Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 50 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्याकांड ५० व्या सर्गात राम, सीता व लक्ष्मण यांनी अयोध्येचा निरोप घेतल्याचे वर्णन आहे. रामाने नगरवासीयांना सांगितले की वनवास संपल्यावर तो परत येईल, आणि लोकांनी आपापल्या कार्यासाठी परत जावे असे आवाहन केले. त्यानंतर त्यांनी कोसल देशातून प्रवास करत दिव्य गंगा नदी पाहिली आणि तिच्याजवळ इंगुदी वृक्षाखाली मुक्काम केला. तेथे निषादराज गुह याने रामाचे स्वागत केले व आपले सर्वस्व अर्पण करण्याची इच्छा दर्शवली, पण रामाने केवळ घोड्यांच्या खाद्याची आवश्यकता सांगितली. रामाने जमिनीवर निद्रा घेतली व लक्ष्मण व गुह यांनी जागरूक राहून त्यांचे रक्षण केले.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Odia meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Odia

ବାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡ ୫୦ତମ ସର୍ଗରେ ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ତାର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ମାଗି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ବାଟରେ ସେ କୋସଳ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ରାତ୍ରି ରହିବାକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ନିଷାଦରାଜା ଗୁହ, ଯେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରାଣସମ ସଖା, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ମାତ୍ର ରାମ କେବଳ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ୱୟଂ ଆଣିଥିବା ଜଳକୁ ଭୋଜ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ଭୂମିରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁହ ଧନୁର୍ଧାରୀ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି।

AI-generated · not yet verified

The Odia meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Bengali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Bengali

বাল্মীকি রামায়ণের অযোধ্যাকাণ্ডের পঞ্চাশতম সর্গে রাম, সীতা, লক্ষ্মণ ও সুমন্ত্র অযোধ্যা ও কোশল দেশ অতিক্রম করে গঙ্গা নদীর তীরে পৌঁছান এবং ইঙ্গুদী গাছের নিকটে রাত্রিযাপনের সিদ্ধান্ত নেন। রাম গঙ্গাকে দেখে সারথি সুমন্ত্রকে সেখানে বাস করার কথা বলেন, এবং সকলে রথ থেকে নেমে গাছের মূলে অবস্থান করেন। নিষাদরাজ গুহ, যিনি রামের প্রাণসম বন্ধু, তাঁর আগমন শুনে মন্ত্রী ও জ্ঞাতিগণসহ এসে রামকে আলিঙ্গন করেন এবং নিজের রাজ্য ও সমস্ত সম্পদ রামকে অর্পণ করতে চান। রাম সেই উপহার গ্রহণ না করে কেবল ঘোড়াদের খাদ্যের ব্যবস্থা নিতে বলেন, এবং নিজে তপস্বীর মতো ফলমূল ও জল গ্রহণ করে মাটিতে শয়ন করেন। লক্ষ্মণ রামের পা ধুয়ে বৃক্ষের আশ্রয়ে প্রহরায় রইলেন এবং গুহও পুত্রসহ ধনুর্ধর হয়ে রামের জাগরণে সতর্ক প্রহরা দিলেন।

AI-generated · not yet verified

The Bengali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चाशस्सर्गः ।

Shloka 1

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥

viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
ayodhyābhimukho dhīmān prāñjalirvākyamabravīt || 1 ||

বিশাল ও মনোরম কোশল দেশ অতিক্রম করে, লক্ষ্মণের অগ্রজ (রাম) বুদ্ধিমান হয়ে অযোধ্যার দিকে মুখ করে, হাত জোড় করে এই বাক্য বললেন। ^AI

विशाल, रम्य अशा कोसल देशातून गेल्यावर लक्ष्मणाचा थोरला भाऊ, बुद्धिमान राघवाने अयोध्येकडे तोंड करून हात जोडलेल्या स्थितीत असे वचन बोलला. ^AI

ବିଶାଳ ଓ ମନୋରମ କୋସଳ ଦେଶକୁ ଯାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟା ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ହାତ ଯୋଡ଼ି ଏହି କଥା କହିଲେ। ^AI

Shloka 2

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च ॥ 2 ॥

āpṛcche tvāṃ purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |
daivatāni ca yāni tvāṃ pālayanti vasanti ca || 2 ||

হে শ্রেষ্ঠ নগরী, কাকুৎস্থ-বংশের (রঘুর বংশের) দ্বারা পালিত, আমি তোমার নিকট বিদায় চাই; আর যে দেবতারা তোমাকে রক্ষা করেন ও এখানে বাস করেন, তাদের নিকটও বিদায় চাই। ^AI

हे नगरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, ककुत्स्थवंशाने पालन केलेल्या अयोध्ये, मी तुझा निरोप घेतो. जी देवताही तुझे रक्षण करतात आणि तुझ्यात वास करतात, त्यांनाही मी निरोप देतो. ^AI

ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ପୁରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଯୋଧ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ବିଦାୟ ମାଗୁଛି; ଏବଂ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଓ ତୁମରେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ ମାଗୁଛି। ^AI

Shloka 3

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः ॥ 3 ॥

nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |
punardrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha saṅgataḥ || 3 ||

বনবাস থেকে ফিরে, রাজার (পিতার) ঋণ থেকে মুক্ত হয়ে, আমি মাতা ও পিতার সঙ্গে মিলিত হয়ে পুনরায় তোমাকে দেখব। ^AI

वनवास संपल्यावर मी राजाचे ऋण फेडून, आई आणि वडिलांना भेटून पुन्हा तुला पाहीन. ^AI

ବନବାସରୁ ଫେରି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ଦେଖିବି। ^AI

Shloka 4

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम् ॥ 4 ॥

tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |
aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadaṃ janam || 4 ||

তারপর রক্তের মতো লাল চোখবিশিষ্ট তিনি ডান হাত তুলে, অশ্রুপূর্ণ মুখে দীনভাবে গ্রামবাসী জনগণকে বললেন। ^AI

मग रक्तासारखे तांबूस डोळे असलेल्या, उजवा भुजा उंचावलेल्या, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाच्या, दीन अवस्थेतील राघवाने नगरातील लोकांना असे सांगितले. ^AI

ତା’ପରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ତାମ୍ର ଚକ୍ଷୁବିଶିଷ୍ଟ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ ଉଠାଇ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖରେ ଦୀନଭାବରେ ଦେଶବାସୀ ଜନତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ^AI

