Uddhava Gita Chapter 11 — Sinhala Script

Meaning —

අථ ඒකාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

බද්ධඃ මුක්තඃ ඉති ව්යාඛ්යා ගුණතඃ මේ න වස්තුතඃ .
ගුණස්ය මායාමූලත්වාත් න මේ මෝක්ෂඃ න බන්ධනම් .. 1..

baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||

Verse 2

ශෝකමෝහෞ සුඛං දුඃඛං දේහාපත්තිඃ ච මායයා .
ස්වප්නඃ යථා ආත්මනඃ ඛ්යාතිඃ සංසෘතිඃ න තු වාස්තවී .. 2..

śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||

Verse 3

විද්යා අවිද්යේ මම තනූ විද්ධි උද්ධව ශරීරිණාම් .
මෝක්ෂබන්ධකරී ආද්යේ මායයා මේ විනිර්මිතේ .. 3..

vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||

Verse 4

ඒකස්ය ඒව මම අංශස්ය ජීවස්ය ඒව මහාමතේ .
බන්ධඃ අස්ය අවිද්යයා අනාදිඃ විද්යයා ච තථා ඉතරඃ .. 4..

ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||

Verse 5

අථ බද්ධස්ය මුක්තස්ය වෛලක්ෂණ්යං වදාමි තේ .
විරුද්ධධර්මිණෝඃ තාත ස්ථිතයෝඃ ඒකධර්මිණි .. 5..

atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||

Verse 6

සුපර්ණෞ ඒතෞ සදෘශෞ සඛායෞ
යදෘච්ඡයා ඒතෞ කෘතනීඩෞ ච වෘක්ෂේ .
ඒකඃ තයෝඃ ඛාදති පිප්පලාන්නම්
අන්යඃ නිරන්නඃ අපි බලේන භූයාන් .. 6..

suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||

Verse 7

ආත්මානං අන්යං ච සඃ වේද විද්වාන්
අපිප්පලාදඃ න තු පිප්පලාදඃ .
යඃ අවිද්යයා යුක් ස තු නිත්යබද්ධඃ
විද්යාමයඃ යඃ ස තු නිත්යමුක්තඃ .. 7..

ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||

Verse 8

දේහස්ථඃ අපි න දේහස්ථඃ විද්වාන් ස්වප්නාත් යථා උත්ථිතඃ .
අදේහස්ථඃ අපි දේහස්ථඃ කුමතිඃ ස්වප්නදෘක් යථා .. 8..

dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||

Verse 9

ඉන්ද්රියෛඃ ඉන්ද්රියාර්ථේෂු ගුණෛඃ අපි ගුණේෂු ච .
ගෘහ්යමාණේෂු අහඞ්කුර්යාත් න විද්වාන් යඃ තු අවික්රියඃ .. 9..

indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||

Verse 10

දෛවාධීනේ ශරීරේ අස්මින් ගුණභාව්යේන කර්මණා .
වර්තමානඃ අබුධඃ තත්ර කර්තා අස්මි ඉති නිබධ්යතේ .. 10..

daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||

Verse 11

ඒවං විරක්තඃ ශයනඃ ආසනාටනමජ්ජනේ .
දර්ශනස්පර්ශනඝ්රාණභෝජනශ්රවණාදිෂු .. 11..

evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||

Verse 12

න තථා බධ්යතේ විද්වාන් තත්ර තත්ර ආදයන් ගුණාන් .
ප්රකෘතිස්ථඃ අපි අසංසක්තඃ යථා ඛං සවිතා අනිලඃ .. 12..

na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||

Verse 13

වෛශාරද්යේක්ෂයා අසඞ්ගශිතයා ඡින්නසංශයඃ .
ප්රතිබුද්ධඃ ඉව ස්වප්නාත් නානාත්වාත් විනිවර්තතේ .. 13..

vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||

Verse 14

යස්ය ස්යුඃ වීතසඞ්කල්පාඃ ප්රාණේන්ද්රියමනෝධියාම් .
වෘත්තයඃ සඃ විනිර්මුක්තඃ දේහස්ථඃ අපි හි තත් ගුණෛඃ .. 14..

yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||

Verse 15

යස්ය ආත්මා හිංස්යතේ හිංස්ර්යෛඃ යේන කිඤ්චිත් යදෘච්ඡයා .
අර්ච්යතේ වා ක්වචිත් තත්ර න ව්යතික්රියතේ බුධඃ .. 15..

yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||

Verse 16

න ස්තුවීත න නින්දේත කුර්වතඃ සාධු අසාධු වා .
වදතඃ ගුණදෝෂාභ්යාං වර්ජිතඃ සමදෘක් මුනිඃ .. 16..

na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||

Verse 17

න කුර්යාත් න වදේත් කිඤ්චිත් න ධ්යායේත් සාධු අසාධු වා .
ආත්මාරාමඃ අනයා වෘත්ත්යා විචරේත් ජඩවත් මුනිඃ .. 17..

na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||

Verse 18

ශබ්දබ්රහ්මණි නිෂ්ණාතඃ න නිෂ්ණායාත් පරේ යදි .
ශ්රමඃ තස්ය ශ්රමඵලඃ හි අධේනුං ඉව රක්ෂතඃ .. 18..

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||

Verse 19

ගාං දුග්ධදෝහාං අසතීං ච භාර්යාම්
දේහං පරාධීනං අසත්ප්රජාං ච .
විත්තං තු අතීර්ථීකෘතං අඞ්ග වාචම්
හීනාං මයා රක්ෂති දුඃඛදුඃඛී .. 19..

gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||

Verse 20

යස්යාං න මේ පාවනං අඞ්ග කර්ම
ස්ථිතිඋද්භවප්රාණ නිරෝධනං අස්ය .
ලීලාවතාරීප්සිතජන්ම වා ස්යාත්
බන්ධ්යාං ගිරං තාං බිභෘයාත් න ධීරඃ .. 20..

yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||

Verse 21

ඒවං ජිජ්ඤාසයා අපෝහ්ය නානාත්වභ්රමං ආත්මනි .
උපාරමේත විරජං මනඃ මයි අර්ප්ය සර්වගේ .. 21..

evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||

Verse 22

යදි අනීශඃ ධාරයිතුං මනඃ බ්රහ්මණි නිශ්චලම් .
මයි සර්වාණි කර්මාණි නිරපේක්ෂඃ සමාචර .. 22..

yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||

Verse 23

ශ්රද්ධාලුඃ මේ කථාඃ ශ‍ඍණ්වන් සුභද්රා ලෝකපාවනීඃ .
ගායන් අනුස්මරන් කර්ම ජන්ම ච අභිනයන් මුහුඃ .. 23..

śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||

Verse 24

මදර්ථේ ධර්මකාමාර්ථාන් ආචරන් මදපාශ්රයඃ .
ලභතේ නිශ්චලාං භක්තිං මයි උද්ධව සනාතනේ .. 24..

madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||

Verse 25

සත්සඞ්ගලබ්ධයා භක්ත්යා මයි මාං සඃ උපාසිතා .
සඃ වෛ මේ දර්ශිතං සද්භිඃ අඤ්ජසා වින්දතේ පදම් .. 25..

satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||

උද්ධව උවාච .

Verse 26

සාධුඃ තව උත්තමශ්ලෝක මතඃ කීදෘග්විධඃ ප්රභෝ .
භක්තිඃ ත්වයි උපයුජ්යේත කීදෘශී සද්භිඃ ආදෘතා .. 26..

sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||

Verse 27

ඒතත් මේ පුරුෂාධ්යක්ෂ ලෝකාධ්යක්ෂ ජගත් ප්රභෝ .
ප්රණතාය අනුරක්තාය ප්රපන්නාය ච කථ්යතාම් .. 27..

etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||

Verse 28

ත්වං බ්රහ්ම පරමං ව්යෝම පුරුෂඃ ප්රකෘතේඃ පරඃ .
අවතීර්ණඃ අසි භගවන් ස්වේච්ඡාඋපාත්තපෘථක් වපුඃ .. 28..

tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 29

කෘපාලුඃ අකෘතද්රෝහඃ තිතික්ෂුඃ සර්වදේහිනාම් .
සත්යසාරඃ අනවද්යාත්මා සමඃ සර්වෝපකාරකඃ .. 29..

kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||

Verse 30

කාමෛඃ අහතධීඃ දාන්තඃ මෘදුඃ ශුචිඃ අකිඤ්චනඃ .
අනීහඃ මිතභුක් ශාන්තඃ ස්ථිරඃ මත් ශරණඃ මුනිඃ .. 30..

kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||

Verse 31

අප්රමත්තඃ ගභීරාත්මා ධෘතිමාඤ්ජිතෂඩ්ගුණඃ .
අමානී මානදඃ කල්පඃ මෛත්රඃ කාරුණිකඃ කවිඃ .. 31..

apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||

Verse 32

ආජ්ඤාය ඒවං ගුණාන් දෝෂාන්මයාදිෂ්ටාන් අපි ස්වකාන් .
ධර්මාන් සන්ත්යජ්ය යඃ සර්වාන් මාං භජේත සඃ සත්තමඃ .. 32..

ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||

Verse 33

ජ්ඤාත්වා අජ්ඤාත්වා අථ යේ වෛ මාං යාවාන් යඃ ච අස්මි
යාදෘශඃ .
භජන්ති අනන්යභාවේන තේ මේ භක්තතමාඃ මතාඃ .. 33..

jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||

Verse 34

මල්ලිඞ්ගමද්භක්තජනදර්ශනස්පර්ශනාර්චනම් .
පරිචර්යා ස්තුතිඃ ප්රහ්වගුණකර්ම අනුකීර්තනම් .. 34..

malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||

Verse 35

මත්කථාශ්රවණේ ශ්රද්ධා මත් අනුධ්යානං උද්ධව .
සර්වලාභ උපහරණං දාස්යේන ආත්මනිවේදනම් .. 35..

matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||

Verse 36

මජ්ජන්මකර්මකථනං මම පර්වානුමෝදනම් .
ගීතතාණ්ඩවවාදිත්රගෝෂ්ඨීභිඃ මද්ගෘහ උත්සවඃ .. 36..

majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||

Verse 37

යාත්රා බලිවිධානං ච සර්වවාර්ෂිකපර්වසු .
වෛදිකී තාන්ත්රිකී දීක්ෂා මදීයව්රතධාරණම් .. 37..

yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||

Verse 38

මම අර්චාස්ථාපනේ ශ්රද්ධා ස්වතඃ සංහත්ය ච උද්යමඃ .
උද්යාන උපවනාක්රීඩපුරමන්දිරකර්මණි .. 38..

mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||

Verse 39

සම්මාර්ජන උපලේපාභ්යාං සේකමණ්ඩලවර්තනෛඃ .
ගෘහශුශ්රූෂණං මහ්යං දාසවද්යදමායයා .. 39..

sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||

Verse 40

අමානිත්වං අදම්භිත්වං කෘතස්ය අපරිකීර්තනම් .
අපි දීපාවලෝකං මේ න උපයුඤ්ජ්යාත් නිවේදිතම් .. 40..

amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||

Verse 41

යත් යත් ඉෂ්ටතමං ලෝකේ යත් ච අතිප්රියං ආත්මනඃ .
තත් තත් නිවේදයේත් මහ්යං තත් ආනන්ත්යාය කල්පතේ .. 41..

yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||

Verse 42

සූර්යඃ අග්නිඃ බ්රාහ්මණඃ ගාවඃ වෛෂ්ණවඃ ඛං මරුත් ජලම් .
භූඃ ආත්මා සර්වභූතානි භද්ර පූජාපදානි මේ .. 42..

sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||

Verse 43

සූර්යේ තු විද්යයා ත්රය්යා හවිෂාග්නෞ යජේත මාම් .
ආතිථ්යේන තු විප්රාග්ර්යඃ ගෝෂ්වඞ්ග යවසාදිනා .. 43..

sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||

Verse 44

වෛෂ්ණවේ බන්ධුසත්කෘත්යා හෘදි ඛේ ධ්යානනිෂ්ඨයා .
වායෞ මුඛ්යධියා තෝයේ ද්රව්යෛඃ තෝයපුරස්කෘතෛඃ .. 44..

vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||

Verse 45

ස්ථණ්ඩිලේ මන්ත්රහෘදයෛඃ භෝගෛඃ ආත්මානං ආත්මනි .
ක්ෂේත්රජ්ඤං සර්වභූතේෂු සමත්වේන යජේත මාම් .. 45..

sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||

Verse 46

ධිෂ්ණ්යේෂු ඒෂු ඉති මද්රූපං ශඞ්ඛචක්රගදාම්බුජෛඃ .
යුක්තං චතුර්භුජං ශාන්තං ධ්යායන් අර්චේත් සමාහිතඃ .. 46..

dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||

Verse 47

ඉෂ්ටාපූර්තේන මාං ඒවං යඃ යජේත සමාහිතඃ .
ලභතේ මයි සද්භක්තිං මත්ස්මෘතිඃ සාධුසේවයා .. 47..

iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||

Verse 48

ප්රායේණ භක්තියෝගේන සත්සඞ්ගේන විනා උද්ධව .
න උපායඃ විද්යතේ සධ්ර්යඞ් ප්රායණං හි සතාං අහම් .. 48..

prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||

Verse 49

අථ ඒතත් පරමං ගුහ්යං ශ්රුණ්වතඃ යදුනන්දන .
සුගෝප්යං අපි වක්ෂ්යාමි ත්වං මේ භෘත්යඃ සුහෘත් සඛා .. 49..

atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
ඒකාදශපූජාවිධානයෝගෝ නාම ඒකාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 11..

අථ ද්වාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha dvādaśo'dhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

න රෝධයති මාං යෝගඃ න ස්සාඞ්ඛ්යං ධර්මඃ ඒව ච .
න ස්වාධ්යායඃ තපඃ ත්යාගඃ න ඉෂ්ටාපූර්තං න දක්ෂිණා .. 1..

na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||

Verse 2

ව්රතානි යජ්ඤඃ ඡන්දාංසි තීර්ථානි නියමාඃ යමාඃ .
යථා අවරුන්ධේ සත්සඞ්ගඃ සර්වසඞ්ග අපහඃ හි මාම් .. 2..

vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||

Verse 3

සත්සඞ්ගේන හි දෛතේයා යාතුධානඃ මෘගාඃ ඛගාඃ .
ගන්ධර්ව අප්සරසඃ නාගාඃ සිද්ධාඃ චාරණගුහ්යකාඃ .. 3..

satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||

Verse 4

විද්යාධරාඃ මනුෂ්යේෂු වෛශ්යාඃ ශූද්රාඃ ස්ත්රියඃ අන්ත්යජාඃ .
රජඃ තමඃ ප්රකෘතයඃ තස්මින් තස්මින් යුගේ අනඝ .. 4..

vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||

Verse 5

බහවඃ මත්පදං ප්රාප්තාඃ ත්වාෂ්ට්රකායාධවාදයඃ .
වෘෂපර්වා බලිඃ වාණඃ මයඃ ච අථ විභීෂණඃ .. 5..

bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||

Verse 6

සුග්රීවඃ හනුමාන් ඍක්ෂඃ ගජඃ ගෘධ්රඃ වණික්පථඃ .
ව්යාධඃ කුබ්ජා ව්රජේ ගෝප්යඃ යජ්ඤපත්න්යඃ තථා අපරේ .. 6..

sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||

Verse 7

තේ න අධිතශ්රුතිගණාඃ න උපාසිතමහත්තමාඃ .
අව්රතාතප්තතපසඃ මත්සඞ්ගාත් මාං උපාගතාඃ .. 7..

te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||

Verse 8

කේවලේන හි භාවේන ගෝප්යඃ ගාවඃ නගාඃ මෘගාඃ .
යේ අන්යේ මූඪධියඃ නාගාඃ සිද්ධාඃ මාං ඊයුඃ අඤ්ජසා .. 8..

kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||

Verse 9

යං න යෝගේන සාඞ්ඛ්යේන දානව්රතතපඃ අධ්වරෛඃ .
ව්යාඛ්යාඃ ස්වාධ්යායසන්න්යාසෛඃ ප්රාප්නුයාත් යත්නවාන් අපි .. 9..

yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||

Verse 10

රාමේණ සාර්ධං මථුරාං ප්රණීතේ
ශ්වාඵල්කිනා මයි අනුරක්තචිත්තාඃ .
විගාඪභාවේන න මේ වියෝග
තීව්රාධයඃ අන්යං දදෘශුඃ සුඛාය .. 10..

rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||

Verse 11

තාඃ තාඃ ක්ෂපාඃ ප්රේෂ්ඨතමේන නීතාඃ
මයා ඒව වෘන්දාවනගෝචරේණ .
ක්ෂණාර්ධවත් තාඃ පුනරඞ්ග තාසාං
හීනා මායා කල්පසමා බභූවුඃ .. 11..

tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||

Verse 12

තාඃ න අවිදන් මයි අනුෂඞ්ගබද්ධ
ධියඃ ස්වමාත්මානං අදඃ තථා ඉදම් .
යථා සමාධෞ මුනයඃ අබ්ධිතෝයේ
නද්යඃ ප්රවිෂ්ටාඃ ඉව නාමරූපේ .. 12..

tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||

Verse 13

මත්කාමා රමණං ජාරං අස්වරූපවිදඃ අබලාඃ .
බ්රහ්ම මාං පරමං ප්රාපුඃ සඞ්ගාත් ශතසහස්රශඃ .. 13..

matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||

Verse 14

තස්මාත් ත්වං උද්ධව උත්සෘජ්ය චෝදනාං ප්රතිචෝදනාම් .
ප්රවෘත්තං ච නිවෘත්තං ච ශ්රෝතව්යං ශ්රුතං ඒව ච .. 14..

tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||

Verse 15

මාං ඒකං ඒව ශරණං ආත්මානං සර්වදේහිනාම් .
යාහි සර්වාත්මභාවේන මයා ස්යාඃ හි අකුතෝභයඃ .. 15..

māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 16

සංශයඃ ශ්රුණ්වතඃ වාචං තව යෝගේශ්වර ඊශ්වර .
න නිවර්තතඃ ආත්මස්ථඃ යේන භ්රාම්යති මේ මනඃ .. 16..

saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 17

සඃ ඒෂ ජීවඃ විවරප්රසූතිඃ
ප්රාණේන ඝෝෂේණ ගුහාං ප්රවිෂ්ටඃ .
මනෝමයං සූක්ෂ්මං උපේත්ය රූපං
මාත්රා ස්වරඃ වර්ණඃ ඉති ස්ථවිෂ්ඨඃ .. 17..

saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||

Verse 18

යථා අනලඃ ඛේ අනිලබන්ධුඃ ඌෂ්මා
බලේන දාරුණ්යධිමථ්යමානඃ .
අණුඃ ප්රජාතඃ හවිෂා සමිධ්යතේ
තථා ඒව මේ ව්යක්තිඃ ඉයං හි වාණී .. 18..

yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||

Verse 19

ඒවං ගදිඃ කර්මගතිඃ විසර්ගඃ
ඝ්රාණඃ රසඃ දෘක් ස්පර්ශඃ ශ්රුතිඃ ච .
සඞ්කල්පවිජ්ඤානං අථ අභිමානඃ
සූත්රං රජඃ සත්ත්වතමෝවිකාරඃ .. 19..

evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||

Verse 20

අයං හි ජීවඃ ත්රිවෘත් අබ්ජයෝනිඃ
අව්යක්තඃ ඒකඃ වයසා සඃ ආද්යඃ .
විශ්ලිෂ්ටශක්තිඃ බහුධා ඒව භාති
බීජානි යෝනිං ප්රතිපද්ය යද්වත් .. 20..

ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||

Verse 21

යස්මින් ඉදං ප්රෝතං අශේෂං ඕතං
පටඃ යථා තන්තුවිතානසංස්ථඃ .
යඃ ඒෂ සංසාරතරුඃ පුරාණඃ
කර්මාත්මකඃ පුෂ්පඵලේ ප්රසූතේ .. 21..

yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||

Verse 22

ද්වේ අස්ය බීජේ ශතමූලඃ ත්රිනාලඃ
පඤ්චස්කන්ධඃ පඤ්චරසප්රසූතිඃ .
දශ ඒකශාඛඃ ද්විසුපර්ණනීඩඃ
ත්රිවල්කලඃ ද්විඵලඃ අර්කං ප්රවිෂ්ටඃ .. 22..

dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||

Verse 23

අදන්ති ච ඒකං ඵලං අස්ය ගෘධ්රා
ග්රාමේචරාඃ ඒකං අරණ්යවාසාඃ .
හංසාඃ යඃ ඒකං බහුරූපං ඉජ්යෛඃ
මායාමයං වේද සඃ වේද වේදම් .. 23..

adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||

Verse 24

ඒවං ගුරු උපාසනයා ඒකභක්ත්යා
විද්යාකුඨාරේණ ශිතේන ධීරඃ .
විවෘශ්ච්ය ජීවාශයං අප්රමත්තඃ
සම්පද්ය ච ආත්මානං අථ ත්යජ අස්ත්රම් .. 24..

evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
ද්වාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 12..

අථ ත්රයෝදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha trayodaśo'dhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

සත්ත්වං රජඃ තමඃ ඉති ගුණාඃ බුද්ධේඃ න ච ආත්මනඃ .
සත්ත්වේන අන්යතමෞ හන්යාත් සත්ත්වං සත්ත්වේන ච ඒව හි .. 1..

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||

Verse 2

සත්ත්වාත් ධර්මඃ භවේත් වෘද්ධාත් පුංසඃ මද්භක්තිලක්ෂණඃ .
සාත්වික උපාසයා සත්ත්වං තතඃ ධර්මඃ ප්රවර්තතේ .. 2..

sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||

Verse 3

ධර්මඃ රජඃ තමඃ හන්යාත් සත්ත්වවෘද්ධිඃ අනුත්තමඃ .
ආශු නශ්යති තත් මූලඃ හි අධර්මඃ උභයේ හතේ .. 3..

dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||

Verse 4

ආගමඃ අපඃ ප්රජා දේශඃ කාලඃ කර්ම ච ජන්ම ච .
ධ්යානං මන්ත්රඃ අථ සංස්කාරඃ දශ ඒතේ ගුණහේතවඃ .. 4..

āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||

Verse 5

තත් තත් සාත්විකං ඒව ඒෂාං යත් යත් වෘද්ධාඃ ප්රචක්ෂතේ .
නින්දන්ති තාමසං තත් තත් රාජසං තත් උපේක්ෂිතම් .. 5..

tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||

Verse 6

සාත්ත්විකානි ඒව සේවේත පුමාන් සත්ත්වවිවෘද්ධයේ .
තතඃ ධර්මඃ තතඃ ජ්ඤානං යාවත් ස්මෘතිඃ අපෝහනම් .. 6..

sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||

Verse 7

වේණුසඞ්ඝර්ෂජඃ වහ්නිඃ දග්ධ්වා ශාම්යති තත් වනම් .
ඒවං ගුණව්යත්යයජඃ දේහඃ ශාම්යති තත් ක්රියඃ .. 7..

veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 8

විදන්ති මර්ත්යාඃ ප්රායේණ විෂයාන් පදං ආපදාම් .
තථා අපි භුඤ්ජතේ කෘෂ්ණ තත් කථං ශ්ව ඛර අජාවත් .. 8..

vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 9

අහං ඉති අන්යථාබුද්ධිඃ ප්රමත්තස්ය යථා හෘදි .
උත්සර්පති රජඃ ඝෝරං තතඃ වෛකාරිකං මනඃ .. 9..

ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||

Verse 10

රජෝයුක්තස්ය මනසඃ සඞ්කල්පඃ සවිකල්පකඃ .
තතඃ කාමඃ ගුණධ්යානාත් දුඃසහඃ ස්යාත් හි දුර්මතේඃ .. 10..

rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||

Verse 11

කරෝති කාමවශගඃ කර්මාණි අවිජිතේන්ද්රියඃ .
දුඃඛෝදර්කාණි සම්පශ්යන් රජෝවේගවිමෝහිතඃ .. 11.

karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|

Verse 12

රජඃ තමෝභ්යාං යත් අපි විද්වාන් වික්ෂිප්තධීඃ පුනඃ .
අතන්ද්රිතඃ මනඃ යුඤ්ජන් දෝෂදෘෂ්ටිඃ න සජ්ජතේ .. 12..

rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||

Verse 13

අප්රමත්තඃ අනුයුඤ්ජීතඃ මනඃ මයි අර්පයන් ශනෛඃ .
අනිර්විණ්ණඃ යථාකාලං ජිතශ්වාසඃ ජිතාසනඃ .. 13..

apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||

Verse 14

ඒතාවාන් යෝගඃ ආදිෂ්ටඃ මත් ශිෂ්යෛඃ සනක ආදිභිඃ .
සර්වතඃ මනඃ ආකෘෂ්ය මය්යද්ධා ආවේශ්යතේ යථා .. 14..

etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 15

යදා ත්වං සනක ආදිභ්යඃ යේන රූපේණ කේශව .
යෝගං ආදිෂ්ටවාන් ඒතත් රූපං ඉච්ඡාමි වේදිතුම් .. 15..

yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 17

පුත්රාඃ හිරණ්යගර්භස්ය මානසාඃ සනක ආදයඃ .
පප්රච්ඡුඃ පිතරං සූක්ෂ්මාං යෝගස්ය ඓකාන්තිකීං ගතිම් ..
16..
සනක ආදයඃ ඌචුඃ .
ගුණේෂු ආවිශතේ චේතඃ ගුණාඃ චේතසි ච ප්රභෝ .
කථං අන්යෝන්යසන්ත්යාගඃ මුමුක්ෂෝඃ අතිතිතීර්ෂෝඃ .. 17..

putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 18

ඒවං පෘෂ්ටඃ මහාදේවඃ ස්වයම්භූඃ භූතභාවනඃ .
ධ්යායමානඃ ප්රශ්නබීජං න අභ්යපද්යත කර්මධීඃ .. 18..

evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||

Verse 19

සඃ මාං අචින්තයත් දේවඃ ප්රශ්නපාරතිතීර්ෂයා .
තස්ය අහං හංසරූපේණ සකාශං අගමං තදා .. 19..

saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||

Verse 20

දෘෂ්ට්වා මාං ත උපව්රජ්ය කෘත්වා පාද අභිවන්දනම් .
බ්රහ්මාණං අග්රතඃ කෘත්වා පප්රච්ඡුඃ කඃ භවාන් ඉති .. 20..

dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||

ඉති අහං මුනිභිඃ පෘෂ්ටඃ තත්ත්වජිජ්ඤාසුභිඃ තදා .
යත් අවෝචං අහං තේභ්යඃ තත් උද්ධව නිබෝධ මේ .. 21..

Verse 22

වස්තුනඃ යදි අනානාත්වං ආත්මනඃ ප්රශ්නඃ ඊදෘශඃ .
කථං ඝටේත වඃ විප්රාඃ වක්තුඃ වා මේ කඃ ආශ්රයඃ .. 22..

vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||

Verse 23

පඤ්චාත්මකේෂු භූතේෂු සමානේෂු ච වස්තුතඃ .
කඃ භවාන් ඉති වඃ ප්රශ්නඃ වාචාරම්භඃ හි අනර්ථකඃ .. 23..

pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||

Verse 24

මනසා වචසා දෘෂ්ට්යා ගෘහ්යතේ අන්යෛඃ අපි ඉන්ද්රියෛඃ .
අහං ඒව න මත්තඃ අන්යත් ඉති බුධ්යධ්වං අඤ්ජසා .. 24..

manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||

Verse 25

ගුණේෂු ආවිශතේ චේතඃ ගුණාඃ චේතසි ච ප්රජාඃ .
ජීවස්ය දේහඃ උභයං ගුණාඃ චේතඃ මත් ආත්මනඃ .. 25..

guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||

Verse 26

ගුණේෂු ච ආවිශත් චිත්තං අභීක්ෂ්ණං ගුණසේවයා .
ගුණාඃ ච චිත්තප්රභවාඃ මත් රූපඃ උභයං ත්යජේත් .. 26..

guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||

Verse 27

ජාග්රත් ස්වප්නඃ සුෂුප්තං ච ගුණතඃ බුද්ධිවෘත්තයඃ .
තාසාං විලක්ෂණඃ ජීවඃ සාක්ෂිත්වේන විනිශ්චිතඃ .. 27..

jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||

Verse 28

යඃ හි සංසෘතිබන්ධඃ අයං ආත්මනඃ ගුණවෘත්තිදඃ .
මයි තුර්යේ ස්ථිතඃ ජහ්යාත් ත්යාගඃ තත් ගුණචේතසාම් .. 28..

yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||

Verse 29

අහඞ්කාරකෘතං බන්ධං ආත්මනඃ අර්ථවිපර්යයම් .
විද්වාන් නිර්විද්ය සංසාරචින්තාං තුර්යේ ස්ථිතඃ ත්යජේත් .. 29..

ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||

Verse 30

යාවත් නානාර්ථධීඃ පුංසඃ න නිවර්තේත යුක්තිභිඃ .
ජාගර්ති අපි ස්වපන් අජ්ඤඃ ස්වප්නේ ජාගරණං යථා .. 30..

yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||

Verse 31

අසත්ත්වාත් ආත්මනඃ අන්යේෂාං භාවානාං තත් කෘතා භිදා .
ගතයඃ හේතවඃ ච අස්ය මෘෂා ස්වප්නදෘශඃ යථා .. 31..

asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||

Verse 32

යෝ ජාගරේ බහිඃ අනුක්ෂණධර්මිණඃ අර්ථාන්
භුඞ්ක්තේ සමස්තකරණෛඃ හෘදි තත් සදෘක්ෂාන් .
ස්වප්නේ සුෂුප්තඃ උපසංහරතේ සඃ ඒකඃ
ස්මෘති අන්වයාත් ත්රිගුණවෘත්තිදෘක් ඉන්ද්රිය ඊශඃ .. 32..

yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||

Verse 33

ඒවං විමෘශ්ය ගුණතඃ මනසඃ ත්ර්යවස්ථා
මත් මායයා මයි කෘතා ඉති නිශ්චිතාර්ථාඃ .
සඤ්ඡිද්ය හාර්දං අනුමානස්ත් උක්තිතීක්ෂ්ණ
ජ්ඤානාසිනා භජතඃ මා අඛිලසංශයාධිම් .. 33..

evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||

Verse 34

ඊක්ෂේත විභ්රමං ඉදං මනසඃ විලාසම්
දෘෂ්ටං විනෂ්ටං අතිලෝලං අලාතචක්රම් .
විජ්ඤානං ඒකං උරුධා ඉව විභාති මායා
ස්වප්නඃ ත්රිධා ගුණවිසර්ගකෘතඃ විකල්පඃ .. 34..

īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||

Verse 35

දෘෂ්ටිං තතඃ ප්රතිනිවර්ත්ය නිවෘත්තතෘෂ්ණඃ
තූෂ්ණීං භවේත් නිජසුඛ අනුභවඃ නිරීහඃ .
සන්දෘශ්යතේ ක්ව ච යදි ඉදං අවස්තුබුද්ධ්යා
ත්යක්තං භ්රමාය න භවේත් ස්මෘතිඃ ආනිපාතාත් .. 35..

dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||

Verse 36

දේහං ච නශ්වරං අවස්ථිතං උත්ථිතං වා
සිද්ධඃ න පශ්යති යතඃ අධ්යගමත්ස්වරූපම් .
දෛවාත් අපේතං උත දෛවශාත් උපේතම්
වාසඃ යථා පරිකෘතං මදිරාමදාන්ධඃ .. 36..

dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||

Verse 37

දේහඃ අපි දෛවවශගඃ ඛලු කර්ම යාවත්
ස්වාරම්භකං ප්රතිසමීක්ෂතඃ ඒව සාසුඃ .
තං අප්රපඤ්චං අධිරූඪසමාධියෝගඃ
ස්වාප්නං පුනඃ න භජතේ ප්රතිබුද්ධවස්තුඃ .. 37..

dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||

Verse 38

මයා ඒතත් උක්තං වඃ විප්රාඃ ගුහ්යං යත් සාඞ්ඛ්යයෝගයෝඃ .
ජානීතං ආගතං යජ්ඤං යුෂ්මත් ධර්මවිවක්ෂයා .. 38..

mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||

Verse 39

අහං යෝගස්ය සාඞ්ඛ්යස්ය සත්යස්යර්තස්ය තේජසඃ .
පරායණං ද්විජශ්රේෂ්ඨාඃ ශ්රියඃ කීර්තේඃ දමස්ය ච .. 39..

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||

Verse 40

මාං භජන්ති ගුණාඃ සර්වේ නිර්ගුණං නිරපේක්ෂකම් .
සුහෘදං ප්රියං ආත්මානං සාම්ය අසඞ්ග ආදයඃ ගුණාඃ .. 40..

māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||

ඉති මේ ඡින්නසන්දේහාඃ මුනයඃ සනක ආදයඃ .
සභාජයිත්වා පරයා භක්ත්යා අගෘණත සංස්තවෛඃ .. 41..

Verse 42

තෛඃ අහං පූජිතඃ සම්යක් සංස්තුතඃ පරම ඍෂිභිඃ .
ප්රත්යේයාය ස්වකං ධාම පශ්යතඃ පරමේෂ්ඨිනඃ .. 42..

taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
හංසගීතානිරූපණං නාම ත්රයෝදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 13..

