Taittiriya Upanishad Ananda Valli — Bengali Script

⚠️ AI-generated translation — the Sanskrit (simple prose explanation) meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Sanskrit (simple prose explanation)

तैत्तिरीयोपनिषदः आनन्दवल्ल्यां ब्रह्म सत्यं ज्ञानम् अनन्तम् इति उपदिश्यते। आत्मनः पञ्च कोशाः वर्ण्यन्ते — अन्नमयः, प्राणमयः, मनोमयः, विज्ञानमयः, आनन्दमयः च — प्रत्येकः पूर्वस्मात् अन्तरतरः। ब्रह्मणः आनन्दस्य मीमांसा क्रियते, यत्र मानुषानन्दात् आरभ्य ब्रह्मानन्दपर्यन्तं शतगुणिताः आनन्दाः गण्यन्ते। यः एवं वेद सः अभयं गच्छति, न बिभेति, सर्वान् कामान् अश्नुते इति उपनिषदा कथ्यते।

AI-generated · not yet verified

The Sanskrit (simple prose explanation) meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

(তৈ. আ. 8-1-1)

Verse 1

ওঁ স॒হ না॑ববতু । স॒হ নৌ॑ ভুনক্তু । স॒হ বী॒র্য॑-ঙ্করবাবহৈ । তে॒জ॒স্বিনা॒বধী॑তমস্তু॒ মা বি॑দ্বিষা॒বহৈ᳚ । ওঁ শান্তি॒-শ্শান্তি॒-শ্শান্তিঃ॑ ॥
ব্র॒হ্ম॒বিদা᳚প্নোতি॒ পরম্᳚ । তদে॒ষা-ঽভ্যু॑ক্তা । স॒ত্য-ঞ্জ্ঞা॒নম॑ন॒ন্ত-ম্ব্রহ্ম॑ । যো বেদ॒ নিহি॑ত॒-ঙ্গুহা॑যা-ম্পর॒মে ব্যো॑মন্ন্ । সো᳚-ঽশ্নু॒তে সর্বা॒ন্কামা᳚ন্থ্স॒হ । ব্রহ্ম॑ণা বিপ॒শ্চিতেতি॑ ॥ তস্মা॒দ্বা এ॒তস্মা॑দা॒ত্মন॑ আকা॒শস্সম্ভূ॑তঃ । আ॒কা॒শাদ্বা॒যুঃ । বা॒যোর॒গ্নিঃ । অ॒গ্নেরাপঃ॑ । অ॒দ্ভ্যঃ পৃ॑থি॒বী । পৃ॒থি॒ব্যা ওষ॑ধযঃ । ওষ॑ধী॒ভ্যো-ঽন্নম্᳚ । অন্না॒ত্পুরু॑ষঃ । স বা এষ পুরুষো-ঽন্ন॑রস॒মযঃ । তস্যেদ॑মেব॒ শিরঃ । অয-ন্দক্ষি॑ণঃ প॒ক্ষঃ । অযমুত্ত॑রঃ প॒ক্ষঃ । অযমাত্মা᳚ । ইদ-ম্পুচ্ছ॑-ম্প্রতি॒ষ্ঠা । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 1 ॥

oṃ sa॒ha nā̭vavatu | sa॒ha naṷ bhunaktu | sa॒ha vī॒rya̭-ṅkaravāvahai | te॒ja॒svinā॒vadhī̭tamastu॒ mā vi̭dviṣā॒vahai᳚ | oṃ śānti॒-śśānti॒-śśāntiḥ̭ ||
bra॒hma॒vidā᳚pnoti॒ param᳚ | tade॒ṣā-'bhyṷktā | sa॒tya-ñjñā॒nama̭na॒nta-mbrahma̭ | yo veda॒ nihi̭ta॒-ṅguhā̭yā-mpara॒me vyo̭mann | so᳚-'śnu॒te sarvā॒nkāmā᳚nthsa॒ha | brahma̭ṇā vipa॒ściteti̭ || tasmā॒dvā e॒tasmā̭dā॒tmana̭ ākā॒śassambhṷ̄taḥ | ā॒kā॒śādvā॒yuḥ | vā॒yora॒gniḥ | a॒gnerāpaḥ̭ | a॒dbhyaḥ pṛ̭thi॒vī | pṛ॒thi॒vyā oṣa̭dhayaḥ | oṣa̭dhī॒bhyo-'nnam᳚ | annā॒tpurṷṣaḥ | sa vā eṣa puruṣo-'nna̭rasa॒mayaḥ | tasyeda̭meva॒ śiraḥ | aya-ndakṣi̭ṇaḥ pa॒kṣaḥ | ayamutta̭raḥ pa॒kṣaḥ | ayamātmā᳚ | ida-mpuccha̭-mprati॒ṣṭhā | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 1 ||

ॐ सह नौ अवतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै। तेजस्विनौ अधीतम् अस्तु। मा विद्विषावहै। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ ब्रह्मवित् परम् आप्नोति। तत् एषा अभ्युक्ता। सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म। यः वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सः अश्नुते सर्वान् कामान् सह। ब्रह्मणा विपश्चिता इति॥ तस्मात् वै एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः। आकाशात् वायुः। वायोः अग्निः। अग्नेः आपः। अद्भ्यः पृथिवी। पृथिव्याः ओषधयः। ओषधीभ्यः अन्नम्। अन्नात् पुरुषः। सः वै एषः पुरुषः अन्नरसमयः। तस्य इदम् एव शिरः। अयम् दक्षिणः पक्षः। अयम् उत्तरः पक्षः। अयम् आत्मा। इदम् पुच्छम् प्रतिष्ठा। तत् अपि एषः श्लोकः भवति॥ 1॥ ^AI

ইতি প্রথমো-ঽনুবাকঃ ॥

Verse 1

অন্না॒দ্বৈ প্র॒জাঃ প্র॒জায॑ন্তে । যাঃ কাশ্চ॑ পৃথি॒বীগ্ শ্রি॒তাঃ । অথো॒ অন্নে॑নৈ॒ব জী॑বন্তি । অথৈ॑ন॒দপি॑ যন্ত্যন্ত॒তঃ । অন্ন॒গ্ং॒ হি ভূ॒তানা॒-ঞ্জ্যেষ্ঠম্᳚ । তস্মা᳚থ্সর্বৌষ॒ধমু॑চ্যতে । সর্বং॒-বৈঁ তে-ঽন্ন॑মাপ্নুবন্তি । যে-ঽন্ন॒-ম্ব্রহ্মো॒পাস॑তে । অন্ন॒গ্ং॒ হি ভূ॒তানা॒-ঞ্জ্যেষ্ঠম্᳚ । তস্মা᳚থ্সর্বৌষ॒ধমু॑চ্যতে । অন্না᳚দ্ভূ॒তানি॒ জায॑ন্তে । জাতা॒ন্যন্নে॑ন বর্ধন্তে । অদ্যতে-ঽত্তি চ॑ ভূতা॒নি । তস্মাদন্ন-ন্তদুচ্য॑ত ই॒তি । তস্মাদ্বা এতস্মাদন্ন॑রস॒মযাত্ । অন্যো-ঽন্তর আত্মা᳚ প্রাণ॒মযঃ । তেনৈ॑ষ পূ॒র্ণঃ । স বা এষ পুরুষবি॑ধ এ॒ব । তস্য পুরু॑ষবি॒ধতাম্ । অন্বয॑-ম্পুরুষ॒বিধঃ । তস্য প্রাণ॑ এব॒ শিরঃ । ব্যানো দক্ষি॑ণঃ প॒ক্ষঃ । অপান উত্ত॑রঃ প॒ক্ষঃ । আকা॑শ আ॒ত্মা । পৃথিবী পুচ্ছ॑-ম্প্রতি॒ষ্ঠা । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 1 ॥