Shloka 5

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः ।
चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ 5 ॥

anukrośo dayā caiva yathārhaṃ mayi vaḥ kṛtaḥ |
ciraṃ duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye || 5 ||

তোমাদের আমার প্রতি যথাযোগ্য অনুকম্পা ও দয়া হয়েছে। বহুদিনের এই দুঃখের চেয়েও মন্দ (বেদনাদায়ক) এই বিদায়; এখন নিজেদের কাজের সিদ্ধির জন্য চলে যাও। ^AI

तुम्ही माझ्यावर योग्य तितकी कृपा आणि दया केली आहे. दीर्घकाळ दुःखात राहणे हे अधिक वाईट आहे; आता आपल्या कार्याच्या सिद्धीसाठी तुम्ही परत जा. ^AI

ତୁମେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଅନୁକମ୍ପା ଓ ଦୟା ଦେଖାଇଛ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଅପେକ୍ଷା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମେମାନେ ଫେରିଯାଅ। ^AI

Shloka 6

तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ 6 ॥

te'bhivādya mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
vilapanto narā ghoraṃ vyatiṣṭhanta kvacit kvacit || 6 ||

তারা সেই মহাত্মাকে প্রণাম করে ও প্রদক্ষিণ করে, ভয়ানকভাবে বিলাপ করতে করতে কেউ কেউ সেখানে দাঁড়িয়ে রইল। ^AI

ते लोक महात्म्याला वंदन करून आणि प्रदक्षिणा घालून, घोर विलाप करीत तेथे तेथे थांबले. ^AI

ସେହି ଲୋକମାନେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବିଳାପ କରୁ କରୁ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଠିଆ ହୋଇ ରହିଲେ। ^AI

Shloka 7

तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः ।
अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ 7 ॥

tathā vilapatāṃ teṣāmatṛptānāṃ ca rāghavaḥ |
acakṣurviṣayaṃ prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe || 7 ||

এভাবে তারা বিলাপ করছে ও তৃপ্ত হচ্ছে না, এমন সময় রাঘব (রাম) সূর্য যেমন রাত্রির মুখে অদৃশ্য হয়, তেমনি তাদের চোখের অগোচরে চলে গেলেন। ^AI

अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या आणि तृप्त न झालेल्या त्या लोकांच्या दृष्टीआड राघव सूर्य जसा रात्रीच्या सुरुवातीला अदृश्य होतो त्याप्रमाणे निघून गेला. ^AI

ସେମାନେ ଏହିପରି ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ ଓ ତୃପ୍ତ ନ ହେଉଥିବା ବେଳେ ରାଘବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତ୍ରିର ମୁଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରି ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିପଥରୁ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇଗଲେ। ^AI

Shloka 8

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ 8 ॥

tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |
akutaścidbhayān ramyāṃścaityayūpasamāvṛtān || 8 ||

তারপর ধান্য ও ধনে সমৃদ্ধ, দানশীল জনগণে পূর্ণ, শুভ, সর্বভয়মুক্ত, মনোরম এবং চৈত্য ও যূপ (দেবালয় ও যজ্ঞস্তম্ভ) দ্বারা পরিবৃত (নগরী অতিক্রম করলেন)। ^AI

मग धान्य आणि धनाने संपन्न, दानशील लोकांनी भरलेल्या, कल्याणकारी, कोणत्याही बाजूने भय नसलेल्या, रम्य अशा, देवस्थानांच्या यूपांनी वेढलेल्या (प्रदेशांतून). ^AI

ତା’ପରେ ସେ ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଦାନଶୀଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭପ୍ରଦ, କୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ ଭୟରହିତ ଓ ଚୈତ୍ୟ ତଥା ଯୂପସ୍ତମ୍ଭରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ମନୋରମ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗମନ କଲେ। ^AI

Shloka 9

उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ 9 ॥

udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān || 9 ||

উদ্যান ও আম্রবনে ঘেরা, জলাশয়ে পূর্ণ, সন্তুষ্ট ও সুপুষ্ট জনতায় পরিপূর্ণ এবং গোকুলে গবাদিপশুতে আকুল ও সেবিত। ^AI

बागा व आंब्याच्या वनांनी युक्त, भरलेल्या पाण्याच्या तलावांनी संपन्न, संतुष्ट व पुष्ट लोकांनी भरलेल्या, गोकुळांनी व्यापलेल्या व सेविलेल्या अशा त्या (कोसल देशाच्या प्रदेशांतून). ^AI

ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ରବନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଳାଶୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗୋକୁଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସେବିତ ହେଉଥିବା ସେହି ଦେଶକୁ ॥ 9 ॥ ^AI

Shloka 10

लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ 10 ॥

lakṣaṇīyānnarendrāṇāṃ brahmaghoṣābhināditān |
rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata || 10 ||

যে জনপদ নরেন্দ্রদের লক্ষণীয় ছিল এবং ব্রহ্মঘোষে প্রতিধ্বনিত ছিল, সেই জনপদ রথে করিয়া পুরুষশ্রেষ্ঠ (রাম) কোসলদেশ অতিক্রম করিলেন। ^AI

राजांसाठी लक्षणीय अशा, ब्रह्मघोषांनी (वेदध्वनीने) निनादलेल्या त्या कोसल देशाला पुरुषश्रेष्ठ रामाने रथाने ओलांडले. ^AI

ଯାହା ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲକ୍ଷଣୀୟ ଥିଲା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା, ସେହି କୋସଳ ଦେଶକୁ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ରଥରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ॥ 10 ॥ ^AI

Shloka 11

मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः ॥ 11 ॥

madhyenamuditaṃ sphītaṃ ramyodyānasamākulam |
rājyaṃ bhogyaṃ narendrāṇāṃ yayau dhṛtimatāṃ varaḥ || 11 ||

ধৃতিমানদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ তিনি মধ্যপথ দিয়া উজ্জ্বল, সমৃদ্ধ ও মনোরম উদ্যানে আকুল, নরেন্দ্রদের ভোগ্য রাজ্য অতিক্রম করিলেন। ^AI

धैर्यवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो (राम) मध्यभागी उदित, विस्तीर्ण, रम्य उद्यानांनी व्यापलेले, राजांना भोगण्यायोग्य असे राज्य (प्रदेश) ओलांडून गेला. ^AI

