𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌕𑌿𑌷𑍍𑌕𑌿𑌨𑍍𑌧𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌏𑌕𑌵𑌿𑌂𑌶𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌤𑌤𑍋 𑌨𑌿𑌪𑌤𑌿𑌤𑌾𑌂 𑌤𑌾𑌰𑌾𑌂 𑌚𑍍𑌯𑍁𑌤𑌾𑌂 𑌤𑌾𑌰𑌾𑌮𑌿𑌵𑌾𑌮𑍍𑌬𑌰𑌾𑌤𑍍 ।
𑌶𑌨𑍈𑌰𑌾𑌶𑍍𑌵𑌾𑌸𑌯𑌾𑌮𑌾𑌸 𑌹𑌨𑍁𑌮𑌾𑌨𑍍𑌹𑌰𑌿𑌯𑍂𑌥𑌪𑌃 ॥ 1 ॥
𑌗𑍁𑌣𑌦𑍋𑌷𑌕𑍃𑌤𑌂 𑌜𑌨𑍍𑌤𑍁𑌸𑍍𑌸𑍍𑌵𑌕𑌰𑍍𑌮 𑌫𑌲𑌹𑍇𑌤𑍁𑌕𑌮𑍍 ।
𑌅𑌵𑍍𑌯𑌗𑍍𑌰𑌸𑍍𑌤𑌦𑌵𑌾𑌪𑍍𑌨𑍋𑌤𑌿 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌂 𑌪𑍍𑌰𑍇𑌤𑍍𑌯 𑌶𑍁𑌭𑌾𑌶𑍁𑌭𑌮𑍍 ॥ 2 ॥
𑌶𑍋𑌚𑍍𑌯𑌾 𑌶𑍋𑌚𑌸𑌿 𑌕𑌂 𑌶𑍋𑌚𑍍𑌯𑌂 𑌦𑍀𑌨𑌂 𑌦𑍀𑌨𑌾𑌽𑌨𑍁𑌕𑌮𑍍𑌪𑌸𑍇 ।
𑌕𑌸𑍍𑌯 𑌕𑍋𑌵𑌾𑌽𑌨𑍁𑌶𑍋𑌚𑍍𑌯𑍋𑌽𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌦𑍇𑌹𑍇𑌽𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍 𑌬𑍁𑌦𑍍𑌬𑍁𑌦𑍋𑌪𑌮𑍇 ॥ 3 ॥
𑌅𑌙𑍍𑌗𑌦𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌕𑍁𑌮𑌾𑌰𑍋𑌽𑌯𑌂 𑌦𑍍𑌰𑌷𑍍𑌟𑌵𑍍𑌯𑍋 𑌜𑍀𑌵𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌯𑌾 ।
𑌅𑌯𑌤𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌚 𑌵𑌿𑌧𑍇𑌯𑌾𑌨𑌿 𑌸𑌮𑌰𑍍𑌥𑌾𑌨𑍍𑌯𑌸𑍍𑌯 𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌯 ॥ 4 ॥
𑌜𑌾𑌨𑌾𑌸𑍍𑌯𑌨𑌿𑌯𑌤𑌾𑌮𑍇𑌵𑌂 𑌭𑍂𑌤𑌾𑌨𑌾𑌮𑌾𑌗𑌤𑌿𑌂 𑌗𑌤𑌿𑌮𑍍 ।
𑌤𑌸𑍍𑌮𑌾𑌚𑍍𑌛𑍁𑌭𑌂 𑌹𑌿 𑌕𑌰𑍍𑌤𑌵𑍍𑌯𑌂 𑌪𑌣𑍍𑌡𑌿𑌤𑍇𑌨𑍈𑌹 𑌲𑍗𑌕𑌿𑌕𑌮𑍍 ॥ 5 ॥
𑌯𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍𑌹𑌰𑌿𑌸𑌹𑌸𑍍𑌰𑌾𑌣𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌯𑍁𑌤𑌾𑌨𑍍𑌯𑌰𑍍𑌬𑍁𑌦𑌾𑌨𑌿 𑌚 ।
𑌵𑌰𑍍𑌤𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍃𑌤𑌾𑌂𑌶𑌾𑌨𑌿 𑌸𑍋𑌽𑌯𑌂 𑌦𑌿𑌷𑍍𑌟𑌾𑌨𑍍𑌤𑌮𑌾𑌗𑌤𑌃 ॥ 6 ॥
𑌯𑌦𑌯𑌂 𑌨𑍍𑌯𑌾𑌯𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾𑌰𑍍𑌥𑌸𑍍𑌸𑌾𑌮𑌦𑌾𑌨𑌕𑍍𑌷𑌮𑌾𑌪𑌰𑌃 ।
𑌗𑌤𑍋 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌜𑌿𑌤𑌾𑌂 𑌭𑍂𑌮𑌿𑌂 𑌨𑍈𑌨𑌂 𑌶𑍋𑌚𑌿𑌤𑍁𑌮𑌰𑍍𑌹𑌸𑌿 ॥ 7 ॥
𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌹𑌿 𑌹𑌰𑌿𑌶𑌾𑌰𑍍𑌦𑍂𑌲𑌾𑌃 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌶𑍍𑌚𑌾𑌯𑌂 𑌤𑌵𑌾𑌙𑍍𑌗𑌦𑌃 ।
𑌇𑌦𑌂 𑌹𑌰𑍍𑌯𑍃𑌕𑍍𑌷𑌪𑌤𑌿𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌂 𑌚 𑌤𑍍𑌵𑌤𑍍𑌸𑌨𑌾𑌥𑌮𑌨𑌿𑌨𑍍𑌦𑌿𑌤𑍇 ॥ 8 ॥
𑌤𑌾𑌵𑌿𑌮𑍗 𑌶𑍋𑌕𑌸𑌨𑍍𑌤𑌪𑍍𑌤𑍗 𑌶𑌨𑍈𑌃 𑌪𑍍𑌰𑍇𑌰𑌯 𑌭𑌾𑌮𑌿𑌨𑌿 ।
𑌤𑍍𑌵𑌯𑌾 𑌪𑌰𑌿𑌗𑍃𑌹𑍀𑌤𑍋𑌽𑌯𑌮𑌙𑍍𑌗𑌦𑌶𑍍𑌶𑌾𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌮𑍇𑌦𑌿𑌨𑍀𑌮𑍍 ॥ 9 ॥
𑌸𑌨𑍍𑌤𑌤𑌿𑌶𑍍𑌚 𑌯𑌥𑌾 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾 𑌕𑍃𑌤𑍍𑌯𑌂 𑌯𑌚𑍍𑌚𑌾𑌪𑌿 𑌸𑌾𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑌤𑌮𑍍 ।
𑌰𑌾𑌜𑍍𑌞𑌸𑍍𑌤𑌤𑍍𑌕𑍍𑌰𑌿𑌯𑌤𑌾𑌂 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌮𑍇𑌷 𑌕𑌾𑌲𑌸𑍍𑌯 𑌨𑌿𑌶𑍍𑌚𑌯𑌃 ॥ 10 ॥
𑌸𑌂𑌸𑍍𑌕𑌾𑌰𑍍𑌯𑍋 𑌹𑌰𑌿𑌰𑌾𑌜𑌶𑍍𑌚 𑌅𑌙𑍍𑌗𑌦𑌶𑍍𑌚𑌾𑌭𑌿𑌷𑌿𑌚𑍍𑌯𑌤𑌾𑌮𑍍 ।
𑌸𑌿𑌂𑌹𑌾𑌸𑌨𑌗𑌤𑌂 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌪𑌶𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑍀 𑌶𑌾𑌨𑍍𑌤𑌿𑌮𑍇𑌷𑍍𑌯𑌸𑌿 ॥ 11 ॥