annā॒dvai pra॒jāḥ pra॒jāya̭nte | yāḥ kāśca̭ pṛthi॒vīg śri॒tāḥ | atho॒ annḙnai॒va jī̭vanti | athai̭na॒dapi̭ yantyanta॒taḥ | anna॒gṃ॒ hi bhū॒tānā॒-ñjyeṣṭham᳚ | tasmā᳚thsarvauṣa॒dhamṷcyate | sarvaṃ॒-vai~ te-'nna̭māpnuvanti | ye-'nna॒-mbrahmo॒pāsa̭te | anna॒gṃ॒ hi bhū॒tānā॒-ñjyeṣṭham᳚ | tasmā᳚thsarvauṣa॒dhamṷcyate | annā᳚dbhū॒tāni॒ jāya̭nte | jātā॒nyannḙna vardhante | adyate-'tti ca̭ bhūtā॒ni | tasmādanna-ntaducya̭ta i॒ti | tasmādvā etasmādanna̭rasa॒mayāt | anyo-'ntara ātmā᳚ prāṇa॒mayaḥ | tenai̭ṣa pū॒rṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavi̭dha e॒va | tasya purṷṣavi॒dhatām | anvaya̭-mpuruṣa॒vidhaḥ | tasya prāṇa̭ eva॒ śiraḥ | vyāno dakṣi̭ṇaḥ pa॒kṣaḥ | apāna utta̭raḥ pa॒kṣaḥ | ākā̭śa ā॒tmā | pṛthivī puccha̭-mprati॒ṣṭhā | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 1 ||

अन्नात् वै प्रजाः प्रजायन्ते। याः काश्च पृथिवीम् श्रिताः। अथ उ अन्नेन एव जीवन्ति। अथ एनत् अपि यन्ति अन्ततः। अन्नम् हि भूतानाम् ज्येष्ठम्। तस्मात् सर्वौषधम् उच्यते। सर्वं वै ते अन्नम् आप्नुवन्ति। ये अन्नम् ब्रह्म उपासते। अन्नम् हि भूतानाम् ज्येष्ठम्। तस्मात् सर्वौषधम् उच्यते। अन्नात् भूतानि जायन्ते। जातानि अन्नेन वर्धन्ते। अद्यते अत्ति च भूतानि। तस्मात् अन्नम् तत् उच्यते इति। तस्मात् वै एतस्मात् अन्नरसमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा प्राणमयः। तेन एषः पूर्णः। सः वै एषः पुरुषविधः एव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयम् पुरुषविधः। तस्य प्राणः एव शिरः। व्यानः दक्षिणः पक्षः। अपानः उत्तरः पक्षः। आकाशः आत्मा। पृथिवी पुच्छम् प्रतिष्ठा। तत् अपि एषः श्लोकः भवति॥ 1॥ ^AI

ইতি দ্বিতীযো-ঽনুবাকঃ ॥

Verse 1

প্রা॒ণ-ন্দে॒বা অনু॒প্রাণ॑ন্তি । ম॒নু॒ষ্যাঃ᳚ প॒শব॑শ্চ॒ যে । প্রা॒ণো হি ভূ॒তানা॒মাযুঃ॑ । তস্মা᳚থ্সর্বাযু॒ষমু॑চ্যতে । সর্ব॑মে॒ব ত॒ আযু॑র্যন্তি । যে প্রা॒ণ-ম্ব্রহ্মো॒পাস॑তে । প্রাণো হি ভূতা॑নামা॒যুঃ । তস্মাথ্সর্বাযুষমুচ্য॑ত ই॒তি । তস্যৈষ এব শারী॑র আ॒ত্মা । যঃ॑ পূর্ব॒স্য । তস্মাদ্বা এতস্মা᳚ত্প্রাণ॒মযাত্ । অন্যো-ঽন্তর আত্মা॑ মনো॒মযঃ । তেনৈ॑ষ পূ॒র্ণঃ । স বা এষ পুরুষবি॑ধ এ॒ব । তস্য পুরু॑ষবি॒ধতাম্ । অন্বয॑-ম্পুরুষ॒বিধঃ । তস্য যজু॑রেব॒ শিরঃ । ঋগ্দক্ষি॑ণঃ প॒ক্ষঃ । সামোত্ত॑রঃ প॒ক্ষঃ । আদে॑শ আ॒ত্মা । অথর্বাঙ্গিরসঃ পুচ্ছ॑-ম্প্রতি॒ষ্ঠা । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 1 ॥

prā॒ṇa-nde॒vā anu॒prāṇa̭nti | ma॒nu॒ṣyāḥ᳚ pa॒śava̭śca॒ ye | prā॒ṇo hi bhū॒tānā॒māyuḥ̭ | tasmā᳚thsarvāyu॒ṣamṷcyate | sarva̭me॒va ta॒ āyṷryanti | ye prā॒ṇa-mbrahmo॒pāsa̭te | prāṇo hi bhūtā̭nāmā॒yuḥ | tasmāthsarvāyuṣamucya̭ta i॒ti | tasyaiṣa eva śārī̭ra ā॒tmā | yaḥ̭ pūrva॒sya | tasmādvā etasmā᳚tprāṇa॒mayāt | anyo-'ntara ātmā̭ mano॒mayaḥ | tenai̭ṣa pū॒rṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavi̭dha e॒va | tasya purṷṣavi॒dhatām | anvaya̭-mpuruṣa॒vidhaḥ | tasya yajṷreva॒ śiraḥ | ṛgdakṣi̭ṇaḥ pa॒kṣaḥ | sāmotta̭raḥ pa॒kṣaḥ | ādḙśa ā॒tmā | atharvāṅgirasaḥ puccha̭-mprati॒ṣṭhā | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 1 ||