ଧୈର୍ଯ୍ୟଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ସମୃଦ୍ଧ, ରମଣୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ୍ୟ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଉନ୍ନତ ସେହି ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଗମନ କଲେ ॥ 11 ॥ ^AI

Shloka 12

तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम् ॥ 12 ॥

tata stripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām || 12 ||

তখন রাঘব দিব্য, শুভজল, শৈবালশূন্য, পুণ্যময়ী ও ঋষিসেবিত ত্রিপথগামিনী (স্বর্গ-মর্ত্য-পাতালগামিনী) গঙ্গাকে দর্শন করিলেন। ^AI

त्यानंतर राघवाने स्त्रियांच्या (जणू) मार्गाने वाहणारी, पवित्र जलाची, शैवालरहित, पुण्यमयी व ऋषींनी सेविलेली दिव्य गंगा पाहिली. ^AI

ତା’ପରେ ରାଘବ ଦିବ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଜଳବିଶିଷ୍ଟ, ଶୈବାଳରହିତ, ପୁଣ୍ୟମୟୀ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସ୍ୱର୍ଗଗାମିନୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ॥ 12 ॥ ^AI

Shloka 13

आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम् ॥ 13 ॥

āśramairavidūrasthaiḥ śrīmadbhissamalaṅkṛtām |
kāle'psarobhirhṛṣṭābhi ssevitāmbhohradāṃ śivām || 13 ||

নিকটস্থ শোভময় আশ্রমে সুসজ্জিত, যথাকালে হৃষ্ট অপ্সরাগণ কর্তৃক সেবিত জলহ্রদবিশিষ্ট ও শুভ। ^AI

जवळच्या शोभायमान आश्रमांनी सुशोभित, योग्य वेळी हर्षित अप्सरांनी सेविलेल्या जलाच्या ह्रदांनी युक्त अशी ती शिवमयी गंगा. ^AI

ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଶୋଭାଶାଳୀ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କରେ ସୁଶୋଭିତ, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ହର୍ଷିତ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଜଳହ୍ରଦବିଶିଷ୍ଟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ॥ 13 ॥ ^AI

Shloka 14

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम् ॥ 14 ॥

devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |
nānāgandharvapatnībhi ssevitāṃ satataṃ śivām || 14 ||

দেব, দানব, গন্ধর্ব ও কিন্নরগণ কর্তৃক শোভিত, নানাবিধ গন্ধর্বপত্নীগণ কর্তৃক সতত সেবিত ও শুভ। ^AI

देव, दानव, गंधर्व व किन्नर यांनी शोभून दिसणारी, नाना गंधर्वांच्या पत्नींनी सतत सेविलेली व कल्याणमयी अशी ती गंगा. ^AI

ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନାନା ଗନ୍ଧର୍ବପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦା ସେବିତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ॥ 14 ॥ ^AI

Shloka 15

देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम् ॥ 15 ॥

devā''krīḍaśatākīrṇāṃ devodyānaśatāyutām |
devārthamākāśagamāṃ vikhyātāṃ devapadminīm || 15 ||

দেবতাদের শত শত ক্রীড়াস্থলে পরিপূর্ণ, দেবোদ্যানের শতসহস্রে যুক্ত, দেবতাদের জন্য আকাশগামিনী ও বিখ্যাত দেবপদ্মিনী। ^AI

देवांच्या शेकडो क्रीडास्थळांनी व्यापलेली, देवांच्या हजारो उद्यानांनी युक्त, देवांच्या हितासाठी आकाशातून जाणारी व प्रसिद्ध अशी देवपद्मिनी (देवगंगा). ^AI

ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ ଶତ କ୍ରୀଡ଼ାସ୍ଥଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଯୁକ୍ତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆକାଶଗାମିନୀ ଓ ବିଖ୍ୟାତ ଦେବପଦ୍ମିନୀ ସ୍ୱରୂପା ॥ 15 ॥ ^AI

Shloka 16

जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ 16 ॥

jalāghātāṭṭahāsogrāṃ phenanirmalahāsinīm |
kvacidveṇīkṛtajalāṃ kvacidāvartaśobhitām || 16 ||

জলের আঘাতে উগ্র অট্টহাস্যরবকারিণী, ফেনে নির্মল হাস্যময়ী, কোথাও জলের বেণী-বিন্যাসকারিণী, কোথাও আবর্তে শোভিতা। ^AI

जलाच्या आघाताने उत्पन्न होणाऱ्या भयंकर अट्टहासासारख्या गर्जनेने युक्त, फेनाने निर्मळ हसणारी, क्वचित ठिकाणी वेणीरूप (गुंता) झालेल्या जलाची व क्वचित ठिकाणी भोवऱ्यांनी शोभणारी अशी ती गंगा. ^AI

ଜଳର ଆଘାତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଉଗ୍ର ଅଟ୍ଟହାସଯୁକ୍ତ, ଫେଣରେ ନିର୍ମଳ ହାସ୍ୟବତୀ, କ୍ୱଚିତ୍ ବେଣୀ ପରି ଜଳଧାରାଯୁକ୍ତ ଓ କ୍ୱଚିତ୍ ଆବର୍ତ୍ତରେ ଶୋଭିତା ॥ 16 ॥ ^AI

Shloka 17

क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ 17 ॥

kvacit stimitagambhīrāṃ kvacidvegajalākulām |
kvacidgambhīranirghoṣāṃ kvacidbhairavanisvanām || 17 ||

কোথাও সে স্থির ও গভীর, কোথাও বা স্রোতের বেগে জলাকুল; কোথাও গভীর নির্ঘোষযুক্ত, কোথাও ভয়ংকর নিস্বনযুক্ত। ^AI

काही ठिकाणी ती स्तब्ध व गंभीर आहे, काही ठिकाणी तिच्या वेगाने पाणी ढवळून निघालेले आहे; काही ठिकाणी तिचा गंभीर निर्घोष आहे आणि काही ठिकाणी भयानक आवाज येतो. ^AI

କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ଓ ଗମ୍ଭୀର, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବେଗଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ଆକୁଳ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଗମ୍ଭୀର ନିର୍ଘୋଷ ଓ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଭୀଷଣ ଧ୍ୱନି ବିଶିଷ୍ଟା । ^AI