අථ චතුර්දශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha caturdaśo'dhyāyaḥ |

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 1

වදන්ති කෘෂ්ණ ශ්රේයාංසි බහූනි බ්රහ්මවාදිනඃ .
තේෂාං විකල්පප්රාධාන්යං උත අහෝ ඒකමුඛ්යතා .. 1..

vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||

Verse 2

භවත් උදාහෘතඃ ස්වාමින් භක්තියෝගඃ අනපේක්ෂිතඃ .
නිරස්ය සර්වතඃ සඞ්ගං යේන ත්වයි ආවිශේත් මනඃ .. 2..

bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 3

කාලේන නෂ්ටා ප්රලයේ වාණීයං වේදසඤ්ජ්ඤිතා .
මයා ආදෞ බ්රහ්මණේ ප්රෝක්තා ධර්මඃ යස්යාං මදාත්මකඃ .. 3..

kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||

Verse 4

තේන ප්රෝක්තා ච පුත්රාය මනවේ පූර්වජාය සා .
තතඃ භෘගු ආදයඃ අගෘහ්ණන් සප්තබ්රහ්මමහර්ෂයඃ .. 4..

tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||

Verse 5

තේභ්යඃ පිතෘභ්යඃ තත් පුත්රාඃ දේවදානවගුහ්යකාඃ .
මනුෂ්යාඃ සිද්ධගන්ධර්වාඃ සවිද්යාධරචාරණාඃ .. 5..

tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||

Verse 6

කින්දේවාඃ කින්නරාඃ නාගාඃ රක්ෂඃ කිම්පුරුෂ ආදයඃ .
බහ්ව්යඃ තේෂාං ප්රකෘතයඃ රජඃසත්ත්වතමෝභුවඃ .. 6..

kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||

Verse 7

යාභිඃ භූතානි භිද්යන්තේ භූතානාං මතයඃ තථා .
යථාප්රකෘති සර්වේෂාං චිත්රාඃ වාචඃ ස්රවන්ති හි .. 7..

yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||

Verse 8

ඒවං ප්රකෘතිවෛචිත්ර්යාත් භිද්යන්තේ මතයඃ නෘණාම් .
පාරම්පර්යේණ කේෂාඤ්චිත් පාඛණ්ඩමතයඃ අපරේ .. 8..

evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||

Verse 9

මන්මායාමෝහිතධියඃ පුරුෂාඃ පුරුෂර්ෂභ .
ශ්රේයඃ වදන්ති අනේකාන්තං යථාකර්ම යථාරුචි .. 9..

manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||

Verse 10

ධර්මං ඒකේ යශඃ ච අන්යේ කාමං සත්යං දමං ශමම් .
අන්යේ වදන්ති ස්වාර්ථං වා ඓශ්වර්යං ත්යාගභෝජනම් .
කේචිත් යජ්ඤතපෝදානං ව්රතානි නියම අන්යමාන් .. 10..

dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||

Verse 13

ආදි අන්තවන්තඃ ඒව ඒෂාං ලෝකාඃ කර්මවිනිර්මිතාඃ .
දුඃඛ උදර්කාඃ තමෝනිෂ්ඨාඃ ක්ෂුද්ර ආනන්දාඃ ශුච අර්පිතාඃ ..
11..
මයි අර්පිත මනඃ සභ්ය නිරපේක්ෂස්ය සර්වතඃ .
මයා ආත්මනා සුඛං යත් තත් කුතඃ ස්යාත් විෂය ආත්මනාම් ..
12..
අකිඤ්චනස්ය දාන්තස්ය ශාන්තස්ය සමචේතසඃ .
මයා සන්තුෂ්ටමනසඃ සර්වාඃ සුඛමයාඃ දිශඃ .. 13..

ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||

Verse 14

න පාරමේෂ්ඨ්යං න මහේන්ද්රධිෂ්ණ්යම්
න සාර්වභෞමං න රසාධිපත්යම් .
න යෝගසිද්ධීඃ අපුනර්භවං වා
මයි අර්පිත ආත්මා ඉච්ඡති මත් විනා අන්යත් .. 14..

na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||

Verse 15

න තථා මේ ප්රියතමඃ ආත්මයෝනිඃ න ශඞ්කරඃ .
න ච සඞ්කර්ෂණඃ න ශ්රීඃ න ඒව ආත්මා ච යථා භවාන් .. 15..

na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||

Verse 16

නිරපේක්ෂං මුනිං ශාතං නිර්වෛරං සමදර්ශනම් .
අනුව්රජාමි අහං නිත්යං පූයේයේති අඞ්ඝ්රිරේණුභිඃ .. 16..

nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||

Verse 17

නිෂ්කිඤ්චනා මයි අනුරක්තචේතසඃ
ශාන්තාඃ මහාන්තඃ අඛිලජීවවත්සලාඃ .
කාමෛඃ අනාලබ්ධධියඃ ජුෂන්ති යත්
තත් නෛරපේක්ෂ්යං න විදුඃ සුඛං මම .. 17..

niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||

Verse 18

බාධ්යමානඃ අපි මද්භක්තඃ විෂයෛඃ අජිතේන්ද්රියඃ .
ප්රායඃ ප්රගල්භයා භක්ත්යා විෂයෛඃ න අභිභූයතේ .. 18..

bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||

Verse 19

යථා අග්නිඃ සුසමෘද්ධ අර්චිඃ කරෝති ඒධාංසි භස්මසාත් .
තථා මද්විෂයා භක්තිඃ උද්ධව ඒනාංසි කෘත්ස්නශඃ .. 19..

yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||

Verse 20

න සාධයති මාං යෝගඃ න සාඞ්ඛ්යං ධර්මඃ උද්ධව .
න ස්වාධ්යායඃ තපඃ ත්යාගඃ යථා භක්තිඃ මම ඌර්ජිතා .. 20..

na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||

Verse 21

භක්ත්යා අහං ඒකයා ග්රාහ්යඃ ශ්රද්ධයා ආත්මා ප්රියඃ සතාම් .
භක්තිඃ පුනාති මන්නිෂ්ඨා ශ්වපාකාන් අපි සම්භවාත් .. 21..

bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||

Verse 22

ධර්මඃ සත්යදයා උපේතඃ විද්යා වා තපසාන්විතා .
මද්භ්ක්ත්යාපේතං ආත්මානං න සම්යක් ප්රපුනාති හි .. 22..

dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||

Verse 23

කථං විනා රෝමහර්ෂං ද්රවතා චේතසා විනා .
විනානන්ද අශ්රුකලයා ශුධ්යේත් භක්ත්යා විනාශයඃ .. 23..

kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||

Verse 24

වාක් ගද්ගදා ද්රවතේ යස්ය චිත්තම්
රුදති අභීක්ෂ්ණං හසති ක්වචිත් ච .
විලජ්ජඃ උද්ගායති නෘත්යතේ ච
මද්භක්තියුක්තඃ භුවනං පුනාති .. 24..

vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||

Verse 25

යථා අග්නිනා හේම මලං ජහාති
ධ්මාතං පුනඃ ස්වං භජතේ ච රූපම් .
ආත්මා ච කර්මානුශයං විධූය
මද්භක්තියෝගේන භජති අථඃ මාම් .. 25..

yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||

Verse 26

යථා යථා ආත්මා පරිමෘජ්යතේ අසෞ
මත්පුණ්යගාථාශ්රවණ අභිධානෛඃ .
තථා තථා පශ්යති වස්තු සූක්ෂ්මම්
චක්ෂුඃ යථා ඒව අඤ්ජනසම්ප්රයුක්තම් .. 26..

yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||

Verse 27

විෂයාන් ධ්යායතඃ චිත්තං විෂයේෂු විෂජ්ජතේ .
මාං අනුස්මරතඃ චිත්තං මයි ඒව ප්රවිලීයතේ .. 27..

viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||

Verse 28

තස්මාත් අසත් අභිධ්යානං යථා ස්වප්නමනෝරථම් .
හිත්වා මයි සමාධත්ස්ව මනඃ මද්භාවභාවිතම් .. 28..

tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||

Verse 29

ස්ත්රීණාං ස්ත්රීසඞ්ගිනාං සඞ්ගං ත්යක්ත්වා දූරතඃ ආත්මවාන් .
ක්ෂේමේ විවික්තඃ ආසීනඃ චින්තයේත් මාං අතන්ද්රිතඃ .. 29..

strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||

Verse 30

න තථා අස්ය භවේත් ක්ලේශඃ බන්ධඃ ච අන්යප්රසඞ්ගතඃ .
යෝෂිත් සඞ්ගාත් යථා පුංසඃ යථා තත් සඞ්ගිසඞ්ගතඃ .. 30..

na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 31

යථා ත්වාං අරවින්දාක්ෂ යාදෘශං වා යදාත්මකම් .
ධ්යායේත් මුමුක්ෂුඃ ඒතත් මේ ධ්යානං මේ වක්තුං අර්හසි .. 31..

yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 32

සමඃ ආසනඃ ආසීනඃ සමකායඃ යථාසුඛම් .
හස්තෞ උත්සඞ්ගඃ ආධාය ස්වනාසාග්රකෘත ඊක්ෂණඃ .. 32..

samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||

Verse 33

ප්රාණස්ය ශෝධයේත් මාර්ගං පූරකුම්භකරේචකෛඃ .
විපර්යයේණ අපි ශනෛඃ අභ්යසේත් නිර්ජිතේන්ද්රියඃ .. 33..

prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||

Verse 34

හෘදි අවිච්ඡින්නං ඕඞ්කාරං ඝණ්ටානාදං බිසෝර්ණවත් .
ප්රාණේන උදීර්ය තත්ර අථ පුනඃ සංවේශයේත් ස්වරම් .. 34..

hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||

Verse 35

ඒවං ප්රණවසංයුක්තං ප්රාණං ඒව සමභ්යසේත් .
දශකෘත්වඃ ත්රිෂවණං මාසාත් අර්වාක් ජිත අනිලඃ ..35..

evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||

Verse 36

හෘත්පුණ්ඩරීකං අන්තස්ථං ඌර්ධ්වනාලං අධෝමුඛම් .
ධ්යාත්වා ඌර්ධ්වමුඛං උන්නිද්රං අෂ්ටපත්රං සකර්ණිකම් .. 36..

hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||

Verse 37

කර්ණිකායාං න්යසේත් සූර්යසෝමාග්නීන් උත්තරෝත්තරම් .
වහ්නිමධ්යේ ස්මරේත් රූපං මම ඒතත් ධ්යානමඞ්ගලම් .. 37..

karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||

Verse 38

සමං ප්රශාන්තං සුමුඛං දීර්ඝචාරුචතුර්භුජම් .
සුචාරුසුන්දරග්රීවං සුකපෝලං ශුචිස්මිතම් .. 38..

samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||

Verse 39

සමාන කර්ණ වින්යස්ත ස්ඵුරන් මකර කුණ්ඩලම් .
හේම අම්බරං ඝනශ්යාමං ශ්රීවත්ස ශ්රීනිකේතනම් .. 39..

samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||

Verse 40

ශඞ්ඛ චක්ර ගදා පද්ම වනමාලා විභූෂිතම් .
නූපුරෛඃ විලසත් පාදං කෞස්තුභ ප්රභයා යුතම් .. 40..

śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||

Verse 41

ද්යුමත් කිරීට කටක කටිසූත්ර අඞ්ගද අයුතම් .
සර්වාඞ්ග සුන්දරං හෘද්යං ප්රසාද සුමුඛ ඊක්ෂණම් .. 41..

dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||

Verse 42

සුකුමාරං අභිධ්යායේත් සර්වාඞ්ගේෂු මනඃ දධත් .
ඉන්ද්රියාණි ඉන්ද්රියේභ්යඃ මනසා ආකෘෂ්ය තත් මනඃ .
බුද්ධ්යා සාරථිනා ධීරඃ ප්රණයේත් මයි සර්වතඃ .. 42..

sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||

Verse 43

තත් සර්ව ව්යාපකං චිත්තං ආකෘෂ්ය ඒකත්ර ධාරයේත් .
න අන්යානි චින්තයේත් භූයඃ සුස්මිතං භාවයේත් මුඛම් .. 43..

tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||

Verse 44

තත්ර ලබ්ධපදං චිත්තං ආකෘෂ්ය ව්යෝම්නි ධාරයේත් .
තත් ච ත්යක්ත්වා මදාරෝහඃ න කිඤ්චිත් අපි චින්තයේත් .. 44..

tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||

Verse 45

ඒවං සමාහිතමතිඃ මාං ඒව ආත්මානං ආත්මනි .
විචෂ්ටේ මයි සර්වාත්මත් ජ්යෝතිඃ ජ්යෝතිෂි සංයුතම් .. 45..

evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||

Verse 46

ධ්යානේන ඉත්ථං සුතීව්රේණ යුඤ්ජතඃ යෝගිනඃ මනඃ .
සංයාස්යති ආශු නිර්වාණං ද්රව්ය ජ්ඤාන ක්රියා භ්රමඃ .. 46..

dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
භක්තිරහස්යාවධාරණයෝගෝ නාම චතුර්දශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 14..

අථ පඤ්චදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

ජිතේන්ද්රියස්ය යුක්තස්ය ජිතශ්වාසස්ය යෝගිනඃ
මයි ධාරයතඃ චේතඃ උපතිෂ්ඨන්ති සිද්ධයඃ .. 1..

jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 2

කයා ධාරණයා කාස්විත් කථංස්විත් සිද්ධිඃ අච්යුත .
කති වා සිද්ධයඃ බ්රූහි යෝගිනාං සිද්ධිදඃ භවාන් .. 2..

kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 3

සිද්ධයඃ අෂ්ටාදශ ප්රෝක්තා ධාරණායෝගපාරගෛඃ .
තාසාං අෂ්ටෞ මත් ප්රධානාඃ දශඃ ඒව ගුණහේතවඃ .. 3..

siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||

Verse 4

අණිමා මහිමා මූර්තේඃ ලඝිමා ප්රාප්තිඃ ඉන්ද්රියෛඃ .
ප්රාකාම්යං ශ්රුතදෘෂ්ටේෂු ශක්තිප්රේරණං ඊශිතා .. 4..

aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||

Verse 5

ගුණේෂු අසඞ්ගඃ වශිතා යත් කාමඃ තත් අවස්යති .
ඒතාඃ මේ සිද්ධයඃ සෞම්ය අෂ්ටෞ උත්පත්තිකාඃ මතාඃ .. 5..

guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||

Verse 6

අනූර්මිමත්ත්වං දේහේ අස්මින් දූරශ්රවණදර්ශනම් .
මනෝජවඃ කාමරූපං පරකායප්රවේශනම් .. 6..

anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||

Verse 7

ස්වච්ඡන්දමෘත්යුඃ දේවානාං සහක්රීඩානුදර්ශනම් .
යථාසඞ්කල්පසංසිද්ධිඃ ආජ්ඤාප්රතිහතා ගතිඃ .. 7..

svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||

Verse 8

ත්රිකාලජ්ඤත්වං අද්වන්ද්වං පරචිත්තාදි අභිජ්ඤතා .
අග්නි අර්ක අම්බු විෂ ආදීනාං ප්රතිෂ්ටම්භඃ අපරාජයඃ .. 8..

trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||

Verse 9

ඒතාඃ ච උද්දේශතඃ ප්රෝක්තා යෝගධාරණසිද්ධයඃ .
යයා ධාරණයා යා ස්යාත් යථා වා ස්යාත් නිබෝධ මේ .. 9..

etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||

Verse 10

භූතසූක්ෂ්ම ආත්මනි මයි තන්මාත්රං ධාරයේත් මනඃ .
අණිමානං අවාප්නෝති තන්මාත්ර උපාසකඃ මම .. 10..

bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||

Verse 11

මහති ආත්මන් මයි පරේ යථාසංස්ථං මනඃ දධත් .
මහිමානං අවාප්නෝති භූතානාං ච පෘථක් පෘථක් .. 11..

mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||

Verse 12

පරමාණුමයේ චිත්තං භූතානාං මයි රඤ්ජයන් .
කාලසූක්ෂ්මාත්මතාං යෝගී ලඝිමානං අවාප්නුයාත් .. 12..

paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||

Verse 13

ධාරයන් මයි අහන්තත්ත්වේ මනඃ වෛකාරිකේ අඛිලම් .
සර්වේන්ද්රියාණාං ආත්මත්වං ප්රාප්තිං ප්රාප්නෝති මන්මනාඃ .. 13..

dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||

Verse 14

මහති ආත්මනි යඃ සූත්රේ ධාරයේත් මයි මානසම් .
ප්රාකාම්යං පාරමේෂ්ඨ්යං මේ වින්දතේ අව්යක්තජන්මනඃ .. 14..

mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||

Verse 15

විෂ්ණෞ ත්ර්යධි ඊශ්වරේ චිත්තං ධාරයේත් කාලවිග්රහේ .
සඃ ඊශිත්වං අවාප්නෝති ක්ෂේත්රක්ෂේත්රජ්ඤචෝදනාම් .. 15..

viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||

Verse 16

නාරායණේ තුරීයාඛ්යේ භගවත් ශබ්දශබ්දිතේ .
මනඃ මයි ආදධත් යෝගී මත් ධර්මාඃ වහිතාං ඉයාත් .. 16..

nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||

Verse 17

නිර්ගුණේ බ්රහ්මණි මයි ධාරයන් විශදං මනඃ .
පරමානන්දං ආප්නෝති යත්ර කාමඃ අවසීයතේ .. 17..

nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||

Verse 18

ශ්වේතදීපපතෞ චිත්තං ශුද්ධේ ධර්මමයේ මයි .
ධාරයන් ශ්වේතතාං යාති ෂඩූර්මිරහිතඃ නරඃ .. 18..

śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||

Verse 19

මයි ආකාශ ආත්මනි ප්රාණේ මනසා ඝෝෂං උද්වහන් .
තත්ර උපලබ්ධා භූතානාං හංසඃ වාචඃ ශ්රුණෝති අසෞ .. 19..

mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||

Verse 20

චක්ෂුඃ ත්වෂ්ටරි සංයෝජ්ය ත්වෂ්ටාරං අපි චක්ෂුෂි .
මාං තත්ර මනසා ධ්යායන් විශ්වං පශ්යති සූක්ෂ්මදෘක් .. 20..

cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||

Verse 21

මනඃ මයි සුසංයෝජ්ය දේහං තදනු වායුනා .
මද්ධාරණ අනුභාවේන තත්ර ආත්මා යත්ර වෛ මනඃ .. 21..

manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||

Verse 22

යදා මනඃ උපාදාය යත් යත් රූපං බුභූෂති .
තත් තත් භවේත් මනෝරූපං මද්යෝගබලං ආශ්රයඃ .. 22..

yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||

Verse 23

පරකායං විශන් සිද්ධඃ ආත්මානං තත්ර භාවයේත් .
පිණ්ඩං හිත්වා විශේත් ප්රාණඃ වායුභූතඃ ෂඩඞ්ඝ්රිවත් .. 23..

parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||

Verse 24

පාර්ෂ්ණ්යා ආපීඩ්ය ගුදං ප්රාණං හෘත් උරඃ කණ්ඨ මූර්ධසු .
ආරෝප්ය බ්රහ්මරන්ධ්රේණ බ්රහ්ම නීත්වා උත්සෘජේත් තනුම් .. 24..

pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||

Verse 25

විහරිෂ්යන් සුරාක්රීඩේ මත්ස්ථං සත්ත්වං විභාවයේත් .
විමානේන උපතිෂ්ඨන්ති සත්ත්වවෘත්තීඃ සුරස්ත්රියඃ .. 25..

vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||

Verse 26

යථා සඞ්කල්පයේත් බුද්ධ්යා යදා වා මත්පරඃ පුමාන් .
මයි සත්යේ මනඃ යුඤ්ජන් තථා තත් සමුපාශ්නුතේ .. 26..

yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||

Verse 27

යඃ වෛ මද්භාවං ආපන්නඃ ඊශිතුඃ වශිතුඃ පුමාන් .
කුතශ්චිත් න විහන්යේත තස්ය ච ආජ්ඤා යථා මම .. 27..

yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||

Verse 28

මද්භක්ත්යා ශුද්ධසත්ත්වස්ය යෝගිනඃ ධාරණාවිදඃ .
තස්ය ත්රෛකාලිකී බුද්ධිඃ ජන්ම මෘත්යු උපබෘංහිතා .. 28..

madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||

Verse 29

අග්නි ආදිභිඃ න හන්යේත මුනේඃ යෝගං අයං වපුඃ .
මද්යෝගශ්රාන්තචිත්තස්ය යාදසාං උදකං යථා .. 29..

agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||

Verse 30

මද්විභූතිඃ අභිධ්යායන් ශ්රීවත්ස අස්ත්රබිභූෂිතාඃ .
ධ්වජාතපත්රව්යජනෛඃ සඃ භවේත් අපරාජිතඃ .. 30..

madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||

Verse 31

උපාසකස්ය මාං ඒවං යෝගධාරණයා මුනේඃ .
සිද්ධයඃ පූර්වකථිතාඃ උපතිෂ්ඨන්ති අශේෂතඃ .. 31..

upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||

Verse 32

ජිතේන්ද්රියස්ය දාන්තස්ය ජිතශ්වාස ආත්මනඃ මුනේඃ .
මද්ධාරණාං ධාරයතඃ කා සා සිද්ධිඃ සුදුර්ලභා .. 32..

jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||

Verse 33

අන්තරායාන් වදන්ති ඒතාඃ යුඤ්ජතඃ යෝගං උත්තමම් .
මයා සම්පද්යමානස්ය කාලක්ෂේපණහේතවඃ .. 33..

antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||

Verse 34

ජන්ම ඕෂධි තපෝ මන්ත්රෛඃ යාවතීඃ ඉහ සිද්ධයඃ .
යෝගේන ආප්නෝති තාඃ සර්වාඃ න අන්යෛඃ යෝගගතිං ව්රජේත් .. 34..

janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||

Verse 35

සර්වාසාං අපි සිද්ධීනාං හේතුඃ පතිඃ අහං ප්රභුඃ .
අහං යෝගස්ය සාඞ්ඛ්යස්ය ධර්මස්ය බ්රහ්මවාදිනාම් .. 35..

sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||

Verse 36

අහං ආත්මා අන්තරඃ බාහ්යඃ අනාවෘතඃ සර්වදේහිනාම් .
යථා භූතානි භූතේෂු බහිඃ අන්තඃ ස්වයං තථා .. 36..

ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
සිද්ධනිරූපණයෝගෝ නාම පඤ්චදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 15..

අථ ෂෝඩශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 1

ත්වං බ්රහ්ම පරමං සාක්ෂාත් අනාදි අනන්තං අපාවෘතම් .
සර්වේෂාං අපි භාවානාං ත්රාණස්ථිති අප්යය උද්භවඃ .. 1..

tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||

Verse 2

උච්චාවචේෂු භූතේෂු දුර්ජ්ඤේයං අකෘත ආත්මභිඃ .
උපාසතේ ත්වාං භගවන් යාථාතථ්යේන බ්රාහ්මණාඃ .. 2..

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||

Verse 3

යේෂු යේෂු ච භාවේෂු භක්ත්යා ත්වාං පරමර්ෂයඃ .
උපාසීනාඃ ප්රපද්යන්තේ සංසිද්ධිං තත් වදස්ව මේ .. 3..

yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||

Verse 4

ගූඪඃ චරසි භූතාත්මා භූතානාං භූතභාවන .
න ත්වාං පශ්යන්ති භූතානි පශ්යන්තං මෝහිතානි තේ .. 4..

gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||

Verse 5

යාඃ කාඃ ච භූමෞ දිවි වෛ රසායාම්
විභූතයඃ දික්ෂු මහාවිභූතේ .
තාඃ මහ්යං ආඛ්යාහි අනුභාවිතාඃ තේ
නමාමි තේ තීර්ථ පද අඞ්ඝ්රිපද්මම් .. 5..

yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 6

ඒවං ඒතත් අහං පෘෂ්ටඃ ප්රශ්නං ප්රශ්නවිදාං වර .
යුයුත්සුනා විනශනේ සපත්නෛඃ අර්ජුනේන වෛ .. 6..

evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||

Verse 7

ජ්ඤාත්වා ජ්ඤාතිවධං ගර්හ්යං අධර්මං රාජ්යහේතුකම් .
තතඃ නිවෘත්තඃ හන්තා අහං හතඃ අයං ඉති ලෞකිකඃ .. 7..

jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||

Verse 8

සඃ තදා පුරුෂව්යාඝ්රඃ යුක්ත්යා මේ ප්රතිබෝධිතඃ .
අභ්යභාෂත මාං ඒවං යථා ත්වං රණමූර්ධනි .. 8..

saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||

Verse 9

අහං ආත්මා උද්ධව ආමීෂාං භූතානාං සුහෘත් ඊශ්වරඃ .
අහං සර්වාණි භූතානි තේෂාං ස්ථිති උද්භව අප්යයඃ .. 9..

ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||

Verse 10

අහං ගතිඃ ගතිමතාං කාලඃ කලයතාං අහම් .
ගුණානාං ච අපි අහං සාම්යං ගුණින්යා උත්පත්තිකඃ ගුණඃ .. 10..

ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||

Verse 11

ගුණිනාං අපි අහං සූත්රං මහතාං ච මහාන් අහම් .
සූක්ෂ්මාණාං අපි අහං ජීවඃ දුර්ජයානාං අහං මනඃ .. 11..

guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||

Verse 12

හිරණ්යගර්භඃ වේදානාං මන්ත්රාණාං ප්රණවඃ ත්රිවෘත් .
අක්ෂරාණාං අකාරඃ අස්මි පදානි ඡන්දසාං අහම් .. 12..

hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||

Verse 13

ඉන්ද්රඃ අහං සර්වදේවානාං වසූනාමස්මි හව්යවාට් .
ආදිත්යානාං අහං විෂ්ණූ රුද්රාණාං නීලලෝහිතඃ .. 13..

indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||

Verse 14

බ්රහ්මර්ෂීණාං භෘගුඃ අහං රාජර්ෂීණාං අහං මනුඃ .
දේවර්ෂිණාං නාරදඃ අහං හවිර්ධානි අස්මි ධේනුෂු .. 14..

brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||

Verse 15

සිද්ධේශ්වරාණාං කපිලඃ සුපර්ණඃ අහං පතත්රිණාම් .
ප්රජාපතීනාං දක්ෂඃ අහං පිතෲණාං අහං අර්යමා .. 15..

siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||

Verse 16

මාං විද්ධි උද්ධව දෛත්යානාං ප්රහ්ලාදං අසුරේශ්වරම් .
සෝමං නක්ෂත්ර ඕෂධීනාං ධනේශං යක්ෂරක්ෂසාම් .. 16..

māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||

Verse 17

ඓරාවතං ගජේන්ද්රාණාං යාදසාං වරුණං ප්රභුම් .
තපතාං ද්යුමතාං සූර්යං මනුෂ්යාණාං ච භූපතිම් .. 17..

airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||

Verse 18

උච්චෛඃශ්රවාඃ තුරඞ්ගාණාං ධාතූනාං අස්මි කාඤ්චනම් .
යමඃ සංයමතාං ච අහං සර්පාණාං අස්මි වාසුකිඃ .. 18..

uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||

Verse 19

නාගේන්ද්රාණාං අනන්තඃ අහං මෘගේන්ද්රඃ ශ‍ඍඞ්ගිදංෂ්ට්රිණාම් .
ආශ්රමාණාං අහං තුර්යඃ වර්ණානාං ප්රථමඃ අනඝ .. 19..

nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||

Verse 20

තීර්ථානාං ස්රෝතසාං ගඞ්ගා සමුද්රඃ සරසාං අහම් .
ආයුධානාං ධනුඃ අහං ත්රිපුරඝ්නඃ ධනුෂ්මතාම් .. 20..

tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||

Verse 21

ධිෂ්ණ්යානාං අස්මි අහං මේරුඃ ගහනානාං හිමාලයඃ .
වනස්පතීනාං අශ්වත්ථඃ ඕෂධීනාං අහං යවඃ .. 21..

dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||

Verse 22

පුරෝධසාං වසිෂ්ඨඃ අහං බ්රහ්මිෂ්ඨානාං බෘහස්පතිඃ .
ස්කන්දඃ අහං සර්වසේනාන්යාං අග්රණ්යාං භගවාන් අජඃ .. 22..

purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||

Verse 23

යජ්ඤානාං බ්රහ්මයජ්ඤඃ අහං ව්රතානාං අවිහිංසනම් .
වායු අග්නි අර්ක අම්බු වාක් ආත්මා ශුචීනාං අපි අහං ශුචිඃ .. 23..

yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||

Verse 24

යෝගානාං ආත්මසංරෝධඃ මන්ත්රඃ අස්මි විජිගීෂතාම් .
ආන්වීක්ෂිකී කෞශලානාං විකල්පඃ ඛ්යාතිවාදිනාම් .. 24..

yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||

Verse 25

ස්ත්රීණාං තු ශතරූපා අහං පුංසාං ස්වායම්භුවඃ මනුඃ .
නාරායණඃ මුනීනාං ච කුමාරඃ බ්රහ්මචාරිණාම් .. 25..

strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||

Verse 26

ධර්මාණාං අස්මි සන්න්යාසඃ ක්ෂේමාණාං අබහිඃ මතිඃ .
ගුහ්යානාං සූනෘතං මෞනං මිථුනානාං අජඃ තු අහම් .. 26..

dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||

Verse 27

සංවත්සරඃ අස්මි අනිමිෂාං ඍතූනාං මධුමාධවෞ .
මාසානාං මාර්ගශීර්ෂඃ අහං නක්ෂත්රාණාං තථා අභිජිත් .. 27..

saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||

Verse 28

අහං යුගානාං ච කෘතං ධීරාණාං දේවලඃ අසිතඃ .
ද්වෛපායනඃ අස්මි ව්යාසානාං කවීනාං කාව්යඃ ආත්මවාන් .. 28..

ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||

Verse 29

වාසුදේවඃ භගවතාං ත්වං භාගවතේෂු අහම් .
කිම්පුරුෂාණාං හනුමාන් විද්යාඝ්රාණාං සුදර්ශනඃ .. 29..

vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||

Verse 31

රත්නානාං පද්මරාගඃ අස්මි පද්මකෝශඃ සුපේශසාම් .
කුශඃ අස්මි දර්භජාතීනාං ගව්යං ආජ්යං හවිෂ්ෂු අහම් ..
30..
ව්යවසායිනාං අහං ලක්ෂ්මීඃ කිතවානාං ඡලග්රහඃ .
තිතික්ෂා අස්මි තිතික්ෂණාං සත්ත්වං සත්ත්වවතාං අහම් .. 31..

ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||

Verse 32

ඕජඃ සහෝබලවතාං කර්ම අහං විද්ධි සාත්ත්වතාම් .
සාත්ත්වතාං නවමූර්තීනාං ආදිමූර්තිඃ අහං පරා .. 32..

ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||

Verse 33

විශ්වාවසුඃ පූර්වචිත්තිඃ ගන්ධර්ව අප්සරසාං අහම් .
භූධරාණාං අහං ස්ථෛර්යං ගන්ධමාත්රං අහං භුවඃ .. 33..

viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||

Verse 34

අපාං රසඃ ච පරමඃ තේජිෂ්ඨානාං විභාවසුඃ .
ප්රභා සූර්ය ඉන්දු තාරාණාං ශබ්දඃ අහං නභසඃ පරඃ .. 34..

apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||

Verse 35

බ්රහ්මණ්යානාං බලිඃ අහං විරාණාං අහං අර්ජුනඃ .
භූතානාං ස්ථිතිඃ උත්පත්තිඃ අහං වෛ ප්රතිසඞ්ක්රමඃ .. 35..

brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||

Verse 36

ගති උක්ති උත්සර්ග උපාදානං ආනන්ද ස්පර්ශ ලක්ෂණම් .
ආස්වාද ශ්රුති අවඝ්රාණං අහං සර්වේන්ද්රිය ඉන්ද්රියම් .. 36..

gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||

Verse 37

පෘථිවී වායුඃ ආකාශඃ ආපඃ ජ්යෝතිඃ අහං මහාන් .
විකාරඃ පුරුෂඃ අව්යක්තං රජඃ සත්ත්වං තමඃ පරම් .
අහං ඒතත් ප්රසඞ්ඛ්යානං ජ්ඤානං සත්ත්වවිනිශ්චයඃ .. 37..

pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||

Verse 38

මයා ඊශ්වරේණ ජීවේන ගුණේන ගුණිනා විනා .
සර්වාත්මනා අපි සර්වේණ න භාවඃ විද්යතේ ක්වචිත් .. 38..

mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||

Verse 39

සඞ්ඛ්යානං පරමාණූනාං කාලේන ක්රියතේ මයා .
න තථා මේ විභූතීනාං සෘජතඃ අණ්ඩානි කෝටිශඃ .. 39..

saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||

Verse 40

තේජඃ ශ්රීඃ කීර්තිඃ ඓශ්වර්යං හ්රීඃ ත්යාගඃ සෞභගං භගඃ .
වීර්යං තිතික්ෂා විජ්ඤානං යත්ර යත්ර ස මේ අංශකඃ .. 40..

tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||

Verse 41

ඒතාඃ තේ කීර්තිතාඃ සර්වාඃ සඞ්ක්ෂේපේණ විභූතයඃ .
මනෝවිකාරාඃ ඒව ඒතේ යථා වාචා අභිධීයතේ .. 41..

etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||

Verse 42

වාචං යච්ඡ මනඃ යච්ඡ ප්රාණානි යච්ඡ ඉන්ද්රියාණි ච .
ආත්මානං ආත්මනා යච්ඡ න භූයඃ කල්පසේ අධ්වනේ .. 42..

vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||

Verse 43

යඃ වෛ වාක් මනසි සම්යක් අසංයච්ඡන් ධියා යතිඃ .
තස්ය ව්රතං තපඃ දානං ස්රවත්යාමඝටාම්බුවත් .. 43..

yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||

Verse 44

තස්මාත් මනඃ වචඃ ප්රාණාන් නියච්ඡේත් මත් පරායණඃ .
මත් භක්ති යුක්තයා බුද්ධ්යා තතඃ පරිසමාප්යතේ .. 44..

tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
විභූතියෝගෝ නාම ෂෝඩශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 16..