देवाः प्राणम् अनुप्राणन्ति, मनुष्याः पशवश्च ये ते अपि प्राणम् अनुप्राणन्ति। प्राणो हि भूतानाम् आयुः, तस्मात् सर्वायुषम् इति उच्यते। ये प्राणं ब्रह्म उपासते ते सर्वम् एव आयुः यान्ति। प्राणो हि भूतानाम् आयुः, तस्मात् सर्वायुषम् इति उच्यते। अस्य प्राणमयस्य आत्मनः एष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य अन्नमयस्य आत्मनः। तस्मात् वै एतस्मात् प्राणमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा मनोमयः। तेन एष पूर्णः। स वै एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयम् पुरुषविधः। तस्य यजुः एव शिरः, ऋक् दक्षिणः पक्षः, साम उत्तरः पक्षः, आदेशः आत्मा, अथर्वाङ्गिरसः पुच्छम् प्रतिष्ठा। तत् अपि एष श्लोको भवति॥ ^AI

ইতি তৃতীযো-ঽনুবাকঃ ॥

Verse 1

যতো॒ বাচো॒ নিব॑র্তন্তে । অপ্রা᳚প্য॒ মন॑সা স॒হ । আনন্দ-ম্ব্রহ্ম॑ণো বি॒দ্বান্ । ন বিভেতি কদা॑চনে॒তি । তস্যৈষ এব শারী॑র আ॒ত্মা । যঃ॑ পূর্ব॒স্য । তস্মাদ্বা এতস্মা᳚ন্মনো॒মযাত্ । অন্যো-ঽন্তর আত্মা বি॑জ্ঞান॒মযঃ । তেনৈ॑ষ পূ॒র্ণঃ । স বা এষ পুরুষবি॑ধ এ॒ব । তস্য পুরু॑ষবি॒ধতাম্ । অন্বয॑-ম্পুরুষ॒বিধঃ । তস্য শ্র॑দ্ধৈব॒ শিরঃ । ঋত-ন্দক্ষি॑ণঃ প॒ক্ষঃ । সত্যমুত্ত॑রঃ প॒ক্ষঃ । যো॑গ আ॒ত্মা । মহঃ পুচ্ছ॑-ম্প্রতি॒ষ্ঠা । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 1 ॥

yato॒ vāco॒ niva̭rtante | aprā᳚pya॒ mana̭sā sa॒ha | ānanda-mbrahma̭ṇo vi॒dvān | na bibheti kadā̭cane॒ti | tasyaiṣa eva śārī̭ra ā॒tmā | yaḥ̭ pūrva॒sya | tasmādvā etasmā᳚nmano॒mayāt | anyo-'ntara ātmā vi̭jñāna॒mayaḥ | tenai̭ṣa pū॒rṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavi̭dha e॒va | tasya purṷṣavi॒dhatām | anvaya̭-mpuruṣa॒vidhaḥ | tasya śra̭ddhaiva॒ śiraḥ | ṛta-ndakṣi̭ṇaḥ pa॒kṣaḥ | satyamutta̭raḥ pa॒kṣaḥ | yo̭ga ā॒tmā | mahaḥ puccha̭-mprati॒ṣṭhā | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 1 ||

यतः वाचः निवर्तन्ते, मनसा सह अप्राप्य, आनन्दं ब्रह्मणः विद्वान् कदाचन न बिभेति इति। अस्य मनोमयस्य आत्मनः एष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य प्राणमयस्य आत्मनः। तस्मात् वै एतस्मात् मनोमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा विज्ञानमयः। तेन एष पूर्णः। स वै एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयम् पुरुषविधः। तस्य श्रद्धा एव शिरः, ऋतम् दक्षिणः पक्षः, सत्यम् उत्तरः पक्षः, योगः आत्मा, महः पुच्छम् प्रतिष्ठा। तत् अपि एष श्लोको भवति॥ ^AI

ইতি চতুর্থো-ঽনুবাকঃ ॥

Verse 1

বি॒জ্ঞানং॑-যঁ॒জ্ঞ-ন্ত॑নুতে । কর্মা॑ণি তনু॒তে-ঽপি॑ চ । বি॒জ্ঞান॑-ন্দে॒বাস্সর্বে᳚ । ব্রহ্ম॒ জ্যেষ্ঠ॒মুপা॑সতে । বি॒জ্ঞান॒-ম্ব্রহ্ম॒ চেদ্বেদ॑ । তস্মা॒চ্চেন্ন প্র॒মাদ্য॑তি । শ॒রীরে॑ পাপ্ম॑নো হি॒ত্বা । সর্বান্কামান্থ্সমশ্নু॑ত ই॒তি । তস্যৈষ এব শারী॑র আ॒ত্মা । যঃ॑ পূর্ব॒স্য । তস্মাদ্বা এতস্মাদ্বি॑জ্ঞান॒মযাত্ । অন্যো-ঽন্তর আত্মা॑-ঽঽনন্দ॒মযঃ । তেনৈ॑ষ পূ॒র্ণঃ । স বা এষ পুরুষবি॑ধ এ॒ব । তস্য পুরু॑ষবি॒ধতাম্ । অন্বয॑-ম্পুরুষ॒বিধঃ । তস্য প্রিয॑মেব॒ শিরঃ । মোদো দক্ষি॑ণঃ প॒ক্ষঃ । প্রমোদ উত্ত॑রঃ প॒ক্ষঃ । আন॑ন্দ আ॒ত্মা । ব্রহ্ম পুচ্ছ॑-ম্প্রতি॒ষ্ঠা । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 1 ॥

vi॒jñānaṃ̭-ya~॒jña-nta̭nute | karmā̭ṇi tanu॒te-'pi̭ ca | vi॒jñāna̭-nde॒vāssarve᳚ | brahma॒ jyeṣṭha॒mupā̭sate | vi॒jñāna॒-mbrahma॒ cedveda̭ | tasmā॒ccenna pra॒mādya̭ti | śa॒rīrḙ pāpma̭no hi॒tvā | sarvānkāmānthsamaśnṷta i॒ti | tasyaiṣa eva śārī̭ra ā॒tmā | yaḥ̭ pūrva॒sya | tasmādvā etasmādvi̭jñāna॒mayāt | anyo-'ntara ātmā̭-''nanda॒mayaḥ | tenai̭ṣa pū॒rṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavi̭dha e॒va | tasya purṷṣavi॒dhatām | anvaya̭-mpuruṣa॒vidhaḥ | tasya priya̭meva॒ śiraḥ | modo dakṣi̭ṇaḥ pa॒kṣaḥ | pramoda utta̭raḥ pa॒kṣaḥ | āna̭nda ā॒tmā | brahma puccha̭-mprati॒ṣṭhā | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 1 ||