Shloka 18

देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम् ॥ 18 ॥

devasaṅghāplutajalāṃ nirmalotpalaśobhitām |
kvacidābhogapulināṃ kvacinnirmalavālukām || 18 ||

দেবগণের সমূহ যেখানে অবগাহন করে, নির্মল নীলোৎপলশোভিতা; কোথাও বিস্তৃত বালুতটযুক্ত, কোথাও নির্মল বালুকাযুক্ত। ^AI

देवांच्या समूहांनी ज्यात जलस्नान केले आहे अशी, निर्मळ उत्पलांनी शोभणारी, काही ठिकाणी विस्तीर्ण वाळूच्या तीरांनी युक्त आणि काही ठिकाणी निर्मळ वाळू असलेली. ^AI

ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମୂହ ଯେଉଁଠାରେ ଅବଗାହନ କରନ୍ତି ଏପରି ଜଳ ବିଶିଷ୍ଟା, ନିର୍ମଳ ନୀଳୋତ୍ପଳରେ ଶୋଭିତା, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବାଲୁକା ତୀର ଓ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ମଳ ବାଲି ବିଶିଷ୍ଟା । ^AI

Shloka 19

हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् ।
सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम् ॥ 19 ॥

haṃsasārasasaṅghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |
sadā madaiśca vihagairabhisannāditāntarām || 19 ||

হংস ও সারসের কোলাহলে মুখরিত, চক্রবাকের উপকূজনযুক্ত; সর্বদা মত্ত পক্ষীগণ দ্বারা যার অন্তরাল প্রতিধ্বনিত। ^AI

हंस व सारस पक्ष्यांच्या समूहांच्या किलबिलाटाने युक्त, चक्रवाकांच्या कूजनाने युक्त, आणि मदमत्त पक्ष्यांनी सदैव जिचा अंतर्भाग गजराने भरलेला आहे अशी. ^AI

ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କୋଳାହଳରେ ଯୁକ୍ତା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କୁଜନରେ ଯୁକ୍ତା, ସର୍ବଦା ମତ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଧ୍ୱନିରେ ଯାହାର ଅନ୍ତର ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥାଏ । ^AI

Shloka 20

क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ 20 ॥

kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhirivaśobhitām |
kvacitphullotpalacchannāṃ kvacitpadmavanākulām || 20 ||

কোথাও তীরে জাত বৃক্ষগণের মালার মতো শোভাযুক্ত, কোথাও প্রফুল্ল নীলোৎপলাচ্ছন্ন, কোথাও পদ্মবনে আকুল। ^AI

काही ठिकाणी तीरावर उगवलेल्या वृक्षांच्या हारांनी शोभणारी, काही ठिकाणी फुललेल्या उत्पलांनी झाकलेली आणि काही ठिकाणी कमळवनांनी व्यापलेली. ^AI

କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ତୀରରେ ଜାତ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମାଳା ପରି ଶୋଭିତା, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଫୁଟିଥିବା ଉତ୍ପଳରେ ଆଚ୍ଛାଦିତା ଓ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ପଦ୍ମବନରେ ଆକୁଳା । ^AI

Shloka 21

क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित् ॥ 21 ॥

kvacitkumudaṣaṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |
nānāpuṣparajodhvastāṃ samadāmiva ca kvacit || 21 ||

কোথাও কুমুদসমূহ ও মুকুলে সুশোভিতা, নানা পুষ্পের পরাগে ধৌত, কোথাও বা মালার মতো শোভমান। ^AI

काही ठिकाणी कुमुदांच्या समूहांनी व कळ्यांनी शोभणारी, आणि काही ठिकाणी नाना फुलांच्या परागाने झाकलेली, जणू माळांनी सजलेली अशी. ^AI

କେତେକ ସ୍ଥାନରେ କୁମୁଦ ସମୂହ ଓ କଢ଼ମାନଙ୍କରେ ଶୋଭିତା, ନାନା ପୁଷ୍ପର ପରାଗରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନା ଓ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ । ^AI

Shloka 22

व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ 22 ॥

vyapetamalasaṅghātāṃ maṇinirmaladarśanām |
diśāgajairvanagajai rmattaiśca varavāraṇaiḥ || 22 ||

যার মল-সমূহ দূরীভূত, মণির মতো নির্মল দর্শন; দিক্গজ ও বনগজ এবং মত্ত শ্রেষ্ঠ হস্তীগণ দ্বারা। ^AI

जिच्यातील मलिनतेचा संचय नाहीशा झाला आहे व जिचे दर्शन मण्यांप्रमाणे निर्मळ आहे अशी; दिग्गज, वनगज आणि मत्त उत्तम हत्तींनी. ^AI

ଯାହାର ମଳିନତା ଓ ଅଳିଆ ସମୂହ ଅପସାରିତ, ମଣି ପରି ନିର୍ମଳ ଦର୍ଶନ ବିଶିଷ୍ଟା; ଦିଗଗଜ, ବନଗଜ ଓ ମତ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା । ^AI

Shloka 23

देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः ॥ 23 ॥

devopavāhyaiśca muhussannāditavanāntarām |
pramadāmiva yatnena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ || 23 ||

দেবগণের উপবাহন হস্তীগণ দ্বারা বারবার যার বনান্তর প্রতিনাদিত; যেন যত্নে শ্রেষ্ঠ ভূষণে ভূষিতা এক প্রমদার ন্যায়। ^AI

देवांच्या वाहनांसारख्या हत्तींनी जिचा वनांतर्गत भाग वारंवार दणाणून सोडला आहे अशी; आणि जणू उत्तम अलंकारांनी यत्नपूर्वक सजवलेल्या स्त्रीसारखी शोभणारी. ^AI

ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରୋହଣୀୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାରମ୍ବାର ଯାହାର ବନାନ୍ତର ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାରରେ ଯତ୍ନରେ ଭୂଷିତା ପ୍ରମଦା ପରି ଶୋଭିତା । ^AI

Shloka 24

फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा ।
शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम् ॥ 24 ॥

phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvṛtāṃ gulmairdvijaistathā |
śiṃśumāraiśca nakraiśca bhujaṅgaiśca niṣevitām || 24 ||