𑌸𑌾 𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌚𑌨𑌂 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌭𑌰𑍍𑌤𑍃𑌵𑍍𑌯𑌸𑌨𑌪𑍀𑌡𑌿𑌤𑌾 ।
𑌅𑌬𑍍𑌰𑌵𑍀𑌦𑍁𑌤𑍍𑌤𑌰𑌂 𑌤𑌾𑌰𑌾 𑌹𑌨𑍂𑌮𑌨𑍍𑌤𑌮𑌵𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑌮𑍍 ॥ 12 ॥
𑌅𑌙𑍍𑌗𑌦𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌰𑍂𑌪𑌾𑌣𑌾𑌂 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌾𑌣𑌾𑌮𑍇𑌕𑌤𑌶𑍍𑌶𑌤𑌮𑍍 ।
𑌹𑌤𑌸𑍍𑌯𑌾𑌪𑍍𑌯𑌸𑍍𑌯 𑌵𑍀𑌰𑌸𑍍𑌯 𑌗𑌾𑌤𑍍𑌰𑌸𑌂𑌶𑍍𑌲𑍇𑌷𑌣𑌂 𑌵𑌰𑌮𑍍 ॥ 13 ॥
𑌨 𑌚𑌾𑌹𑌂 𑌹𑌰𑌿𑌰𑌾𑌜𑌸𑍍𑌯 𑌪𑍍𑌰𑌭𑌵𑌾𑌮𑍍𑌯𑌙𑍍𑌗𑌦𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌾 ।
𑌪𑌿𑌤𑍃𑌵𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌸𑍁𑌗𑍍𑌰𑍀𑌵𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌵𑌕𑌾𑌰𑍍𑌯𑍇𑌷𑍍𑌵𑌨𑌨𑍍𑌤𑌰𑌃 ॥ 14 ॥
𑌨 𑌹𑍍𑌯𑍇𑌷𑌾𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑌿𑌰𑌾𑌸𑍍𑌥𑍇𑌯𑌾 𑌹𑌨𑍂𑌮𑌨𑍍𑌨𑌙𑍍𑌗𑌦𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿 ।
𑌪𑌿𑌤𑌾 𑌹𑌿 𑌬𑌨𑍍𑌧𑍁𑌃 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌸𑍍𑌯 𑌨 𑌮𑌾𑌤𑌾 𑌹𑌰𑌿𑌸𑌤𑍍𑌤𑌮 ॥ 15 ॥
𑌨 𑌹𑌿 𑌮𑌮 𑌹𑌰𑌿𑌰𑌾𑌜𑌸𑌂𑌶𑍍𑌰𑌯𑌾𑌤𑍍 𑌕𑍍𑌷𑌮𑌤𑌰𑌮𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌪𑌰𑌤𑍍𑌰 𑌚𑍇𑌹 𑌵𑌾 ।
𑌅𑌭𑌿𑌮𑍁𑌖𑌹𑌤𑌵𑍀𑌰𑌸𑍇𑌵𑌿𑌤𑌂 𑌶𑌯𑌨𑌮𑌿𑌦𑌂 𑌮𑌮 𑌸𑍇𑌵𑌿𑌤𑍁𑌂 𑌕𑍍𑌷𑌮𑌮𑍍 ॥ 16 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌕𑌿𑌷𑍍𑌕𑌿𑌨𑍍𑌧𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌏𑌕𑌵𑌿𑌂𑌶𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaviṃśassargaḥ |
tato nipatitāṃ tārāṃ cyutāṃ tārāmivāmbarāt |
śanairāśvāsayāmāsa hanumānhariyūthapaḥ || 1 ||
guṇadoṣakṛtaṃ jantussvakarma phalahetukam |
avyagrastadavāpnoti sarvaṃ pretya śubhāśubham || 2 ||
śocyā śocasi kaṃ śocyaṃ dīnaṃ dīnā'nukampase |
kasya kovā'nuśocyo'sti dehe'smin budbudopame || 3 ||
aṅgadastu kumāro'yaṃ draṣṭavyo jīvaputrayā |
ayatyāṃ ca vidheyāni samarthānyasya cintaya || 4 ||
jānāsyaniyatāmevaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
tasmācchubhaṃ hi kartavyaṃ paṇḍitenaiha laukikam || 5 ||
yasminharisahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
vartayanti kṛtāṃśāni so'yaṃ diṣṭāntamāgataḥ || 6 ||
yadayaṃ nyāyadṛṣṭārthassāmadānakṣamāparaḥ |
gato dharmajitāṃ bhūmiṃ nainaṃ śocitumarhasi || 7 ||
sarve hi hariśārdūlāḥ putraścāyaṃ tavāṅgadaḥ |
idaṃ haryṛkṣapatirājyaṃ ca tvatsanāthamanindite || 8 ||
tāvimau śokasantaptau śanaiḥ preraya bhāmini |
tvayā parigṛhīto'yamaṅgadaśśāstu medinīm || 9 ||
santatiśca yathā dṛṣṭā kṛtyaṃ yaccāpi sāmpratam |
rājñastatkriyatāṃ sarvameṣa kālasya niścayaḥ || 10 ||