विज्ञानं यज्ञं तनुते, कर्माणि अपि च तनुते। विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठम् उपासते। विज्ञानं ब्रह्म चेत् वेद, तस्मात् चेत् न प्रमाद्यति, शरीरे पाप्मनः हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते इति। अस्य विज्ञानमयस्य आत्मनः एष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य मनोमयस्य आत्मनः। तस्मात् वै एतस्मात् विज्ञानमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा आनन्दमयः। तेन एष पूर्णः। स वै एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयम् पुरुषविधः। तस्य प्रियम् एव शिरः, मोदः दक्षिणः पक्षः, प्रमोदः उत्तरः पक्षः, आनन्दः आत्मा, ब्रह्म पुच्छम् प्रतिष्ठा। तत् अपि एष श्लोको भवति॥ ^AI

ইতি পঞ্চমো-ঽনুবাকঃ ॥

Verse 1

অস॑ন্নে॒ব স॑ ভবতি । অস॒দ্ব্রহ্মেতি॒ বেদ॒ চেত্ । অস্তি ব্রহ্মেতি॑ চেদ্বে॒দ । সন্তমেন-ন্ততো বি॑দুরি॒তি । তস্যৈষ এব শারী॑র আ॒ত্মা । যঃ॑ পূর্ব॒স্য । অথাতো॑-ঽনুপ্র॒শ্নাঃ । উ॒তাবি॒দ্বান॒মুং-লোঁ॒ক-ম্প্রেত্য॑ । কশ্চ॒ন গ॑চ্ছ॒তী(3) । আহো॑ বি॒দ্বান॒মুং-লোঁ॒ক-ম্প্রেত্য॑ । কশ্চি॒থ্সম॑শ্নু॒তা(3) উ॒ । সো॑-ঽকামযত । ব॒হুস্যা॒-ম্প্রজা॑যে॒যেতি॑ । স তপো॑-ঽতপ্যত । স তপ॑স্ত॒প্ত্বা । ই॒দগ্ং সর্ব॑মসৃজত । যদি॒দ-ঙ্কিঞ্চ॑ । তথ্সৃ॒ষ্ট্বা । তদে॒বানু॒প্রাবি॑শত্ । তদ॑নু প্র॒বিশ্য॑ । সচ্চ॒ ত্যচ্চা॑ভবত্ । নি॒রুক্ত॒-ঞ্চানি॑রুক্ত-ঞ্চ । নি॒লয॑ন॒-ঞ্চানি॑লযন-ঞ্চ । বি॒জ্ঞান॒-ঞ্চাবি॑জ্ঞান-ঞ্চ । সত্য-ঞ্চানৃত-ঞ্চ স॑ত্যম॒ভবত্ । যদি॑দ-ঙ্কি॒ঞ্চ । তত্সত্যমি॑ত্যাচ॒ক্ষতে । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 1 ॥

asa̭nne॒va sa̭ bhavati | asa॒dbrahmeti॒ veda॒ cet | asti brahmeti̭ cedve॒da | santamena-ntato vi̭duri॒ti | tasyaiṣa eva śārī̭ra ā॒tmā | yaḥ̭ pūrva॒sya | athāto̭-'nupra॒śnāḥ | u॒tāvi॒dvāna॒muṃ-lo~॒ka-mpretya̭ | kaśca॒na ga̭ccha॒tī(3) | āho̭ vi॒dvāna॒muṃ-lo~॒ka-mpretya̭ | kaści॒thsama̭śnu॒tā(3) u॒ | so̭-'kāmayata | ba॒husyā॒-mprajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | sa tapa̭sta॒ptvā | i॒dagṃ sarva̭masṛjata | yadi॒da-ṅkiñca̭ | tathsṛ॒ṣṭvā | tade॒vānu॒prāvi̭śat | tada̭nu pra॒viśya̭ | sacca॒ tyaccā̭bhavat | ni॒rukta॒-ñcāni̭rukta-ñca | ni॒laya̭na॒-ñcāni̭layana-ñca | vi॒jñāna॒-ñcāvi̭jñāna-ñca | satya-ñcānṛta-ñca sa̭tyama॒bhavat | yadi̭da-ṅki॒ñca | tatsatyami̭tyāca॒kṣate | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 1 ||

यदि ब्रह्म असत् इति वेद, तर्हि सः असत् एव भवति। यदि ब्रह्म अस्ति इति वेद, तर्हि तं सन्तं ब्रह्म इति विदुः। अस्य पूर्वस्य आत्मनः एष एव शारीर आत्मा। अथ अनुप्रश्नाः - अविद्वान् अमुं लोकं प्रेत्य कश्चन गच्छति? आहो विद्वान् अमुं लोकं प्रेत्य कश्चित् समश्नुते? सः अकामयत - बहुः स्याम्, प्रजायेय इति। सः तपः अतप्यत। सः तपः तप्त्वा इदं सर्वम् असृजत, यत् इदं किञ्च। तत् सृष्ट्वा तदेव अनुप्राविशत्। तत् अनु प्रविश्य सत् च त्यत् च अभवत्, निरुक्तं च अनिरुक्तं च, निलयनं च अनिलयनं च, विज्ञानं च अविज्ञानं च, सत्यं च अनृतं च सत्यम् अभवत्। यत् इदं किञ्च, तत् सत्यम् इति आचक्षते। तत् अपि एष श्लोको भवति॥ ^AI

ইতি ষষ্ঠো-ঽনুবাকঃ ॥

Verse 1

অস॒দ্বা ই॒দমগ্র॑ আসীত্ । ততো॒ বৈ সদ॑জাযত । তদাত্মানগ্গ্ স্বয॑মকু॒রুত । তস্মাত্তথ্সুকৃতমুচ্য॑ত ই॒তি । যদ্বৈ॑ তথ্সু॒কৃতম্ । র॑সো বৈ॒ সঃ । রসগ্গ্ হ্যেবাযং-লঁব্ধ্বা-ঽঽন॑ন্দী ভ॒বতি । কো হ্যেবান্যা᳚ত্কঃ প্রা॒ণ্যাত্ । যদেষ আকাশ আন॑ন্দো ন॒ স্যাত্ । এষ হ্যেবা-ঽঽন॑ন্দযা॒তি । য॒দা হ্যে॑বৈষ॒ এতস্মিন্নদৃশ্যে-ঽনাত্ম্যে-ঽনিরুক্তে-ঽনিলযনে-ঽভযং
প্রতি॑ষ্ঠাং-বিঁ॒ন্দতে । অথ সো-ঽভয-ঙ্গ॑তো ভ॒বতি । য॒দা হ্যে॑বৈষ॒ এতস্মিন্নুদরমন্ত॑র-ঙ্কু॒রুতে । অথ তস্য ভ॑য-ম্ভ॒বতি । তত্ত্বেব ভযং-বিঁদুষো-ঽম॑ন্বান॒স্য । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 1 ॥

asa॒dvā i॒damagra̭ āsīt | tato॒ vai sada̭jāyata | tadātmānagg svaya̭maku॒ruta | tasmāttathsukṛtamucya̭ta i॒ti | yadvai̭ tathsu॒kṛtam | ra̭so vai॒ saḥ | rasagg hyevāyaṃ-la~bdhvā-''na̭ndī bha॒vati | ko hyevānyā᳚tkaḥ prā॒ṇyāt | yadeṣa ākāśa āna̭ndo na॒ syāt | eṣa hyevā-''na̭ndayā॒ti | ya॒dā hyḙvaiṣa॒ etasminnadṛśye-'nātmye-'nirukte-'nilayane-'bhayaṃ
prati̭ṣṭhāṃ-vi~॒ndate | atha so-'bhaya-ṅga̭to bha॒vati | ya॒dā hyḙvaiṣa॒ etasminnudaramanta̭ra-ṅku॒rute | atha tasya bha̭ya-mbha॒vati | tattveva bhayaṃ-vi~duṣo-'ma̭nvāna॒sya | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 1 ||