ফল, পুষ্প, কিশলয় ও গুল্মে পরিবৃত এবং দ্বিজগণ দ্বারা সেবিত; শিংশুমার, নক্র ও ভুজঙ্গগণ দ্বারা নিষেবিতা। ^AI

फळे, फुले, पालवी व गुल्म यांनी व्यापलेली तसेच पक्ष्यांनी युक्त; शिंशुमार, नक्र (मगर) व सर्प यांनी सेवित अशी. ^AI

ଫଳ, ପୁଷ୍ପ, କିଶଳୟ ଓ ଗୁଳ୍ମମାନଙ୍କରେ ଆବୃତା, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କରେ ଯୁକ୍ତା, ଶିଂଶୁମାର, ନକ୍ର ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତା । ^AI

Shloka 25

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम् ।
तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा ॥ 25 ॥

viṣṇupādacyutāṃ divyāmapāpāṃ pāpanāśinīm |
tāṃ śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭāṃ sāgaratejasā || 25 ||

যিনি বিষ্ণুর পদ থেকে নেমে এসেছেন, যিনি দিব্য, যিনি পাপহীন এবং যিনি পাপ বিনাশ করেন — সেই গঙ্গাকে, যিনি শিবের জটাজুট থেকে পতিত হয়েছেন এবং সমুদ্রের জলরাশির সঙ্গে মিলিত হয়েছেন। ^AI

विष्णूंच्या पायांतून उत्पन्न झालेली, दिव्य, पापरहित आणि पापांचा नाश करणारी, ती गंगा, जी शंकराच्या जटाजूटातून सागराच्या वेगाने खाली पडली होती. ^AI

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଝରିଥିବା, ଦିବ୍ୟ, ପାପରହିତା, ପାପନାଶିନୀ ସେହି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ, ଯେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଜଟାଜୂଟରୁ ଖସି ସମୁଦ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ^AI

Shloka 26

समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति ॥ 26 ॥

samudramahiṣīṃ gaṅgāṃ sārasakrauñcanāditām |
āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuraṃ prati || 26 ||

মহাবাহু রাম সমুদ্রের রাণী গঙ্গার কাছে পৌঁছালেন, যিনি সারস ও ক্রৌঞ্চ পাখির ধ্বনিতে মুখরিত; তিনি শৃঙ্গিবেরপুরের অভিমুখে যাচ্ছিলেন। ^AI

महाबाहू रामाने सारस पक्ष्यांच्या आणि क्रौंच पक्ष्यांच्या आवाजाने युक्त, समुद्राची राणी अशा गंगेजवळ शृंगिबेरपुराकडे जाताना गाठले. ^AI

ମହାବାହୁ ରାମ ସମୁଦ୍ରର ରାଣୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ନିକଟକୁ, ଯେ ସାରସ ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଧ୍ୱନିରେ ମୁଖରିତ, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ଅଭିମୁଖେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ^AI

Shloka 27

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः ।
सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥ 27 ॥

tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |
sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 27 ||

মহারথী রাম সেই নদীর তরঙ্গময় ঘূর্ণাবর্ত দেখে সারথি সুমন্ত্রকে বললেন, 'আজ আমরা এখানেই বাস করি।' ^AI

महारथी रामाने लाटांच्या आवर्तांनी युक्त त्या गंगेकडे पाहून सारथी सुमंत्राला म्हणले, 'आज आपण इथेच राहू या.' ^AI

ମହାରଥୀ ରାମ ସେହି ତରଙ୍ଗମାଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆଜି ଆମେ ଏଠାରେ ହିଁ ରହିବା।' ^AI

Shloka 28

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् ।
सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥ 28 ॥

avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |
sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 28 ||

'নদী থেকে অদূরে বহু ফুল ও কচি পাতায় ভরা একটি বিশাল ইঙ্গুদী গাছ আছে; হে সারথি, আমরা এখানেই বাস করি।' ^AI

'हे सारथे, नदीपासून फार दूर नाही, पुष्कळ फुलांनी आणि पालव्यांनी युक्त असा हा अतिशय मोठा इंगुदीचा वृक्ष आहे, आपण इथेच राहू या.' ^AI

'ହେ ସାରଥି, ନଦୀଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏହି ବହୁ ଫୁଲ ଓ ନୂଆ ପତ୍ରରେ ଭରା ବହୁତ ବଡ଼ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ବୃକ୍ଷ ଅଛି; ଆମେ ଏଠାରେ ହିଁ ରହିବା।' ^AI

Shloka 29

द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ 29 ॥

drakṣyāma ssaritāṃ śreṣṭhāṃ sammānyasalilāṃ śivām |
devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām || 29 ||

'আমরা নদীশ্রেষ্ঠকে দেখব, যাঁর জল পবিত্র ও মঙ্গলময় এবং যিনি দেবতা, দানব, গন্ধর্ব, মৃগ, মানুষ ও পক্ষীদের আশ্রয়দাত্রী।' ^AI

आपण नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, पवित्र जल असलेली आणि कल्याणकारी अशी ही गंगा पाहू, जी देव, दानव, गंधर्व, मृग, मानव आणि पक्षी यांच्याकडून आदरिली जाते. ^AI

'ଆମେ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ପବିତ୍ର ଜଳବିଶିଷ୍ଟା, ମଙ୍ଗଳମୟୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଯେ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମୃଗ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତା।' ^AI

Shloka 30

लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् ।
उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥ 30 ॥

lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |
uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 30 ||

লক্ষ্মণ ও সুমন্ত্র 'তথাস্তু' বলে রাঘবকে সম্মতি জানিয়ে তখনই অশ্বসহ সেই ইঙ্গুদী গাছের কাছে গেলেন। ^AI

लक्ष्मण आणि सुमंत्र यांनी राघवाला 'बरं' असे म्हणून त्या इंगुदीच्या वृक्षाकडे घोड्यांसह प्रयाण केले. ^AI

ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି ସେହି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହିତ ଗଲେ। ^AI

Shloka 31

रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः ॥ 31 ॥

rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |
rathādavātarattasmātsabhārya ssahalakṣmaṇaḥ || 31 ||

ইক্ষ্বাকুবংশের আনন্দদায়ক রাম সেই মনোরম গাছের কাছে গিয়ে পত্নী ও লক্ষ্মণসহ রথ থেকে নামলেন। ^AI