අථ සප්තදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha saptadaśo'dhyāyaḥ |

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 1

යඃ ත්වයා අභිතඃ පූර්වං ධර්මඃ ත්වත් භක්තිලක්ෂණඃ .
වර්ණාශ්රම ආචාරවතාං සර්වේෂාං ද්විපදාං අපි .. 1..

yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||

Verse 2

යථා අනුෂ්ඨීයමානේන ත්වයි භක්තිඃ නෘණාං භවේත් .
ස්වධර්මේණ අරවින්දාක්ෂ තත් සමාඛ්යාතුං අර්හසි .. 2..

yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||

Verse 3

පුරා කිල මහාබාහෝ ධර්මං පරමකං ප්රභෝ .
යත් තේන හංසරූපේණ බ්රහ්මණේ අභ්යාත්ථ මාධව .. 3..

purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||

Verse 4

සඃ ඉදානීං සුමහතා කාලේන අමිත්රකර්ශන .
න ප්රායඃ භවිතා මර්ත්යලෝකේ ප්රාක් අනුශාසිතඃ .. 4..

saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||

Verse 5

වක්තා කර්තා අවිතා න අන්යඃ ධර්මස්ය අච්යුත තේ භුවි .
සභායාං අපි වෛරිඤ්ච්යාං යත්ර මූර්තිධරාඃ කලාඃ .. 5..

vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||

Verse 6

කර්ත්රා අවිත්රා ප්රවක්ත්රා ච භවතා මධුසූදන .
ත්යක්තේ මහීතලේ දේව විනෂ්ටං කඃ ප්රවක්ෂ්යති .. 6..

kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||

Verse 7

තත්ත්වං නඃ සර්වධර්මජ්ඤ ධර්මඃ ත්වත් භක්තිලක්ෂණඃ .
යථා යස්ය විධීයේත තථා වර්ණය මේ ප්රභෝ .. 7..

tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||

ශ්රීශුකඃ උවාච .

Verse 8

ඉත්ථං ස්වභෘත්යමුඛ්යේන පෘෂ්ටඃ සඃ භගවාන් හරිඃ .
ප්රීතඃ ක්ෂේමාය මර්ත්යානාං ධර්මාන් ආහ සනාතනාන් .. 8..

itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 9

ධර්ම්යඃ ඒෂ තව ප්රශ්නඃ නෛඃශ්රේයසකරඃ නෘණාම් .
වර්ණාශ්රම ආචාරවතාං තං උද්ධව නිබෝධ මේ .. 9..

dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||

Verse 10

ආදෞ කෘතයුගේ වර්ණඃ නෘණාං හංසඃ ඉති ස්මෘතඃ .
කෘතකෘත්යාඃ ප්රජාඃ ජාත්යාඃ තස්මාත් කෘතයුගං විදුඃ .. 10..

ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||

Verse 11

වේදඃ ප්රණවඃ ඒව අග්රේ ධර්මඃ අහං වෘෂරූපධෘක් .
උපාසතේ තපෝනිෂ්ඨාං හංසං මාං මුක්තකිල්බිෂාඃ .. 11..

vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||

Verse 12

ත්රේතාමුඛේ මහාභාග ප්රාණාත් මේ හෘදයාත් ත්රයී .
විද්යා ප්රාදුඃ අභූත් තස්යාඃ අහං ආසං ත්රිවෘන්මඛඃ .. 12..

tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||

Verse 13

විප්ර ක්ෂත්රිය විට් ශූද්රාඃ මුඛ බාහු උරු පාදජාඃ .
වෛරාජාත් පුරුෂාත් ජාතාඃ යඃ ආත්මාචාරලක්ෂණාඃ .. 13..

vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||

Verse 14

ගෘහාශ්රමඃ ජඝනතඃ බ්රහ්මචර්යං හෘදඃ මම .
වක්ෂඃස්ථානාත් වනේ වාසඃ න්යාසඃ ශීර්ෂණි සංස්ථිතඃ .. 14..

gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||

Verse 15

වර්ණානාං ආශ්රමාණාං ච ජන්මභූමි අනුසාරිණීඃ .
ආසන් ප්රකෘතයඃ නෲණාං නීචෛඃ නීච උත්තම උත්තමාඃ .. 15..

varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||

Verse 16

ශමඃ දමඃ තපඃ ශෞචං සන්තෝෂඃ ක්ෂාන්තිඃ ආර්ජවම් .
මද්භක්තිඃ ච දයා සත්යං බ්රහ්මප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ .. 16..

śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||

Verse 18

තේජඃ බලං ධෘතිඃ ශෞර්යං තිතික්ෂා ඖදාර්යං උද්යමඃ .
ස්ථෛර්යං බ්රහ්මණි අත ඓශ්වර්යං ක්ෂත්රප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ ..
17..
ආස්තික්යං දානනිෂ්ඨා ච අදම්භඃ බ්රහ්මසේවනම් .
අතුෂ්ටිඃ අර්ථ උපචයෛඃ වෛශ්යප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ .. 18..

tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||

Verse 19

ශුශ්රූෂණං ද්විජගවාං දේවානාං ච අපි අමායයා .
තත්ර ලබ්ධේන සන්තෝෂඃ ශූද්රප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ .. 19..

śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||

Verse 20

අශෞචං අනෘතං ස්තේයං නාස්තික්යං ශුෂ්කවිග්රහඃ .
කාමඃ ක්රෝධඃ ච තර්ෂඃ ච ස්වභාවඃ අන්තේවසායිනාම් .. 20..

aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||

Verse 21

අහිංසා සත්යං අස්තේයං අකාමක්රෝධලෝභතා .
භූතප්රියහිතේහා ච ධර්මඃ අයං සාර්වවර්ණිකඃ .. 21..

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||

Verse 22

ද්විතීයං ප්රාප්ය අනුපූර්ව්යාත් ජන්ම උපනයනං ද්විජඃ .
වසන් ගුරුකුලේ දාන්තඃ බ්රහ්ම අධීයීත ච ආහුතඃ .. 22..

dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||

Verse 23

මේඛලා අජින දණ්ඩ අක්ෂ බ්රහ්මසූත්ර කමණ්ඩලූන් .
ජටිලඃ අධෞතදද්වාසඃ අරක්තපීඨඃ කුශාන් දධත් .. 23..

mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||

Verse 24

ස්නාන භෝජන හෝමේෂු ජප උච්චාරේ ච වාග්යතඃ .
න ච්ඡින්ද්යාත් නඛ රෝමාණි කක්ෂ උපස්ථගතානි අපි .. 24..

snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||

Verse 25

රේතඃ න අවරිකේත් ජාතු බ්රහ්මව්රතධරඃ ස්වයම් .
අවකීර්ණේ අවගාහ්ය අප්සු යතාසුඃ ත්රිපදීං ජපේත් .. 25..

retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||

Verse 26

අග්නි අර්ක ආචාර්ය ගෝ විප්ර ගුරු වෘද්ධ සුරාන් ශුචිඃ .
සමාහිතඃ උපාසීත සන්ධ්යේ ච යතවාක් ජපන් .. 26..

agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||

Verse 27

ආචාර්යං මාං විජානීයාත් න අවමන්යේත කර්හිචිත් .
න මර්ත්යබුද්ධි ආසූයේත සර්වදේවමයඃ ගුරුඃ .. 27..

ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||

Verse 28

සායං ප්රාතඃ උපානීය භෛක්ෂ්යං තස්මෛ නිවේදයේත් .
යත් ච අන්යත් අපි අනුජ්ඤාතං උපයුඤ්ජීත සංයතඃ .. 28..

sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||

Verse 29

ශුශ්රූෂමාණඃ ආචාර්යං සදා උපාසීත නීචවත් .
යාන ශය්යා ආසන ස්ථානෛඃ න අතිදූරේ කෘතාඤ්ජලිඃ .. 29..

śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||

Verse 30

ඒවංවෘත්තඃ ගුරුකුලේ වසේත් භෝගවිවර්ජිතඃ .
විද්යා සමාප්යතේ යාවත් බිභ්රත් ව්රතං අඛණ්ඩිතම් .. 30..

evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||

Verse 31

යදි අසෞ ඡන්දසාං ලෝකං ආරෝක්ෂ්යන් බ්රහ්මවිෂ්ටපම් .
ගුරවේ වින්යසේත් දේහං ස්වාධ්යායාර්ථං වෘහත් ව්රතඃ .. 31..

yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||

Verse 32

අග්නෞ ගුරෞ ආත්මනි ච සර්වභූතේෂු මාං පරම් .
අපෘථක් ධීඃ උපාසීත බ්රහ්මවර්චස්වී අකල්මෂඃ .. 32..

agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||

Verse 33

ස්ත්රීණාං නිරීක්ෂණ ස්පර්ශ සංලාප ක්ෂ්වේලන ආදිකම් .
ප්රාණිනඃ මිථුනීභූතාන් අගෘහස්ථඃ අග්රතඃ ත්යජේත් .. 33..

strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||

Verse 35

ශෞචං ආචමනං ස්නානං සන්ධ්යා උපාසනං ආර්ජවම් .
තීර්ථසේවා ජපඃ අස්පෘශ්ය අභක්ෂ්ය අසම්භාෂ්ය වර්ජනම් ..
34..
සර්ව ආශ්රම ප්රයුක්තඃ අයං නියමඃ කුලනන්දන.
මද්භාවඃ සර්බභූතේෂු මනෝවාක්කාය සංයමඃ .. 35..

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||

Verse 36

ඒවං බෘහත් ව්රතධරඃ බ්රාහ්මණඃ අග්නිඃ ඉව ජ්වලන් .
මද්භක්තඃ තීව්රතපසා දග්ධකර්ම ආශයඃ අමලඃ .. 36..

evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||

Verse 37

අථ අනන්තරං ආවේක්ෂ්යන් යථා ජිජ්ඤාසිත ආගමඃ .
ගුරවේ දක්ෂිණාං දත්ත්වා ස්නායත් ගුරු අනුමෝදිතඃ .. 37..

atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||

Verse 38

ගෘහං වනං වා උපවිශේත් ප්රව්රජේත් වා ද්විජ උත්තමඃ .
ආශ්රමාත් ආශ්රමං ගච්ඡේත් න අන්යථා මත්පරඃ චරේත් .. 38..

gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||

Verse 39

ගෘහාර්ථී සදෘශීං භාර්යාං උද්වහේත් අජුගුප්සිතාම් .
යවීයසීං තු වයසා යාං සවර්ණාං අනුක්රමාත් .. 39..

gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||

Verse 40

ඉජ්ය අධ්යයන දානානි සර්වේෂාං ච ද්විජන්මනාම් .
ප්රතිග්රහඃ අධ්යාපනං ච බ්රාහ්මණස්ය ඒව යාජනම් .. 40..

ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||

Verse 41

ප්රතිග්රහං මන්යමානඃ තපඃ තේජෝයශෝනුදම් .
අන්යාභ්යාං ඒව ජීවේත ශිලෛඃ වා දෝෂදෘක් තයෝඃ .. 41..

pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||

Verse 42

බ්රාහ්මණස්ය හි දේහඃ අයං ක්ෂුද්රකාමාය න ඉෂ්යතේ .
කෘච්ඡ්රාය තපසේ ච ඉහ ප්රේත්ය අනන්තසුඛාය ච .. 42..

brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||

Verse 43

ශිලෝඤ්ඡවෘත්ත්යා පරිතුෂ්ටචිත්තඃ
ධර්මං මහාන්තං විරජං ජුෂාණඃ .
මයි අර්පිතාත්මා ගෘහඃ ඒව තිෂ්ඨන්
න අතිප්රසක්තඃ සමුපෛති ශාන්තිම් .. 43..

śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||

Verse 44

සමුද්ධරන්ති යේ විප්රං සීදන්තං මත්පරායණම් .
තාන් උද්ධරිෂ්යේ න චිරාත් ආපද්භ්යඃ නෞඃ ඉව අර්ණවාත් .. 44..

samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||

Verse 45

සර්වාඃ සමුද්ධරේත් රාජා පිතා ඉව ව්යසනාත් ප්රජාඃ .
ආත්මානං ආත්මනා ධීරඃ යථා ගජපතිඃ ගජාන් .. 45..

sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||

Verse 46

ඒවංවිධඃ නරපතිඃ විමානේන අර්කවචසා .
විධූය ඉහ අශුභං කෘත්ස්නං ඉන්ද්රේණ සහ මෝදතේ .. 46..

evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||

Verse 47

සීදන් විප්රඃ වණික් වෘත්ත්යා පණ්යෛඃ ඒව ආපදං තරේත් .
ඛඩ්ගේන වා ආපදාක්රාන්තඃ න ශ්වවෘත්ත්යා කථඤ්චන .. 47..

sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||

Verse 48

වෛශ්යවෘත්ත්යා තු රාජන් යඃ ජීවේත් මෘගයයා ආපදි .
චරේත් වා විප්රරූපේණ න ශ්වවෘත්ත්යා කථඤ්චන .. 48..

vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||

Verse 49

ශූද්රවෘත්තිං භජේත් වෛශ්යඃ ශූද්රඃ කාරුකටප්රියාම් .
කෘච්ඡ්රාත් මුක්තඃ න ගර්හ්යේණ වෘත්තිං ලිප්සේත කර්මණා .. 49..

śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||

Verse 50

වේද අධ්යාය ස්වධා ස්වාහා බලි අන්න ආද්යෛඃ යථා උදයම් .
දේවර්ෂි පිතෘභූතානි මද්රූපාණි අන්වහං යජේත් .. 50..

veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||

Verse 51

යදෘච්ඡයා උපපන්නේන ශුක්ලේන උපාර්ජිතේන වා .
ධනේන අපීඩයන් භෘත්යාන් න්යායේන ඒව ආහරේත් ක්රතූන් .. 51..

yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||

Verse 52

කුටුම්බේෂු න සජ්ජේත න ප්රමාද්යේත් කුටුම්බි අපි .
විපශ්චිත් නශ්වරං පශ්යේත් අදෘෂ්ටං අපි දෘෂ්ටවත් .. 52..

kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||

Verse 53

පුත්ර දාරා ආප්ත බන්ධූනාං සඞ්ගමඃ පාන්ථසඞ්ගමඃ .
අනුදේහං වියන්ති ඒතේ ස්වප්නඃ නිද්රානුගඃ යථා .. 53..

putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||

Verse 54

ඉත්ථං පරිමෘශන් මුක්තඃ ගෘහේෂු අතිථිවත් වසන් .
න ගෘහෛඃ අනුබධ්යේත නිර්මමඃ නිරහඞ්කෘතඃ .. 54..

itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||

Verse 55

කර්මභිඃ ගෘහං ඒධීයෛඃ ඉෂ්ට්වා මාං ඒව භක්තිමාන් .
තිෂ්ඨේත් වනං වා උපවිශේත් ප්රජාවාන් වා පරිව්රජේත් .. 55..

karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||

Verse 56

යඃ තු ආසක්තං අතිඃ ගේහේ පුත්ර විත්තෛෂණ ආතුරඃ .
ස්ත්රෛණඃ කෘපණධීඃ මූඪඃ මම අහං ඉති බධ්යතේ .. 56..

yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||

Verse 57

අහෝ මේ පිතරෞ වෘද්ධෞ භාර්යා බාලාත්මජා ආත්මජාඃ .
අනාථාඃ මාං ඍතේ දීනාඃ කථං ජීවන්ති දුඃඛිතාඃ .. 57..

aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||

Verse 58

ඒවං ගෘහ ආශය ආක්ෂිප්ත හෘදයඃ මූඪධීඃ අයම් .
අතෘප්තඃ තාන් අනුධ්යායන් මෘතඃ අන්ධං විශතේ තමඃ .. 58..

evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
බ්රහ්මචර්යගෘහස්ථකර්මධර්මනිරූපණේ සප්තදශෝ(අ)ධ්යායඃ ..

17..
අථ අෂ්ටාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

වනං විවික්ෂුඃ පුත්රේෂු භාර්යාං න්යස්ය සහ ඒව වා .
වනඃ ඒව වසේත් ශාන්තඃ තෘතීයං භාගං ආයුෂඃ .. 1..

vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||

Verse 2

කන්දමූලඵලෛඃ වන්යෛඃ මේධ්යෛඃ වෘත්තිං ප්රකල්පයේත් .
වසීත වල්කලං වාසඃ තෘණපර්ණ අජිනානි ච .. 2..

kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||

Verse 3

කේශරෝමනඛශ්මශ්රුමලානි බිභෘයාත් අතඃ .
න ධාවේත් අප්සු මජ්ජේත ත්රිකාලං ස්ථණ්ඩිලේශයඃ .. 3..

keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||

Verse 4

ග්රීෂ්මේ තප්යේත පඤ්චාග්නීන් වර්ෂාස්වාසාරෂාඩ් ජලේ .
ආකණ්ඨමග්නඃ ශිශිරඃ ඒවංවෘත්තඃ තපශ්චරේත් .. 4..

grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||

Verse 5

අග්නිපක්වං සමශ්නීයාත් කාලපක්වං අථ අපි වා .
උලූඛල අශ්මකුට්ටඃ වා දන්ත උලූඛලඃ ඒව වා .. 5..

agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||

Verse 6

ස්වයං සඤ්චිනුයාත් සර්වං ආත්මනඃ වෘත්තිකාරණම් .
දේශකාලබල අභිජ්ඤඃ න ආදදීත අන්යදා ආහෘතම් .. 6..

svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||

Verse 7

වන්යෛඃ චරුපුරෝඩාශෛඃ නිර්වපේත් කාලචෝදිතාන් .
න තු ශ්රෞතේන පශුනා මාං යජේත වනාශ්රමී .. 7..

vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||

Verse 8

අග්නිහෝත්රං ච දර්ශඃ ච පූර්ණමාසඃ ච පූර්වවත් .
චාතුර්මාස්යානි ච මුනේඃ ආම්නාතානි ච නෛගමෛඃ .. 8..

agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||

Verse 9

ඒවං චීර්ණේන තපසා මුනිඃ ධමනිසන්තතඃ .
මාං තපෝමයං ආරාධ්ය ඍෂිලෝකාත් උපෛති මාම් .. 9..

evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||

Verse 10

යඃ තු ඒතත් කෘච්ඡ්රතඃ චීර්ණං තපඃ නිඃශ්රේයසං මහත් .
කාමාය අල්පීයසේ යුඤ්ජ්යාත් වාලිශඃ කඃ අපරඃ තතඃ .. 10..

yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||

Verse 11

යදා අසෞ නියමේ අකල්පඃ ජරයා ජාතවේපථුඃ .
ආත්මනි අග්නීන් සමාරෝප්ය මච්චිත්තඃ අග්නිං සමාවිශේත් .. 11..

yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||

Verse 12

යදා කර්මවිපාකේෂු ලෝකේෂු නිරය ආත්මසු .
විරාගඃ ජායතේ සම්යක් න්යස්ත අග්නිඃ ප්රව්රජේත් තතඃ .. 12..

yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||

Verse 13

ඉෂ්ට්වා යථා උපදේශං මාං දත්ත්වා සර්වස්වං ඍත්විජේ .
අග්නීන් ස්වප්රාණඃ ආවේශ්ය නිරපේක්ෂඃ පරිව්රජේත් .. 13..

iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||

Verse 14

විප්රස්ය වෛ සන්න්යසතඃ දේවාඃ දාරාදිරූපිණඃ .
විඝ්නාන් කුර්වන්ති අයං හි අස්මාන් ආක්රම්ය සමියාත් පරම් .. 14..

viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||

Verse 15

බිභෘයාත් චේත් මුනිඃ වාසඃ කෞපීන ආච්ඡාදනං පරම් .
ත්යක්තං න දණ්ඩපාත්රාභ්යාං අන්යත් කිඤ්චිත් අනාපදි .. 15..

bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||

Verse 16

දෘෂ්ටිපූතං න්යසේත් පාදං වස්ත්රපූතං පිබේත් ජලම් .
සත්යපූතාං වදේත් වාචං මනඃපූතං සමාචරේත් .. 16..

dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||

Verse 17

මෞන අනීහා අනිල ආයාමාඃ දණ්ඩාඃ වාක් දේහ චේතසාම් .
නහි ඒතේ යස්ය සන්ති අඞ්ගඃ වේණුභිඃ න භවේත් යතිඃ .. 17..

mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||

Verse 18

භික්ෂාං චතුෂු වර්ණේෂු විගර්හ්යාන් වර්ජයන් චරේත් .
සප්තාගාරාන් අසඞ්ක්ලෘප්තාන් තුෂ්යේත් ලබ්ධේන තාවතා .. 18..

bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||

Verse 19

බහිඃ ජලාශයං ගත්වා තත්ර උපස්පෘශ්ය වාග්යතඃ .
විභජ්ය පාවිතං ශේෂං භුඤ්ජීත අශේෂං ආහෘතම් .. 19..

bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||

Verse 20

ඒකඃ චරේත් මහීං ඒතාං නිඃසඞ්ගඃ සංයතේන්ද්රියඃ .
ආත්මක්රීඩඃ ආත්මරතඃ ආත්මවාන් සමදර්ශනඃ .. 20..

ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||

Verse 21

විවික්තක්ෂේමශරණඃ මද්භාවවිමලාශයඃ .
ආත්මානං චින්තයේත් ඒකං අභේදේන මයා මුනිඃ .. 21..

viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||

Verse 22

අන්වීක්ෂේත ආත්මනඃ බන්ධං මෝක්ෂං ච ජ්ඤානනිෂ්ඨයා .
බන්ධඃ ඉන්ද්රියවික්ෂේපඃ මෝක්ෂඃ ඒෂාං ච සංයමඃ .. 22..

anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||

Verse 23

තස්මාත් නියම්ය ෂඩ්වර්ගං මද්භාවේන චරේත් මුනිඃ .
විරක්තඃ ක්ෂුල්ලකාමේභ්යඃ ලබ්ධ්වා ආත්මනි සුඛං මහත් .. 23..

tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||

Verse 24

පුරග්රාමව්රජාන් සාර්ථාන් භික්ෂාර්ථං ප්රවිශන් චරේත් .
පුණ්යදේශසරිත් ශෛලවන ආශ්රමවතීං මහීම් .. 24..

puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||

Verse 25

වානප්රස්ථ ආශ්රම පදේෂු අභීක්ෂ්ණං භෛක්ෂ්යං ආචරේත් .
සංසිධ්යත්යාශ්වසම්මෝහඃ ශුද්ධසත්ත්වඃ ශිලාන්ධසා .. 25..

vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||

Verse 26

න ඒතත් වස්තුතයා පශ්යේත් දෘශ්යමානං විනශ්යති .
අසක්තචිත්තඃ විරමේත් ඉහ අමුත්ර චිකීර්ෂිතාත් .. 26..

na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||

Verse 27

යත් ඒතත් ආත්මනි ජගත් මනෝවාක්ප්රාණසංහතම් .
සර්වං මායා ඉති තර්කේණ ස්වස්ථඃ ත්යක්ත්වා න තත් ස්මරේත් .. 27..

yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||

Verse 28

ජ්ඤානනිෂ්ඨඃ විරක්තඃ වා මද්භක්තඃ වා අනපේක්ෂකඃ .
සලිඞ්ගාන් ආශ්රමාං ත්යක්ත්වා චරේත් අවිධිගෝචරඃ .. 28..

jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||

Verse 29

බුධඃ බාලකවත් ක්රීඩේත් කුශලඃ ජඩවත් චරේත් .
වදේත් උන්මත්තවත් විද්වාන් ගෝචර්යාං නෛගමඃ චරේත් .. 29..

budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||

Verse 30

වේදවාදරතඃ න ස්යාත් න පාඛණ්ඩී න හෛතුකඃ .
ශුෂ්කවාදවිවාදේ න කඤ්චිත් පක්ෂං සමාශ්රයේත් .. 30..

vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||

Verse 31

න උද්විජේත ජනාත් ධීරඃ ජනං ච උද්වේජයේත් න තු .
අතිවාදාන් තිතික්ෂේත න අවමන්යේත කඤ්චන .
දේහං උද්දිශ්ය පශුවත් වෛරං කුර්යාත් න කේනචිත් .. 31..

na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||

Verse 32

ඒකඃ ඒව පරඃ හි ආත්මා භූතේෂු ආත්මනි අවස්ථිතඃ .
යථා ඉන්දුඃ උදපාත්රේෂු භූතානි ඒකාත්මකානි ච .. 32..

ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||

Verse 33

අලබ්ධ්වා න විෂීදේත කාලේ කාලේ අශනං ක්වචිත් .
ලබ්ධ්වා න හෘෂ්යේත් ධෘතිං ආනුභයං දෛවතන්ත්රිතම් .. 33..

alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||

Verse 34

ආහාරාර්ථං සමීහේත යුක්තං තත් ප්රාණධාරණම් .
තත්ත්වං විමෘශ්යතේ තේන තත් විජ්ඤාය විමුච්යතේ .. 34..

āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||

Verse 35

යත් ඍච්ඡයා උපපන්නාත් අන්නං අද්යාත් ශ්රේෂ්ඨං උත අපරම් .
තථා වාසඃ තථා ශය්යාං ප්රාප්තං ප්රාප්තං භජේත් මුනිඃ .. 35..

yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||

Verse 36

ශෞචං ආචමනං ස්නානං න තු චෝදනයා චරේත් .
අන්යාන් ච නියමාන් ජ්ඤානී යථා අහං ලීලයා ඊශ්වරඃ .. 36..

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||

Verse 37

නහි තස්ය විකල්පාඛ්යා යා ච මද්වීක්ෂයා හතා .
ආදේහාන්තාත් ක්වචිත් ඛ්යාතිඃ තතඃ සම්පද්යතේ මයා .. 37..

nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||

Verse 38

දුඃඛ උදර්කේෂු කාමේෂු ජාතනිර්වේදඃ ආත්මවාන් .
අජිජ්ඤාසිත මද්ධර්මඃ ගුරුං මුනිං උපාව්රජේත් .. 38..

duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||

Verse 39

තාවත් පරිචරේත් භක්තඃ ශ්රද්ධාවාන් අනසූයකඃ .
යාවත් බ්රහ්ම විජානීයාත් මාං ඒව ගුරුං ආදෘතඃ .. 39..

tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||

Verse 40

යඃ තු අසංයත ෂඩ්වර්ගඃ ප්රචණ්ඩ ඉන්ද්රිය සාරථිඃ .
ජ්ඤාන වෛරාග්ය රහිතඃ ත්රිදණ්ඩං උපජීවති .. 40..

yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||

Verse 41

සුරාන් ආත්මානං ආත්මස්ථං නිහ්නුතේ මාං ච ධර්මහා .
අවිපක්ව කෂායඃ අස්මාත් උෂ්මාත් ච විහීයතේ .. 41..

surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||

Verse 42

භික්ෂෝඃ ධර්මඃ ශමඃ අහිංසා තපඃ ඊක්ෂා වනෞකසඃ .
ගෘහිණඃ භූතරක්ෂ ඉජ්යාඃ ද්විජස්ය ආචාර්යසේවනම් .. 42..

bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||

Verse 43

බ්රහ්මචර්යං තපඃ ශෞචං සන්තෝෂඃ භූතසෞහෘදම් .
ගෘහස්ථස්ය අපි ඍතෞ ගන්තුඃ සර්වේෂාං මදුපාසනම් .. 43..

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||

ඉති මාං යඃ ස්වධර්මේණ භජන් නිත්යං අනන්යභාක් .
සර්වභූතේෂු මද්භාවඃ මද්භක්තිං වින්දතේ අචිරාත් .. 44..

Verse 45

භක්ත්යා උද්ධව අනපායින්යා සර්වලෝකමහේශ්වරම් .
සර්ව උත්පත්ති අපි අයං බ්රහ්ම කාරණං මා උපයාති සඃ .. 45..

bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||

ඉති ස්වධර්ම නිර්ණික්ත සත්ත්වඃ නිර්ජ්ඤාත් මද්ගතිඃ .
ජ්ඤාන විජ්ඤාන සම්පන්නඃ න චිරාත් සමුපෛති මාම් .. 46..

Verse 47

වර්ණාශ්රමවතාං ධර්මඃ ඒෂඃ ආචාරලක්ෂණඃ .
සඃ ඒව මද්භක්තියුතඃ නිඃශ්රේයසකරඃ පරඃ .. 47..

varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||

Verse 48

ඒතත් තේ අභිහිතං සාධෝ භවාන් පෘච්ඡති යත් ච මාම් .
යථා ස්වධර්මසංයුක්තඃ භක්තඃ මාං සමියාත් පරම් .. 48..

etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
වානප්රස්ථසන්න්යාසධර්මනිරූපණං නාමාෂ්ටාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 18..

අථ ඒකෝනවිංශඃ අධ්යායඃ .

atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

යඃ විද්යාශ්රුතසම්පන්නඃ ආත්මවාන් න අනුමානිකඃ .
මායාමාත්රං ඉදං ජ්ඤාත්වා ජ්ඤානං ච මයි සන්න්යසේත් .. 1..

yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||

Verse 2

ජ්ඤානිනඃ තු අහං ඒව ඉෂ්ටඃ ස්වාර්ථඃ හේතුඃ ච සම්මතඃ .
ස්වර්ගඃ ච ඒව අපවර්ගඃ ච න අන්යඃ අර්ථඃ මදෘතේ ප්රියඃ .. 2..

jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||

Verse 3

ජ්ඤානවිජ්ඤානසංසිද්ධාඃ පදං ශ්රේෂ්ඨං විදුඃ මම .
ජ්ඤානී ප්රියතමඃ අතඃ මේ ජ්ඤානේන අසෞ බිභර්ති මාම් .. 3..

jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||

Verse 4

තපඃ තීර්ථං ජපඃ දානං පවිත්රාණි ඉතරාණි ච .
න අලං කුර්වන්ති තාං සිද්ධිං යා ජ්ඤානකලයා කෘතා .. 4..

tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||

Verse 5

තස්මාත් ජ්ඤානේන සහිතං ජ්ඤාත්වා ස්වාත්මානං උද්ධව .
ජ්ඤානවිජ්ඤානසම්පන්නඃ භජ මාං භක්තිභාවතඃ .. 5..

tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||

Verse 6

ජ්ඤානවිජ්ඤානයජ්ඤේන මාං ඉෂ්ට්වා ආත්මානං ආත්මනි .
සර්වයජ්ඤපතිං මාං වෛ සංසිද්ධිං මුනයඃ අගමන්.. 6..

jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||

Verse 7

ත්වයි උද්ධව ආශ්රයති යඃ ත්රිවිධඃ විකාරඃ
මායාන්තරා ආපතති න ආදි අපවර්ගයෝඃ යත් .
ජන්මාදයඃ අස්ය යත් අමී තව තස්ය කිං ස්යුඃ
ආදි අන්තයෝඃ යත් අසතඃ අස්ති තත් ඒව මධ්යේ .. 7..

tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 8

ජ්ඤානං විශුද්ධං විපුලං යථා ඒතත්
වෛරාග්යවිජ්ඤානයුතං පුරාණම් .
ආඛ්යාහි විශ්වේශ්වර විශ්වමූර්තේ
ත්වත් භක්තියෝගං ච මහත් විමෘග්යම් .. 8..

jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||

Verse 9

තාපත්රයේණ අභිහතස්ය ඝෝරේ
සන්තප්යමානස්ය භවාධ්වනීශ .
පශ්යාමි න අන්යත් ශරණං තවාඞ්ඝ්රි
ද්වන්ද්ව ආතපත්රාත් අමෘත අභිවර්ෂාත් .. 9..

tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||

Verse 10

දෂ්ටං ජනං සම්පතිතං බිලේ අස්මින්
කාලාහිනා ක්ෂුද්රසුඛෝඃ උතර්ෂම් .
සමුද්ධර ඒනං කෘපයා අපවර්ග්යෛඃ
වචෝභිඃ ආසිඤ්ච මහානුභාව .. 10..

daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 11

ඉත්ථං ඒතත් පුරා රාජා භීෂ්මං ධර්මභෘතාං වරම් .
අජාතශත්රුඃ පප්රච්ඡ සර්වේෂාං නඃ අනුශ්රුණ්වතාම් .. 11..

itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||

Verse 13

නිවෘත්තේ භාරතේ යුද්ධේ සුහෘත් නිධනවිහ්වලඃ .
ශ්රුත්වා ධර්මාන් බහූන් පශ්චාත් මෝක්ෂධර්මාන් අපෘච්ඡත ..
12..
තාන් අහං තේ අභිධාස්යාමි දේවව්රතමුඛාත් ශ්රුතාන් .
ජ්ඤානවෛරාග්යවිජ්ඤානශ්රද්ධාභක්ති උපබෘංහිතාන් .. 13..

nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||

Verse 14

නව ඒකාදශ පඤ්ච ත්රීන් භාවාන් භූතේෂු යේන වෛ .
ඊක්ෂේත අථ ඒකං අපි ඒෂු තත් ජ්ඤානං මම නිශ්චිතම් .. 14..

nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||

Verse 16

ඒතත් ඒව හි විජ්ඤානං න තථා ඒකේන යේන යත් .
ස්ථිති උත්පත්ති අපි අයාන් පශ්යේත් භාවානාං ත්රිගුණ ආත්මනාම් ..
15..
ආදෞ අන්තේ ච මධ්යේ ච සෘජ්යාත් සෘජ්යං යත් අන්වියාත් .
පුනඃ තත් ප්රතිසඞ්ක්රාමේ යත් ශිෂ්යේත තත් ඒව සත් .. 16..

etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||

Verse 17

ශ්රුතිඃ ප්රත්යක්ෂං ඓතිහ්යං අනුමානං චතුෂ්ටයම් .
ප්රමාණේෂු අනවස්ථානාත් විකල්පාත් සඃ විරජ්යතේ .. 17..

śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||

Verse 18

කර්මණාං පරිණාමිත්වාත් ආවිරිඤ්චාත් අමඞ්ගලම් .
විපශ්චිත් නශ්වරං පශ්යේත් අදෘෂ්ටං අපි දෘෂ්ටවත් .. 18..

karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||

Verse 19

භක්තියෝගඃ පුරා ඒව උක්තඃ ප්රීයමාණාය තේ අනඝ .
පුනඃ ච කථයිෂ්යාමි මද්භක්තේඃ කාරණං පරම් .. 19..

bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||

Verse 20

ශ්රද්ධා අමෘතකථායාං මේ ශශ්වත් මත් අනුකීර්තනම් .
පරිනිෂ්ඨා ච පූජායාං ස්තුතිභිඃ ස්තවනං මම .. 20..

śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||

Verse 21

ආදරඃ පරිචර්යායාං සර්වාඞ්ගෛඃ අභිවන්දනම් .
මද්භක්තපූජාභ්යධිකා සර්වභූතේෂු මන්මතිඃ .. 21..

ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||

Verse 22

මදර්ථේෂු අඞ්ගචේෂ්ටා ච වචසා මද්ගුණේරණම් .
මය්යර්පණං ච මනසඃ සර්වකාමවිවර්ජනම් .. 22..

madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||

Verse 23

මදර්ථේ අර්ථ පරිත්යාගඃ භෝගස්ය ච සුඛස්ය ච .
ඉෂ්ටං දත්තං හුතං ජප්තං මදර්ථං යත් ව්රතං තපඃ .. 23..

madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||

Verse 24

ඒවං ධර්මෛඃ මනුෂ්යාණාං උද්ධව ආත්මනිවේදිනාම් .
මයි සඤ්ජායතේ භක්තිඃ කඃ අන්යඃ අර්ථඃ අස්ය අවශිෂ්යතේ .. 24..

evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||

Verse 25

යදා ආත්මනි අර්පිතං චිත්තං ශාන්තං සත්ත්ව උපබෘංහිතම් .
ධර්මං ජ්ඤානං සවෛරාග්යං ඓශ්වර්යං ච අභිපද්යතේ .. 25..

yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||

Verse 26

යත් අර්පිතං තත් විකල්පේ ඉන්ද්රියෛඃ පරිධාවති .
රජස්වලං ච ආසන් නිෂ්ඨං චිත්තං විද්ධි විපර්යයම් .. 26..

yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||

Verse 27

ධර්මඃ මද්භක්තිකෘත් ප්රෝක්තඃ ජ්ඤානං ච ඒකාත්ම්යදර්ශනම් .
ගුණේෂු අසඞ්ගඃ වෛරාග්යං ඓශ්වර්යං ච අණිං ආදයඃ .. 27..

dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 28

යමඃ කතිවිධඃ ප්රෝක්තඃ නියමඃ වා අරිකර්ශන .
කඃ ශමඃ කඃ දමඃ කෘෂ්ණ කා තිතික්ෂා ධෘතිඃ ප්රභෝ .. 28..

yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||

Verse 31

කිං දානං කිං තපඃ ශෞර්යං කිං සත්යං ඍතං උච්යතේ .
කඃ ත්යාගඃ කිං ධනං චේෂ්ටං කඃ යජ්ඤඃ කා ච දක්ෂිණා ..
29..
පුංසඃ කිංස්විත් බලං ශ්රීමන් භගඃ ලාභඃ ච කේශව .
කා විද්යා හ්රීඃ පරා කා ශ්රීඃ කිං සුඛං දුඃඛං ඒව ච ..
30..
කඃ පණ්ඩිතඃ කඃ ච මූර්ඛඃ කඃ පන්ථාඃ උත්පථඃ ච කඃ .
කඃ ස්වර්ගඃ නරකඃ කඃ ස්විත් කඃ බන්ධුඃ උත කිං ගෘහම් .. 31..

kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||

Verse 32

කඃ ආඪ්යඃ කඃ දරිද්රඃ වා කෘපණඃ කඃ ඊශ්වරඃ .
ඒතාන් ප්රශ්නාන් මම බ්රූහි විපරීතාන් ච සත්පතේ .. 32..

kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 34

අහිංසා සත්යං අස්තේයං අසඞ්ගඃ හ්රීඃ අසඤ්චයඃ .
ආස්තික්යං බ්රහ්මචර්යං ච මෞනං ස්ථෛර්යං ක්ෂමා අභයම් ..
33.
ශෞචං ජපඃ තපඃ හෝමඃ ශ්රද්ධා ආතිථ්යං මත් අර්චනම් .
තීර්ථාටනං පරාර්ථේහා තුෂ්ටිඃ ආචාර්යසේවනම් .. 34..

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||

Verse 35

ඒතේ යමාඃ සනියමාඃ උභයෝඃ ද්වාදශ ස්මෘතාඃ .
පුංසාං උපාසිතාඃ තාත යථාකාමං දුහන්ති හි .. 35..

ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||

Verse 36

ශමඃ මත් නිෂ්ඨතා බුද්ධේඃ දමඃ ඉන්ද්රියසංයමඃ .
තිතික්ෂා දුඃඛසම්මර්ෂඃ ජිහ්වා උපස්ථජයඃ ධෘතිඃ .. 36..

śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||

Verse 37

දණ්ඩන්යාසඃ පරං දානං කාමත්යාගඃ තපඃ ස්මෘතම් .
ස්වභාවවිජයඃ ශෞර්යං සත්යං ච සමදර්ශනම් .. 37..

daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||

Verse 38

ඍතං ච සූනෘතා වාණී කවිභිඃ පරිකීර්තිතා .
කර්මස්වසඞ්ගමඃ ශෞචං ත්යාගඃ සන්න්යාසඃ උච්යතේ .. 38..

ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||

Verse 39

ධර්මඃ ඉෂ්ටං ධනං නෲණාං යජ්ඤඃ අහං භගවත්තමඃ .
දක්ෂිණා ජ්ඤානසන්දේශඃ ප්රාණායාමඃ පරං බලම් .. 39..

dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||

Verse 40

භගඃ මේ ඓශ්වරඃ භාවඃ ලාභඃ මද්භක්තිඃ උත්තමඃ .
විද්යා ආත්මනි භිද අබාධඃ ජුගුප්සා හ්රීඃ අකර්මසු .. 40..

bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||

Verse 41

ශ්රීඃ ගුණාඃ නෛරපේක්ෂ්ය ආද්යාඃ සුඛං දුඃඛසුඛ අත්යයඃ .
දුඃඛං කාමසුඛ අපේක්ෂා පණ්ඩිතඃ බන්ධමෝක්ෂවිත් .. 41..

śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||

Verse 42

මූර්ඛඃ දේහ ආදි අහං බුද්ධිඃ පන්ථාඃ මත් නිගමඃ ස්මෘතඃ .
උත්පථඃ චිත්තවික්ෂේපඃ ස්වර්ගඃ සත්ත්වගුණ උඅදයඃ .. 42..

mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||

Verse 43

නරකඃ තමඃ උන්නහඃ බන්ධුඃ ගුරුඃ අහං සඛේ .
ගෘහං ශරීරං මානුෂ්යං ගුණාඪ්යඃ හි ආඪ්යඃ උච්යතේ .. 43..

narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||

Verse 44

දරිද්රඃ යඃ තු අසන්තුෂ්ටඃ කෘපණඃ යඃ අජිතේන්ද්රියඃ .
ගුණේෂු අසක්තධීඃ ඊශඃ ගුණසඞ්ගඃ විපර්යයඃ .. 44..

daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||

Verse 45

ඒතඃ උද්ධව තේ ප්රශ්නාඃ සර්වේ සාධු නිරූපිතාඃ .
කිං වර්ණිතේන බහුනා ලක්ෂණං ගුණදෝෂයෝඃ .
ගුණදෝෂ දෘශිඃ දෝෂඃ ගුණඃ තු උභයවර්ජිතඃ .. 45..

etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුධවසංවාදේ
ඒකෝනවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 19..

අථ විංශඃ අධ්යායඃ .

atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 1

විධිඃ ච ප්රතිෂේධඃ ච නිගමඃ හි ඊශ්වරස්ය තේ .
අවේක්ෂතේ අරවින්දාක්ෂ ගුණං දෝෂං ච කර්මණාම් .. 1..

vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||

Verse 2

වර්ණාශ්රම විකල්පං ච ප්රතිලෝම අනුලෝමජම් .
ද්රව්ය දේශ වයඃ කාලාන් ස්වර්ගං නරකං ඒව ච .. 2..

varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||

Verse 3

ගුණ දෝෂ භිදා දෘෂ්ටිං අන්තරේණ වචඃ තව .
නිඃශ්රේයසං කථං නෲණාං නිෂේධ විධි ලක්ෂණම් .. 3..

guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||

Verse 4

පිතෘදේවමනුෂ්යාණාං වේදඃ චක්ෂුඃ තව ඊශ්වර .
ශ්රේයඃ තු අනුපලබ්ධේ අර්ථේ සාධ්යසාධනයෝඃ අපි .. 4..

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||

Verse 5

ගුණදෝෂභිදාදෘෂ්ටිඃ නිගමාත් තේ න හි ස්වතඃ .
නිගමේන අපවාදඃ ච භිදායාඃ ඉති හි භ්රමඃ .. 5..

guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 7

යෝගාඃ ත්රයඃ මයා ප්රෝක්තා නෲණාං ශ්රේයෝවිධිත්සයා .
ජ්ඤානං කර්ම ච භක්තිඃ ච න උපායඃ අන්යඃ අස්ති කුත්රචිත් ..
6..
නිර්විණ්ණානාං ජ්ඤානයෝගඃ න්යාසිනාං ඉහ කර්මසු .
තේෂු අනිර්විණ්ණචිත්තානාං කර්මයෝගඃ ති කාමිනාම් .. 7..

yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||

Verse 8

යදෘච්ඡයා මත් කථා ආදෞ ජාතශ්රද්ධඃ තු යඃ පුමාන් .
න නිර්විණ්ණඃ න අතිසක්තඃ භක්තියෝගඃ අස්ය සිද්ධිදඃ .. 8..

yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||

Verse 9

තාවත් කර්මාණි කුර්වීත න නිර්විද්යේත යාවතා .
මත් කථාශ්රවණ ආදෞ වා ශ්රද්ධා යාවත් න ජායතේ .. 9..

tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||

Verse 10

ස්වධර්මස්ථඃ යජන්යජ්ඤෛඃ අනාශීඃ කාමඃ උද්ධව .
න යාති ස්වර්ගනරකෞ යදි අන්යත්ර සමාචරේත් .. 10..

svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||

Verse 11

අස්මින් ලෝකේ වර්තමානඃ ස්වධර්මස්ථඃ අනඝඃ ශුචිඃ .
ජ්ඤානං විශුද්ධං ආප්නෝති මද්භක්තිං වා යදෘච්ඡයා .. 11..

asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||

Verse 12

ස්වර්ගිණඃ අපි ඒතං ඉච්ඡන්ති ලෝකං නිරයිණඃ තථා .
සාධකං ජ්ඤානභක්තිභ්යාං උභයං තත් අසාධකම් .. 12..

svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||

Verse 13

න නරඃ ස්වර්ගතිං කාඞ්ක්ෂේත් නාරකීං වා විචක්ෂණඃ .
න ඉමං ලෝකං ච කාඞ්ක්ෂේත දේහ ආවේශාත් ප්රමාද්යති .. 13..

na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||

Verse 14

ඒතත් විද්වාන් පුරා මෘත්යෝඃ අභවාය ඝටේත සඃ .
අප්රමත්තඃ ඉදං ජ්ඤාත්වා මර්ත්යං අපි අර්ථසිද්ධිදම් .. 14..

etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||

Verse 15

ඡිද්යමානං යමෛඃ ඒතෛඃ කෘතනීඩං වනස්පතිම් .
ඛගඃ ස්වකේතං උත්සෘජ්ය ක්ෂේමං යාති හි අලම්පටඃ .. 15..

chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||

Verse 16

අහෝරාත්රෛඃ ඡිද්යමානං බුද්ධ්වායුඃ භයවේපථුඃ .
මුක්තසඞ්ගඃ පරං බුද්ධ්වා නිරීහ උපශාම්යති .. 16..

ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||

Verse 17

නෘදේහං ආද්යං සුලභං සුදුර්ලභම්
ප්ලවං සුකල්පං ගුරුකර්ණධාරම් .
මයා අනුකූලේන නභස්වතේරිතම්
පුමාන් භවාබ්ධිං න තරේත් සඃ ආත්මහා .. 17..

nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||

Verse 18

යදා ආරම්භේෂු නිර්විණ්ණඃ විරක්තඃ සංයතේන්ද්රියඃ .
අභ්යාසේන ආත්මනඃ යෝගී ධාරයේත් අචලං මනඃ .. 18..

yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||

Verse 19

ධාර්යමාණං මනඃ යඃ හි භ්රාම්යදාශු අනවස්ථිතම් .
අතන්ද්රිතඃ අනුරෝධේන මාර්ගේණ ආත්මවශං නයේත් .. 19..

dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||

Verse 20

මනෝගතිං න විසෘජේත් ජිතප්රාණඃ ජිතේන්ද්රියඃ .
සත්ත්වසම්පන්නයා බුද්ධ්යා මනඃ ආත්මවශං නයේත් .. 20..

manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||

Verse 21

ඒෂඃ වෛ පරමඃ යෝගඃ මනසඃ සඞ්ග්රහඃ ස්මෘතඃ .
හෘදයජ්ඤත්වං අන්විච්ඡන් දම්යස්ය ඒව අර්වතඃ මුහුඃ .. 21..

eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||

Verse 22

සාඞ්ඛ්යේන සර්වභාවානාං ප්රතිලෝම අනුලෝමතඃ .
භව අපි අයෞ අනුධ්යයේත් මනඃ යාවත් ප්රසීදති .. 22..

sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||

Verse 23

නිර්විණ්ණස්ය විරක්තස්ය පුරුෂස්ය උක්තවේදිනඃ .
මනඃ ත්යජති දෞරාත්ම්යං චින්තිතස්ය අනුචින්තයා .. 23..

nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||

Verse 24

යම ආදිභිඃ යෝගපථෛඃ ආන්වීක්ෂික්යා ච විද්යයා .
මම අර්චෝපාසනාභිඃ වා න අන්යෛඃ යෝග්යං ස්මරේත් මනඃ .. 24..

yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||

Verse 25

යදි කුර්යාත් ප්රමාදේන යෝගී කර්ම විගර්හිතම් .
යෝගේන ඒව දහේත් අංහඃ න අන්යත් තත්ර කදාචන .. 25..

yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||

Verse 26

ස්වේ ස්වේ අධිකාරේ යා නිෂ්ඨා සඃ ගුණඃ පරිකීර්තිතඃ .
කර්මණාං ජාති අශුද්ධානාං අනේන නියමඃ කෘතඃ .
ගුණදෝෂවිධානේන සඞ්ගානාං ත්යාජනේච්ඡයා .. 26..

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||

Verse 27

ජාතශ්රද්දඃ මත්කථාසු නිර්විණ්ණඃ සර්වකර්මසු .
වේද දුඃඛාත්මකාන් කාමාන් පරිත්යාගේ අපි අනීශ්වරඃ .. 27..

jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||

Verse 28

තතඃ භජේත මාං ප්රීතඃ ශ්රද්ධාලුඃ දෘඪනිශ්චයඃ .
ජුෂමාණඃ ච තාන් කාමාන් දුඃඛ උදර්කාන් ච ගර්හයන් .. 28..

tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||

Verse 29

ප්රෝක්තේන භක්තියෝගේන භජතඃ මා අසකෘත් මුනේඃ .
කාමාඃ හෘදය්යාඃ නශ්යන්ති සර්වේ මයි හෘදි ස්ථිතේ .. 29..

proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||

Verse 30

භිද්යතේ හෘදයග්රන්ථිඃ ඡිද්යන්තේ සර්වසංශයාඃ .
ක්ෂීයන්තේ ච අස්ය කර්මාණි මයි දෘෂ්ටේ අඛිල ආත්මනි .. 30..

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||

Verse 31

තස්මාත් මද්භක්තියුක්තස්ය යෝගිනඃ වෛ මත් ආත්මනඃ .
න ජ්ඤානං න ච වෛරාග්යං ප්රායඃ ශ්රේයඃ භවේත් ඉහ .. 31..

tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||

Verse 32

යත් කර්මභිඃ යත් තපසා ජ්ඤානවෛරාග්යතඃ ච යත් .
යෝගේන දානධර්මේණ ශ්රේයෝභිඃ ඉතරෛඃ අපි .. 32..

yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||

Verse 33

සර්වං මද්භක්තියෝගේන මද්භක්තඃ ලභතේ අඤ්ජසා .
ස්වර්ග අපවර්ගං මත් ධාම කථඤ්චිත් යදි වාඤ්ඡති .. 33..

sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||

Verse 34

න කිඤ්චිත් සාධවඃ ධීරාඃ භක්තාඃ හි ඒකාන්තිනඃ මම .
වාඤ්ඡති අපි මයා දත්තං කෛවල්යං අපුනර්භවම් .. 34..

na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||

Verse 35

නෛරපේක්ෂ්යං පරං ප්රාහුඃ නිඃශ්රේයසං අනල්පකම් .
තස්මාත් නිරාශිෂඃ භක්තිඃ නිරපේක්ෂස්ය මේ භවේත් .. 35..

nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||

Verse 36

න මයි ඒකාන්තභක්තානාං ගුණදෝෂ උද්භවාඃ ගුණාඃ .
සාධූනාං සමචිත්තානාං බුද්ධේඃ පරං උපේයුෂාම් .. 36..

na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||

Verse 37

ඒවං ඒතත් මයා ආදිෂ්ටාන් අනුතිෂ්ඨන්ති මේ පථඃ .
ක්ෂේමං වින්දන්ති මත් ස්ථානං යත් බ්රහ්ම පරමං විදුඃ .. 37..

evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ
වේදත්රයීවිභාගයෝගෝ නාම විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 20..

අථ ඒකවිංශඃ අධ්යායඃ .

atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

යඃ ඒතාන් මත්පථඃ හිත්වා භක්තිජ්ඤානක්රියාත්මකාන් .
ක්ෂුද්රාන් කාමාන් චලෛඃ ප්රාණෛඃ ජුෂන්තඃ සංසරන්ති තේ .. 1..

yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||

Verse 2

ස්වේ ස්වේ අධිකාරේ යා නිෂ්ඨා සඃ ගුණඃ පරිකීර්තිතඃ .
විපර්යයඃ තු දෝෂඃ ස්යාත් උභයෝඃ ඒෂඃ නිශ්චයඃ .. 2..

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||

Verse 3

ශුද්ධි අශුද්ධී විධීයේතේ සමානේෂු අපි වස්තුෂු .
ද්රව්යස්ය විචිකිත්සාර්ථං ගුණදෝෂෞ ශුභ අශුභෞ .. 3..

śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||

Verse 4

ධර්මාර්ථං ව්යවහාරාර්ථං යාත්රාර්ථං ඉති ච අනඝ .
දර්ශිතඃ අයං මයා ආචාරඃ ධර්මං උද්වහතාං ධුරම් .. 4..

dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||

Verse 5

භූමි අම්බු අග්නි අනිල ආකාශාඃ භූතානාං පඤ්ච ධාතවඃ .
ආබ්රහ්ම ස්ථාවර ආදීනාං ශරීරාඃ ආත්මසංයුතාඃ .. 5..

bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||

Verse 6

වේදේන නාමරූපාණි විෂමාණි සමේෂු අපි .
ධාතුෂු උද්ධව කල්ප්යන්තඃ ඒතේෂාං ස්වාර්ථසිද්ධයේ .. 6..

vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||

Verse 7

දේශ කාල ආදි භාවානාං වස්තූනාං මම සත්තම .
ගුණදෝෂෞ විධීයේතේ නියමාර්ථං හි කර්මණාම් .. 7..

deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||

Verse 8

අකෘෂ්ණසාරඃ දේශානාං අබ්රහ්මණ්යඃ අශුචිඃ භවේත් .
කෘෂ්ණසාරඃ අපි අසෞවීර කීකට අසංස්කෘතේරිණම් .. 8..

akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||

Verse 9

කර්මණ්යඃ ගුණවාන් කාලඃ ද්රව්යතඃ ස්වතඃ ඒව වා .
යතඃ නිවර්තතේ කර්ම සඃ දෝෂඃ අකර්මකඃ ස්මෘතඃ .. 9..

karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||

Verse 10

ද්රව්යස්ය ශුද්ධි අශුද්ධී ච ද්රව්යේණ වචනේන ච .
සංස්කාරේණ අථ කාලේන මහත්ත්ව අල්පතයා අථවා .. 10..

dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||

Verse 11

ශක්ත්යා අශක්ත්යා අථවා බුද්ධ්යා සමෘද්ධ්යා ච යත් ආත්මනේ .
අඝං කුර්වන්ති හි යථා දේශ අවස්ථා අනුසාරතඃ .. 11..

śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||

Verse 12

ධාන්ය දාරු අස්ථි තන්තූනාං රස තෛජස චර්මණාම් .
කාල වායු අග්නි මෘත්තෝයෛඃ පාර්ථිවානාං යුත අයුතෛඃ .. 12..

dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||

Verse 13

අමේධ්යලිප්තං යත් යේන ගන්ධං ලේපං ව්යපෝහති .
භජතේ ප්රකෘතිං තස්ය තත් ශෞචං තාවත් ඉෂ්යතේ .. 13..

amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||

Verse 14

ස්නාන දාන තපඃ අවස්ථා වීර්ය සංස්කාර කර්මභිඃ .
මත් ස්මෘත්යා ච ආත්මනඃ ශෞචං ශුද්ධඃ කර්ම ආචරේත් ද්විජඃ .. 14..

snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||

Verse 15

මන්ත්රස්ය ච පරිජ්ඤානං කර්මශුද්ධිඃ මදර්පණම් .
ධර්මඃ සම්පද්යතේ ෂඩ්භිඃ අධර්මඃ තු විපර්යයඃ .. 15..

mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||

Verse 16

ක්වචිත් ගුණඃ අපි දෝෂඃ ස්යාත් දෝෂඃ අපි විධිනා ගුණඃ .
ගුණදෝෂාර්ථනියමඃ තත් භිදාං ඒව බාධතේ .. 16..

kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||

Verse 17

සමානකර්ම ආචරණං පතිතානාං න පාතකම් .
ඖත්පත්තිකඃ ගුණඃ සඞ්ගඃ න ශයානඃ පතති අධඃ .. 17..

samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||

Verse 18

යතඃ යතඃ නිවර්තේත විමුච්යේත තතඃ තතඃ .
ඒෂඃ ධර්මඃ නෲණාං ක්ෂේමඃ ශෝකමෝහභය අපහඃ .. 18..

yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||

Verse 19

විෂයේෂු ගුණාධ්යාසාත් පුංසඃ සඞ්ගඃ තතඃ භවේත් .
සඞ්ගාත් තත්ර භවේත් කාමඃ කාමාත් ඒව කලිඃ නෲණාම් .. 19..

viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||

Verse 20

කලේඃ දුර්විෂහඃ ක්රෝධඃ තමඃ තං අනුවර්තතේ .
තමසා ග්රස්යතේ පුංසඃ චේතනා ව්යාපිනී ද්රුතම් .. 20..

kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||

Verse 21

තයා විරහිතඃ සාධෝ ජන්තුඃ ශූන්යාය කල්පතේ .
තතඃ අස්ය ස්වාර්ථවිභ්රංශඃ මූර්ච්ඡිතස්ය මෘතස්ය ච .. 21..

tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||

Verse 22

විෂයාභිනිවේශේන න ආත්මානං වේද න අපරම් .
වෘක්ෂජීවිකයා ජීවන් ව්යර්ථං භස්ත්ර ඉව යඃ ශ්වසන් .. 22..

viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||

Verse 23

ඵලශ්රුතිඃ ඉයං නෲණාං න ශ්රේයඃ රෝචනං පරම් .
ශ්රේයෝවිවක්ෂයා ප්රෝක්තං යථා භෛෂජ්යරෝචනම් .. 23..

phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||

Verse 24

උත්පත්ති ඒව හි කාමේෂු ප්රාණේෂු ස්වජනේෂු ච .
ආසක්තමනසඃ මර්ත්යා ආත්මනඃ අනර්ථහේතුෂු .. 24..

utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||

Verse 25

න තාන් අවිදුෂඃ ස්වාර්ථං භ්රාම්යතඃ වෘජිනාධ්වනි .
කථං යුඤ්ජ්යාත් පුනඃ තේෂු තාන් තමඃ විශතඃ බුධඃ .. 25..

na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||

Verse 26

ඒවං ව්යවසිතං කේචිත් අවිජ්ඤාය කුබුද්ධයඃ .
ඵලශ්රුතිං කුසුමිතාං න වේදජ්ඤාඃ වදන්ති හි .. 26..

evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||

Verse 27

කාමිනඃ කෘපණාඃ ලුබ්ධාඃ පුෂ්පේෂු ඵලබුද්ධයඃ .
අග්නිමුග්ධා ධුමතාන්තාඃ ස්වං ලෝකං න වින්දන්ති තේ .. 27..

kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||

Verse 28

න තේ මාං අඞ්ගඃ ජානන්ති හෘදිස්ථං යඃ ඉදං යතඃ .
උක්ථශස්ත්රාඃ හි අසුතෘපඃ යථා නීහාරචක්ෂුෂඃ .. 28..

na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||

Verse 29

තේ මේ මතං අවිජ්ඤාය පරෝක්ෂං විෂයාත්මකාඃ .
හිංසායාං යදි රාගඃ ස්යාත් යජ්ඤඃ ඒව න චෝදනා .. 29..

te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||

Verse 30

හිංසාවිහාරාඃ හි අලබ්ධෛඃ පශුභිඃ ස්වසුඛේච්ඡයා .
යජන්තේ දේවතාඃ යජ්ඤෛඃ පිතෘභූතපතීන් ඛලාඃ .. 30..

hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||

Verse 31

ස්වප්න් උපමං අමුං ලෝකං අසන්තං ශ්රවණප්රියම් .
ආශිෂඃ හෘදි සඞ්කල්ප්ය ත්යජන්ති අර්ථාන් යථා වණික් .. 31..

svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||

Verse 32

රජඃසත්ත්වතමෝනිෂ්ඨාඃ රජඃසත්ත්වතමෝජුෂඃ .
උපාසතඃ ඉන්ද්රමුඛ්යාන් දේවාදීන් න තථා ඒව මාම් .. 32..

rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||

Verse 33

ඉෂ්ට්වා ඉහ දේවතාඃ යජ්ඤෛඃ ගත්වා රංස්යාමහේ දිවි .
තස්ය අන්තඃ ඉහ භූයාස්මඃ මහාශාලා මහාකුලාඃ .. 33..

iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||

Verse 34

ඒවං පුෂ්පිතයා වාචා ව්යාක්ෂිප්තමනසාං නෲණාම් .
මානිනාන් ච අතිස්තබ්ධානාං මද්වාර්තා අපි න රෝචතේ .. 34..

evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||

Verse 35

වේදාඃ බ්රහ්මාත්මවිෂයාඃ ත්රිකාණ්ඩවිෂයාඃ ඉමේ .
පරෝක්ෂවාදාඃ ඍෂයඃ පරෝක්ෂං මම ච ප්රියම් .. 35..

vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||

Verse 36

ශබ්දබ්රහ්ම සුදුර්බෝධං ප්රාණ ඉන්ද්රිය මනෝමයම් .
අනන්තපාරං ගම්භීරං දුර්විගාහ්යං සමුද්රවත් .. 36..

śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||

Verse 37

මයා උපබෘංහිතං භූම්නා බ්රහ්මණා අනන්තශක්තිනා .
භූතේෂු ඝෝෂරූපේණ බිසේෂු ඌර්ණ ඉව ලක්ෂ්යතේ .. 37..

mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||

Verse 38

යථා ඌර්ණනාභිඃ හෘදයාත් ඌර්ණාං උද්වමතේ මුඛාත් .
ආකාශාත් ඝෝෂවාන් ප්රාණඃ මනසා ස්පර්ශරූපිණා .. 38..

yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||

Verse 40

ඡන්දෝමයඃ අමෘතමයඃ සහස්රපදවීං ප්රභුඃ .
ඕඞ්කාරාත් ව්යඤ්ජිත ස්පර්ශ ස්වර උෂ්ම අන්තස්ථ භූෂිතාම් ..
39..
විචිත්රභාෂාවිතතාං ඡන්දෝභිඃ චතුර උත්තරෛඃ .
අනන්තපාරාං බෘහතීං සෘජති ආක්ෂිපතේ ස්වයම් .. 40..

chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||

Verse 41

ගායත්රී උෂ්ණික් අනුෂ්ටුප් ච බෘහතී පඞ්ක්තිඃ ඒව ච .
ත්රිෂ්ටුප් ජගතී අතිච්ඡන්දඃ හි අත්යෂ්ටි අතිජගත් විරාට් .. 41..

gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||

කිං විධත්තේ කිං ආචෂ්ටේ කිං අනූද්ය විකල්පයේත් .

kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |

ඉති අස්යාඃ හෘදයං ලෝකේ න අන්යඃ මත් වේද කශ්චන ..42..

Verse 43

මාං විධත්තේ අභිධත්තේ මාං විකල්ප්ය අපෝහ්යතේ තු අහම් .
ඒතාවාන් සර්වවේදාර්ථඃ ශබ්දඃ ආස්ථාය මාං භිදාම් .
මායාමාත්රං අනූද්ය අන්තේ ප්රතිෂිධ්ය ප්රසීදති .. 43..

māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවද්ද්ධවසංවාදේ
වේදත්රයවිභාගනිරූපණං නාම ඒකවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 21..

අථ ද්වාවිංශඃ අධ්යායඃ .

atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 1

කති තත්ත්වානි විශ්වේශ සඞ්ඛ්යාතානි ඍෂිභිඃ ප්රභෝ .
නව ඒකාදශ පඤ්ච ත්රීණි ආත්ථ ත්වං ඉහ ශුශ්රුම .. 1..

kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||

Verse 2

කේචිත් ෂඩ්විංශතිං ප්රාහුඃ අපරේ පඤ්චවිංශතිම් .
සප්ත ඒකේ නව ෂට් කේචිත් චත්වාරි ඒකාදශ අපරේ .
කේචිත් සප්තදශ ප්රාහුඃ ෂෝඩශ ඒකේ ත්රයෝදශ .. 2..

kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||

Verse 3

ඒතාවත් ත්වං හි සඞ්ඛ්යානාං ඍෂයඃ යත් විවක්ෂයා .
ගායන්ති පෘථක් ආයුෂ්මන් ඉදං නඃ වක්තුං අර්හසි .. 3..

etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 4

යුක්තං ච සන්ති සර්වත්ර භාෂන්තේ බ්රාහ්මණාඃ යථා .
මායාං මදීයාං උද්ගෘහ්ය වදතාං කිං නු දුර්ඝටම් .. 4..

yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||

Verse 5

න ඒතත් ඒවං යථා ආත්ථ ත්වං යත් අහං වච්මි තත් තථා .
ඒවං විවදතාං හේතුං ශක්තයඃ මේ දුරත්යයාඃ .. 5..

na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||

Verse 6

යාසාං ව්යතිකරාත් ආසීත් විකල්පඃ වදතාං පදම් .
ප්රාප්තේ ශමදමේ අපි ඒති වාදස්තමනු ශාම්යති .. 6..

yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||

Verse 7

පරස්පරාන් අනුප්රවේශාත් තත්ත්වානාං පුරුෂර්ෂභ .
පෞර්ව අපර්ය ප්රසඞ්ඛ්යානං යථා වක්තුඃ විවක්ෂිතම් .. 7..

parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||

Verse 8

ඒකස්මින් අපි දෘශ්යන්තේ ප්රවිෂ්ටානි ඉතරාණි ච .
පූර්වස්මින් වා පරස්මින් වා තත්ත්වේ තත්ත්වානි සර්වශඃ .. 8..

ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||

Verse 9

පෞර්ව අපර්යං අතඃ අමීෂාං ප්රසඞ්ඛ්යානං අභීප්සතාම් .
යථා විවික්තං යත් වක්ත්රං ගෘහ්ණීමඃ යුක්තිසම්භවාත් .. 9..

paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||

Verse 10

අනාදි අවිද්යායුක්තස්ය පුරුෂස්ය ආත්මවේදනම් .
ස්වතඃ න සම්භවාත් අන්යඃ තත්ත්වජ්ඤඃ ජ්ඤානදඃ භවේත් .. 10..

anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||

Verse 11

පුරුෂ ඊශ්වරයෝඃ අත්ර න වෛලක්ෂණ්යං අණු අපි .
තත් අන්යකල්පනාපාර්ථා ජ්ඤානං ච ප්රකෘතේඃ ගුණඃ .. 11..

puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||

Verse 12

ප්රකෘතිඃ ගුණසාම්යං වෛ ප්රකෘතේඃ න ආත්මනඃ ගුණාඃ .
සත්ත්වං රජඃ තමඃ ඉති ස්ථිති උත්පත්ති අන්තහේතවඃ .. 12..

prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||

Verse 13

සත්ත්වං ජ්ඤානං රජඃ කර්ම තමඃ අජ්ඤානං ඉහ උච්යතේ .
ගුණව්යතිකරඃ කාලඃ ස්වභාවඃ සූත්රං ඒව ච .. 13..

sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||

Verse 14

පුරුෂඃ ප්රකෘතිඃ ව්යක්තං අහඞ්කාරඃ නභඃ අනිලඃ .
ජ්යෝතිඃ ආපඃ ක්ෂිතිඃ ඉති තත්ත්වානි උක්තානි මේ නව .. 14..

puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||

Verse 15

ශ්රෝත්රං ත්වක් දර්ශනං ඝ්රාණඃ ජිහ්වා ඉති ජ්ඤානශක්තයඃ .
වාක් පාණි උපස්ථ පායු අඞ්ඝ්රිඃ කර්මාණ්යඞ්ග උභයං මනඃ .. 15..

śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||

Verse 16

ශබ්දඃ ස්පර්ශඃ රසඃ ගන්ධඃ රූපං ච ඉති අර්ථජාතයඃ .
ගති උක්ති උත්සර්ග ශිල්පානි කර්ම ආයතන සිද්ධයඃ .. 16..

śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||

Verse 17

සර්ග ආදෞ ප්රකෘතිඃ හි අස්ය කාර්ය කාරණ රූපිණී .
සත්ත්ව ආදිභිඃ ගුණෛඃ ධත්තේ පුරුෂඃ අව්යක්තඃ ඊක්ෂතේ .. 17..

sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||

Verse 18

ව්යක්ත ආදයඃ විකුර්වාණාඃ ධාතවඃ පුරුෂ ඊක්ෂයා .
ලබ්ධවීර්යාඃ සෘජන්ති අණ්ඩං සංහතාඃ ප්රකෘතේඃ බලාත් .. 18..

vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||

Verse 19

සප්ත ඒව ධාතවඃ ඉති තත්ර අර්ථාඃ පඤ්ච ඛාදයඃ .
ජ්ඤානං ආත්මා උභය ආධාරඃ තතඃ දේහ ඉන්ද්රිය ආසවඃ .. 19..

sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||

Verse 20

ෂඩ් ඉති අත්ර අපි භූතානි පඤ්ච ෂෂ්ඨඃ පරඃ පුමාන් .
තෛඃ යුක්තඃ ආත්මසම්භූතෛඃ සෘෂ්ට්වා ඉදං සමුපාවිශත් .. 20..

ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||

Verse 21

චත්වාරි ඒව ඉති තත්ර අපි තේජඃ ආපඃ අන්නං ආත්මනඃ .
ජාතානි තෛඃ ඉදං ජාතං ජන්ම අවයවිනඃ ඛලු .. 21..

catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||

Verse 22

සඞ්ඛ්යානේ සප්තදශකේ භූතමාත්ර ඉන්ද්රියාණි ච .
පඤ්චපඤ්ච ඒක මනසා ආත්මා සප්තදශඃ ස්මෘතඃ .. 22..

saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||

Verse 23

තද්වත් ෂෝඩශසඞ්ඛ්යානේ ආත්මා ඒව මනඃ උච්යතේ .
භූතේන්ද්රියාණි පඤ්ච ඒව මනඃ ආත්මා ත්රයෝදශඃ .. 23..

tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||

Verse 24

ඒකාදශත්වඃ ආත්මා අසෞ මහාභූතේන්ද්රියාණි ච .
අෂ්ටෞ ප්රකෘතයඃ ච ඒව පුරුෂඃ ච නව ඉති අථ .. 24..

ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||

ඉති නානා ප්රසඞ්ඛ්යානං තත්ත්වානාං ඍෂිභිඃ කෘතම් .
සර්වං න්යාය්යං යුක්තිමත්වාත් විදුෂාං කිං අශෝභනම් .. 25..

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 26

ප්රකෘතිඃ පුරුෂඃ ච උභෞ යදි අපි ආත්මවිලක්ෂණෞ .
අන්යෝන්ය අපාශ්රයාත් කෘෂ්ණ දෘශ්යතේ න භිදා තයෝඃ .
ප්රකෘතෞ ලක්ෂ්යතේ හි ආත්මා ප්රකෘතිඃ ච තථා ආත්මනි .. 26..

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||

Verse 27

ඒවං මේ පුණ්ඩරීකාක්ෂ මහාන්තං සංශයං හෘදි .
ඡේත්තුං අර්හසි සර්වජ්ඤ වචෝභිඃ නයනෛපුණෛඃ .. 27..

evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||

Verse 28

ත්වත්තඃ ජ්ඤානං හි ජීවානාං ප්රමෝෂඃ තේ අත්ර ශක්තිතඃ .
ත්වං ඒව හි ආත්ම මායායා ගතිං වේත්ථ න ච අපරඃ .. 28..

tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 29

ප්රකෘතිඃ පුරුෂඃ ච ඉති විකල්පඃ පුරුෂර්ෂභ .
ඒෂඃ වෛකාරිකඃ සර්ගඃ ගුණව්යතිකරාත්මකඃ .. 29..

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||

Verse 30

මම අඞ්ග මායා ගුණමයී අනේකධා
විකල්පබුද්ධීඃ ච ගුණෛඃ විධත්තේ .
වෛකාරිකඃ ත්රිවිධඃ අධ්යාත්මං ඒකම්
අථ අධිදෛවං අධිභූතං අන්යත් .. 30..

mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||

Verse 31

දෘක් රූපං ආර්කං වපුඃ අත්ර රන්ධ්රේ
පරස්පරං සිධ්යති යඃ ස්වතඃ ඛේ .
ආත්මා යත් ඒෂං අපරඃ යඃ ආද්යඃ
ස්වයා අනුභූත්ය අඛිලසිද්ධසිද්ධිඃ .
ඒවං ත්වක් ආදි ශ්රවණාදි චක්ෂුඃ
ජිහ්ව ආදි නාස ආදි ච චිත්තයුක්තම් .. 31..

dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||

Verse 32

යඃ අසෞ ගුණක්ෂෝභකෘතෞ විකාරඃ
ප්රධානමූලාත් මහතඃ ප්රසූතඃ .
අහං ත්රිවෘත් මෝහවිකල්පහේතුඃ
වෛකාරිකඃ තාමසඃ ඓන්ද්රියඃ ච .. 32..

yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||

Verse 33

ආත්මාපරිජ්ඤානමයඃ විවාදඃ
හි අස්ති ඉති න අස්ති ඉති භිදාර්ථනිෂ්ඨඃ .
ව්යර්ථඃ අපි න ඒව උපරමේත පුංසාං
මත්තඃ පරාවෘත්තධියාං ස්වලෝකාත් .. 33..

ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 34

ත්වත්තඃ පරාවෘත්තධියඃ ස්වකෘතෛඃ කර්මභිඃ ප්රභෝ .
උච්ච අවචාන් යථා දේහාන් ගෘහ්ණන්ති විසෘජන්ති ච .. 34..

tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||

Verse 35

තත් මම ආඛ්යාහි ගෝවින්ද දුර්විභාව්යං අනාත්මභිඃ .
න හි ඒතත් ප්රායශඃ ලෝකේ විද්වාංසඃ සන්ති වඤ්චිතාඃ .. 35..

tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 36

මනඃ කර්මමයං නෘණාං ඉන්ද්රියෛඃ පඤ්චභිඃ යුතම් .
ලෝකාත් ලෝකං ප්රයාති අන්යඃ ආත්මා තත් අනුවර්තතේ .. 36..

manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||

Verse 37

ධ්යායන් මනඃ අනුවිෂයාන් දෘෂ්ටාන් වා අනුශ්රුතාන් අථ .
උද්යත් සීදත් කර්මතන්ත්රං ස්මෘතිඃ තත් අනුශාම්යති .. 37..

dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||

Verse 38

විෂය අභිනිවේශේන න ආත්මානං යත් ස්මරේත් පුනඃ .
ජන්තෝඃ වෛ කස්යචිත් හේතෝඃ මෘත්යුඃ අත්යන්තවිස්මෘතිඃ .. 38..

viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||

Verse 39

ජන්ම තු ආත්මතයා පුංසඃ සර්වභාවේන භූරිද .
විෂය ස්වීකෘතිං ප්රාහුඃ යථා ස්වප්නමනෝරථඃ .. 39..

janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||

Verse 40

ස්වප්නං මනෝරථං ච ඉත්ථං ප්රාක්තනං න ස්මරති අසෞ .
තත්ර පූර්වං ඉව ආත්මානං අපූර්වං ච අනුපශ්යති .. 40..

svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||

Verse 41

ඉන්ද්රිය ආයන සෘෂ්ට්යා ඉදං ත්රෛවිධ්යං භාති වස්තුනි .
බහිඃ අන්තඃ භිදාහේතුඃ ජනඃ අසත් ජනකෘත් යථා .. 41..

indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||

Verse 42

නිත්යදා හි අඞ්ගඃ භූතානි භවන්ති න භවන්ති ච .
කාලේන අල්ක්ෂ්යවේගේන සූක්ෂ්මත්වාත් තත් න දෘශ්යතේ .. 42..

nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||

Verse 43

යථා අර්චිෂාං ස්රෝතසාං ච ඵලානාං වා වනස්පතේඃ .
තථා ඒව සර්වභූතානාං වයඃ අවස්ථා ආදයඃ කෘතාඃ .. 43..

yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||

Verse 44

සඃ අයං දීපඃ අර්චිෂාං යද්වත් ස්රෝතසාං තත් ඉදං ජලම් .
සඃ අයං පුමාන් ඉති නෘණාං මෘෂාඃ ගීඃ ධීඃ මෘෂා
ආයුෂාම් .. 44..

saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||

Verse 45

මා ස්වස්ය කර්මබීජේන ජායතේ සඃ අපි අයං පුමාන් .
ම්රියතේ වාමරඃ භ්රාන්ත්යා යථා අග්නිඃ දාරු සංයුතඃ .. 45..

mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||

Verse 46

නිෂේකගර්භජන්මානි බාල්යකෞමාරයෞවනම් .
වයෝමධ්යං ජරා මෘත්යුඃ ඉති අවස්ථාඃ තනෝඃ නව .. 46..

niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||

Verse 47

ඒතාඃ මනෝරථමයීඃ හි අන්යස්ය උච්චාවචාඃ තනූඃ .
ගුණසඞ්ගාත් උපාදත්තේ ක්වචිත් කශ්චිත් ජහාති ච .. 47..

etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||

Verse 48

ආත්මනඃ පිතෘපුත්රාභ්යාං අනුමේයෞ භවාප්යයෞ .
න භවාප්යයවස්තූනාං අභිජ්ඤඃ ද්වයලක්ෂණඃ .. 48..

ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||

Verse 49

තරෝඃ බීජවිපාකාභ්යාං යඃ විද්වාත් ජන්මසංයමෞ .
තරෝඃ විලක්ෂණඃ ද්රෂ්ටා ඒවං ද්රෂ්ටා තනෝඃ පෘථක් .. 49..

taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||

Verse 50

ප්රකෘතේඃ ඒවං ආත්මානං අවිවිච්ය අබුධඃ පුමාන් .
තත්ත්වේන ස්පර්ශසම්මූඪඃ සංසාරං ප්රතිපද්යතේ .. 50..

prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||

Verse 51

සත්ත්වසඞ්ගාත් ඍෂීන් දේවාන් රජසා අසුරමානුෂාන් .
තමසා භූතතිර්යක්ත්වං භ්රාමිතඃ යාති කර්මභිඃ .. 51..

sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||

Verse 52

නෘත්යතඃ ගායතඃ පශ්යන් යථා ඒව අනුකරෝති තාන් .
ඒවං බුද්ධිගුණාන් පශ්යන් අනීහඃ අපි අනුකාර්යතේ .. 52..

nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||

Verse 53

යථා අම්භසා ප්රචලතා තරවඃ අපි චලාඃ ඉව .
චක්ෂුෂා භ්රාම්යමාණේන දෘශ්යතේ භ්රමති ඉව භූඃ .. 53..

yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||

Verse 54

යථා මනෝරථධියඃ විෂයානුභවඃ මෘෂා .
ස්වප්නදෘෂ්ටාඃ ච දාශාර්හ තථා සංසාරඃ ආත්මනඃ .. 54..

yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||

Verse 55

අර්ථේ හි අවිද්යමානේ අපි සංසෘතිඃ න නිවර්තතේ .
ධ්යායතඃ විෂයාන් අස්ය ස්වප්නේ අනර්ථ ආගමඃ යථා .. 55..

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||

Verse 56

තස්මාත් උද්ධව මා භුඞ්ක්ෂ්ව විෂයාන් අසත් ඉන්ද්රියෛඃ .
ආත්මා අග්රහණනිර්භාතං පශ්ය වෛකල්පිකං භ්රමම් .. 56..

tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||

Verse 57

ක්ෂිප්තඃ අවමානිතඃ අසද්භිඃ ප්රලබ්ධඃ අසූයිතඃ අථවා .
තාඩිතඃ සන්නිබද්ධඃ වා වෘත්ත්යා වා පරිහාපිතඃ .. 57..

kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||

Verse 58

නිෂ්ඨිතඃ මූත්රිතඃ බහුධා ඒවං ප්රකම්පිතඃ .
ශ්රේයස්කාමඃ කෘච්ඡ්රගතඃ ආත්මනා ආත්මානං උද්ධරේත් .. 58..

niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 59

යථා ඒවං අනුබුද්ධ්යේයං වද නඃ වදතාං වර .
සුදුඃසහං ඉමං මන්යඃ ආත්මනි අසත් අතික්රමම් .. 59..

yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||

Verse 60

විදුෂං අපි විශ්වාත්මන් ප්රකෘතිඃ හි බලීයසී .
ඍතේ ත්වත් ධර්මනිරතාන් ශාන්තාඃ තේ චරණාලයාන් .. 60..

viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ
ද්වාවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 22..

අථ ත්රයෝවිංශඃ අධ්යායඃ .

atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |

බාදරායණිඃ උවාච .

Verse 1

සඃ ඒවං ආශංසිතඃ උද්ධවේන
භාගවතමුඛ්යේන දාශාර්හමුඛ්යඃ .
සභාජයන් බෘත්යවචඃ මුකුන්දඃ
තං ආබභාෂේ ශ්රවණීයවීර්යඃ .. 1..

saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 2

බර්හස්පත්ය සඃ වෛ න අත්ර සාධුඃ වෛ දුර්ජන් ඊරිතෛඃ .
දුරුක්තෛඃ භින්නං ආත්මානං යඃ සමාධාතුං ඊශ්වරඃ .. 2..

barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||

Verse 3

න තථා තප්යතේ විද්ධඃ පුමාන් බාණෛඃ සුමර්මගෛඃ .
යථා තුදන්ති මර්මස්ථාඃ හි අසතාං පරුෂේෂවඃ .. 3..

na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||

Verse 4

කථයන්ති මහත්පුණ්යං ඉතිහාසං ඉහ උද්ධව .
තං අහං වර්ණයිෂ්යාමි නිබෝධ සුසමාහිතඃ .. 4..

kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||

Verse 5

කේනචිත් භික්ෂුණා ගීතං පරිභූතේන දුර්ජනෛඃ .
ස්මරතාඃ ධෘතියුක්තේන විපාකං නිජකර්මණාම් .. 5..

kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||

Verse 6

අවනිෂු ද්විජඃ කශ්චිත් ආසීත් ආඪ්යතමඃ ශ්රියා .
වාර්තාවෘත්තිඃ කදර්යඃ තු කාමී ලුබ්ධඃ අතිකෝපනඃ .. 6..

avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||

Verse 7

ජ්ඤාතයඃ අතිථයඃ තස්ය වාඞ්මාත්රේණ අපි න අර්චිතාඃ .
ශූන්ය අවසථඃ ආත්මා අපි කාලේ කාමෛඃ අනර්චිතඃ .. 7..

jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||

Verse 8

දුඃශීලස්ය කදර්යස්ය ද්රුහ්යන්තේ පුත්රබාන්ධවාඃ .
දාරා දුහිතරඃ භෘත්යාඃ විෂණ්ණාඃ න ආචරන් ප්රියම් .. 8..

duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||

Verse 9

තස්ය ඒවං යක්ෂවිත්තස්ය ච්යුතස්ය උභයලෝකතඃ .
ධර්මකාමවිහීනස්ය චුක්රුධුඃ පඤ්චභාගිනඃ .. 9..

tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||

Verse 10

තත් අවධ්යාන විස්රස්ත පුණ්ය ස්කන්ධස්ය භූරිද .
අර්ථඃ අපි අගච්ඡන් නිධනං බහු ආයාස පරිශ්රමඃ .. 10..

tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||

Verse 11

ජ්ඤාතයඃ ජගෘහුඃ කිඤ්චිත් කිඤ්චිත් අස්යවඃ උද්ධව .
දෛවතඃ කාලතඃ කිඤ්චිත් බ්රහ්මබන්ධෝඃ නෘපාර්ථිවාත් .. 11..

jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||

Verse 12

සඃ ඒවං ද්රවිණේ නෂ්ටේ ධර්මකාමවිවර්ජිතඃ .
උපේක්ෂිතඃ ච ස්වජනෛඃ චින්තාං ආප දුරත්යයාම් .. 12..

saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||

Verse 13

තස්ය ඒවං ධ්යායතඃ දීර්ඝං නෂ්ටරායඃ තපස්විනඃ .
ඛිද්යතඃ බාෂ්පකණ්ඨස්ය නිර්වේදඃ සුමහාන් අභූත් .. 13..

tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||

Verse 14

සඃ ච ආහ ඉදං අහෝ කෂ්ටං වෘථා ආත්මා මේ අනුතාපිතඃ .
න ධර්මාය න කාමාය යස්ය අර්ථ ආයාසඃ ඊදෘශඃ .. 14..

saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||

Verse 15

ප්රායේණ අර්ථාඃ කදර්යාණාං න සුඛාය කදාචන .
ඉහ ච ආත්මෝපතාපාය මෘතස්ය නරකාය ච .. 15..

prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||

Verse 16

යශඃ යශස්විනාං ශුද්ධං ශ්ලාඝ්යාඃ යේ ගුණිනාං ගුණාඃ .
ලෝභඃ ස්වල්පඃ අපි තාන් හන්ති ශ්විත්රඃ රූපං ඉව ඉප්සිතම් .. 16..

yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||

Verse 17

අර්ථස්ය සාධනේ සිද්ධඃ උත්කර්ෂේ රක්ෂණේ ව්යයේ .
නාශ උපභෝගඃ ආයාසඃ ත්රාසඃ චින්තා භ්රමඃ නෘණාම් .. 17..

arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||

Verse 18

ස්තේයං හිංසා අනෘතං දම්භඃ කාමඃ ක්රෝධඃ ස්මයඃ මදඃ .
භේදඃ වෛරං අවිශ්වාසඃ සංස්පර්ධා ව්යසනානි ච .. 18..

steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||

Verse 19

ඒතේ පඤ්චදශාන් අර්ථාඃ හි අර්ථමූලාඃ මතාඃ නෘණාම් .
තස්මාත් අනර්ථං අර්ථාඛ්යං ශ්රේයඃ අර්ථී දූරතඃ ත්යජේත් .. 19..

ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||

Verse 20

භිද්යන්තේ භ්රාතරඃ දාරාඃ පිතරඃ සුහෘදඃ තථා .
ඒකාස්නිග්ධාඃ කාකිණිනා සද්යඃ සර්වේ අරයඃ කෘතාඃ .. 20..

bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||

Verse 23

අර්ථේන අල්පීයසා හි ඒතේ සංරබ්ධා දීප්තං අන්යවඃ .
ත්යජන්ති ආශු ස්පෘධඃ ඝ්නන්ති සහසා උත්සෘජ්ය සෞහෘදම් ..
21..
ලබ්ධ්වා ජන්ම අමරප්රාර්ථ්යං මානුෂ්යං තත් ද්විජ අග්ර්යතාම් .
තත් අනාදෘත්ය යේ ස්වාර්ථං ඝ්නන්ති යාන්ති අශුභාං ගතිම් ..
22..
ස්වර්ග අපවර්ගයෝඃ ද්වාරං ප්රාප්ය ලෝකං ඉමං පුමාන් .
ද්රවිණේ කඃ අනූෂජ්ජේත මර්ත්යඃ අනර්ථස්ය ධාමනි .. 23..

arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||

Verse 24

දේවර්ෂි පිතෘ භූතානි ජ්ඤාතීන් බන්ධූන් ච භාගිනඃ .
අසංවිභජ්ය ච ආත්මානං යක්ෂවිත්තඃ පතති අධඃ .. 24..

devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||

Verse 25

ව්යර්ථයා අර්ථේහයා විත්තං ප්රමත්තස්ය වයඃ බලම් .
කුශලාඃ යේන සිධ්යන්ති ජරඨඃ කිං නු සාධයේ .. 25..

vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||

Verse 26

කස්මාත් සඞ්ක්ලිශ්යතේ විද්වාන් ව්යර්ථයා අර්ථේහයා අසකෘත් .
කස්යචිත් මායයා නූනං ලෝකඃ අයං සුවිමෝහිතඃ .. 26..

kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||

Verse 27

කිං ධනෛඃ ධනදෛඃ වා කිං කාමෛඃ වා කාමදෛඃ උත .
මෘත්යුනා ග්රස්යමානස්ය කර්මභිඃ වා උත ජන්මදෛඃ .. 27..

kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||

Verse 28

නූනං මේ භගවාන් තුෂ්ටඃ සර්වදේවමයඃ හරිඃ .
යේන නීතඃ දශාං ඒතාං නිර්වේදඃ ච ආත්මනඃ ප්ලවඃ .. 28..

nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||

Verse 29

සඃ අහං කලෞ අශේෂේණ ශෝෂයිහ්හ්යේ අඞ්ගං ආත්මනඃ .
අප්රමත්තඃ අඛිලස්වාර්ථේ යදි ස්යාත් සිද්ධඃ ආත්මනි .. 29..

saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||

Verse 30

තත්ර මාං අනුමෝදේරන් දේවාඃ ත්රිභුවනේශ්වරාඃ .
මුහූර්තේන බ්රහ්මලෝකං ඛට්වාඞ්ගඃ සමසාධයත් .. 30..

tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ඉති අභිප්රේත්ය මනසා හි ආවන්ත්යඃ ද්විජසත්තමඃ .
උන්මුච්ය හෘදයග්රන්ථීන් ශාන්තඃ භික්ෂුඃ අභූත් මුනිඃ .. 31..

Verse 32

සඃ චචාර මහීං ඒතාං සංයත ආත්මේන්ද්රිය අනිලඃ .
භික්ෂාර්ථං නගර ග්රාමාන් අසඞ්ගඃ අලක්ෂිතඃ අවිශත් .. 32..

saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||

Verse 33

තං වෛ ප්රවයසං භික්ෂුං අවධූතං අසජ්ජනාඃ .
දෘෂ්ට්වා පර්යභවන් භද්රඃ බහ්වීභිඃ පරිභූතිභිඃ .. 33..

taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||

Verse 34

කේචිත් ත්රිවේණුං ජගෘහුඃ ඒකේ පාත්රං කමණ්ඩලුම් .
පීඨං ච ඒකේ අක්ෂසූත්රං ච කන්ථාං චීරාණි කේචන .. 34..

kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||

Verse 35

ප්රදාය ච පුනඃ තානි දර්ශිතානි ආදදුඃ මුනේඃ .
අන්නං ච භෛක්ෂ්යසම්පන්නං භුඤ්ජානස්ය සරිත් තටේ .. 35..

pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||

Verse 36

මූත්රයන්ති ච පාපිෂ්ඨාඃ ෂ්ඨීවන්ති අස්ය ච මූර්ධනි .
යතවාචං වාචයන්ති තාඩයන්ති න වක්ති චේත් .. 36..

mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||

Verse 37

තර්ජයන්ති අපරේ වාග්භිඃ ස්තේනඃ අයං ඉති වාදිනඃ .
බධ්නන්ති රජ්ජ්වා තං කේචිත් බධ්යතාං බධ්යතාං ඉති .. 37..

tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||

Verse 38

ක්ෂිපන්ති ඒකේ අවජානන්තඃ ඒෂඃ ධර්මධ්වජඃ ශඨඃ .
ක්ෂීණවිත්තඃ ඉමාං වෘත්තිං අග්රහීත් ස්වජන උජ්ඣිතඃ .. 38..

kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||

Verse 39

අහෝ ඒෂඃ මහාසාරඃ ධෘතිමාන් ගිරිඃ ආඩිව .
මෞනේන සාධයති අර්ථං බකවත් දෘඪනිශ්චයඃ .. 39..

aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||

ඉති ඒකේ විහසන්ති ඒනං ඒකේ දුර්වාතයන්ති ච .
තං බබන්ධුඃ නිරුරුධුඃ යථා ක්රීඩනකං ද්විජම් .. 40..

Verse 41

ඒවං සඃ භෞතිකං දුඃඛං දෛවිකං දෛහිකං ච යත් .
භෝක්තව්යං ආත්මනඃ දිෂ්ටං ප්රාප්තං ප්රාප්තං අබුධ්යත .. 41..

evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||

Verse 42

පරිභූතඃ ඉමාං ගාථාං අගායත නරාධමෛඃ .
පාතයද්භිඃ ස්වධර්මස්ථඃ ධෘතිං ආස්ථාය සාත්විකීම් .. 42..

paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||

ද්විජඃ උවාච .

Verse 43

න අයං ජනඃ මේ සුඛදුඃඛහේතුඃ
න දේවතාත්මා ග්රහකර්මකාලාඃ .
මනඃ පරං කාරණං ආමනන්ති
සංසාරචක්රං පරිවර්තයේත් යත් .. 43..

na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||

Verse 44

මනඃ ගුණාන් වෛ සෘජතේ බලීයඃ
තතඃ ච කර්මාණි විලක්ෂණානි .
ශුක්ලානි කෘෂ්ණානි අථ ලෝහිතානි
තේභ්යඃ සවර්ණාඃ සෘතයඃ භවන්ති .. 44..

manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||

Verse 45

අනීහඃ ආත්මා මනසා සමීහතා
හිරණ්මයඃ මත්සඛඃ උද්විචෂ්ටේ .
මනඃ ස්වලිඞ්ගං පරිගෘහ්ය කාමාන්
ජුෂන් නිබද්ධඃ ගුණසඞ්ගතඃ අසෞ .. 45..

anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||

Verse 46

දානං ස්වධර්මඃ නියමඃ යමඃ ච
ශ්රුතං ච කර්මාණි ච සද්ව්රතානි .
සර්වේ මනෝනිග්රහලක්ෂණාන්තාඃ
පරඃ හි යෝගඃ මනසඃ සමාධි .. 46..

dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||

Verse 47

සමාහිතං යස්ය මනඃ ප්රශාන්තම්
දානාදිභිඃ කිං වද තස්ය කෘත්යම් .
අසංයතං යස්ය මනඃ විනශ්යත්
දානාදිභිඃ චේත් අපරං කිමේභිඃ .. 47..

samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||

Verse 48

මනෝවශේ අන්යේ හි අභවන් ස්ම දේවාඃ
මනඃ ච න අන්යස්ය වශං සමේති .
භීෂ්මඃ හි දේවඃ සහසඃ සහීයාන්
යුඤ්ජ්යාත් වශේ තං සඃ හි දේවදේවඃ .. 48..

manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||

Verse 49

තං දුර්ජයං ශත්රුං අසහ්යවේගං
මරුන්තුදං තත් න විජිත්ය කේචිත් .
කුර්වන්ති අසත් විග්රහං අත්ර මර්ත්යෛඃ
මිත්රාණි උදාසීන රිපූන් විමූඪාඃ .. 49..

taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||

Verse 50

දේහං මනෝමාත්රං ඉමං ගෘහීත්වා
මම අහං ඉති අන්ධ ධියඃ මනුෂ්යාඃ .
ඒෂඃ අහං අන්යඃ අයං ඉති භ්රමේණ
දුරන්තපාරේ තමසි භ්රමන්ති .. 50..

dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||

Verse 51

ජනඃ තු හේතුඃ සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්
කිං ආත්මනඃ ච අත්ර හ භෞමයෝඃ තත් .
ජිහ්වාං ක්වචිත් සන්දශති ස්වදද්භිඃ
තත් වේදනායාං කතමාය කුප්යේත් .. 51..

janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||

Verse 52

දුඃඛස්ය හේතුඃ යදි දේවතාඃ තු
කිං ආත්මනඃ තත්ර විකාරයෝඃ තත් .
යත් අඞ්ගං අඞ්ගේන නිහන්යතේ ක්වචිත්
ක්රුධ්යේත කස්මෛ පුරුෂඃ ස්වදේහේ .. 52..

duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||

Verse 53

ආත්මා යදි ස්යාත් සුඛදුඃඛහේතුඃ
කිං අන්යතඃ තත්ර නිජස්වභාවඃ .
න හි ආත්මනඃ අන්යත් යදි තත් මෘෂා ස්යාත්
ක්රුධ්යේත කස්මාත් න සුඛං න දුඃඛම් .. 53..

ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||

Verse 54

ග්රහාඃ නිමිත්තං සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්
කිං ආත්මනඃ අජස්ය ජනස්ය තේ වෛ .
ග්රහෛඃ ග්රහස්ය ඒව වදන්ති පීඩාම්
ක්රුධ්යේත කස්මෛ පුරුෂඃ තතඃ අන්යඃ .. 54..

grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||

Verse 55

කර්මාඃ තු හේතුඃ සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්
කිං ආත්මනඃ තත් හි ජඩාජඩත්වේ .
දේහඃ තු අචිත්පුරුෂඃ අයං සුපර්ණඃ
ක්රුධ්යේත කස්මෛ න හි කර්මමූලම් .. 55..

karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||

Verse 56

කාලඃ තු හේතුඃ සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්
කිං ආත්මනඃ තත්ර තත් ආත්මකඃ අසෞ .
න අග්නේඃ හි තාපඃ න හිමස්ය තත් ස්යාත්
ක්රුධ්යේත කස්මෛ න පරස්ය ද්වන්ද්වම් .. 56..

kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||

Verse 57

න කේනචිත් ක්ව අපි කථඤ්චන අස්ය
ද්වන්ද්ව උපරාගඃ පරතඃ පරස්ය .
යථාහමඃ සංසෘතිරූපිණඃ ස්යාත්
ඒවං ප්රබුද්ධඃ න බිභේති භූතෛඃ .. 57..

na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||

Verse 58

ඒතාං සඃ ආස්ථාය පරාත්මනිෂ්ඨාම්
අධ්යාසිතාං පූර්වතමෛඃ මහර්ෂිභිඃ .
අහං තරිෂ්යාමි දුරන්තපාරම්
තමඃ මුකුන්ද අඞ්ඝ්රිනිෂේවයා ඒව .. 58..

etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 59

නිර්විද්ය නෂ්ටද්රවිණඃ ගතක්ලමඃ
ප්රව්රජ්ය ගාං පර්යටමානඃ ඉත්ථම් .
නිරාකෘතඃ අසද්භිඃ අපි ස්වධර්මාත්
අකම්පිතඃ අමුං මුනිඃ ආහ ගාථාම් .. 59..

nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||

Verse 60

සුඛදුඃඛප්රදඃ න අන්යඃ පුරුෂස්ය ආත්මවිභ්රමඃ .
මිත්ර උදාසීනරිපවඃ සංසාරඃ තමසඃ කෘතඃ .. 60..

sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||

Verse 61

තස්මාත් සර්වාත්මනා තාත නිගෘහාණ මනෝ ධියා .
මයි ආවේශිතයා යුක්තඃ ඒතාවාන් යෝගසඞ්ග්රහඃ .. 61..

tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||

Verse 62

යඃ ඒතාං භික්ෂුණා ගීතාං බ්රහ්මනිෂ්ඨාං සමාහිතඃ .
ධාරයන් ශ්රාවයන් ශ්රුණ්වන් ද්වන්ද්වෛඃ න ඒව අභිභූයතේ .. 62..

yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ
බික්ෂුගීතනිරූපණං නාම ත්රයෝවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 23..

අථ චතුර්විංශෝ(අ)ධ්යාඃ .

atha caturviṃśo'dhyāḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

අථ තේ සම්ප්රවක්ෂ්යාමි සාඞ්ඛ්යං පූර්වෛඃ විනිශ්චිතම් .
යත් විජ්ඤාය පුමාන් සද්යඃ ජහ්යාත් වෛකල්පිකං භ්රමම් .. 1..

atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||

Verse 2

ආසීත් ජ්ඤානං අථඃ හි අර්ථඃ ඒකං ඒව අවිකල්පිතම් .
යදා විවේකනිපුණාඃ ආදෞ කෘතයුගේ අයුගේ .. 2..

āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||

Verse 3

තත් මායාඵලරූපේණ කේවලං නිර්විකල්පිතම් .
වාඞ්මනඃ අගෝචරං සත්යං ද්විධා සමභවත් බෘහත් .. 3..

tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||

Verse 4

තයෝඃ ඒකතරඃ හි අර්ථඃ ප්රකෘතිඃ සෝභයාත්මිකා .
ජ්ඤානං තු අන්යතරඃ භාවඃ පුරුෂඃ සඃ අභිධීයතේ .. 4..

tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||

Verse 5

තමඃ රජඃ සත්ත්වං ඉති ප්රකෘතේඃ අභවන් ගුණාඃ .
මයා ප්රක්ෂෝභ්යමාණායාඃ පුරුෂ අනුමතේන ච .. 5..

tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||

Verse 6

තේභ්යඃ සමභවත් සූත්රං මහාන් සූත්රේණ සංයුතඃ .
තතඃ විකුර්වතඃ ජාතඃ යඃ අහඞ්කාරඃ විමෝහනඃ .. 6..

tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||

Verse 7

වෛකාරිකඃ තෛජසඃ ච තාමසඃ ච ඉති අහං ත්රිවෘත් .
තන්මාත්ර ඉන්ද්රිය මනසාං කාරණං චිත් අචිත් මයඃ .. 7..

vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||

Verse 8

අර්ථඃ තන්මාත්රිකාත් ජජ්ඤේ තාමසාත් ඉන්ද්රියාණි ච .
තෛජසාත් දේවතාඃ ආසන් ඒකාදශ ච වෛකෘතාත් .. 8..

arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||

Verse 9

මයා සඤ්චෝදිතාඃ භාවාඃ සර්වේ සංහති අකාරිණඃ .
අණ්ඩං උත්පාදයාමාසුඃ මම ආයතනං උත්තමම් .. 9..

mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||

Verse 11

තස්මින් අහං සමභවං අණ්ඩේ සලිලසංස්ථිතෞ .
මම නාභ්යාං අභූත් පද්මං විශ්වාඛ්යං තත්ර ච ආත්මභූඃ ..
10..
සඃ අසෘජත් තපසා යුක්තඃ රජසා මත් අනුග්රහාත් .
ලෝකාන් සපාලාන් විශ්වාත්මා භූඃ භුවඃ ස්වඃ ඉති ත්රිධා .. 11..

tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||

Verse 13

දේවානාං ඕකඃ ආසීත් ස්වඃ භූතානාං ච භුවඃ පදම් .
මර්ත්ය ආදීනාං ච භූඃ ලෝකඃ සිද්ධානාං ත්රිතයාත් පරම් ..
12..
අධඃ අසුරාණාං නාගානාං භූමේඃ ඕකඃ අසෘජත් ප්රභුඃ .
ත්රිලෝක්යාං ගතයඃ සර්වාඃ කර්මණාං ත්රිගුණ ආත්මනාම් .. 13..

devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||

Verse 14

යෝගස්ය තපසඃ ච ඒව න්යාසස්ය ගතයඃ අමලාඃ .
මහඃ ජනඃ තපඃ සත්යං භක්තියෝගස්ය මද්ගතිඃ .. 14..

yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||

Verse 15

මයා කාලාත්මනා ධාත්රා කර්මයුක්තං ඉදං ජගත් .
ගුණප්රවාහඃ ඒතස්මින් උන්මජ්ජති නිමජ්ජති .. 15..

mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||

Verse 16

අණුඃ බෘහත් කෘශඃ ස්ථූලඃ යඃ යඃ භාවඃ ප්රසිධ්යති .
සර්වඃ අපි උභයසංයුක්තඃ ප්රකෘත්යා පුරුෂේණ ච .. 16..

aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||

Verse 17

යඃ තු යස්ය ආදිඃ අන්තඃ ච සඃ වෛ මධ්යං ච තස්ය සන් .
විකාරඃ ව්යවහාරාර්ථඃ යථා තෛජස පාර්ථිවාඃ .. 17..

yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||

Verse 18

යත් උපාදාය පූර්වඃ තු භාවඃ විකුරුතේ අපරම් .
ආදිඃ අන්තඃ යදා යස්ය තත් සත්යං අභිධීයතේ .. 18..

yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||

Verse 19

ප්රකෘතිඃ හි අස්ය උපාදානං ආධාරඃ පුරුෂඃ පරඃ .
සතඃ අභිව්යඤ්ජකඃ කාලඃ බ්රහ්ම තත් ත්රිතයං තු අහම් .. 19..

prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||

Verse 20

සර්ගඃ ප්රවර්තතේ තාවත් පෞර්ව අපර්යේණ නිත්යශඃ .
මහාන් ගුණවිසර්ග අර්ථඃ ස්ථිති අන්තඃ යාවත් ඊක්ෂණම් .. 20..

sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||

Verse 21

විරාට් මයා ආසාද්යමානඃ ලෝකකල්පවිකල්පකඃ .
පඤ්චත්වාය විශේෂාය කල්පතේ භුවනෛඃ සහ .. 21..

virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||

Verse 22

අන්නේ ප්රලීයතේ මර්ත්යං අන්නං ධානාසු ලීයතේ .
ධානාඃ භූමෞ ප්රලීයන්තේ භූමිඃ ගන්ධේ ප්රලීයතේ .. 22..

anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||

Verse 23

අප්සු ප්රලීයන්තේ ගන්ධඃ ආපඃ ච ස්වගුණේ රසේ .
ලීයතේ ජ්යෝතිෂි රසඃ ජ්යෝතී රූපේ ප්රලීයතේ .. 23..

apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||

Verse 24

රූපං වායෞ සඃ ච ස්පර්ශේ ලීයතේ සඃ අපි ච අම්බරේ .
අම්බරං ශබ්දතන්මාත්රඃ ඉන්ද්රියාණි ස්වයෝනිෂු .. 24..

rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||

Verse 25

යෝනිඃ වෛකාරිකේ සෞම්ය ලීයතේ මනසි ඊශ්වරේ .
ශබ්දඃ භූතාදිං අපි ඒති භූතාදිඃ මහති ප්රභුඃ .. 25..

yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||

Verse 26

සඃ ලීයතේ මහාන් ස්වේෂු ගුණේෂු ගුණවත්තමඃ .
තේ අව්යක්තේ සම්ප්රලීයන්තේ තත්කලේ ලීයතේ අව්යයේ .. 26..

saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||

Verse 27

කාලඃ මායාමයේ ජීවේ ජීවඃ ආත්මනි මයි අජේ .
ආත්මා කේවලඃ ආත්මස්ථඃ විකල්ප අපාය ලක්ෂණඃ .. 27..

kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||

Verse 28

ඒවං අන්වීක්ෂමාණස්ය කථං වෛකල්පිකඃ භ්රමඃ .
මනසඃ හෘදි තිෂ්ඨේත ව්යෝම්නි ඉව අර්ක උදයේ තමඃ .. 28..

evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||

Verse 29

ඒෂඃ සාඞ්ඛ්යවිධිඃ ප්රෝක්තඃ සංශයග්රන්ථිභේදනඃ .
ප්රතිලෝම අනුලෝමාභ්යාං පරාවරදෘශා මයා .. 29..

eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
ප්රකෘතිපුරුෂසාඞ්ඛ්යයෝගෝ නාම චතුර්විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 24..