असत् वै इदम् अग्रे आसीत्। ततः वै सत् अजायत। तत् आत्मानं स्वयम् अकुरुत। तस्मात् तत् सुकृतम् उच्यते इति। यत् वै तत् सुकृतम्, रसः वै सः। रसम् हि एव अयं लब्ध्वा आनन्दी भवति। कः हि एव अन्यात् कः प्राण्यात्? यत् एषः आकाशः आनन्दः न स्यात्। एषः हि एव आनन्दयति। यदा हि एषः एतस्मिन् अदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने अभयं प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सः अभयं गतः भवति। यदा हि एषः एतस्मिन् उदरम् अन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयम् भवति। तत् तु एव भयं विदुषः अमन्वानस्य। तत् अपि एष श्लोको भवति॥ ^AI

ইতি সপ্তমো-ঽনুবাকঃ ॥

Verse 1

ভী॒ষা-ঽস্মা॒দ্বাতঃ॑ পবতে । ভী॒ষোদে॑তি॒ সূর্যঃ॑ । ভীষা-ঽস্মাদগ্নি॑শ্চেন্দ্র॒শ্চ । মৃত্যুর্ধাবতি পঞ্চ॑ম ই॒তি । সৈষা-ঽঽনন্দস্য মীমাগ্ং॑সা ভ॒বতি । যুবা স্যাথ্সাধুযু॑বা-ঽধ্যা॒যকঃ । আশিষ্ঠো দৃঢিষ্ঠো॑ বলি॒ষ্ঠঃ । তস্যেয-ম্পৃথিবী সর্বা বিত্তস্য॑ পূর্ণা॒ স্যাত্ । স একো মানুষ॑ আন॒ন্দঃ । তে যে শত-ম্মানুষা॑ আন॒ন্দাঃ ॥ 1 ॥

bhī॒ṣā-'smā॒dvātaḥ̭ pavate | bhī॒ṣodḙti॒ sūryaḥ̭ | bhīṣā-'smādagni̭ścendra॒śca | mṛtyurdhāvati pañca̭ma i॒ti | saiṣā-''nandasya mīmāgṃ̭sā bha॒vati | yuvā syāthsādhuyṷvā-'dhyā॒yakaḥ | āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho̭ bali॒ṣṭhaḥ | tasyeya-mpṛthivī sarvā vittasya̭ pūrṇā॒ syāt | sa eko mānuṣa̭ āna॒ndaḥ | te ye śata-mmānuṣā̭ āna॒ndāḥ || 1 ||

भीषा अस्मात् वातः पवते, भीषा उदेति सूर्यः, भीषा अस्मात् अग्निः च इन्द्रः च, मृत्युः धावति पञ्चमः इति। सा एषा आनन्दस्य मीमांसा भवति। युवा स्यात् साधुयुवा अध्यायकः, आशिष्ठः दृढिष्ठः बलिष्ठः, तस्य इयम् पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात्, सः एकः मानुषः आनन्दः। ते ये शतं मानुषाः आनन्दाः॥ ^AI

Verse 2

স একো মনুষ্যগন্ধর্বাণা॑মান॒ন্দঃ । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শত-ম্মনুষ্যগন্ধর্বাণা॑মান॒ন্দাঃ । স একো দেবগন্ধর্বাণা॑মান॒ন্দঃ । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শত-ন্দেবগন্ধর্বাণা॑মান॒ন্দাঃ । স একঃ পিতৃণা-ঞ্চিরলোকলোকানা॑মান॒ন্দঃ । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শত-ম্পিতৃণা-ঞ্চিরলোকলোকানা॑মান॒ন্দাঃ । স এক আজানজানা-ন্দেবানা॑মান॒ন্দঃ ॥ 2 ॥

sa eko manuṣyagandharvāṇā̭māna॒ndaḥ | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śata-mmanuṣyagandharvāṇā̭māna॒ndāḥ | sa eko devagandharvāṇā̭māna॒ndaḥ | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śata-ndevagandharvāṇā̭māna॒ndāḥ | sa ekaḥ pitṛṇā-ñciralokalokānā̭māna॒ndaḥ | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śata-mpitṛṇā-ñciralokalokānā̭māna॒ndāḥ | sa eka ājānajānā-ndevānā̭māna॒ndaḥ || 2 ||

सः एकः मनुष्यगन्धर्वाणाम् आनन्दः। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणाम् आनन्दाः। सः एकः देवगन्धर्वाणाम् आनन्दः। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतं देवगन्धर्वाणाम् आनन्दाः। सः एकः पितॄणां चिरलोकलोकानाम् आनन्दः। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानाम् आनन्दाः। सः एकः आजानजानां देवानाम् आनन्दः॥ ^AI

Verse 3

শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শতমাজানজানা-ন্দেবানা॑মান॒ন্দাঃ । স একঃ কর্মদেবানা-ন্দেবানা॑মান॒ন্দঃ । যে কর্মণা দেবান॑পিয॒ন্তি । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শত-ঙ্কর্মদেবানা-ন্দেবানা॑মান॒ন্দাঃ । স একো দেবানা॑মান॒ন্দঃ । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শত-ন্দেবানা॑মান॒ন্দাঃ । স এক ইন্দ্র॑স্যা-ঽঽন॒ন্দঃ ॥ 3 ॥

śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śatamājānajānā-ndevānā̭māna॒ndāḥ | sa ekaḥ karmadevānā-ndevānā̭māna॒ndaḥ | ye karmaṇā devāna̭piya॒nti | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śata-ṅkarmadevānā-ndevānā̭māna॒ndāḥ | sa eko devānā̭māna॒ndaḥ | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śata-ndevānā̭māna॒ndāḥ | sa eka indra̭syā-''na॒ndaḥ || 3 ||

श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतम् आजानजानां देवानाम् आनन्दाः। सः एकः कर्मदेवानां देवानाम् आनन्दः। ये कर्मणा देवान् अपि यन्ति। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतं कर्मदेवानां देवानाम् आनन्दाः। सः एकः देवानाम् आनन्दः। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतं देवानाम् आनन्दाः। सः एकः इन्द्रस्य आनन्दः॥ ^AI