इक्ष्वाकुकुलाचा आनंद असलेला राम त्या रम्य वृक्षाजवळ गेला आणि पत्नीसह आणि लक्ष्मणासह त्या रथातून खाली उतरला. ^AI

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନନ୍ଦନ ରାମ ସେହି ରମଣୀୟ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେହି ରଥରୁ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ^AI

Shloka 32

सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान् ।
वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ 32 ॥

sumantro'pyavatīryāsmānmocayitvā hayottamān |
vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 32 ||

সুমন্ত্রও নেমে শ্রেষ্ঠ অশ্বগুলিকে মুক্ত করে গাছের মূলে অবস্থিত রামের কাছে হাত জোড় করে উপস্থিত হলেন। ^AI

सुमंत्रही खाली उतरला आणि उत्तम घोडे सोडून, वृक्षाच्या मुळाशी बसलेल्या रामाजवळ हात जोडून उभा राहिला. ^AI

ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଓହ୍ଲାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ^AI

Shloka 33

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा ।
निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ 33 ॥

tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamassakhā |
niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ || 33 ||

সেখানে গুহ নামে এক রাজা ছিলেন, যিনি রামের প্রাণসম বন্ধু। তিনি নিষাদ জাতির লোক, বলবান এবং স্থপতি নামে বিখ্যাত ছিলেন। ^AI

त्या ठिकाणी गुह नावाचा राजा होता, जो रामाचा आत्म्यासारखा सखा होता. तो निषाद जातीचा, बलवान आणि स्थपती म्हणून प्रसिद्ध होता. ^AI

ସେଠାରେ ଗୁହ ନାମକ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ, ଯେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରାଣସମ ସଖା ଥିଲେ। ସେ ନିଷାଦ ଜାତିର, ବଳବାନ ଏବଂ ସ୍ଥପତି ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ^AI

Shloka 34

स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् ।
वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः ॥ 34 ॥

sa śṛtvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |
vṛddhaiḥ parivṛto'mātyaiḥ jñātibhiścābhyupāgataḥ || 34 ||

পুরুষশ্রেষ্ঠ রাম নিজের রাজ্যে এসেছেন এই কথা শুনে তিনি বৃদ্ধ মন্ত্রী ও জ্ঞাতিগণে পরিবৃত হয়ে সেখানে উপস্থিত হলেন। ^AI

पुरुषश्रेष्ठ राम आपल्या प्रदेशात आला आहे, हे ऐकून तो वृद्ध अमात्यांनी आणि नातेवाइकांनी वेढलेला असा तेथे आला. ^AI

ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ନିଜ ଦେଶକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ସେ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ^AI

Shloka 35

ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः ॥ 35 ॥

tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādupasthitam |
saha saumitriṇā rāma ssamāgacchadguhena saḥ || 35 ||

তারপর নিষাদদের অধিপতিকে দূর থেকে আগত দেখে রাম লক্ষ্মণসহ গুহের সঙ্গে মিলিত হলেন। ^AI

मग निषादांचा अधिपती दूरून जवळ येत असलेला पाहून राम लक्ष्मणासह गुहाला भेटला. ^AI

ତା’ପରେ ନିଷାଦପତିଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଗୁହଙ୍କ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ। ^AI

Shloka 36

तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् ।
यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते ॥ 36 ॥

tamārtassampariṣvajya guho rāghavamabravīt |
yathā'yodhyā tatheyaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 36 ||

গুহ তখন দুঃখিত হয়ে রাঘবকে আলিঙ্গন করে বললেন, 'রাম, এই দেশ আপনার অযোধ্যারই মতো; আমি আপনার কী করতে পারি?' ^AI

दुःखी झालेल्या गुहाने राघवाला आलिंगन देऊन म्हटले, हे राम, हे अयोध्येसारखेच आहे; मी तुझ्यासाठी काय करू? ^AI

ଦୁଃଖିତ ଗୁହ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, ହେ ରାମ, ଏହି ଦେଶ ତୁମ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟା ପରି; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିବି? ^AI

Shloka 37

ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम् ।
ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् ॥ 37 ॥

īdṛśaṃ hi mahābāho kaḥ prāpsyatyatithiṃ priyam |
tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham || 37 ||

'মহাবাহু, এমন প্রিয় অতিথি কে পাবে? এরপর তিনি নানা প্রকার উত্তম খাদ্য নিয়ে এলেন।' ^AI

हे महाबाहो, अशा प्रिय अतिथीला कोण प्राप्त होईल? मग गुहाने नाना प्रकारचे गुणवान अन्न घेऊन ^AI

ହେ ମହାବାହୁ, ଏପରି ପ୍ରିୟ ଅତିଥିଙ୍କୁ କିଏ ପାଇବ? ତା’ପରେ ସେ ନାନା ପ୍ରକାରର ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଲେ। ^AI

Shloka 38

अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ।
स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही ॥ 38 ॥

arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha |
svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī || 38 ||

শীঘ্রই অর্ঘ্য নিয়ে এলেন এবং এই কথা বললেন, 'মহাবাহু, আপনার স্বাগত; এই সমস্ত পৃথিবী আপনারই।' ^AI

त्वरित अर्घ्य आणले आणि हे वाक्य म्हणाला, हे महाबाहो, तुझे स्वागत असो; ही सर्व पृथ्वी तुझी आहे. ^AI

ଶୀଘ୍ର ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣି ଏହି କଥା କହିଲେ, ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମର ସ୍ୱାଗତ; ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ତୁମର। ^AI

Shloka 39

वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ।
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यञ्चेदमुपस्थितम् ॥ 39 ॥

vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyañcedamupasthitam || 39 ||

'আমরা আপনার দাস, আপনি প্রভু; সদয় হয়ে আমাদের রাজ্য শাসন করুন। ভক্ষ্য, ভোজ্য, পেয় ও লেহ্য এই সবই উপস্থিত রয়েছে।' ^AI

आम्ही सेवक आहोत आणि तू स्वामी आहेस; चांगल्या रीतीने आमचे राज्य पालन कर. भक्ष्य, भोज्य, पेय आणि लेह्य हे सर्व तुझ्यासमोर उपस्थित आहे. ^AI

ଆମେ ସେବକ, ଆପଣ ପ୍ରଭୁ; ଭଲ ଭାବରେ ଆମ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ପେୟ ଓ ଲେହ୍ୟ ଏହି ସବୁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ^AI