අථ පඤ්චවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |

ශ්රීභගවානුවාච .

Verse 1

ගුණානාං අසමිශ්රාණාං පුමාන්යේන යථා භවේත් .
තන්මේ පුරුෂවර්ය ඉඅදං උපධාරය ශංසතඃ .. 1..

guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||

Verse 2

සමඃ දමඃ තිතික්ෂා ඊක්ෂා තපඃ සත්යං දයා ස්මෘතිඃ .
තුෂ්ටිඃ ත්යාගඃ අස්පෘහා ශ්රද්ධා හ්රීඃ දයා ආදිඃ ස්වනිර්වෘතිඃ .. 2..

samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||

Verse 3

කාමඃ ඊහා මදඃ තෘෂ්ණා ස්තම්භඃ ආශීඃ භිදා සුඛම් .
මද උත්සාහඃ යශඃ ප්රීතිඃ හාස්යං වීර්යං බල උද්යමඃ .. 3..

kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||

Verse 4

ක්රෝධඃ ලෝභඃ අනෘතං හිංසා යාඤ්චා දම්භඃ ක්ලමඃ කලිඃ .
ශෝකමෝහෞ විෂාදාර්තී නිද්රා ආශා භීඃ අනුද්යමඃ .. 4..

krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||

Verse 5

සත්ත්වස්ය රජසඃ ච ඒතාඃ තමසඃ ච අනුමූර්වශඃ .
වෘත්තයඃ වර්ණිතප්රායාඃ සන්නිපාතං අථඃ ශ්රුණු .. 5..

sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||

Verse 6

සන්නිපාතඃ තු අහං ඉති මම ඉති උද්ධව යා මතිඃ .
ව්යවහාරඃ සන්නිපාතඃ මනෝමාත්ර ඉන්ද්රියාසුභිඃ .. 6..

sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||

Verse 7

ධර්මේ ච අර්ථේ ච කාමේ ච යදා අසෞ පරිනිෂ්ඨිතඃ .
ගුණානාං සන්නිකර්ෂඃ අයං ශ්රද්ධාඃ අතිධනාවහඃ .. 7..

dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||

Verse 8

ප්රවෘත්තිලක්ෂණේ නිෂ්ඨා පුමාන් යඃ හි ගෘහාශ්රමේ .
ස්වධර්මේ ච අනුතිෂ්ඨේත ගුණානාං සමිතිඃ හි සා .. 8..

pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||

Verse 9

පුරුෂං සත්ත්වසංයුක්තං අනුමීයාත් ශම ආදිභිඃ .
කාමාදිභී රජෝයුක්තං ක්රෝධාද්යෛඃ තමසා යුතම් .. 9..

puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||

Verse 10

යදා භජති මාං භක්ත්යා නිරපේක්ෂඃ ස්වකර්මභිඃ .
තං සත්ත්වප්රකෘතිං විද්යාත් පුරුෂං ස්ත්රියං ඒව වා .. 10..

yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||

Verse 11

යදා ආශිෂඃ ආශාස්ය මාං භජේත ස්වකර්මභිඃ .
තං රජඃප්රකෘතිං විද්යාත් හිංසාං ආශාස්ය තාමසම් .. 11..

yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||

Verse 12

සත්ත්වං රජඃ තමඃ ඉති ගුණාඃ ජීවස්ය න ඒව මේ .
චිත්තජා යෛඃ තු භූතානාං සජ්ජමානඃ නිබධ්යතේ .. 12..

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||

Verse 13

යදේතරෞ ජයේත් සත්ත්වං භාස්වරං විශදං ශිවම් .
තදා සුඛේන යුජ්යේත ධර්මජ්ඤාන ආදිභිඃ පුමාන් .. 13..

yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||

Verse 14

යදා ජයේත් තමඃ සත්ත්වං රජඃ සඞ්ගං භිදා චලම් .
තදා දුඃඛේන යුජ්යේත කර්මණා යශසා ශ්රියා .. 14..

yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||

Verse 15

යදා ජයේත් රජඃ සත්ත්වං තමඃ මූඪඃ ලයං ජඩම් .
යුජ්යේත ශෝකමෝහාභ්යාං නිද්රයා හිංසයා ආශයා .. 15..

yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||

Verse 16

යදා චිත්තං ප්රසීදේත ඉන්ද්රියාණාං ච නිර්වෘතිඃ .
දේහේ අභයං මනෝසඞ්ගං තත් සත්ත්වං විද්ධි මත්පදම් .. 16..

yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||

Verse 17

විකුර්වන් ක්රියයා ච අධීර නිර්වෘතිඃ ච චේතසාම් .
ගාත්රාස්වාස්ථ්යං මනඃ භ්රාන්තං රජඃ ඒතෛඃ නිශාමය .. 17..

vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||

Verse 18

සීදත් චිත්තං විලීයේත චේතසඃ ග්රහණේ අක්ෂමම් .
මනඃ නෂ්ටං තමඃ ග්ලානිඃ තමඃ තත් උපධාරය .. 18..

sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||

Verse 19

ඒධමානේ ගුණේ සත්ත්වේ දේවානාං බලං ඒධතේ .
අසුරාණාං ච රජසි තමසි උද්ධව රක්ෂසාම් .. 19..

edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||

Verse 20

සත්ත්වාත් ජගරණං විද්යාත් රජසා ස්වප්නං ආදිශේත් .
ප්රස්වාපං තමසා ජන්තෝඃ තුරීයං ත්රිෂු සන්තතම් .. 20..

sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||

Verse 21

උපර්යුපරි ගච්ඡන්ති සත්ත්වේන ආබ්රහ්මණඃ ජනාඃ .
තමසා අධඃ අධඃ ආමුඛ්යාත් රජසා අන්තරචාරිණඃ .. 21..

uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||

Verse 22

සත්ත්වේ ප්රලීනාඃ ස්වඃ යාන්ති නරලෝකං රජෝලයාඃ .
තමෝලයාඃ තු නිරයං යාන්ති මාං ඒව නිර්ගුණාඃ .. 22..

sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||

Verse 23

මදර්පණං නිෂ්ඵලං වා සාත්විකං නිජකර්ම තත් .
රාජසං ඵලසඞ්කල්පං හිංසාප්රායාදි තාමසම් .. 23..

madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||

Verse 24

කෛවල්යං සාත්විකං ජ්ඤානං රජඃ වෛකල්පිකං ච යත් .
ප්රාකෘතං තාමසං ජ්ඤානං මන්නිෂ්ඨං නිර්ගුණං ස්මෘතම් .. 24..

kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||

Verse 25

වනං තු සාත්විකඃ වාසඃ ග්රාමඃ රාජසඃ උච්යතේ .
තාමසං ද්යූතසදනං මන්නිකේතනං තු නිර්ගුණම් .. 25..

vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||

Verse 26

සාත්විකඃ කාරකඃ අසඞ්ගී රාගාන්ධඃ රාජසඃ ස්මෘතඃ .
තාමසඃ ස්මෘතිවිභ්රෂ්ටඃ නිර්ගුණඃ මදපාශ්රයඃ .. 26..

sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||

Verse 27

සාත්ත්විකී ආධ්යාත්මිකී ශ්රද්ධා කර්මශ්රද්ධා තු රාජසී .
තාමස්යධර්මේ යා ශ්රද්ධා මත්සේවායාං තු නිර්ගුණා .. 27..

sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||

Verse 28

පථ්යං පූතං අනායඃ තං ආහාර්යං සාත්ත්විකං ස්මෘතම් .
රාජසං ච ඉන්ද්රියප්රේෂ්ඨං තාමසං ච ආර්තිද අශුචි .. 28..

pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||

Verse 29

සාත්ත්විකං සුඛං ආත්මෝත්ථං විෂයෝත්ථං තු රාජසම් .
තාමසං මෝහදෛනෝත්ථං නිර්ගුණං මදපාශ්රයම් .. 29..

sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||

Verse 31

ද්රව්යං දේශඃ ඵලං කාලඃ ජ්ඤානං කර්ම ච කාරකාඃ .
ශ්රද්ධා අවස්ථා ආකෘතිඃ නිෂ්ඨා ත්රෛගුණ්යඃ සර්වඃ ඒව හි ..
30..
සර්වේ ගුණමයාඃ භාවාඃ පුරුෂ අව්යක්ත ධිෂ්ඨිතාඃ .. 31..

dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||

Verse 32

ඒතාඃ සංසෘතයඃ පුංසඃ ගුණකර්මනිබන්ධනාඃ .
යේන ඉමේ නිර්ජිතාඃ සෞම්ය ගුණාඃ ජීවේන චිත්තජාඃ .
භක්තියෝගේන මන්නිෂ්ඨඃ මද්භාවාය ප්රපද්යතේ .. 32..

etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||

Verse 33

තස්මාත් අහං ඉමං ලබ්ධ්වා ජ්ඤානවිජ්ඤානසම්භවම් .
ගුණසඞ්ගං විනිර්ධූය මාං භජන්තු විචක්ෂණාඃ .. 33..

tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||

Verse 34

නිඃසඞ්ගඃ මාං භජේත් විද්වාන් අප්රමත්තඃ ජිතේන්ද්රියඃ .
රජඃ තමඃ ච අභිජයේත් සත්ත්වසංසේවයා මුනිඃ .. 34..

niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||

Verse 35

සත්ත්වං ච අභිජයේත් යුක්තඃ නෛරපේක්ෂ්යේණ ශාන්තධීඃ .
සම්පද්යතේ ගුණෛඃ මුක්තඃ ජීවඃ ජීවං විහාය මාම් .. 35..

sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||

Verse 36

ජීවඃ ජීවවිනිර්මුක්තඃ ගුණෛඃ ච ආශයසම්භවෛඃ .
මයා ඒව බ්රහ්මණා පූර්ණඃ න බහිඃ න අන්තරඃ චරේත් .. 36..

jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
ගුණනිර්ගුණනිරූපණං නාම පඤ්චවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 25..

අථ ෂඩ්විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

මත් ලක්ෂණං ඉමං කායං ලබ්ධ්වා මද්ධර්මඃ ආස්ථිතඃ .
ආනන්දං පරමාත්මානං ආත්මස්ථං සමුපෛති මාම් ..1..

mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||

Verse 2

ගුණමය්යාඃ ජීවයෝන්යාඃ විමුක්තඃ ජ්ඤානනිෂ්ඨයා .
ගුණේෂු මායාමාත්රේෂු දෘශ්යමානේෂු අවස්තුතඃ .
වර්තමානඃ අපි න පුමාන් යුජ්යතේ අවස්තුභිඃ ගුණෛඃ .. 2..

guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||

Verse 3

සඞ්ගං න කුර්යාත් අසතාං ශිශ්න උදර තෘපාං ක්වචිත් .
තස්ය අනුගතඃ තමසි අන්ධේ පතති අන්ධ අනුගාන්ධවත් .. 3..

saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||

Verse 4

ඓලඃ සම්රාට් ඉමාං ගාථාං අගායත බෘහච්ඡ්රවාඃ .
උර්වශී විරහාත් මුහ්යන් නිර්විණ්ණඃ ශෝකසංයමේ .. 4..

ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||

Verse 5

ත්යක්ත්වා ආත්මානං ව්රජන්තීං තාං නග්නඃ උන්මත්තවත් නෘපඃ .
විලපන් අන්වගාත් ජායේ ඝෝරේ තිෂ්ඨ ඉති වික්ලවඃ .. 5..

tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||

Verse 6

කාමාන් අතෘප්තඃ අනුජුෂන් ක්ෂුල්ලකාන් වර්ෂයාමිනීඃ .
න වේද යාන්තීඃ න අයාන්තීඃ උර්වශී ආකෘෂ්ටචේඅතනඃ .. 6..

kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||

ඓලඃ උවාච .

Verse 7

අහෝ මේ මෝහවිස්තාරඃ කාමකෂ්මලචේතසඃ .
දේව්යාඃ ගෘහීතකණ්ඨස්ය න ආයුඃඛණ්ඩාඃ ඉමේ ස්මෘතාඃ .. 7..

aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||

Verse 8

න අහං වේද අභිනිර්මුක්තඃ සූර්යඃ වා අභ්යුදිතඃ අමුයා .
මුෂිතඃ වර්ෂපූගානාං බත අහානි ගතානි උත .. 8..

na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||

Verse 9

අහෝ මේ ආත්මසම්මෝහඃ යේන ආත්මා යෝෂිතාං කෘතඃ .
ක්රීඩාමෘගඃ චක්රවර්තී නරදේවශිඛාමණිඃ .. 9..

aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||

Verse 10

සපරිච්ඡදං ආත්මානං හිත්වා තෘණං ඉව ඊශ්වරම් .
යාන්තීං ස්ත්රියං ච අන්වගමං නග්නඃ උන්මත්තවත් රුදන් .. 10..

saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||

Verse 11

කුතඃ තස්ය අනුභාවඃ ස්යාත් තේජඃ ඊශත්වං ඒව වා .
යඃ අන්වගච්ඡං ස්ත්රියං යාන්තීං ඛරවත් පාදතාඩිතඃ .. 11..

kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||

Verse 12

කිං විද්යයා කිං තපසා කිං ත්යාගේන ශ්රුතේන වා .
කිං විවික්තේන මෞනේන ස්ත්රීභිඃ යස්ය මනඃ හෘතම් .. 12..

kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||

Verse 13

ස්වාර්ථස්ය අකෝවිදං ධිඞ් මාං මූර්ඛං පණ්ඩිත මානිනම් .
යඃ අහං ඊශ්වරතාං ප්රාප්ය ස්ත්රීභිඃ ගෝ ඛරවත් ජිතඃ .. 13..

svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||

Verse 14

සේවතඃ වර්ෂපූගාත් මේ උර්වශ්යඃ අධරාසවම් .
න තෘප්යති ආත්මභූඃ කාමඃ වහ්නිඃ ආහුතිභිඃ යථා .. 14..

sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||

Verse 15

පුංශ්චල්යා අපහෘතං චිත්තං කෝන්වන්යඃ මෝචිතුං ප්රභුඃ .
ආත්මාරාමේශ්වරං ඍතේ භගවන්තං අධෝක්ෂජම් .. 15..

puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||

Verse 16

බෝධිතස්ය අපි දේව්යා මේ සූක්තවාක්යේන දුර්මතේඃ .
මනෝගතඃ මහාමෝහඃ න අපයාති අජිතාත්මනඃ .. 16..

bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||

Verse 17

කිං ඒතයා නඃ අපකෘතං රජ්ජ්වා වා සර්පචේතසඃ .
රජ්ජුස්වරූප අවිදුෂඃ යඃ අහං යත් අජිතේන්ද්රියඃ .. 17..

kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||

Verse 18

ක්ව අයං මලෝමසඃ කායඃ දෞර්ගන්ධි ආදි ආත්මකඃ අශුචිඃ .
ක්ව ගුණාඃ සෞමනස්ය ආද්යාඃ හි අධ්යාසඃ අවිද්යයා කෘතඃ .. 18..

kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||

Verse 19

පිත්රෝඃ කිං ස්වං නු භාර්යායාඃ ස්වාමිනඃ අග්නේඃ ශ්වගෘධ්රයෝඃ .
කිං ආත්මනඃ කිං සුහෘදාං ඉති යඃ න අවසීයතේ .. 19..

pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||

Verse 20

තස්මින් කලේවරේ අමේධ්යේ තුච්ඡනිෂ්ඨේ විෂජ්ජතේ .
අහෝ සුභද්රං සුනසං සුස්මිතං ච මුඛං ස්ත්රියඃ .. 20..

tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||

Verse 21

ත්වඞ් මාංස රුධිර ස්නායු මේදෝ මජ්ජා අස්ථි සංහතෞ .
විණ්මූත්රපූයේ රමතාං කෘමීණාං කියත් අන්තරම් .. 21..

tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||

Verse 22

අථ අපි න උපසජ්ජේත ස්ත්රීෂු ස්ත්රෛණේෂු ච අර්ථවිත් .
විෂය ඉන්ද්රිය සංයෝගාත් මනඃ ක්ෂුභ්යති න අන්යථා .. 22..

atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||

Verse 23

අදෘෂ්ටාත් අශ්රුතාත් භාවාත් න භාවඃ උපජායතේ .
අසම්ප්රයුඤ්ජතඃ ප්රාණාන් ශාම්යති ස්තිමිතං මනඃ .. 23..

adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||

තස්මාත් සඞ්ගඃ න කර්තව්යඃ ස්ත්රීෂු ස්ත්රෛණේෂු ච ඉන්ද්රියෛඃ .
විදුෂාං ච අපි අවිශ්රබ්ධඃ ෂඩ්වර්ගඃ කිමු මාදෘශාම් ..
24..

tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 25

ඒවං ප්රගායන් නෘපදේවදේවඃ
සඃ උර්වශීලෝකං අථඃ විහාය .
ආත්මානං ආත්මනි අවගම්ය මාං වෛ
උපාරමත් ජ්ඤානවිධූතමෝහඃ .. 25..

evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||

Verse 26

තතඃ දුඃසඞ්ගං උත්සෘජ්ය සත්සු සජ්ජේත බුද්ධිමාන් .
සන්තඃ ඒතස්ය ඡින්දන්ති මනෝව්යාසඞ්ගමුක්තිභිඃ .. 26..

tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||

Verse 27

සන්තඃ අනපේක්ෂාඃ මච්චිත්තාඃ ප්රශාන්තාඃ සමදර්ශිනඃ .
නිර්මමාඃ නිරහඞ්කාරාඃ නිර්ද්වන්ද්වාඃ නිෂ්පරිග්රහාඃ .. 27..

santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||

Verse 28

තේෂු නිත්යං මහාභාගඃ මහාභාගේෂු මත්කථාඃ .
සම්භවන්ති හිතා නෲණාං ජුෂතාං ප්රපුනන්ති අඝම් .. 28..

teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||

Verse 29

තාඃ යේ ශ්රුණ්වන්ති ගායන්ති හි අනුමෝදන්ති ච අදෘතාඃ .
මත්පරාඃ ශ්රද්දධානාඃ ච භක්තිං වින්දන්ති තේ මයි .. 29..

tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||

Verse 30

භක්තිං ලබ්ධවතඃ සාධෝඃ කිං අන්යත් අවශිෂ්යතේ .
මයි අනන්තගුණේ බ්රහ්මණි ආනන්ද අනුභව ආත්මනි .. 30..

bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||

Verse 31

යථා උපශ්රයමාණස්ය භගවන්තං විභාවසුම් .
ශීතං භයං තමඃ අපි ඒති සාධූන් සංසේවතඃ තථා .. 31..

yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||

Verse 32

නිමජ්ජ්ය උන්මජ්ජ්යතාං ඝෝරේ භවාබ්ධෞ පරම අයනම් .
සන්තඃ බ්රහ්මවිදඃ ශාන්තාඃ නෞඃ දෘඪ ඉව අප්සු මජ්ජතාම් .. 32..

nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||

Verse 34

අන්නං හි ප්රාණිනාං ප්රාණඃ ආර්තානාං ශරණං තු අහම් .
ධර්මඃ විත්තං නෘණාං ප්රේත්ය සන්තඃ අර්වාක් බිභ්යතඃ අරණම් ..
33..
සන්තඃ දිශන්ති චක්ෂූංෂි බහිඃ අර්කඃ සමුත්ථිතඃ .
දේවතාඃ බාන්ධවාඃ සන්තඃ සන්තඃ ආත්මා අහං ඒව ච .. 34..

annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||

Verse 35

වෛතසේනඃ තතඃ අපි ඒවං උර්වශ්යා ලෝකනිඃස්පෘහඃ .
මුක්තසඞ්ගඃ මහීං ඒතාං ආත්මාරාමඃ චචාර හ .. 35..

vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
ඓලගීතං නාම ෂඩ්විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 26..

අථ සප්තවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .

atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 1

ක්රියායෝගං සමාචක්ෂ්ව භවත් ආරාධනං ප්රභෝ .
යස්මාත් ත්වාං යේ යථා අර්චන්ති සාත්වතාඃ සාත්වතර්ෂභ .. 1..

kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||

Verse 2

ඒතත් වදන්ති මුනයඃ මුහුඃ නිඃශ්රේයසං නෘණාම් .
නාරදඃ භගවාන් ව්යාසඃ ආචාර්යඃ අඞ්ගිරසඃ සුතඃ .. 2..

etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||

Verse 3

නිඃසෘතං තේ මුඛාම්භෝජාද්යත් ආහ භගවාන් අජඃ .
පුත්රේභ්යඃ භෘගුමුඛ්යේභ්යඃ දේව්යෛ ච භගවාන් භවඃ .. 3..

niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||

Verse 4

ඒතත් වෛ සර්වවර්ණානාං ආශ්රමාණාං ච සම්මතම් .
ශ්රේයසාං උත්තමං මන්යේ ස්ත්රීශූද්රාණාං ච මානද .. 4..

etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||

Verse 5

ඒතත් කමලපත්රාක්ෂ කර්මබන්ධවිමෝචනම් .
භක්තාය ච අනුරක්තාය බ්රූහි විශ්වේශ්වර ඊශ්වර .. 5..

etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 6

නහි අන්තඃ අනන්තපාරස්ය කර්මකාණ්ඩස්ය ච උද්ධව .
සඞ්ක්ෂිප්තං වර්ණයිෂ්යාමි යථාවත් අනුපූර්වශඃ .. 6..

nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||

Verse 7

වෛදිකඃ තාන්ත්රිකඃ මිශ්රඃ ඉති මේ ත්රිවිධඃ මඛඃ .
ත්රයාණාං ඊප්සිතේන ඒව විධිනා මාං සමර්චයේත් .. 7..

vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||

Verse 8

යදා ස්වනිගමේන උක්තං ද්විජත්වං ප්රාප්ය පූරුෂඃ .
යථා යජේත මාං භක්ත්යා ශ්රද්ධයා තත් නිබෝධ මේ .. 8..

yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||

Verse 9

අර්චායාං ස්ථණ්ඩිලේ අග්නෞ වා සූර්යේ වා අප්සු හෘදි ද්විජඃ .
ද්රව්යේණ භක්තියුක්තඃ අර්චේත් ස්වගුරුං මාං අමායයා .. 9..

arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||

Verse 10

පූර්වං ස්නානං ප්රකුර්වීත ධෞතදන්තඃ අඞ්ගශුද්ධයේ .
උභයෛඃ අපි ච ස්නානං මන්ත්රෛඃ මෘද්ග්රහණාදිනා .. 10..

pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||

Verse 11

සන්ධ්යා උපාස්ති ආදි කර්මාණි වේදේන අචෝදිතානි මේ .
පූජාං තෛඃ කල්පයේත් සම්යක් සඞ්කල්පඃ කර්මපාවනීම් .. 11..

sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||

Verse 12

ශෛලී දාරුමයී ලෞහී ලේප්යා ලේඛ්යා ච සෛකතී .
මනෝමයී මණිමයී ප්රතිමා අෂ්ටවිධා ස්මෘතා .. 12..

śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||

Verse 13

චල අචල ඉති ද්විවිධා ප්රතිෂ්ඨා ජීවමන්දිරම් .
උද්වාස ආවාහනේ න ස්තඃ ස්ථිරායාං උද්ධව අර්චනේ .. 13..

cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||

Verse 14

අස්ථිරායාං විකල්පඃ ස්යාත් ස්ථණ්ඩිලේ තු භවේත් ද්වයම් .
ස්නපනං තු අවිලේප්යායාං අන්යත්ර පරිමාර්ජනම් .. 14..

asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||

Verse 15

ද්රව්යෛඃ ප්රසිද්ධ්යෛඃ මත් යාගඃ ප්රතිමාදිෂු අමායිනඃ .
භක්තස්ය ච යථාලබ්ධෛඃ හෘදි භාවේන ච ඒව හි .. 15..

dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||

Verse 16

ස්නාන අලඞ්කරණං ප්රේෂ්ඨං අර්චායාං ඒව තු උද්ධව .
ස්ථණ්ඩිලේ තත්ත්වවින්යාසඃ වහ්නෞ ආජ්යප්ලුතං හවිඃ .. 16..

snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||

Verse 17

සූර්යේ ච අභ්යර්හණං ප්රේෂ්ඨං සලිලේ සලිල ආදිභිඃ .
ශ්රද්ධයා උපාහෘතං ප්රේෂ්ඨං භක්තේන මම වාරි අපි .. 17..

sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||

Verse 18

භූර්යපි අභක්ත උපහෘතං න මේ තෝෂාය කල්පතේ .
ගන්ධඃ ධූපඃ සුමනසඃ දීපඃ අන්න ආද්ය ච කිං පුනඃ .. 18..

bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||

Verse 19

ශුචිඃ සම්භෘතසම්භාරඃ ප්රාක් දර්භෛඃ කල්පිත ආසනඃ .
ආසීනඃ ප්රාක් උදක් වා අර්චේත් අර්චායාං අථ සම්මුඛඃ .. 19..

śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||

Verse 20

කෘතන්යාසඃ කෘතන්යාසාං මදර්චාං පාණිනා මෘජේත් .
කලශං ප්රෝක්ෂණීයං ච යථාවත් උපසාධයේත් .. 20..

kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||

Verse 21

තත් අද්භිඃ දේවයජනං ද්රව්යාණි ආත්මානං ඒව ච .
ප්රෝක්ෂ්ය පාත්රාණි ත්රීණි අද්භිඃ තෛඃ තෛඃ ද්රව්යෛඃ ච සාධයේත් .. 21..

tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||

Verse 23

පාද්ය අර්ඝ ආචමනීයාර්ථං ත්රීණි පාත්රාණි දෛශිකඃ .
හෘදා ශීර්ෂ්ණා අථ ශිඛයා ගායත්ර්යා ච අභිමන්ත්රයේත් ..
22..
පිණ්ඩේ වායු අග්නි සංශුද්ධේ හෘත්පද්මස්ථාං පරාං මම .
අණ්වීං ජීවකලාං ධ්යායේත් නාද අන්තේ සිද්ධභාවිතාම් .. 23..

pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||

Verse 25

තයා ආත්මභූතයා පිණ්ඩේ ව්යාප්තේ සම්පූජ්ය තන්මයඃ .
ආවාහ්ය අර්ච ආදිෂු ස්ථාප්ය න්යස්ත අඞ්ගං මාං ප්රපූජයේත් ..
24..
පාද්ය උපස්පර්ශ අර්හණ ආදීන් උපචාරාන් ප්රකල්පයේත් .
ධර්මාදිභිඃ ච නවභිඃ කල්පයිත්වා ආසනං මම .. 25..

tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||

Verse 26

පද්මං අෂ්ටදලං තත්ර කර්ණිකාකේසර උජ්ජ්වලම් .
උභාභ්යාං වේදතන්ත්රාභ්යාං මහ්යං තු උභයසිද්ධයේ .. 26..

padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||

Verse 27

සුදර්ශනං පාඤ්චජන්යං ගදාසීෂුධනුඃ හලාන් .
මුසලං කෞස්තුභං මාලාං ශ්රීවත්සං ච අනුපූජයේත් .. 27..

sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||

Verse 28

නන්දං සුනන්දං ගරුඩං ප්රචණ්ඩං චණ්ඩං ඒව ච .
මහාබලං බලං ච ඒව කුමුදං කුමුදේක්ෂණම් .. 28..

nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||

Verse 29

දුර්ගාං විනායකං ව්යාසං විෂ්වක්සේනං ගුරූන් සුරාන් .
ස්වේ ස්වේ ස්ථානේ තු අභිමුඛාන් පූජයේත් ප්රෝක්ෂණ ආදිභිඃ .. 29..

durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||

Verse 30

චන්දන උශීර කර්පූර කුඞ්කුම අගරු වාසිතෛඃ .
සලිලෛඃ ස්නාපයේත් මන්ත්රෛඃ නිත්යදා විභවේ සති .. 30..

candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||

Verse 31

ස්වර්ණඝර්ම අනුවාකේන මහාපුරුෂවිද්යයා .
පෞරුෂේණ අපි සූක්තේන සාමභීඃ රාජනාදිභිඃ .. 31..

svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||

Verse 32

වස්ත්ර උපවීත ආභරණ පත්ර ස්රක් ගන්ධ ලේපනෛඃ .
අලඞ්කුර්වීත සප්රේම මද්භක්තඃ මාං යථා උචිතම් .. 32..

vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||

Verse 33

පාද්යං ආචමනීයං ච ගන්ධං සුමනසඃ අක්ෂතාන් .
ධූප දීප උපහාර්යාණි දද්යාත් මේ ශ්රද්ධයා අර්චකඃ .. 33..

pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||

Verse 34

ගුඩපායසසර්පීංෂි ශෂ්කුලි ආපූප මෝදකාන් .
සංයාව දධි සූපාං ච නෛවේද්යං සති කල්පයේත් .. 34..

guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||

Verse 35

අභ්යඞ්ග උන්මර්දන ආදර්ශ දන්තධෞ අභිෂේචනම් .
අන්නද්ය ගීත නෘත්යාදි පර්වණි ස්යුඃ උතාන්වහම් .. 35..

abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||

Verse 36

විධිනා විහිතේ කුණ්ඩේ මේඛලාගර්තවේදිභිඃ .
අග්නිං ආධාය පරිතඃ සමූහේත් පාණිනා උදිතම් .. 36..

vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||

Verse 37

පරිස්තීර්ය අථ පර්යුක්ෂේත් අන්වාධාය යථාවිධි .
ප්රෝක්ෂණ්යා ආසාද්ය ද්රව්යාණි ප්රෝක්ෂ්යාග්නෞ භාවයේත මාම් .. 37..

paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||

Verse 38

තප්තජාම්බූනදප්රඛ්යං ශඞ්ඛචක්රගදාම්බුජෛඃ .
ලසත් චතුර්භුජං ශාන්තං පද්මකිඤ්ජල්කවාසසම් .. 38..

taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||

Verse 39

ස්ඵුරත් කිරීට කටක කටිසූත්රවර අඞ්ගදම් .
ශ්රීවත්සවක්ෂසං භ්රාජත් කෞස්තුභං වනමාලිනම් .. 39..

sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||

Verse 40

ධ්යායන් අභ්යර්ච්ය දාරූණි හවිෂා අභිඝෘතානි ච .
ප්රාස්ය ආජ්යභාගෞ ආඝාරෞ දත්ත්වා ච ආජ්යප්ලුතං හවිඃ .. 40..

dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||

Verse 41

ජුහුයාත් මූලමන්ත්රේණ ෂෝඩශර්ච අවදානතඃ .
ධර්මාදිභ්යඃ යථාන්යායං මන්ත්රෛඃ ස්විෂ්ටිකෘතං බුධඃ .. 41..

juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||

Verse 42

අභ්යර්ච්ය අථ නමස්කෘත්ය පාර්ෂදේභ්යඃ බලිං හරේත් .
මූලමන්ත්රං ජපේත් බ්රහ්ම ස්මරන් නාරායණ ආත්මකම් .. 42..

abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||

Verse 42

දත්ත්වා ආචමනං උච්ඡේෂං විෂ්වක්සේනාය කල්පයේත් .
මුඛවාසං සුරභිමත් තාම්බූලාද්යං අථ අර්හයේත් .. 42..

dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||

Verse 44

උපගායන් ගෘණන් නෘත්යන් කර්මාණි අභිනයන් මම .
මත්කථාඃ ශ්රාවයන් ශ්රුණ්වන් මුහූර්තං ක්ෂණිකඃ භවේත් .. 44.

upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|

Verse 45

ස්තවෛඃ උච්චාවචෛඃ ස්තෝත්රෛඃ පෞරාණෛඃ ප්රකෘතෛඃ අපි .
ස්තුත්වා ප්රසීද භගවන් ඉති වන්දේත දණ්ඩවත් .. 45..

stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||

Verse 46

ශිරඃ මත් පාදයෝඃ කෘත්වා බාහුභ්යාං ච පරස්පරම් .
ප්රපන්නං පාහි මාං ඊශ භීතං මෘත්යුග්රහ අර්ණවාත් .. 46..

śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||

ඉති ශේෂාං මයා දත්තාං ශිරසි ආධාය සාදරම් .
උද්වාසයේත් චේත් උද්වාස්යං ජ්යෝතිඃ ජ්යෝතිෂි තත් පුනඃ .. 47..

Verse 48

අර්චාදිෂු යදා යත්ර ශ්රද්ධා මාං තත්ර ච අර්චයේත් .
සර්වභූතේෂු ආත්මනි ච සර්ව ආත්මා අහං අවස්ථිතඃ .. 48..

arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||

Verse 49

ඒවං ක්රියායෝගපථෛඃ පුමාන් වෛදිකතාන්ත්රිකෛඃ .
අර්චන් උභයතඃ සිද්ධිං මත්තඃ වින්දති අභීප්සිතාම් .. 49..

evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||

Verse 50

මදර්චාං සම්ප්රතිෂ්ඨාප්ය මන්දිරං කාරයේත් දෘඪම් .
පුෂ්ප උද්යානානි රම්යාණි පූජා යාත්රා උත්සව ආශ්රිතාන් .. 50..

madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||

Verse 51

පූජාදීනාං ප්රවාහාර්ථං මහාපර්වසු අථ අන්වහම් .
ක්ෂේත්රාපණපුරග්රාමාන් දත්ත්වා මත් සාර්ෂ්ටිතාං ඉයාත් .. 51..

pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||

Verse 52

ප්රතිෂ්ඨයා සාර්වභෞමංසද්මනා භුවනත්රයම් .
පූජාදිනා බ්රහ්මලෝකං ත්රිභිඃ මත් සාම්යතාං ඉයාත් .. 52..

pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||

Verse 53

මාං ඒව නෛරපේක්ෂ්යේණ භක්තියෝගේන වින්දති .
භක්තියෝගං සඃ ලභතේ ඒවං යඃ පූජයේත මාම් .. 53..

māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||

Verse 54

යඃ ස්වදත්තාං පරෛඃ දත්තං හරේත සුරවිප්රයෝඃ .
වෘත්තිං සඃ ජායතේ විඩ්භුක් වර්ෂාණාං අයුතායුතම් .. 54..

yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||

Verse 55

කර්තුඃ ච සාරථේඃ හේතෝඃ අනුමෝදිතුඃ ඒව ච .
කර්මණාං භාගිනඃ ප්රේත්ය භූයඃ භූයසි තත්ඵලම් .. 55..

kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
සප්තවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 27..

අථ අෂ්ටවිංශඃ අධ්යායඃ .

atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 1

පරස්වභාවකර්මාණි න ප්රශංසේත් න ගර්හයේත් .
විශ්වං ඒකාත්මකං පශ්යන් ප්රකෘත්යා පුරුෂේණ ච .. 1..

parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||

Verse 2

පරස්වභාවකර්මාණි යඃ ප්රශංසති නින්දති .
සඃ ආශු භ්රශ්යතේ ස්වාර්ථාත් අසත්ය අභිනිවේශතඃ .. 2..

parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||

Verse 3

තෛජසේ නිද්රයා ආපන්නේ පිණ්ඩස්ථඃ නෂ්ටචේතනඃ .
මායාං ප්රාප්නෝති මෘත්යුං වා තද්වත් නානාර්ථදෘක් පුමාන් .. 3..

taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||

Verse 4

කිං භද්රං කිං අභද්රං වා ද්වෛතස්ය අවස්තුනඃ කියත් .
වාචා උදිතං තත් අනෘතං මනසා ධ්යාතං ඒව ච .. 4..

kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||

Verse 5

ඡායාප්රත්යාහ්වයාභාසා හි අසන්තඃ අපි අර්ථකාරිණඃ .
ඒවං දේහාදයඃ භාවාඃ යච්ඡන්ති ආමෘත්යුතඃ භයම් .. 5..

chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||

Verse 6

ආත්මා ඒව තත් ඉදං විශ්වං සෘජ්යතේ සෘජති ප්රභුඃ .
ත්රායතේ ත්රාති විශ්වාත්මා හ්රියතේ හරති ඊශ්වරඃ .. 6..

ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||

Verse 7

තස්මාත් නහි ආත්මනඃ අන්යස්මාත් අන්යඃ භාවඃ නිරූපිතඃ .
නිරූපිතේයං ත්රිවිධා නිර්මූලා භාතිඃ ආත්මනි .
ඉදං ගුණමයං විද්ධි ත්රිවිධං මායයා කෘතම් .. 7..

tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||

Verse 8

ඒතත් විද්වාන් මදුදිතං ජ්ඤානවිජ්ඤානනෛපුණම් .
න නින්දති න ච ස්තෞති ලෝකේ චරති සූර්යවත් .. 8..

etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||

Verse 9

ප්රත්යක්ෂේණ අනුමානේන නිගමේන ආත්මසංවිදා .
ආදි අන්තවත් අසත් ජ්ඤාත්වා නිඃසඞ්ගඃ විචරේත් ඉහ .. 9..

pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 10

න ඒව ආත්මනඃ න දේහස්ය සංසෘතිඃ ද්රෂ්ටෘදෘශ්යයෝඃ .
අනාත්මස්වදෘශෝඃ ඊශ කස්ය ස්යාත් උපලභ්යතේ .. 10..

na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||

Verse 11

ආත්මා අව්යයඃ අගුණඃ ශුද්ධඃ ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ අනාවෘතඃ .
අග්නිවත් දාරුවත් දේහඃ කස්ය ඉහ සංසෘතිඃ .. 11..

ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 12

යාවත් දේහ ඉන්ද්රිය ප්රාණෛඃ ආත්මනඃ සන්නිකර්ෂණම් .
සංසාරඃ ඵලවාන් තාවත් අපාර්ථඃ අපි අවිවේකිනඃ .. 12..

yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||

Verse 13

අර්ථේ හි අවිද්යමානේ අපි සංසෘතිඃ න නිවර්තතේ .
ධ්යායතඃ විෂයාන් අස්ය ස්වප්නේ අනර්ථ ආගමඃ යථා .. 13..

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||

Verse 14

යථා හි අප්රතිබුද්ධස්ය ප්රස්වාපඃ බහු අනර්ථභෘත් .
සඃ ඒව ප්රතිබුද්ධස්ය න වෛ මෝහාය කල්පතේ .. 14..

yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||

Verse 15

ශෝක හර්ෂ භය ක්රෝධ ලෝභ මෝහ ස්පෘහාදයඃ .
අහඞ්කාරස්ය දෘශ්යන්තේ ජන්ම මෘත්යුඃ ච න ආත්මනඃ .. 15..

śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||

Verse 16

දේහ ඉන්ද්රිය ප්රාණ මනඃ අභිමානඃ
ජීවඃ අන්තරාත්මා ගුණකර්ම මූර්තිඃ .
සූත්රං මහාන් ඉති උරුධා ඉව ගීතඃ
සංසාරඃ ආධාවති කාලතන්ත්රඃ .. 16..

deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||

Verse 17

අමූලං ඒතත් බහුරූප රූපිතං
මනෝවචඃප්රාණශරීරකර්ම .
ජ්ඤානාසිනා උපාසනයා ශිතේන
ඡිත්ත්වා මුනිඃ ගාං විචරති අතෘෂ්ණඃ .. 17..

amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||

Verse 18

ජ්ඤානං විවේකඃ නිගමඃ තපඃ ච
ප්රත්යක්ෂං ඓතිහ්යං අථ අනුමානම් .
ආදි අන්තයෝඃ අස්ය යත් ඒව කේවලම්
කාලඃ ච හේතුඃ ච තත් ඒව මධ්යේ .. 18..

jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||

Verse 19

යථා හිරණ්යං ස්වකෘතං පුරස්තාත්
පශ්චාත් ච සර්වස්ය හිරණ්මයස්ය .
තත් ඒව මධ්යේ ව්යවහාර්යමාණම්
නානාපදේශෛඃ අහං අස්ය තද්වත් .. 19..

yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||

Verse 20

විජ්ඤානං ඒතත් ත්රියවස්තං අඞ්ග
ගුණත්රයං කාරණ කාර්ය කර්තෘ .
සමන්වයේන ව්යතිරේකතඃ ච
යේන ඒව තුර්යේණ තත් ඒව සත්යම් .. 20..

vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||

Verse 21

න යත් පුරස්තාත් උත යත් න පශ්චාත්
මධ්යේ ච තත් න ව්යපදේශමාත්රම් .
භූතං ප්රසිද්ධං ච පරේණ යද්යත්
තත් ඒව තත් ස්යාත් ඉති මේ මනීෂා .. 21..

na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||

Verse 22

අවිද්යමානඃ අපි අවභාසතේ යඃ
වෛකාරිකඃ රාජසසර්ගඃ ඒෂඃ .
බ්රහ්ම ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ අතඃ විභාති
බ්රහ්ම ඉන්ද්රිය අර්ථ ආත්ම විකාර චිත්රම් .. 22..

avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||

Verse 23

ඒවං ස්ඵුටං බ්රහ්මවිවේකහේතුභිඃ
පරාපවාදේන විශාරදේන .
ඡිත්ත්වා ආත්මසන්දේහං උපාරමේත
ස්වානන්දතුෂ්ටඃ අඛිල කාමුකේභ්යඃ .. 23..

evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||

Verse 24

න ආත්මා වපුඃ පාර්ථිවං ඉන්ද්රියාණි
දේවාඃ හි අසුඃ වායුජලං හුතාශඃ .
මනඃ අන්නමාත්රං ධිෂණා ච සත්ත්වම්
අහඞ්කෘතිඃ ඛං ක්ෂිතිඃ අර්ථසාම්යම් .. 24..

na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||

Verse 25

සමාහිතෛඃ කඃ කරණෛඃ ගුණාත්මභිඃ
ගුණඃ භවේත් මත්සුවිවික්තධාම්නඃ .
වික්ෂිප්යමාණෛඃ උත කිං න දූෂණම්
ඝනෛඃ උපේතෛඃ විගතෛඃ රවේඃ කිම් .. 25..

samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||

Verse 26

යථා නභඃ වායු අනල අම්බු භූ ගුණෛඃ
ගතාගතෛඃ වර්තුගුණෛඃ න සජ්ජතේ .
තථා අක්ෂරං සත්ත්ව රජඃ තමඃ මලෛඃ
අහම්මතේඃ සංසෘතිහේතුභිඃ පරම් .. 26..

yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||

Verse 27

තථාපි සඞ්ගඃ පරිවර්ජනීයඃ
ගුණේෂු මායාරචිතේෂු තාවත් .
මද්භක්තියෝගේන දෘඪේන යාවත්
රජඃ නිරස්යේත මනඃකෂායඃ .. 27..

tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||

Verse 28

යථා ආමයඃ අසාධු චිකිත්සිතඃ නෘණාම්
පුනඃ පුනඃ සන්තුදති ප්රරෝහන් .
ඒවං මනඃ අපක්ව කෂය කර්ම
කුයෝගිනං විධ්යති සර්වසඞ්ගම් .. 28..

yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||

Verse 29

කුයෝගිනඃ යේ විහිත අන්තරායෛඃ
මනුෂ්යභූතෛඃ ත්රිදශ උපසෘෂ්ටෛඃ .
තේ ප්රාක්තන අභ්යාසබලේන භූයඃ
යුඤ්ජන්ති යෝගං න තු කර්මතන්ත්රම් .. 29..

kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||

Verse 30

කරෝති කර්ම ක්රියතේ ච ජන්තුඃ
කේනාපි අසෞ චෝදිතඃ ආනිපාතාත් .
න තත්ර විද්වාන්ප්රකෘතෞ ස්ථිතඃ අපි
නිවෘත්ත තෘෂ්ණඃ ස්වසුඛ අනුභූත්යා .. 30..

karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||

Verse 31

තිෂ්ඨන්තං ආසීනං උත ව්රජන්තම්
ශයානං උක්ෂන්තං අදන්තං අන්නම් .
ස්වභාවං අන්යත් කිං අපි ඉහමානම්
ආත්මානං ආත්මස්ථමතිඃ න වේද .. 31..

tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||

Verse 32

යදි ස්ම පශ්යති අසත් ඉන්ද්රිය අථ
නානා අනුමානේන විරුද්ධං අන්යත් .
න මන්යතේ වස්තුතයා මනීෂී
ස්වාප්නං යථා උත්ථාය තිරෝදධානම් .. 32..

yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||

Verse 33

පූර්වං ගෘහීතං ගුණකර්මචිත්රම්
අජ්ඤානං ආත්මනි අවිවික්තං අඞ්ග .
නිවර්තතේ තත් පුනඃ ඊක්ෂයා ඒව
න ගෘහ්යතේ න අපි විසෘජ්ය ආත්මා .. 33..

pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||

Verse 34

යථා හි භානෝඃ උදයඃ නෘචක්ෂුෂාම්
තමඃ නිහන්යාත් න තු සද්විධත්තේ .
ඒවං සමීක්ෂා නිපුණා සතී මේ
හන්යාත් තමිස්රං පුරුෂස්ය බුද්ධේඃ .. 34..

yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||

Verse 35

ඒෂඃ ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ අජඃ අප්රමේයඃ
මහානුභූතිඃ සකලානුභූතිඃ .
ඒකඃ අද්විතීයඃ වචසාං විරාමේ
යේන ඊශිතා වාක් අසවඃ චරන්ති .. 35..

eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||

Verse 36

ඒතාවාන් ආත්මසම්මෝහඃ යත් විකල්පඃ තු කේවලේ .
ආත්මන් නෘතේ ස්වමාත්මානං අවලම්බඃ න යස්ය හි ..36..

etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||

Verse 37

යත් නාම ආකෘතිභිඃ ග්රාහ්යං පඤ්චවර්ණං අබාධිතම් .
ව්යර්ථේන අපි අර්ථවාදඃ අයං ද්වයං පණ්ඩිතමානිනාම් .. 37..

yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||

Verse 38

යෝගිනඃ අපක්වයෝගස්ය යුඤ්ජතඃ කායඃ උත්ථිතෛඃ .
උපසර්ගෛඃ විහන්යේත තත්ර අයං විහිතඃ විධිඃ .. 38..

yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||

Verse 39

යෝගධාරණයා කාංශ්චිත් ආසනෛඃ ධාරණ අන්විතෛඃ .
තපෝමන්ත්රෞෂධෛඃ කාංශ්චිත් උපසර්ගාන් විනිර්දහේත් .. 39..

yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||

Verse 40

කාංශ්චිත් මම අනුධ්යානේන නාමසඞ්කීර්තන ආදිභිඃ .
යෝගේශ්වර අනුවෘත්ත්යා වා හන්යාත් අශුභදාන් ශනෛඃ .. 40..

kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||

Verse 41

කේචිත් දේහං ඉමං ධීරාඃ සුකල්පං වයසි ස්ථිරම් .
විධාය විවිධ උපායෛඃ අථ යුඤ්ජන්ති සිද්ධයේ .. 41..

kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||

Verse 42

න හි තත් කුශලාත් දෘත්යං තත් ආයාසඃ හි අපාර්ථකඃ .
අන්තවත්ත්වාත් ශරීරස්ය ඵලස්ය ඉව වනස්පතේඃ .. 42..

na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||

Verse 43

යෝගං නිෂේවතඃ නිත්යං කායඃ චේත් කල්පතාං ඉයාත් .
තත් ශ්රද්දධ්යාත් න මතිමාන් යෝගං උත්සෘජ්ය මත්පරඃ .. 43..

yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||

Verse 44

යෝගචර්යාං ඉමාං යෝගී විචරන් මත් ව්යපාශ්රයඃ .
න අන්තරායෛඃ විහන්යේත නිඃස්පෘහඃ ස්වසුඛානුභූඃ .. 44..

yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ
පරමාර්ථනිර්ණයෝ නාම අෂ්ටාවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 28..

Verse 1

අථ ඒකෝනත්රිංශඃ අධ්යායඃ .
සුදුස්තරාං ඉමාං මන්යේ යෝගචර්යාං අනාත්මනඃ .
යථා අඤ්ජසා පුමාන් සිහ්යේත් තත් මේ බ්රූහි අඤ්ජසා අච්යුත .. 1..

atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||

Verse 2

ප්රායශඃ පුණ්ඩරීකාක්ෂ යුඤ්ජන්තඃ යෝගිනඃ මනඃ .
විෂීදන්ති අසමාධානාත් මනෝනිග්රහකර්ශිතාඃ .. 2..

prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||

Verse 3

අථ අතඃ ආනන්දදුඝං පදාම්බුජම්
හංසාඃ ශ්රයේරන් අරවින්දලෝචන .
සුඛං නු විශ්වේශ්වර යෝගකර්මභිඃ
ත්වත් මායයා අමී විහතාඃ න මානිනඃ .. 3..

atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||

Verse 4

කිං චිත්රං අච්යුත තව ඒතත් අශේෂබන්ධඃ
දාසේෂු අනන්යශරණේෂු යත් ආත්ම සාත්ත්වම් .
යඃ අරෝචයත්සහ මෘගෛඃ ස්වයං ඊශ්වරාණාම්
ශ්රීමත් කිරීට තට පීඩිත පාද පීඨඃ .. 4..

kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||

Verse 5

තං ත්වා අඛිල ආත්මදයිත ඊශ්වරං ආශ්රිතානාම්
සර්ව අර්ථදං ස්වකෘතවිත් විසෘජේත කඃ නු .
කඃ වා භජේත් කිං අපි විස්මෘතයේ අනු භූත්යෛ
කිං වා භවේත් න තව පාදරජෝජුෂාං නඃ .. 5..

taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||

Verse 6

න ඒව උපයන්ති අපචිතිං කවයඃ තව ඊශ
බ්රහ්මායුෂා අපි කෘතං ඍධමුදඃ ස්මරන්තඃ .
යඃ අන්තර්බහිඃ තනුභෘතාං අශුභං විධුන්වන්
ආචාර්යචෛත්යවපුෂා ස්වගතං ව්යනක්ති .. 6..

na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||

ශ්රීශුකඃ උවාච .

ඉති උද්ධවේන අති අනුරක්ත චේතසා
පෘෂ්ටඃ ජගත්ක්රීඩනකඃ ස්වශක්තිභිඃ .
ගෘහීත මූර්තිත්රයඃ ඊශ්වර ඊශ්වරඃ
ජගාද සප්රේම මනෝහරස්මිතඃ .. 7..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 8

හන්ත තේ කථයිෂ්යාමි මම ධර්මාන් සුමඞ්ගලාම් .
යාන් ශ්රද්ධයා ආචරන් මර්ත්යඃ මෘත්යුං ජයති දුර්ජයම් .. 8..

hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||

Verse 9

කුර්යාත් සර්වාණි කර්මාණි මදර්ථං ශනකෛඃ ස්මරන් .
මයි අර්පිත මනඃ චිත්තඃ මත් ධර්ම ආත්මමනෝරතිඃ .. 9..

kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||

Verse 10

දේශාන් පුණ්යාන් ආශ්රයේත මද්භක්තෛඃ සාධුභිඃ ශ්රිතාන් .
දේව ආසුර මනුෂ්යේෂු මද්භක්ත ආචරිතානි ච .. 10..

deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||

Verse 11

පෘථක් සත්රේණ වා මහ්යං පර්වයාත්රා මහෝත්සවාන් .
කාරයේත් ගීතනෘත්ය ආද්යෛඃ මහාරාජ විභූතිභිඃ .. 11..

pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||

Verse 12

මාං ඒව සර්වභූතේෂු බහිඃ අන්තඃ අපාවෘතම් .
ඊක්ෂේත ආත්මනි ච ආත්මානං යථා ඛං අමල ආශයඃ .. 12..

māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||

ඉති සර්වාණි භූතානි මද්භාවේන මහාද්යුතේ .
සභාජයන් මන්යමානඃ ජ්ඤානං කේවලං ආශ්රිතඃ .. 13..

Verse 14

බ්රාහ්මණේ පුල්කසේ ස්තේනේ බ්රහ්මණ්යේ අර්කේ ස්ඵුලිඞ්ගකේ .
අක්රූරේ ක්රූරකේ ච ඒව සමදෘක් පණ්ඩිතඃ මතඃ .. 14..

brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||

Verse 15

නරේෂු අභීක්ෂ්ණං මද්භාවං පුංසඃ භාවයතඃ අචිරාත් .
ස්පර්ධා අසූයා තිරස්කාරාඃ සාහඞ්කාරාඃ වියන්ති හි .. 15..

nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||

Verse 16

විසෘජ්ය ස්මයමානාන් ස්වාන් දෘශං ව්රීඩාං ච දෛහිකීම් .
ප්රණමේත් දණ්ඩවත් භූමෞ ආශ්ව චාණ්ඩාල ගෝ ඛරම් .. 16..

visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||

Verse 17

යාවත් සර්වේෂු භූතේෂු මද්භාවඃ න උපජායතේ .
තාවත් ඒවං උපාසීත වාඞ් මන කාය වෘත්තිභිඃ .. 17..

yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||

Verse 18

සර්වං බ්රහ්මාත්මකං තස්ය විද්යයා ආත්ම මනීෂයා .
පරිපශ්යන් උපරමේත් සර්වතඃ මුක්ත සංශයඃ .. 18..

sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||

Verse 19

අයං හි සර්වකල්පානාං සධ්රීචීනඃ මතඃ මම .
මද්භාවඃ සර්වභූතේෂු මනෝවාක්කායවෘත්තිභිඃ .. 19..

ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||

Verse 20

න හි අඞ්ග උපක්රමේ ධ්වංසඃ මද්ධර්මස්ය උද්ධව අණු අපි .
මයා ව්යවසිතඃ සම්යක් නිර්ගුණත්වාත් අනාශිෂඃ .. 20..

na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||

Verse 21

යඃ යඃ මයි පරේ ධර්මඃ කල්ප්යතේ නිෂ්ඵලාය චේත් .
තත් ආයාසඃ නිරර්ථඃ ස්යාත් භයාදේඃ ඉව සත්ත්ම .. 21..

yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||

Verse 22

ඒෂා බුද්ධිමතාං බුද්ධිඃ මනීෂා ච මනීෂිණාම් .
යත් සත්යං අනෘතේන ඉහ මර්ත්යේන ආප්නෝති මා අමෘතම් .. 22..

eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||

Verse 23

ඒෂ තේ අභිහිතඃ කෘත්ස්නඃ බ්රහ්මවාදස්ය සඞ්ග්රහඃ .
සමාසව්යාසවිධිනා දේවානාං අපි දුර්ගමඃ .. 23..

eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||

Verse 24

අභීක්ෂ්ණශඃ තේ ගදිතං ජ්ඤානං විස්පෂ්ටයුක්තිමත් .
ඒතත් විජ්ඤාය මුච්යේත පුරුෂඃ නෂ්ටසංශයඃ .. 24..

abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||

Verse 25

සුවිවික්තං තව ප්රශ්නං මයා ඒතත් අපි ධාරයේත් .
සනාතනං බ්රහ්මගුහ්යං පරං බ්රහ්ම අධිගච්ඡති .. 25..

suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||

Verse 26

යඃ ඒතත් මම භක්තේෂු සම්ප්රදද්යාත් සුපුෂ්කලම් .
තස්ය අහං බ්රහ්මදායස්ය දදාමි ආත්මානං ආත්මනා .. 26..

yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||

Verse 27

යඃ ඒතත් සමධීයීත පවිත්රං පරමං ශුචි .
සඃ පූයේත අහඃ අහඃ මාං ජ්ඤානදීපේන දර්ශයන් .. 27..

yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||

Verse 28

යඃ ඒතත් ශ්රද්ධයා නිත්යං අව්යග්රඃ ශ්රුණුයාත් නරඃ .
මයි භක්තිං පරාං කුර්වන් කර්මභිඃ න සඃ බධ්යතේ .. 28..

yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||

Verse 29

අපි උද්ධව ත්වයා බ්රහ්ම සඛේ සමවධාරිතම් .
අපි තේ විගතඃ මෝහඃ ශෝකඃ ච අසෞ මනෝභවඃ .. 29..

api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||

Verse 30

න ඒතත් ත්වයා දාම්භිකාය නාස්තිකාය ශඨාය ච .
අශුශ්රූෂෝඃ අභක්තාය දුර්විනීතාය දීයතාම් .. 30..

na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||

Verse 31

ඒතෛඃ දෝෂෛඃ විහීනාය බ්රහ්මණ්යාය ප්රියාය ච .
සාධවේ ශුචයේ බ්රූයාත් භක්තිඃ ස්යාත් ශූද්ර යෝෂිතාම් .. 31..

etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||

Verse 32

න ඒතත් විජ්ඤාය ජිජ්ඤාසෝඃ ජ්ඤාතව්යං අවශිෂ්යතේ .
පීත්වා පීයූෂං අමෘතං පාතව්යං න අවශිෂ්යතේ .. 32..

na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||

Verse 33

ජ්ඤානේ කර්මණි යෝගේ ච වාර්තායාං දණ්ඩධාරණේ .
යාවාන් අර්ථඃ නෘණාං තාත තාවාන් තේ අහං චතුර්විධඃ .. 33..

jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||

Verse 34

මර්ත්යඃ යදා ත්යක්ත සමස්තකර්මා
නිවේදිතාත්මා විචිකීර්ෂිතඃ මේ .
තදා අමෘතත්වං ප්රතිපද්යමානඃ
මයා ආත්මභූයාය ච කල්පතේ වෛ .. 34..

martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||

ශ්රීශුකඃ උවාච .

Verse 35

සඃ ඒවං ආදර්ශිත යෝගමාර්ගඃ
තදා උත්තම ශ්ලෝකවචඃ නිශම්ය .
බද්ධ අඤ්ජලිඃ ප්රීති උපරුද්ධ කණ්ඨඃ
න කිඤ්චිත් ඌචේඃ අශ්රු පරිප්ලුත අක්ෂඃ .. 35..

saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||

Verse 36

විෂ්ටභ්ය චිත්තං ප්රණය අවඝූර්ණම්
ධෛර්යේණ රාජන් බහු මන්යමානඃ .
කෘතාඤ්ජලිඃ ප්රාහ යදුප්රවීරම්
ශීර්ෂ්ණා ස්පෘශන් තත් චරණ අරවින්දම් .. 36..

viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||

උද්ධවඃ උවාච .

Verse 37

විද්රාවිතඃ මෝහ මහා අන්ධකාරඃ
යඃ ආශ්රිතඃ මේ තව සන්නිධානාත් .
විභාවසෝඃ කිං නු සමීපගස්ය
ශීතං තමඃ භීඃ ප්රභවන්ති අජ අද්ය .. 37..

vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||

Verse 38

ප්රත්යර්පිතඃ මේ භවතා අනුකම්පිනා
භෘත්යාය විජ්ඤානමයඃ ප්රදීපඃ .
හිත්වා කෘතජ්ඤඃ තව පාදමූලම්
කඃ අන්යත් සමීයාත් ශරණං ත්වදීයම් .. 38..

pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||

Verse 39

වෘක්ණඃ ච මේ සුදෘඪඃ ස්නේහපාශඃ
දාශාර්හ වෘෂ්ණි අන්ධක සාත්වතේෂු .
ප්රසාරිතඃ සෘෂ්ටිවිවෘද්ධයේ ත්වයා
ස්වමායයා හි ආත්ම සුබෝධ හේතිනා .. 39..

vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||

Verse 40

නමඃ අස්තු තේ මහායෝගින් ප්රපන්නං අනුශාධි මාම් .
යථා ත්වත් චරණ අම්භෝජේ රතිඃ ස්යාත් අනපායිනී .. 40..

namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 41

ගච්ඡ උද්ධව මයා ආදිෂ්ටඃ බදරි ආඛ්යං මම ආශ්රමම් .
තත්ර මත් පාද තීර්ථෝදේ ස්නාන උපස්පර්ශනෛඃ ශුචිඃ .. 41..

gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||

Verse 42

ඊක්ෂයා අලකනන්දායා විධූත අශේෂ කල්මෂඃ .
වසානඃ වල්කලානි අඞ්ග වන්යභුක් සුඛ නිඃස්පෘහඃ .. 42..

īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||

Verse 43

තිතික්ෂෞඃ ද්වන්ද්වමාත්රාණාං සුශීලඃ සංයතේන්ද්රියඃ .
ශාන්තඃ සමාහිතධියා ජ්ඤානවිජ්ඤානසංයුතඃ .. 43..

titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||

Verse 44

මත්තඃ අනුශික්ෂිතං යත් තේ විවික්තමනුභාවයන් .
මයි ආවේශිත වාක් චිත්තඃ මද්ධර්ම නිරතඃ භව .
අතිව්රජ්ය ගතීඃ තිස්රඃ මාං ඒෂ්යසි තතඃ පරම් .. 44..

mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||

ශ්රීශුකඃ උවාච .

Verse 45

සඃ ඒවං උක්තඃ හරිමේධසා උද්ධවඃ
ප්රදක්ෂිණං තං පරිසෘත්ය පාදයෝඃ .
ශිරඃ නිධාය අශ්රුකලාභිඃ ආර්ද්රධීඃ
න්යෂිඤ්චත් අද්වන්ද්වපරඃ අපි උපක්රමේ .. 45..

saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||

Verse 46

සුදුස්ත්යජ ස්නේහ වියෝග කාතරඃ
න ශක්නුවන් තං පරිහාතුං ආතුරඃ .
කෘච්ඡ්රං යයෞ මූර්ධනි භර්තෘපාදුකේ
බිභ්රන් නමස්කෘත්ය යයෞ පුනඃ පුනඃ .. 46..

sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||

Verse 47

තතඃ තං අන්තර්හෘදි සන්නිවේශ්ය
ගතඃ මහාභාගවතඃ විශාලාම් .
යථා උපදිෂ්ටාං ජගත් ඒකබන්ධුනා
තතඃ සමාස්ථාය හරේඃ අගාත් ගතිම් .. 47..

tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||

Verse 48

යඃ ඒඅතත් ආනන්ද සමුද්ර සම්භෘතම්
ජ්ඤානාමෘතං භාගවතාය භාෂිතම් .
කෘෂ්ණේණ යෝගේශ්වර සේවිතාඞ්ඝ්රිණා
සච්ඡ්රද්ධයා ආසේව්ය ජගත් විමුච්යතේ .. 48..

yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||

Verse 49

භවභය අපහන්තුං ජ්ඤානවිජ්ඤානසාරම්
නිගමකෘත් උපජහේ භෘඞ්ගවත් වේදසාරම් .
අමෘතං උදධිතඃ ච අපායයත් භෘත්යවර්ගාන්
පුරුෂං ඍෂභං ආද්යං කෘෂ්ණසඤ්ජ්ඤං නතඃ අස්මි .. 49..

bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ
පරමාර්ථප්රාප්තිසුගමෝපායකථනෝද්ධවබදරිකාශ්රමප්රවේශෝ
නාම ඒකෝනත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 29..

අථ ත්රිංශඃ අධ්යායඃ .

atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |

රාජා උවාච .

Verse 1

තතඃ මහාභාගවතේ උද්ධවේ නිර්ගතේ වනම් .
ද්වාරවත්යාං කිං අකරෝත් භගවාන් භූතභාවනඃ .. 1..

tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||

Verse 2

බ්රහ්මශාප උපසංසෘෂ්ටේ ස්වකුලේ යාදවර්ෂභඃ .
ප්රේයසීං සර්වනේත්රාණාං තනුං සඃ කථං අත්යජත් .. 2..

brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||

Verse 3

ප්රත්යාක්රෂ්ටුං නයනං අබලා යත්ර ලග්නං න ශේකුඃ
කර්ණාවිෂ්ටං න සරති තතඃ යත් සතාං ආත්මලග්නම් .
යත් ශ්රීඃ වාචාං ජනයති රතිං කිං නු මානං කවීනාම්
දෘෂ්ට්වා ජිෂ්ණෝඃ යුධි රථගතං යත් ච තත් සාම්යම්
ඊයුඃ .. 3..

pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||

ඍෂිඃ උවාච .

Verse 4

දිවි භුවි අන්තරික්ෂේ ච මහෝත්පාතාන් සමුත්ථිතාන් .
දෘෂ්ට්වා ආසීනාන් සුධර්මායාං කෘෂ්ණඃ ප්රාහ යදූන් ඉදම් .. 4..

divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 5

ඒතේ ඝෝරාඃ මහෝත්පාතාඃ ද්වාර්වත්යාං යමකේතවඃ .
මුහූර්තං අපි න ස්ථේයං අත්ර නඃ යදුපුඞ්ගවාඃ .. 5..

ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||

Verse 6

ස්ත්රියඃ බාලාඃ ච වෘද්ධාඃ ච ශඞ්ඛෝද්ධාරං ව්රජන්ත්විතඃ .
වයං ප්රභාසං යාස්යාමඃ යත්ර ප්රත්යක් සරස්වතී .. 6..

striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||

Verse 7

තත්ර අභිෂිච්ය ශුචය උපෝෂ්ය සුසමාහිතාඃ .
දේවතාඃ පූජයිෂ්යාමඃ ස්නපන ආලේපන අර්හණෛඃ ..7..

tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||

Verse 8

බ්රාහ්මණාන් තු මහාභාගාන් කෘතස්වස්ත්යයනා වයම් .
ගෝ භූ හිරණ්ය වාසෝභිඃ ගජ අශ්වරථ වේශ්මභිඃ .. 8..

brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||

Verse 9

විධිඃ ඒෂඃ හි අරිෂ්ටඝ්නඃ මඞ්ගල ආයනං උත්තමම් .
දේව ද්විජ ගවාං පූජා භූතේෂු පරමඃ භවඃ .. 9..

vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||

ඉති සර්වේ සමාකර්ණ්ය යදුවෘද්ධාඃ මධුද්විෂඃ .
තථා ඉති නෞභිඃ උත්තීර්ය ප්රභාසං ප්රයයූ රථෛඃ .. 10..