Verse 4

শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শতমিন্দ্র॑স্যা-ঽঽন॒ন্দাঃ । স একো বৃহস্পতে॑রান॒ন্দঃ । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শত-ম্বৃহস্পতে॑রান॒ন্দাঃ । স একঃ প্রজাপতে॑রান॒ন্দঃ । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য । তে যে শত-ম্প্রজাপতে॑রান॒ন্দাঃ । স একো ব্রহ্মণ॑ আন॒ন্দঃ । শ্রোত্রিযস্য চাকাম॑হত॒স্য ॥ 4 ॥

śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śatamindra̭syā-''na॒ndāḥ | sa eko bṛhaspatḙrāna॒ndaḥ | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śata-mbṛhaspatḙrāna॒ndāḥ | sa ekaḥ prajāpatḙrāna॒ndaḥ | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya | te ye śata-mprajāpatḙrāna॒ndāḥ | sa eko brahmaṇa̭ āna॒ndaḥ | śrotriyasya cākāma̭hata॒sya || 4 ||

श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतम् इन्द्रस्य आनन्दाः। सः एकः बृहस्पतेः आनन्दः। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतं बृहस्पतेः आनन्दाः। सः एकः प्रजापतेः आनन्दः। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च। ते ये शतं प्रजापतेः आनन्दाः। सः एकः ब्रह्मणः आनन्दः। श्रोत्रियस्य अकामहतस्य च॥ ^AI

Verse 5

স যশ্চা॑য-ম্পু॒রুষে । যশ্চাসা॑বাদি॒ত্যে । স একঃ॑ । স য॑ এবং॒বিঁত্ । অস্মাল্লো॑কাত্প্রে॒ত্য । এতমন্নমযমাত্মানমুপ॑সঙ্ক্রা॒মতি । এত-ম্প্রাণমযমাত্মানমুপ॑সঙ্ক্রা॒মতি । এত-ম্মনোমযমাত্মানমুপ॑সঙ্ক্রা॒মতি । এতং-বিঁজ্ঞানমযমাত্মানমুপ॑সঙ্ক্রা॒মতি । এতমানন্দমযমাত্মানমুপ॑সঙ্ক্রা॒মতি । তদপ্যেষ শ্লো॑কো ভ॒বতি ॥ 5 ॥

sa yaścā̭ya-mpu॒ruṣe | yaścāsā̭vādi॒tye | sa ekaḥ̭ | sa ya̭ evaṃ॒vi~t | asmāllo̭kātpre॒tya | etamannamayamātmānamupa̭saṅkrā॒mati | eta-mprāṇamayamātmānamupa̭saṅkrā॒mati | eta-mmanomayamātmānamupa̭saṅkrā॒mati | etaṃ-vi~jñānamayamātmānamupa̭saṅkrā॒mati | etamānandamayamātmānamupa̭saṅkrā॒mati | tadapyeṣa ślo̭ko bha॒vati || 5 ||

सः यः च अयम् पुरुषे, यः च असौ आदित्ये, सः एकः। सः यः एवं वित्, अस्मात् लोकात् प्रेत्य, एतम् अन्नमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति। एतम् प्राणमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति। एतम् मनोमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति। एतम् विज्ञानमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति। एतम् आनन्दमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति। तत् अपि एषः श्लोकः भवति॥ ^AI

Verse 1

ইত্যষ্টমো-ঽনুবাকঃ ॥
যতো॒ বাচো॒ নিব॑র্তন্তে । অপ্রা᳚প্য॒ মন॑সা স॒হ । আনন্দ-ম্ব্রহ্ম॑ণো বি॒দ্বান্ । ন বিভেতি কুত॑শ্চনে॒তি । এতগ্ং হ বাব॑ ন ত॒পতি । কিমহগ্ং সাধু॑ নাক॒রবম্ । কিমহ-ম্পাপমকর॑বমি॒তি । স য এবং-বিঁদ্বানেতে আত্মা॑নগ্গ্ স্পৃ॒ণুতে । উ॒ভে হ্যে॑বৈষ॒ এতে আত্মা॑নগ্গ্ স্পৃ॒ণুতে । য এ॒বং-বেঁদ॑ । ইত্যু॑প॒নিষ॑ত্ ॥ 1 ॥

ityaṣṭamo-'nuvākaḥ ||
yato॒ vāco॒ niva̭rtante | aprā᳚pya॒ mana̭sā sa॒ha | ānanda-mbrahma̭ṇo vi॒dvān | na bibheti kuta̭ścane॒ti | etagṃ ha vāva̭ na ta॒pati | kimahagṃ sādhṷ nāka॒ravam | kimaha-mpāpamakara̭vami॒ti | sa ya evaṃ-vi~dvānete ātmā̭nagg spṛ॒ṇute | u॒bhe hyḙvaiṣa॒ ete ātmā̭nagg spṛ॒ṇute | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | ityṷpa॒niṣa̭t || 1 ||

इति अष्टमः अनुवाकः॥ यतः वाचः निवर्तन्ते, मनसा सह अप्राप्य। आनन्दं ब्रह्मणः विद्वान् कुतश्चन न बिभेति इति। एतत् ह वाव न तपति: किम् अहं साधु न अकरवम्, किम् अहं पापम् अकरवम् इति। सः यः एवंवित्, एते आत्मानं स्पृणुते। उभे हि एव एषः एते आत्मानं स्पृणुते। यः एवं वेद। इति उपनिषत्॥ ^AI

ইতি নবমো-ঽনুবাকঃ ॥

ওঁ স॒হ না॑ববতু । স॒হ নৌ॑ ভুনক্তু । স॒হ বী॒র্য॑-ঙ্করবাবহৈ । তে॒জ॒স্বিনা॒বধী॑তমস্তু॒ মা বি॑দ্বিষা॒বহৈ᳚ । ওঁ শান্তি॒-শ্শান্তি॒-শ্শান্তিঃ॑ ॥
॥ হরিঃ॑ ওম্ ॥
॥ শ্রী কৃষ্ণার্পণমস্তু ॥

oṃ sa॒ha nā̭vavatu | sa॒ha naṷ bhunaktu | sa॒ha vī॒rya̭-ṅkaravāvahai | te॒ja॒svinā॒vadhī̭tamastu॒ mā vi̭dviṣā॒vahai᳚ | oṃ śānti॒-śśānti॒-śśāntiḥ̭ ||
|| hariḥ̭ om ||
|| śrī kṛṣṇārpaṇamastu ||

ॐ। सः (परमेश्वरः) आवां सह अवतु (रक्षतु)। सः आवां सह भुनक्तु (पालयतु, भोगं च ददातु)। आवां सह वीर्यं करवावहै (सामर्थ्यं अर्जयावहै)। आवयोः अधीतं तेजस्वि (प्रकाशवत्) अस्तु। आवां मा विद्विषावहै (परस्परं द्वेषं मा कुर्वहै)। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। हरिः ॐ। श्रीकृष्णार्पणमस्तु। ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