Shloka 40

शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ।
एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 40 ॥

śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te |
evaṃ bruvāṇaṃ tu guhaṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha || 40 ||

'শ্রেষ্ঠ শয্যা এবং অশ্বদের জন্য খাদ্যও রয়েছে।' এভাবে বলতে থাকা গুহকে রাঘব উত্তর দিলেন। ^AI

श्रेष्ठ शय्या आणि घोड्यांसाठी खाद्यही आहे. असे बोलणाऱ्या गुहाला राघवाने उत्तर दिले. ^AI

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହିପରି କହୁଥିବା ଗୁହଙ୍କୁ ରାଘବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ^AI

Shloka 41

अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च ॥ 41 ॥

arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam |
padbhyāmabhigamāccaiva snehasandarśanena ca || 41 ||

আমরা সর্বপ্রকারে আপনার দ্বারা পূজিত ও আনন্দিত হয়েছি—আপনার পদে এসে উপস্থিত হওয়ার দ্বারা এবং স্নেহপ্রদর্শনের দ্বারা। ^AI

हे गुहे, आम्ही तुमच्याकडून सर्व प्रकारे पूजले गेलो आहोत आणि आनंदी झालो आहोत — तुम्ही पायी येऊन भेटल्यामुळे आणि स्नेह दाखवल्यामुळे. ^AI

ହେ ଗୁହ! ଆମେ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଛୁ — ଆପଣ ପାଦରେ ଆସି ମିଳିବା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇବା ଦ୍ୱାରା। ^AI

Shloka 42

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः ।
अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ 42 ॥

bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt |
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi hyarogaṃ saha bāndhavaiḥ |
api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 42 ||

তিনি তাঁর সুপুষ্ট দুই বাহু দ্বারা (গুহকে) আলিঙ্গন করে বললেন, “ভাগ্যক্রমে, হে গুহ, আমি আপনাকে আপনার আত্মীয়দের সঙ্গে সুস্থ দেখছি। আপনার রাজ্যে, মিত্রদের মধ্যে এবং ধনসম্পদে সবই মঙ্গল তো?” ^AI

आपल्या दोन्ही भरदार भुजांनी त्याला घट्ट मिठी मारून राघव म्हणाला, "हे गुहे, दैवकृपेने मी तुला तुझ्या बांधवांसह निरोगी पाहत आहे. तुझ्या राष्ट्रात, मित्रांमध्ये आणि धनात सर्व कुशल आहे ना?" ^AI

ସେ ନିଜର ସୁନ୍ଦର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇ ବାହୁରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ — ଭାଗ୍ୟକୁ ଧନ୍ୟ, ହେ ଗୁହ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମର ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ ନିରୋଗ ଦେଖୁଛି। ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ମିତ୍ର ଓ ଧନରେ ସବୁ କୁଶଳ ତ? ^AI

Shloka 43

यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ 43 ॥

yattvidaṃ bhavatā kiñcitprītyā samupakalpitam |
sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 43 ||

আপনি স্নেহবশত যা কিছু এখানে আয়োজন করেছেন, সে সবই আমি অনুমোদন করি; আমি কিন্তু গ্রহণ করি না। ^AI

तुम्ही प्रेमाने जे काही तयार केले आहे, ते सर्व मला मान्य आहे; पण मी कोणतेही दान स्वीकारत नाही. ^AI

ଆପଣ ପ୍ରୀତିରେ ଯାହା କିଛି ଏଠାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ଅନୁମୋଦନ କରୁଛି, ମାତ୍ର ମୁଁ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ। ^AI

Shloka 44

कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम् ।
विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ 44 ॥

kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśinaṃ ca mām |
viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 44 ||

কুশ, ছাল ও মৃগচর্ম ধারণকারী, ফলমূল ভোজনকারী আমাকে জেনে রাখুন—আমি ধর্মে নিবিষ্ট এক বনবাসী তপস্বী। ^AI

कुशाची वस्त्रे आणि मृगचर्म धारण केलेला, फळे व कंद खाणारा, धर्मात तत्पर असलेला आणि वनात राहणारा तपस्वी म्हणून मला जाण. ^AI

କୁଶ, ବଳ୍କଳ ଓ ଚର୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ମୋତୁ ଜାଣ — ମୁଁ ଧର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ ଏକ ବନଚର ତାପସ। ^AI

Shloka 45

अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित् ।
एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ 45 ॥

aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |
etāvatā'tra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 45 ||

আমার প্রয়োজন কেবল ঘোড়াদের খাদ্য দিয়ে, আর অন্য কিছুর দ্বারা নয়। এই পরিমাণেই আমি আপনার দ্বারা সুপূজিত হব। ^AI

मला फक्त घोड्यांच्या खाद्याचीच आवश्यकता आहे, दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीची नाही; एवढ्यानेच मी तुमच्याकडून चांगला पूजला गेलेला होईन. ^AI

ମୁଁ କେବଳ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଚାହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏତିକି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁପୂଜିତ ହୋଇଯିବି। ^AI

Shloka 46

एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे ।
एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः ॥ 46 ॥

ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |
etaissuvihitairaśvai bhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 46 ||

এরা তো আমার পিতা মহারাজ দশরথের প্রিয় ঘোড়া। এদের সুসম্পন্নভাবে রেখে আমি পূজিত হব। ^AI

ही घोडी माझे वडील राजा दशरथ यांची प्रिय आहे; ह्या घोड्यांची चांगली व्यवस्था झाल्यास मी पूजला गेलेला होईन. ^AI

ଏମାନେ ମୋର ପିତା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଅଶ୍ୱ। ଏମାନେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହେଲେ ମୁଁ ପୂଜିତ ହୋଇଯିବି। ^AI

Shloka 47

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् ।
गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति ॥ 47 ॥

aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |
guhastatraiva puruṣāṃ stvaritaṃ dīyatāmiti || 47 ||

তিনি ঘোড়াদের জলপান ও খাদ্যের ব্যবস্থা দিলেন; গুহ সেখানে লোকদের দ্রুত তা দিতে আদেশ করলেন। ^AI

त्याने घोड्यांना पाणी पाजण्याची आणि त्यांना खाद्य देण्याची आज्ञा दिली; तेव्हा गुहाने तेथील लोकांना लवकर द्या असे सांगितले. ^AI

ସେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ପାନୀୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେବାର ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଗୁହ ସେହିଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦିଆଯାଉ ବୋଲି କହିଲେ। ^AI

Shloka 48

ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम् ॥ 48 ॥

tataścīrottarāsaṅgaḥ sandhyāmanvāsya paścimām |
jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenā''hṛtaṃ svayam || 48 ||

এরপর বস্ত্রের উত্তরীয় বস্ত্রে (চীর) আচ্ছাদিত হয়ে পশ্চিমা সন্ধ্যা যাপন করে, লক্ষ্মণ স্বয়ং যে জল এনেছিলেন, সেই জলই তিনি ভোজনরূপে গ্রহণ করলেন। ^AI

नंतर चीराचे उत्तरीय वस्त्र धारण करून, पश्चिम संध्याकाळची उपासना करून, लक्ष्मणाने स्वतः आणून दिलेले जलच त्याने भोजन म्हणून ग्रहण केले. ^AI

ତା’ପରେ ବଳ୍କଳର ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ କରି ସାୟଂକାଳର ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ୱୟଂ ଆଣିଥିବା ଜଳକୁ ହିଁ ଭୋଜ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ^AI

Shloka 49

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥ 49 ॥

tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 49 ||

মাটিতে শয়ন করা তাঁর (রামের) পা ধুয়ে লক্ষ্মণ, তাঁর পত্নীসহ রামের কাছে এসে, একটি বৃক্ষের আশ্রয়ে দাঁড়িয়ে রইলেন। ^AI

जमिनीवर झोपलेल्या, पत्नीसह असलेल्या रामाचे पाय धुवून लक्ष्मण त्यानंतर एका वृक्षाचा आश्रय घेऊन उभा राहिला. ^AI

ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ସଭାର୍ଯ୍ୟ ରାମଙ୍କର ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରେ ସେଠାରୁ ଆସି ଏକ ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଠିଆ ହେଲେ । ^AI

Shloka 50

गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ 50 ॥

guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |
anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 50 ||

গুহও তাঁর পুত্রের সঙ্গে সৌমিত্রিকে (লক্ষ্মণকে) আলাপ করাতে করাতে, অপ্রমাদী ধনুর্ধর হয়ে তখন রামের (জাগরণে) সতর্ক প্রহরায় রইলেন। ^AI

गुहही आपल्या मुलासह सौमित्राला (लक्ष्मणाला) बोलत ठेवून, सावध धनुर्धर होऊन तेव्हापासून रामाजवळ जागरूक राहिला. ^AI

ଗୁହ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁତ୍ର ସହିତ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ଅପ୍ରମତ୍ତ ହୋଇ ଧନୁର୍ଧାରୀ ରାମଙ୍କ ନିକଟରେ ଜାଗରଣ କଲେ । ^AI

Shloka 51

तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः ।
अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ 51 ॥

tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |
adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadāvyatīyāya cireṇa śarvarī || 51 ||

এইভাবে শয়ন করা, ধীরবুদ্ধি, যশস্বী, মহাত্মা, দশরথপুত্র, যিনি পূর্বে দুঃখ দেখেননি ও সুখেরই যোগ্য ছিলেন, তাঁর সেই রাত্রি দীর্ঘকাল পরে অতিবাহিত হল। ^AI

अशा रीतीने झोपलेल्या, बुद्धिमान, यशस्वी, महात्मा दाशरथी रामाची — ज्याने दुःख पाहिले नव्हते व जो सुखास पात्र होता — ती रात्र फार काळाने व्यतीत झाली. ^AI

ସେହିପରି ଶୟନ କରୁଥିବା, ଧୀମାନ୍, ଯଶସ୍ୱୀ, ମହାତ୍ମା ଦାଶରଥି ରାମଙ୍କର—ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦେଖି ନ ଥିଲେ ଓ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ—ସେହି ରାତ୍ରି ବହୁ ସମୟ ପରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା । ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चाशस्सर्गः ।

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।

अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।

दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च ॥ 2 ॥

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।

पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः ॥ 3 ॥

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।

अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम् ॥ 4 ॥

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः ।

चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ 5 ॥

तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।

विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ 6 ॥

तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः ।

अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ 7 ॥

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।

अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ 8 ॥

उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।

तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ 9 ॥

लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।

रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ 10 ॥

मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम् ।

राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः ॥ 11 ॥

तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् ।

ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम् ॥ 12 ॥

आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम् ।

कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम् ॥ 13 ॥

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।

नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम् ॥ 14 ॥

देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम् ।

देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम् ॥ 15 ॥

जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम् ।

क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ 16 ॥

क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।

क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ 17 ॥

देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम् ।

क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम् ॥ 18 ॥

हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् ।

सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम् ॥ 19 ॥

क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम् ।

क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ 20 ॥

क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।

नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित् ॥ 21 ॥

व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम् ।

दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ 22 ॥

देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम् ।

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः ॥ 23 ॥

फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा ।

शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम् ॥ 24 ॥

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम् ।

तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा ॥ 25 ॥

समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम् ।

आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति ॥ 26 ॥

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः ।

सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥ 27 ॥

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् ।

सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥ 28 ॥

द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम् ।

देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ 29 ॥

लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् ।

उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥ 30 ॥

रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः ।

रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः ॥ 31 ॥

सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान् ।

वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ 32 ॥

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा ।

निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ 33 ॥

स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् ।

वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः ॥ 34 ॥

ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम् ।

सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः ॥ 35 ॥

तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् ।

यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते ॥ 36 ॥

ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम् ।

ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् ॥ 37 ॥

अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ।

स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही ॥ 38 ॥

वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ।

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यञ्चेदमुपस्थितम् ॥ 39 ॥

शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ।

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 40 ॥

अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् ।

पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च ॥ 41 ॥

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत् ।

दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः ।

अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ 42 ॥

यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम् ।

सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ 43 ॥

कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम् ।

विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ 44 ॥

अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित् ।

एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ 45 ॥

एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे ।

एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः ॥ 46 ॥

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् ।

गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति ॥ 47 ॥

ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।

जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम् ॥ 48 ॥

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।

सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥ 49 ॥

गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् ।

अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ 50 ॥

तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः ।

अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ 51 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.50 अयोध्याकाण्ड - पञ्चाश सर्गः