saṃskāryo harirājaśca aṅgadaścābhiṣicyatām |
siṃhāsanagataṃ putraṃ paśyantī śāntimeṣyasi || 11 ||
sā tasya vacanaṃ śrutvā bhartṛvyasanapīḍitā |
abravīduttaraṃ tārā hanūmantamavasthitam || 12 ||
aṅgadapratirūpāṇāṃ putrāṇāmekataśśatam |
hatasyāpyasya vīrasya gātrasaṃśleṣaṇaṃ varam || 13 ||
na cāhaṃ harirājasya prabhavāmyaṅgadasya vā |
pitṛvyastasya sugrīvassarvakāryeṣvanantaraḥ || 14 ||
na hyeṣābuddhirāstheyā hanūmannaṅgadaṃ prati |
pitā hi bandhuḥ putrasya na mātā harisattama || 15 ||
na hi mama harirājasaṃśrayāt kṣamataramasti paratra ceha vā |
abhimukhahatavīrasevitaṃ śayanamidaṃ mama sevituṃ kṣamam || 16 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकविंशस्सर्गः ।
ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् ।
शनैराश्वासयामास हनुमान्हरियूथपः ॥ 1 ॥
गुणदोषकृतं जन्तुस्स्वकर्म फलहेतुकम् ।
अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥ 2 ॥
शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनाऽनुकम्पसे ।
कस्य कोवाऽनुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन् बुद्बुदोपमे ॥ 3 ॥
अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया ।
अयत्यां च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय ॥ 4 ॥
जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम् ।
तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डितेनैह लौकिकम् ॥ 5 ॥
यस्मिन्हरिसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
वर्तयन्ति कृतांशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः ॥ 6 ॥
यदयं न्यायदृष्टार्थस्सामदानक्षमापरः ।
गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि ॥ 7 ॥
सर्वे हि हरिशार्दूलाः पुत्रश्चायं तवाङ्गदः ।
इदं हर्यृक्षपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते ॥ 8 ॥
ताविमौ शोकसन्तप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि ।
त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदश्शास्तु मेदिनीम् ॥ 9 ॥
सन्ततिश्च यथा दृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम् ।
राज्ञस्तत्क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः ॥ 10 ॥
संस्कार्यो हरिराजश्च अङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि ॥ 11 ॥
सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता ।
अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ 12 ॥
अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतश्शतम् ।
हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् ॥ 13 ॥
न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा ।
पितृव्यस्तस्य सुग्रीवस्सर्वकार्येष्वनन्तरः ॥ 14 ॥
न ह्येषाबुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति ।
पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥ 15 ॥
न हि मम हरिराजसंश्रयात् क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा ।
अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् ॥ 16 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaviṃśassargaḥ |
tato nipatitāṃ tārāṃ cyutāṃ tārāmivāmbarāt |
śanairāśvāsayāmāsa hanumānhariyūthapaḥ || 1 ||
guṇadoṣakṛtaṃ jantussvakarma phalahetukam |
avyagrastadavāpnoti sarvaṃ pretya śubhāśubham || 2 ||
śocyā śocasi kaṃ śocyaṃ dīnaṃ dīnā'nukampase |
kasya kovā'nuśocyo'sti dehe'smin budbudopame || 3 ||
aṅgadastu kumāro'yaṃ draṣṭavyo jīvaputrayā |
ayatyāṃ ca vidheyāni samarthānyasya cintaya || 4 ||
jānāsyaniyatāmevaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
tasmācchubhaṃ hi kartavyaṃ paṇḍitenaiha laukikam || 5 ||
yasminharisahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
vartayanti kṛtāṃśāni so'yaṃ diṣṭāntamāgataḥ || 6 ||
yadayaṃ nyāyadṛṣṭārthassāmadānakṣamāparaḥ |
gato dharmajitāṃ bhūmiṃ nainaṃ śocitumarhasi || 7 ||
sarve hi hariśārdūlāḥ putraścāyaṃ tavāṅgadaḥ |
idaṃ haryṛkṣapatirājyaṃ ca tvatsanāthamanindite || 8 ||
tāvimau śokasantaptau śanaiḥ preraya bhāmini |
tvayā parigṛhīto'yamaṅgadaśśāstu medinīm || 9 ||
santatiśca yathā dṛṣṭā kṛtyaṃ yaccāpi sāmpratam |
rājñastatkriyatāṃ sarvameṣa kālasya niścayaḥ || 10 ||
saṃskāryo harirājaśca aṅgadaścābhiṣicyatām |
siṃhāsanagataṃ putraṃ paśyantī śāntimeṣyasi || 11 ||
sā tasya vacanaṃ śrutvā bhartṛvyasanapīḍitā |
abravīduttaraṃ tārā hanūmantamavasthitam || 12 ||
aṅgadapratirūpāṇāṃ putrāṇāmekataśśatam |
hatasyāpyasya vīrasya gātrasaṃśleṣaṇaṃ varam || 13 ||
na cāhaṃ harirājasya prabhavāmyaṅgadasya vā |
pitṛvyastasya sugrīvassarvakāryeṣvanantaraḥ || 14 ||
na hyeṣābuddhirāstheyā hanūmannaṅgadaṃ prati |
pitā hi bandhuḥ putrasya na mātā harisattama || 15 ||
na hi mama harirājasaṃśrayāt kṣamataramasti paratra ceha vā |
abhimukhahatavīrasevitaṃ śayanamidaṃ mama sevituṃ kṣamam || 16 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.