(तै. आ. 8-1-1)

ॐ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्य॑-ङ्करवावहै । ते॒ज॒स्विना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै᳚ । ॐ शान्ति॒-श्शान्ति॒-श्शान्तिः॑ ॥

ब्र॒ह्म॒विदा᳚प्नोति॒ परम्᳚ । तदे॒षा-ऽभ्यु॑क्ता । स॒त्य-ञ्ज्ञा॒नम॑न॒न्त-म्ब्रह्म॑ । यो वेद॒ निहि॑त॒-ङ्गुहा॑या-म्पर॒मे व्यो॑मन्न् । सो᳚-ऽश्नु॒ते सर्वा॒न्कामा᳚न्थ्स॒ह । ब्रह्म॑णा विप॒श्चितेति॑ ॥ तस्मा॒द्वा ए॒तस्मा॑दा॒त्मन॑ आका॒शस्सम्भू॑तः । आ॒का॒शाद्वा॒युः । वा॒योर॒ग्निः । अ॒ग्नेरापः॑ । अ॒द्भ्यः पृ॑थि॒वी । पृ॒थि॒व्या ओष॑धयः । ओष॑धी॒भ्यो-ऽन्नम्᳚ । अन्ना॒त्पुरु॑षः । स वा एष पुरुषो-ऽन्न॑रस॒मयः । तस्येद॑मेव॒ शिरः । अय-न्दक्षि॑णः प॒क्षः । अयमुत्त॑रः प॒क्षः । अयमात्मा᳚ । इद-म्पुच्छ॑-म्प्रति॒ष्ठा । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 1 ॥

इति प्रथमो-ऽनुवाकः ॥

अन्ना॒द्वै प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते । याः काश्च॑ पृथि॒वीग् श्रि॒ताः । अथो॒ अन्ने॑नै॒व जी॑वन्ति । अथै॑न॒दपि॑ यन्त्यन्त॒तः । अन्न॒ग्ं॒ हि भू॒ताना॒-ञ्ज्येष्ठम्᳚ । तस्मा᳚थ्सर्वौष॒धमु॑च्यते । सर्वं॒-वैँ ते-ऽन्न॑माप्नुवन्ति । ये-ऽन्न॒-म्ब्रह्मो॒पास॑ते । अन्न॒ग्ं॒ हि भू॒ताना॒-ञ्ज्येष्ठम्᳚ । तस्मा᳚थ्सर्वौष॒धमु॑च्यते । अन्ना᳚द्भू॒तानि॒ जाय॑न्ते । जाता॒न्यन्ने॑न वर्धन्ते । अद्यते-ऽत्ति च॑ भूता॒नि । तस्मादन्न-न्तदुच्य॑त इ॒ति । तस्माद्वा एतस्मादन्न॑रस॒मयात् । अन्यो-ऽन्तर आत्मा᳚ प्राण॒मयः । तेनै॑ष पू॒र्णः । स वा एष पुरुषवि॑ध ए॒व । तस्य पुरु॑षवि॒धताम् । अन्वय॑-म्पुरुष॒विधः । तस्य प्राण॑ एव॒ शिरः । व्यानो दक्षि॑णः प॒क्षः । अपान उत्त॑रः प॒क्षः । आका॑श आ॒त्मा । पृथिवी पुच्छ॑-म्प्रति॒ष्ठा । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 1 ॥

इति द्वितीयो-ऽनुवाकः ॥

प्रा॒ण-न्दे॒वा अनु॒प्राण॑न्ति । म॒नु॒ष्याः᳚ प॒शव॑श्च॒ ये । प्रा॒णो हि भू॒ताना॒मायुः॑ । तस्मा᳚थ्सर्वायु॒षमु॑च्यते । सर्व॑मे॒व त॒ आयु॑र्यन्ति । ये प्रा॒ण-म्ब्रह्मो॒पास॑ते । प्राणो हि भूता॑नामा॒युः । तस्माथ्सर्वायुषमुच्य॑त इ॒ति । तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः॑ पूर्व॒स्य । तस्माद्वा एतस्मा᳚त्प्राण॒मयात् । अन्यो-ऽन्तर आत्मा॑ मनो॒मयः । तेनै॑ष पू॒र्णः । स वा एष पुरुषवि॑ध ए॒व । तस्य पुरु॑षवि॒धताम् । अन्वय॑-म्पुरुष॒विधः । तस्य यजु॑रेव॒ शिरः । ऋग्दक्षि॑णः प॒क्षः । सामोत्त॑रः प॒क्षः । आदे॑श आ॒त्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छ॑-म्प्रति॒ष्ठा । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 1 ॥

इति तृतीयो-ऽनुवाकः ॥

यतो॒ वाचो॒ निव॑र्तन्ते । अप्रा᳚प्य॒ मन॑सा स॒ह । आनन्द-म्ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बिभेति कदा॑चने॒ति । तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः॑ पूर्व॒स्य । तस्माद्वा एतस्मा᳚न्मनो॒मयात् । अन्यो-ऽन्तर आत्मा वि॑ज्ञान॒मयः । तेनै॑ष पू॒र्णः । स वा एष पुरुषवि॑ध ए॒व । तस्य पुरु॑षवि॒धताम् । अन्वय॑-म्पुरुष॒विधः । तस्य श्र॑द्धैव॒ शिरः । ऋत-न्दक्षि॑णः प॒क्षः । सत्यमुत्त॑रः प॒क्षः । यो॑ग आ॒त्मा । महः पुच्छ॑-म्प्रति॒ष्ठा । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 1 ॥

इति चतुर्थो-ऽनुवाकः ॥

वि॒ज्ञानं॑-यँ॒ज्ञ-न्त॑नुते । कर्मा॑णि तनु॒ते-ऽपि॑ च । वि॒ज्ञान॑-न्दे॒वास्सर्वे᳚ । ब्रह्म॒ ज्येष्ठ॒मुपा॑सते । वि॒ज्ञान॒-म्ब्रह्म॒ चेद्वेद॑ । तस्मा॒च्चेन्न प्र॒माद्य॑ति । श॒रीरे॑ पाप्म॑नो हि॒त्वा । सर्वान्कामान्थ्समश्नु॑त इ॒ति । तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः॑ पूर्व॒स्य । तस्माद्वा एतस्माद्वि॑ज्ञान॒मयात् । अन्यो-ऽन्तर आत्मा॑-ऽऽनन्द॒मयः । तेनै॑ष पू॒र्णः । स वा एष पुरुषवि॑ध ए॒व । तस्य पुरु॑षवि॒धताम् । अन्वय॑-म्पुरुष॒विधः । तस्य प्रिय॑मेव॒ शिरः । मोदो दक्षि॑णः प॒क्षः । प्रमोद उत्त॑रः प॒क्षः । आन॑न्द आ॒त्मा । ब्रह्म पुच्छ॑-म्प्रति॒ष्ठा । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 1 ॥

