু॒ণ্ঠা - ইন্দ্রা॒যা- দি॑ত্যৈ - সৌ॒ম্যা - বা॑রু॒ণাঃ - সোমা॒যৈ - কা॑দশ - পি॒শঙ্গা॒ - স্ত্রযো॑বিগ্ংশতিঃ)
(হির॑ণ্যবর্ণা - ভূতেষ্ট॒কাঃ - ছন্দো॒ যত্ - কনী॑যাগ্ংসন্-ত্রি॒বৃদ্ধ্য॑গ্নি - র্বা॑রু॒ণা - শ্চতু॑ষ্পঞ্চা॒শত্ )
(hira̭ṇyavarṇā - a॒pā-ṅgrahā᳚n - bhūteṣṭa॒kāḥ - sa॒jūḥ - saṃ̭va~thsa॒raṃ - pra॒jāpa̭ti॒-ssa kṣu॒rapa̭vi - ra॒vagnervai dī॒kṣayā̭ - suva॒rgāya॒ taṃ-ya~nna - sū॒yate᳚ - pra॒jāpa̭tir-ṛ॒tubhī॒ - rohi̭taḥ॒ - pṛñiḥ̭ - śitibā॒hu - rṷnna॒taḥ - ka॒rṇāḥ - śu॒ṇṭhā - indrā॒yā- di̭tyai - sau॒myā - vā̭ru॒ṇāḥ - somā॒yai - kā̭daśa - pi॒śaṅgā॒ - strayo̭vigṃśatiḥ)
(hira̭ṇyavarṇā - bhūteṣṭa॒kāḥ - chando॒ yat - kanī̭yāgṃsan-tri॒vṛddhya̭gni - rvā̭ru॒ṇā - ścatṷṣpañcā॒śat )
रोहित (रातो) कृष्ण धूम्रललाम भएको; पृश्नि (चित्र) श्याम अरुणललाम भएको; शितिबाहु शिल्प श्येनी श्यामललाम भएको; उन्नत सिद्ध्मा धाताको लागि पौष्ण श्वेतललाम भएको; कर्ण बभ्रुललाम भएको; शुण्ठ गौरललाम भएको; इन्द्रको लागि कृष्णाललाम भएको; अदितिको लागि रोहित ललाम भएको; सौम्य मालङ्ग; वारुण सूर श्वेतललाम भएको; दश। हिरण्यवर्णा (सुनौलो वर्ण भएका) अपाङ्ग्रह (जलका ग्रह) भूतेष्टका (भूत इष्टका) सजूः (सँगै) संवत्सर प्रजापति, स क्षुरपवि (धारिलो धार भएको), अवाग्नेर्वै दीक्षया (अग्निको दीक्षाले) स्वर्गाय (स्वर्गको लागि) तं यन्न सूयते (जो सूयते/उत्पन्न हुन्छ) प्रजापति ऋतुभिः (ऋतुहरूद्वारा) रोहित, पृञि, शितिबाहु, उन्नत, कर्ण, शुण्ठ, इन्द्राय, अदित्यै, सौम्य, वारुण, सोमायै, एकादश (एघार), पिशङ्ग त्रयोविंशतिः (तेइस)। हिरण्यवर्णा भूतेष्टका छन्द यत् कनीयांसन् त्रिवृद्ध्यग्नि वारुणा चतुष्पञ्चाशत् (चौवन्न)। AI
॥ কৃষ্ণ যজুর্বেদীয তৈত্তিরীয সংহিতাযা-ম্পঞ্চমকাণ্ডে ষষ্ঠঃ প্রশ্ন-স্সমাপ্তঃ ॥
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-mpañcamakāṇḍe ṣaṣṭhaḥ praśna-ssamāptaḥ ||
हरिः ओम्। कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताको पाँचौं काण्डको छैटौं प्रश्न समाप्त भयो। AI