इति पञ्चमो-ऽनुवाकः ॥

अस॑न्ने॒व स॑ भवति । अस॒द्ब्रह्मेति॒ वेद॒ चेत् । अस्ति ब्रह्मेति॑ चेद्वे॒द । सन्तमेन-न्ततो वि॑दुरि॒ति । तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः॑ पूर्व॒स्य । अथातो॑-ऽनुप्र॒श्नाः । उ॒तावि॒द्वान॒मुं-लोँ॒क-म्प्रेत्य॑ । कश्च॒न ग॑च्छ॒ती(3) । आहो॑ वि॒द्वान॒मुं-लोँ॒क-म्प्रेत्य॑ । कश्चि॒थ्सम॑श्नु॒ता(3) उ॒ । सो॑-ऽकामयत । ब॒हुस्या॒-म्प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा । इ॒दग्ं सर्व॑मसृजत । यदि॒द-ङ्किञ्च॑ । तथ्सृ॒ष्ट्वा । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत् । तद॑नु प्र॒विश्य॑ । सच्च॒ त्यच्चा॑भवत् । नि॒रुक्त॒-ञ्चानि॑रुक्त-ञ्च । नि॒लय॑न॒-ञ्चानि॑लयन-ञ्च । वि॒ज्ञान॒-ञ्चावि॑ज्ञान-ञ्च । सत्य-ञ्चानृत-ञ्च स॑त्यम॒भवत् । यदि॑द-ङ्कि॒ञ्च । तत्सत्यमि॑त्याच॒क्षते । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 1 ॥

इति षष्ठो-ऽनुवाकः ॥

अस॒द्वा इ॒दमग्र॑ आसीत् । ततो॒ वै सद॑जायत । तदात्मानग्ग् स्वय॑मकु॒रुत । तस्मात्तथ्सुकृतमुच्य॑त इ॒ति । यद्वै॑ तथ्सु॒कृतम् । र॑सो वै॒ सः । रसग्ग् ह्येवायं-लँब्ध्वा-ऽऽन॑न्दी भ॒वति । को ह्येवान्या᳚त्कः प्रा॒ण्यात् । यदेष आकाश आन॑न्दो न॒ स्यात् । एष ह्येवा-ऽऽन॑न्दया॒ति । य॒दा ह्ये॑वैष॒ एतस्मिन्नदृश्ये-ऽनात्म्ये-ऽनिरुक्ते-ऽनिलयने-ऽभयं

प्रति॑ष्ठां-विँ॒न्दते । अथ सो-ऽभय-ङ्ग॑तो भ॒वति । य॒दा ह्ये॑वैष॒ एतस्मिन्नुदरमन्त॑र-ङ्कु॒रुते । अथ तस्य भ॑य-म्भ॒वति । तत्त्वेव भयं-विँदुषो-ऽम॑न्वान॒स्य । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 1 ॥

इति सप्तमो-ऽनुवाकः ॥

भी॒षा-ऽस्मा॒द्वातः॑ पवते । भी॒षोदे॑ति॒ सूर्यः॑ । भीषा-ऽस्मादग्नि॑श्चेन्द्र॒श्च । मृत्युर्धावति पञ्च॑म इ॒ति । सैषा-ऽऽनन्दस्य मीमाग्ं॑सा भ॒वति । युवा स्याथ्साधुयु॑वा-ऽध्या॒यकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो॑ बलि॒ष्ठः । तस्येय-म्पृथिवी सर्वा वित्तस्य॑ पूर्णा॒ स्यात् । स एको मानुष॑ आन॒न्दः । ते ये शत-म्मानुषा॑ आन॒न्दाः ॥ 1 ॥

स एको मनुष्यगन्धर्वाणा॑मान॒न्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शत-म्मनुष्यगन्धर्वाणा॑मान॒न्दाः । स एको देवगन्धर्वाणा॑मान॒न्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शत-न्देवगन्धर्वाणा॑मान॒न्दाः । स एकः पितृणा-ञ्चिरलोकलोकाना॑मान॒न्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शत-म्पितृणा-ञ्चिरलोकलोकाना॑मान॒न्दाः । स एक आजानजाना-न्देवाना॑मान॒न्दः ॥ 2 ॥

श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शतमाजानजाना-न्देवाना॑मान॒न्दाः । स एकः कर्मदेवाना-न्देवाना॑मान॒न्दः । ये कर्मणा देवान॑पिय॒न्ति । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शत-ङ्कर्मदेवाना-न्देवाना॑मान॒न्दाः । स एको देवाना॑मान॒न्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शत-न्देवाना॑मान॒न्दाः । स एक इन्द्र॑स्या-ऽऽन॒न्दः ॥ 3 ॥

श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शतमिन्द्र॑स्या-ऽऽन॒न्दाः । स एको बृहस्पते॑रान॒न्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शत-म्बृहस्पते॑रान॒न्दाः । स एकः प्रजापते॑रान॒न्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य । ते ये शत-म्प्रजापते॑रान॒न्दाः । स एको ब्रह्मण॑ आन॒न्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हत॒स्य ॥ 4 ॥

स यश्चा॑य-म्पु॒रुषे । यश्चासा॑वादि॒त्ये । स एकः॑ । स य॑ एवं॒विँत् । अस्माल्लो॑कात्प्रे॒त्य । एतमन्नमयमात्मानमुप॑सङ्क्रा॒मति । एत-म्प्राणमयमात्मानमुप॑सङ्क्रा॒मति । एत-म्मनोमयमात्मानमुप॑सङ्क्रा॒मति । एतं-विँज्ञानमयमात्मानमुप॑सङ्क्रा॒मति । एतमानन्दमयमात्मानमुप॑सङ्क्रा॒मति । तदप्येष श्लो॑को भ॒वति ॥ 5 ॥

इत्यष्टमो-ऽनुवाकः ॥

यतो॒ वाचो॒ निव॑र्तन्ते । अप्रा᳚प्य॒ मन॑सा स॒ह । आनन्द-म्ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बिभेति कुत॑श्चने॒ति । एतग्ं ह वाव॑ न त॒पति । किमहग्ं साधु॑ नाक॒रवम् । किमह-म्पापमकर॑वमि॒ति । स य एवं-विँद्वानेते आत्मा॑नग्ग् स्पृ॒णुते । उ॒भे ह्ये॑वैष॒ एते आत्मा॑नग्ग् स्पृ॒णुते । य ए॒वं-वेँद॑ । इत्यु॑प॒निष॑त् ॥ 1 ॥

इति नवमो-ऽनुवाकः ॥

॥ हरिः॑ ओम् ॥

॥ श्री कृष्णार्पणमस्तु ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

তৈত্তিরীয উপনিষদ্ - আনন্দবল্লী