Verse 11

තස්මින් භගවතා ආදිෂ්ටං යදුදේවේන යාදවා .
චක්රුඃ පරභයා භක්ත්යා සර්වශ්රේය උපබෘංහිතම් .. 11..

tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||

Verse 12

තතඃ තස්මින් මහාපානං පපුඃ මෛරේයකං මධු .
දිෂ්ට විභ්රංශිත ධියඃ යත් ද්රවෛඃ භ්රශ්යතේ මතිඃ .. 12..

tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||

Verse 13

මහාපාන අභිමත්තානාං වීරාණාං දෘප්තචේතසාම් .
කෘෂ්ණමායා විමූඪානාං සඞ්ඝර්ෂඃ සුමහාන් අභූත් .. 13..

mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||

Verse 14

යුයුධුඃ ක්රෝධසංරබ්ධා වේලායාං ආතතායිනඃ .
ධනුභිඃ අසිභිඃ මල්ලෛඃ ගදාභිඃ තාං අරර්ෂ්ටිභිඃ .. 14..

yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||

Verse 15

පතත්පතාකෛ රථකුඤ්ජරාදිභිඃ
ඛර උෂ්ට්ර ගෝභිඃ මහිෂෛඃ නරෛඃ අපි .
මිථඃ සමේත්ය අශ්වතරෛඃ සුදුර්මදා
න්යහන් ශරර්දද්භිඃ ඉව ද්විපා වනේ .. 15..

patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||

Verse 16

ප්රද්යුම්න සාම්බෞ යුධි රූඪමත්සරෞ
අක්රූර භෝජෞ අනිරුද්ධ සාත්යකී .
සුභද්ර සඞ්ග්රාමජිතෞ සුදාරුණෞ
ගදෞ සුමිත්රා සුරථෞ සමීයතුඃ .. 16..

pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||

Verse 17

අන්යේ ච යේ වෛ නිශඨ උල්මුක ආදයඃ
සහස්රජිත් ශතජිත් භානු මුඛ්යාඃ .
අන්යෝන්යං ආසාද්ය මදාන්ධකාරිතා
ජඝ්නුඃ මුකුන්දේන විමෝහිතා භෘශම් .. 17..

anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||

Verse 18

දාශාර්හ වෘෂ්ණි අන්ධක භෝජ සාත්වතා
මධු අර්බුදා මාථුරශූරසේනාඃ .
විසර්ජනාඃ කුකුරාඃ කුන්තයඃ ච
මිථඃ තතඃ තේ අථ විසෘජ්ය සෞහෘදම් .. 18..

dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||

Verse 19

පුත්රාඃ අයුධ්යන් පිතෘභිඃ භ්රාතෘභිඃ ච
ස්වස්ත්රීය දෞහිත්ර පිතෘව්යමාතුලෛඃ .
මිත්රාණි මිත්රෛඃ සුහෘදඃ සුහෘද්භිඃ
ජ්ඤාතීංස්ත්වහන් ජ්ඤාතයඃ ඒව මූඪාඃ .. 19..

putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||

Verse 20

ශරේෂු ක්ෂීයමාණේෂු භජ්යමානේෂු ධන්වසු .
ශස්ත්රේෂු ක්ෂීයමාණේෂු මුෂ්ටිභිඃ ජහ්රුඃ ඒරකාඃ .. 20..

śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||

Verse 21

තාඃ වජ්රකල්පාඃ හි අභවන් පරිඝාඃ මුෂ්ටිනාඃ භෘතාඃ .
ජඝ්නුඃ ද්විෂඃ තෛඃ කෘෂ්ණේන වාර්යමාණාඃ තු තං ච තේ .. 21..

tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||

Verse 22

ප්රත්යනීකං මන්යමානාඃ බලභද්රං ච මෝහිතාඃ .
හන්තුං කෘතධියඃ රාජන් ආපන්නාඃ ආතතායිනඃ .. 22..

pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||

Verse 23

අථ තෞ අපි සඞ්ක්රුද්ධෞ උද්යම්ය කුරුනන්දන .
ඒරකා මුෂ්ටි පරිඝෞ ජරන්තෞ ජඝ්නතුඃ යුධි .. 23..

atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||

Verse 24

බ්රහ්මශාප උපසෘෂ්ටානාං කෘෂ්ණමායාවෘත ආත්මනාම් .
ස්පර්ධාක්රෝධඃ ක්ෂයං නින්යේ වෛණවඃ අග්නිඃ යථා වනම් .. 24..

brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||

Verse 25

ඒවං නෂ්ටේෂු සර්වේෂු කුලේෂු ස්වේෂු කේශවඃ .
අවතාරිතඃ භුවඃ භාරඃ ඉති මේනේ අවශේෂිතඃ .. 25..

evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||

Verse 26

රාමඃ සමුද්රවේලායාං යෝගං ආස්ථාය පෞරුෂම් .
තත් ත්යාජ ලෝකං මානුෂ්යං සංයෝජ්ය ආත්මානං ආත්මනි .. 26..

rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||

Verse 27

රාමනිර්යාණං ආලෝක්ය භගවාන් දේවකීසුතඃ .
නිෂසාද ධරෝපස්ථේ තූෂ්ණීං ආසාද්ය පිප්පලම් .. 27..

rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||

Verse 28

බිභ්රත් චතුර්භුජං රූපං භ්රාජිෂ්ණු ප්රභයා ස්වයා .
දිශඃ විතිමාරාඃ කුර්වන් විධූමඃ ඉව පාවකඃ .. 28..

bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||

Verse 29

ශ්රීවත්සාඞ්කං ඝනශ්යාමං තප්ත හාටක වර්චසම් .
කෞශේය අම්බර යුග්මේන පරිවීතං සුමඞ්ගලම් .. 29..

śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||

Verse 30

සුන්දර ස්මිත වක්ත්ර අබ්ජං නීල කුන්තල මණ්ඩිතම් .
පුණ්ඩරීක අභිරාමාක්ෂං ස්ඵුරන් මකර කුණ්ඩලම් .. 30..

sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||

Verse 31

කටිසූත්ර බ්රහ්මසූත්ර කිරීට කටක අඞ්ගදෛඃ .
හාර නූපුර මුද්රාභිඃ කෞස්තුභේන විරාජිතම් .. 31..

kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||

Verse 32

වනමාලා පරීතාඞ්ගං මූර්තිමද්භිඃ නිජ ආයුධෛඃ .
කෘත්වා උරෞ දක්ෂිණේ පාදං ආසීනං පඞ්කජ අරුණම් .. 32..

vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||

Verse 33

මුසලෞ අශේෂායඃ ඛණ්ඩකෘතේෂුඃ ලුබ්ධකඃ ජරාඃ .
මෘගාස්ය ආකාරං තත් චරණං විව්යාධ මෘගශඞ්කයා .. 33..

musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||

Verse 34

චතුර්භුජං තං පුරුෂං දෘෂ්ට්වා සඃ කෘත කිල්බිෂඃ .
භීතඃ පපාත ශිරසා පාදයෝඃ අසුරද්විෂඃ .. 34..

caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||

Verse 35

අජානතා කෘතං ඉදං පාපේන මධුසූදන .
ක්ෂන්තුං අර්හසි පාපස්ය උත්තමශ්ලෝකඃ මේ අනඝ .. 35..

ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||

Verse 36

යස්ය අනුස්මරණං නෲණාං අජ්ඤාන ධ්වාන්ත නාශනම් .
වදන්ති තස්ය තේ විෂ්ණෝ මයා අසාධු කෘතං ප්රභෝ .. 36..

yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||

Verse 37

තත් මා ආශු ජහි වෛකුණ්ඨ පාප්මානං මෘග ලුබ්ධකම් .
යථා පුනඃ අහං තු ඒවං න කුර්යාං සත් අතික්රමම් .. 37..

tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||

Verse 38

යස්ය ආත්ම යෝග රචිතං න විදුඃ විරිඤ්චඃ
රුද්ර ආදයඃ අස්ය තනයාඃ පතයඃ ගිරාං යේ .
ත්වත් මායයා පිහිත දෘෂ්ටයඃ ඒතත් අඤ්ජඃ
කිං තස්ය තේ වයං අසත් ගතයඃ ගෘණීමඃ .. 38..

yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||

ශ්රීභගවාන් උවාච .

Verse 39

මා භෛඃ ජරේ ත්වං උත්තිෂ්ඨ කාමඃ ඒෂඃ කෘතඃ හි මේ .
යාහි ත්වං මත් අනුජ්ඤාතඃ ස්වර්ගං සුකෘතිනාං පදම් .. 39..

mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||

ඉති ආදිෂ්ටඃ භගවතා කෘෂ්ණේන ඉච්ඡා ශරීරිණා .
ත්රිඃ පරික්රම්ය තං නත්වා විමානේන දිවං යයෞ .. 40..

Verse 41

දාරුකඃ කෘෂ්ණපදවීං අන්විච්ඡන් අධිගම්යතාම් .
වායුං තුලසිකාමෝදං ආඝ්රාය අභිමුඛං යයෞ .. 41..

dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||

Verse 42

තං තත්ර තිග්මද්යුභිඃ ආයුධෛඃ වෘතම්
හි අශ්වත්ථමූලේ කෘතකේතනං පතිම් .
ස්නේහප්ලුතාත්මා නිපපාත පාදයෝ
රථාත් අවප්ලුත්ය සබාෂ්පලෝචනඃ .. 42..

taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||

Verse 43

අපශ්යතඃ ත්වත් චරණ අම්බුජං ප්රභෝ
දෘෂ්ටිඃ ප්රණෂ්ටා තමසි ප්රවිෂ්ටා .
දිශඃ න ජානේ න ලභේ ච ශාන්තිම්
යථා නිශායං උඩුපේ ප්රණෂ්ටේ .. 43..

apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||

ඉති බ්රුවතේ සූතේ වෛ රථඃ ගරුඩලාඤ්ඡනඃ .
ඛං උත්පපාත රාජේන්ද්ර සාශ්වධ්වජඃ උදීක්ෂතඃ .. 44..

Verse 45

තං අන්වගච්ඡන් දිව්යානි විෂ්ණුප්රහරණානි ච .
තේන අති විස්මිත ආත්මානං සූතං ආහ ජනාර්දනඃ .. 45..

taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||

Verse 46

ගච්ඡ ද්වාරවතීං සූත ජ්ඤාතීනාං නිධනං මිථඃ .
සඞ්කර්ෂණස්ය නිර්යාණං බන්ධුභ්යඃ බ්රූහි මත් දශාම් .. 46..

gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||

Verse 47

ද්වාරකායාං ච න ස්ථේයං භවද්භිඃ ච ස්වබන්ධුභිඃ .
මයා ත්යක්තාං යදුපුරීං සමුද්රඃ ප්ලාවයිෂ්යති .. 47..

dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||

Verse 48

ස්වං ස්වං පරිග්රහං සර්වේ ආදාය පිතරෞ ච නඃ .
අර්ජුනේන ආවිතාඃ සර්ව ඉන්ද්රප්රස්ථං ගමිෂ්යථ .. 48..

svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||

Verse 49

ත්වං තු මත් ධර්මං ආස්ථාය ජ්ඤානනිෂ්ඨඃ උපේක්ෂකඃ .
මන්මායා රචනාං ඒතාං විජ්ඤාය උපශමං ව්රජ .. 49..

tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||

ඉති උක්තඃ තං පරික්රම්ය නමස්කෘත්ය පුනඃ පුනඃ .
තත් පාදෞ ශීර්ෂ්ණි උපාධාය දුර්මනාඃ ප්රයයෞ පුරීම් .. 50..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ යදුකුලසඞ්ක්ෂයෝ නාම
ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 30..

අථ ඒකත්රිංශඃ අධ්යායඃ .

atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |

ශ්රීශුකඃ උවාච .

Verse 1

අථ තත්ර ආගමත් බ්රහ්මා භවාන්යා ච සමං භවඃ .
මහේන්ද්රප්රමුඛාඃ දේවාඃ මුනයඃ සප්රජේශ්වරාඃ .. 1..

atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||

Verse 2

පිතරඃ සිද්ධගන්ධර්වාඃ විද්යාධර මහෝරගාඃ .
චාරණාඃ යක්ෂරක්ෂාංසි කින්නර අප්සරසඃ ද්විජාඃ .. 2..

pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||

Verse 3

ද්රෂ්ටුකාමාඃ භගවතඃ නිර්වාණං පරම උත්සුකාඃ .
ගායන්තඃ ච ගෘණන්තඃ ච ශෞරේඃ කර්මාණි ජන්ම ච .. 3..

draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||

Verse 4

වවර්ෂුඃ පුෂ්පවර්ෂාණි විමාන ආවලිභිඃ නභඃ .
කුර්වන්තඃ සඞ්කුලං රාජන් භක්ත්යා පරමයා යුතාඃ .. 4..

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||

Verse 5

භගවාන් පිතාමහං වීක්ෂ්ය විභූතිඃ ආත්මනඃ විභුඃ .
සංයෝජ්ය ආත්මනි ච ආත්මානං පද්මනේත්රේ න්යමීලයත් .. 5..

bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||

Verse 6

ලෝකාභිරාමාං ස්වතනුං ධාරණා ධ්යාන මඞ්ගලම් .
යෝගධාරණයා ආග්නේය්යා අදග්ධ්වා ධාම ආවිශත් ස්වකම් .. 6..

lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||

Verse 7

දිවි දුන්දුභයඃ නේදුඃ පේතුඃ සුමනඃ ච ඛාත් .
සත්යං ධර්මඃ ධෘතිඃ භූමේඃ කීර්තිඃ ශ්රීඃ ච අනු තං වයුඃ .. 7..

divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||

Verse 8

දේව ආදයඃ බ්රහ්මමුඛ්යාඃ න විශන්තං ස්වධාමනි .
අවිජ්ඤාතගතිං කෘෂ්ණං දදෘශුඃ ච අතිවිස්මිතාඃ .. 8..

deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||

Verse 9

සෞදාමන්යාඃ යථා ආකාශේ යාන්ත්යාඃ හිත්වා අභ්රමණ්ඩලම් .
ගතිඃ න ලක්ෂ්යතේ මර්ත්යෛඃ තථා කෘෂ්ණස්ය දෛවතෛඃ .. 9..

saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||

Verse 10

බ්රහ්ම රුද්ර ආදයඃ තේ තු දෘෂ්ට්වා යෝගගතිං හරේඃ .
විස්මිතාඃ තාං ප්රශංසන්තඃ ස්වං ස්වං ලෝකං යයුඃ තදා .. 10..

brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||

Verse 11

රාජන් පරස්ය තනුභෘත් ජනනාප්යයේහා
මායාවිඩම්බනං අවේහි යථා නටස්ය .
සෘෂ්ට්වා ආත්මනා ඉදං අනුවිශ්ය විහෘත්ය ච අන්තේ
සංහෘත්ය ච ආත්ම මහිනා උපරතඃ සඃ ආස්තේ .. 11..

rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||

Verse 12

මර්ත්යේන යඃ ගුරුසුතං යමලෝකනීතම්
ත්වාං ච ආනයත් ශරණදඃ පරම අස්ත්ර දග්ධම් .
ජිග්යේ අන්තක අන්තකං අපි ඊශං අසෞ අවනීශඃ
කිං ස්වාවනේ ස්වරනයන් මෘගයුං සදේහම් .. 12..

martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||

Verse 13

තථා අපි අශේශා ස්ථිති සම්භව අපි
අයේෂු අනන්ය හේතුඃ යත් අශේෂ ශක්තිධෘක් .
න ඉච්ඡත් ප්රණේතුං වපුඃ අත්ර ශේෂිතම්
මර්ත්යේන කිං ස්වස්ථගතිං ප්රදර්ශයන් .. 13..

tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||

Verse 14

යඃ ඒතාං ප්රාතඃ උත්ථාය කෘෂ්ණස්ය පදවීං පරාම් .
ප්රයතඃ කීර්තයේත් භක්ත්යා තාං ඒව ආප්නෝති අනුත්තමාම් .. 14..

yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||

Verse 15

දාරුකඃ ද්වාරකාං ඒත්ය වසුදේව උග්රසේනයෝඃ .
පතිත්වා චරණාවස්රෛඃ න්යෂිඤ්චත් කෘෂ්ණවිච්යුතඃ .. 15..

dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||

Verse 16

කථයාමාස නිධනං වෘෂ්ණීනාං කෘත්ස්නශඃ නෘප .
තත් ශ්රුත්වා උද්විග්න හෘදයාඃ ජනාඃ ශෝක විමූර්ච්ඡිතාඃ .. 16..

kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||

Verse 17

තත්ර ස්ම ත්වරිතා ජග්මුඃ කෘෂ්ණ විශ්ලේෂ විහ්වලාඃ .
ව්යසවාඃ ශේරතේ යත්ර ජ්ඤාතයඃ ඝ්නන්තඃ ආනනම් .. 17..

tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||

Verse 18

දේවකී රෝහිණී ච ඒව වසුදේවඃ තථා සුතෞ .
කෘෂ්ණ රාම අවපශ්යන්තඃ ශෝක ආර්තාඃ විජහුඃ ස්මෘතිම් .. 18..

devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||

Verse 19

ප්රාණාන් ච විජහුඃ තත්ර භගවත් විරහ ආතුරාඃ .
උපගුහ්ය පතීන් තාත චිතාං ආරුරුහුඃ ස්ත්රියඃ .. 19..

prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||

Verse 20

රාමපත්න්යඃ ච තත් දේහං උපගුහ්ය අග්නිං ආවිශන් .
වසුදේවපත්න්යඃ තත් ගාත්රං ප්රද්යුම්න ආදීන් හරේඃ ස්නුෂාඃ .
කෘෂ්ණපත්න්යඃ ආවිශන් අග්නිං රුක්මිණි ආද්යාඃ තදාත්මිකාඃ .. 20..

rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||

Verse 21

අර්ජුනඃ ප්රේයසඃ සඛ්යුඃ කෘෂ්ණස්ය විරහ ආතුරඃ .
ආත්මානං සාන්ත්වයාමාස කෘෂ්ණගීතෛඃ සදුක්තිභිඃ .. 21..

arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||

Verse 22

බන්ධූනාං නෂ්ටගෝත්රාණාං අර්ජුනඃ සාම්පරායිකම් .
හතානාං කාරයාමාස යථාවත් අනුපූර්වශඃ .. 22..

bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||

Verse 23

ද්වාරකාං හරිණා ත්යක්තා සමුද්රඃ අප්ලාවයත් ක්ෂණාත් .
වර්ජයිත්වා මහාරාජ ශ්රීමත් භගවත් ආලයම් .. 23..

dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||

Verse 24

නිත්යං සන්නිහිතඃ තත්ර භගවාන් මධුසූදනඃ .
ස්මෘත්යා අශේෂා අශුභහරං සර්ව මඞ්ගලං අමඞ්ගලම් .. 24..

nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||

Verse 25

ස්ත්රී බාල වෘද්ධාන් ආදාය හතශේෂාන් ධනඤ්ජයඃ .
ඉන්ද්රප්රස්ථං සමාවේශ්ය වජ්ර තත්ර අභ්යෂේචයත් .. 25..

strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||

Verse 26

ශ්රුත්වා සුහෘත් වධං රාජන් අර්ජුනාත් තේ පිතාමහාඃ .
ත්වාං තු වංශධරං කෘත්වා ජග්මුඃ සර්වේ මහාපථම් .. 26..

śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||

Verse 27

යඃ ඒතත් දේවදේවස්ය විෂ්ණෝඃ කර්මාණි ජන්ම ච .
කීර්තයේත් ශ්රද්ධයා මර්ත්යඃ සර්වපාපෛඃ ප්රමුච්යතේ .. 27..

yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||

Verse 28

ඉත්ථං හරේඃ භගවතඃ රුචිර අවතාර
වීර්යාණි බාලචරිතානි ච ශන්තමානි .
අන්යත්ර ච ඉහ ච ශ්රුතානි ගෘණන් මනුෂ්යඃ
භක්තිං පරාං පරමහංසගතෞ ලභේත .. 28..

itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ මෞසලෝපාඛ්යානං නාම
ඒකත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 31..

.. ඉති උද්ධවගීතා නාම ඒකාදශස්කන්ධඃ සමාප්තඃ ..

Sanskrit — Devanagari (original)

अथ एकादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

बद्धः मुक्तः इति व्याख्या गुणतः मे न वस्तुतः ।

गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षः न बन्धनम् ॥ 1॥

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिः च मायया ।

स्वप्नः यथा आत्मनः ख्यातिः संसृतिः न तु वास्तवी ॥ 2॥

विद्या अविद्ये मम तनू विद्धि उद्धव शरीरिणाम् ।

मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ 3॥

एकस्य एव मम अंशस्य जीवस्य एव महामते ।

बन्धः अस्य अविद्यया अनादिः विद्यया च तथा इतरः ॥ 4॥

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।

विरुद्धधर्मिणोः तात स्थितयोः एकधर्मिणि ॥ 5॥

सुपर्णौ एतौ सदृशौ सखायौ

यदृच्छया एतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।

एकः तयोः खादति पिप्पलान्नम्

अन्यः निरन्नः अपि बलेन भूयान् ॥ 6॥

आत्मानं अन्यं च सः वेद विद्वान्

अपिप्पलादः न तु पिप्पलादः ।

यः अविद्यया युक् स तु नित्यबद्धः

विद्यामयः यः स तु नित्यमुक्तः ॥ 7॥

देहस्थः अपि न देहस्थः विद्वान् स्वप्नात् यथा उत्थितः ।

अदेहस्थः अपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृक् यथा ॥ 8॥

इन्द्रियैः इन्द्रियार्थेषु गुणैः अपि गुणेषु च ।

गृह्यमाणेषु अहङ्कुर्यात् न विद्वान् यः तु अविक्रियः ॥ 9॥

दैवाधीने शरीरे अस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।

वर्तमानः अबुधः तत्र कर्ता अस्मि इति निबध्यते ॥ 10॥

एवं विरक्तः शयनः आसनाटनमज्जने ।

दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु ॥ 11॥

न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्र आदयन् गुणान् ।

प्रकृतिस्थः अपि असंसक्तः यथा खं सविता अनिलः ॥ 12॥

वैशारद्येक्षया असङ्गशितया छिन्नसंशयः ।

प्रतिबुद्धः इव स्वप्नात् नानात्वात् विनिवर्तते ॥ 13॥

यस्य स्युः वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम् ।

वृत्तयः सः विनिर्मुक्तः देहस्थः अपि हि तत् गुणैः ॥ 14॥

यस्य आत्मा हिंस्यते हिंस्र्यैः येन किञ्चित् यदृच्छया ।

अर्च्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥ 15॥

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साधु असाधु वा ।

वदतः गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृक् मुनिः ॥ 16॥

न कुर्यात् न वदेत् किञ्चित् न ध्यायेत् साधु असाधु वा ।

आत्मारामः अनया वृत्त्या विचरेत् जडवत् मुनिः ॥ 17॥

शब्दब्रह्मणि निष्णातः न निष्णायात् परे यदि ।

श्रमः तस्य श्रमफलः हि अधेनुं इव रक्षतः ॥ 18॥

गां दुग्धदोहां असतीं च भार्याम्

देहं पराधीनं असत्प्रजां च ।

वित्तं तु अतीर्थीकृतं अङ्ग वाचम्

हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ 19॥

यस्यां न मे पावनं अङ्ग कर्म

स्थितिउद्भवप्राण निरोधनं अस्य ।

लीलावतारीप्सितजन्म वा स्यात्

बन्ध्यां गिरं तां बिभृयात् न धीरः ॥ 20॥

एवं जिज्ञासया अपोह्य नानात्वभ्रमं आत्मनि ।

उपारमेत विरजं मनः मयि अर्प्य सर्वगे ॥ 21॥

यदि अनीशः धारयितुं मनः ब्रह्मणि निश्चलम् ।

मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥ 22॥

श्रद्धालुः मे कथाः श‍ऋण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः ।

गायन् अनुस्मरन् कर्म जन्म च अभिनयन् मुहुः ॥ 23॥

मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः ।

लभते निश्चलां भक्तिं मयि उद्धव सनातने ॥ 24॥

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां सः उपासिता ।

सः वै मे दर्शितं सद्भिः अञ्जसा विन्दते पदम् ॥ 25॥

उद्धव उवाच ।

साधुः तव उत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।

भक्तिः त्वयि उपयुज्येत कीदृशी सद्भिः आदृता ॥ 26॥

एतत् मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत् प्रभो ।

प्रणताय अनुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ 27॥

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।

अवतीर्णः असि भगवन् स्वेच्छाउपात्तपृथक् वपुः ॥ 28॥

श्रीभगवान् उवाच ।

कृपालुः अकृतद्रोहः तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।

सत्यसारः अनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ 29॥

कामैः अहतधीः दान्तः मृदुः शुचिः अकिञ्चनः ।

अनीहः मितभुक् शान्तः स्थिरः मत् शरणः मुनिः ॥ 30॥

अप्रमत्तः गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।

अमानी मानदः कल्पः मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ 31॥

आज्ञाय एवं गुणान् दोषान्मयादिष्टान् अपि स्वकान् ।

धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत सः सत्तमः ॥ 32॥

ज्ञात्वा अज्ञात्वा अथ ये वै मां यावान् यः च अस्मि

यादृशः ।

भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमाः मताः ॥ 33॥

मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् ।

परिचर्या स्तुतिः प्रह्वगुणकर्म अनुकीर्तनम् ॥ 34॥

मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मत् अनुध्यानं उद्धव ।

सर्वलाभ उपहरणं दास्येन आत्मनिवेदनम् ॥ 35॥

मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।

गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिः मद्गृह उत्सवः ॥ 36॥

यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।

वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ 37॥

मम अर्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य च उद्यमः ।

उद्यान उपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि ॥ 38॥

सम्मार्जन उपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।

गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया ॥ 39॥

अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्य अपरिकीर्तनम् ।

अपि दीपावलोकं मे न उपयुञ्ज्यात् निवेदितम् ॥ 40॥

यत् यत् इष्टतमं लोके यत् च अतिप्रियं आत्मनः ।

तत् तत् निवेदयेत् मह्यं तत् आनन्त्याय कल्पते ॥ 41॥

सूर्यः अग्निः ब्राह्मणः गावः वैष्णवः खं मरुत् जलम् ।

भूः आत्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ 42॥

सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।

आतिथ्येन तु विप्राग्र्यः गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ 43॥

वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।

वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैः तोयपुरस्कृतैः ॥ 44॥

स्थण्डिले मन्त्रहृदयैः भोगैः आत्मानं आत्मनि ।

क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ 45॥

धिष्ण्येषु एषु इति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।

युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन् अर्चेत् समाहितः ॥ 46॥

इष्टापूर्तेन मां एवं यः यजेत समाहितः ।

लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ 47॥

प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विना उद्धव ।

न उपायः विद्यते सध्र्यङ् प्रायणं हि सतां अहम् ॥ 48॥

अथ एतत् परमं गुह्यं श्रुण्वतः यदुनन्दन ।

सुगोप्यं अपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा ॥ 49॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

एकादशपूजाविधानयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ 11॥

अथ द्वादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

न रोधयति मां योगः न स्साङ्ख्यं धर्मः एव च ।

न स्वाध्यायः तपः त्यागः न इष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ 1॥

व्रतानि यज्ञः छन्दांसि तीर्थानि नियमाः यमाः ।

यथा अवरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्ग अपहः हि माम् ॥ 2॥

सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधानः मृगाः खगाः ।

गन्धर्व अप्सरसः नागाः सिद्धाः चारणगुह्यकाः ॥ 3॥

विद्याधराः मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियः अन्त्यजाः ।

रजः तमः प्रकृतयः तस्मिन् तस्मिन् युगे अनघ ॥ 4॥

बहवः मत्पदं प्राप्ताः त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।

वृषपर्वा बलिः वाणः मयः च अथ विभीषणः ॥ 5॥

सुग्रीवः हनुमान् ऋक्षः गजः गृध्रः वणिक्पथः ।

व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यः यज्ञपत्न्यः तथा अपरे ॥ 6॥

ते न अधितश्रुतिगणाः न उपासितमहत्तमाः ।

अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गात् मां उपागताः ॥ 7॥

केवलेन हि भावेन गोप्यः गावः नगाः मृगाः ।

ये अन्ये मूढधियः नागाः सिद्धाः मां ईयुः अञ्जसा ॥ 8॥

यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपः अध्वरैः ।

व्याख्याः स्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयात् यत्नवान् अपि ॥ 9॥

रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते

श्वाफल्किना मयि अनुरक्तचित्ताः ।

विगाढभावेन न मे वियोग

तीव्राधयः अन्यं ददृशुः सुखाय ॥ 10॥

ताः ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीताः

मया एव वृन्दावनगोचरेण ।

क्षणार्धवत् ताः पुनरङ्ग तासां

हीना माया कल्पसमा बभूवुः ॥ 11॥

ताः न अविदन् मयि अनुषङ्गबद्ध

धियः स्वमात्मानं अदः तथा इदम् ।

यथा समाधौ मुनयः अब्धितोये

नद्यः प्रविष्टाः इव नामरूपे ॥ 12॥

मत्कामा रमणं जारं अस्वरूपविदः अबलाः ।

ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गात् शतसहस्रशः ॥ 13॥

तस्मात् त्वं उद्धव उत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् ।

प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतं एव च ॥ 14॥

मां एकं एव शरणं आत्मानं सर्वदेहिनाम् ।

याहि सर्वात्मभावेन मया स्याः हि अकुतोभयः ॥ 15॥

उद्धवः उवाच ।

संशयः श्रुण्वतः वाचं तव योगेश्वर ईश्वर ।

न निवर्ततः आत्मस्थः येन भ्राम्यति मे मनः ॥ 16॥

श्रीभगवान् उवाच ।

सः एष जीवः विवरप्रसूतिः

प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः ।

मनोमयं सूक्ष्मं उपेत्य रूपं

मात्रा स्वरः वर्णः इति स्थविष्ठः ॥ 17॥

यथा अनलः खे अनिलबन्धुः ऊष्मा

बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः ।

अणुः प्रजातः हविषा समिध्यते

तथा एव मे व्यक्तिः इयं हि वाणी ॥ 18॥

एवं गदिः कर्मगतिः विसर्गः

घ्राणः रसः दृक् स्पर्शः श्रुतिः च ।

सङ्कल्पविज्ञानं अथ अभिमानः

सूत्रं रजः सत्त्वतमोविकारः ॥ 19॥

अयं हि जीवः त्रिवृत् अब्जयोनिः

अव्यक्तः एकः वयसा सः आद्यः ।

विश्लिष्टशक्तिः बहुधा एव भाति

बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ 20॥

यस्मिन् इदं प्रोतं अशेषं ओतं

पटः यथा तन्तुवितानसंस्थः ।

यः एष संसारतरुः पुराणः

कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ 21॥

द्वे अस्य बीजे शतमूलः त्रिनालः

पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।

दश एकशाखः द्विसुपर्णनीडः

त्रिवल्कलः द्विफलः अर्कं प्रविष्टः ॥ 22॥

अदन्ति च एकं फलं अस्य गृध्रा

ग्रामेचराः एकं अरण्यवासाः ।

हंसाः यः एकं बहुरूपं इज्यैः

मायामयं वेद सः वेद वेदम् ॥ 23॥

एवं गुरु उपासनया एकभक्त्या

विद्याकुठारेण शितेन धीरः ।

विवृश्च्य जीवाशयं अप्रमत्तः

सम्पद्य च आत्मानं अथ त्यज अस्त्रम् ॥ 24॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

द्वादशोऽध्यायः ॥ 12॥

अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः बुद्धेः न च आत्मनः ।

सत्त्वेन अन्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन च एव हि ॥ 1॥

सत्त्वात् धर्मः भवेत् वृद्धात् पुंसः मद्भक्तिलक्षणः ।

सात्विक उपासया सत्त्वं ततः धर्मः प्रवर्तते ॥ 2॥

धर्मः रजः तमः हन्यात् सत्त्ववृद्धिः अनुत्तमः ।

आशु नश्यति तत् मूलः हि अधर्मः उभये हते ॥ 3॥

आगमः अपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।

ध्यानं मन्त्रः अथ संस्कारः दश एते गुणहेतवः ॥ 4॥

तत् तत् सात्विकं एव एषां यत् यत् वृद्धाः प्रचक्षते ।

निन्दन्ति तामसं तत् तत् राजसं तत् उपेक्षितम् ॥ 5॥

सात्त्विकानि एव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये ।

ततः धर्मः ततः ज्ञानं यावत् स्मृतिः अपोहनम् ॥ 6॥

वेणुसङ्घर्षजः वह्निः दग्ध्वा शाम्यति तत् वनम् ।

एवं गुणव्यत्ययजः देहः शाम्यति तत् क्रियः ॥ 7॥

उद्धवः उवाच ।

विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदं आपदाम् ।

तथा अपि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्व खर अजावत् ॥ 8॥

श्रीभगवान् उवाच ।

अहं इति अन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।

उत्सर्पति रजः घोरं ततः वैकारिकं मनः ॥ 9॥

रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।

ततः कामः गुणध्यानात् दुःसहः स्यात् हि दुर्मतेः ॥ 10॥

करोति कामवशगः कर्माणि अविजितेन्द्रियः ।

दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ॥ 11।

रजः तमोभ्यां यत् अपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।

अतन्द्रितः मनः युञ्जन् दोषदृष्टिः न सज्जते ॥ 12॥

अप्रमत्तः अनुयुञ्जीतः मनः मयि अर्पयन् शनैः ।

अनिर्विण्णः यथाकालं जितश्वासः जितासनः ॥ 13॥

एतावान् योगः आदिष्टः मत् शिष्यैः सनक आदिभिः ।

सर्वतः मनः आकृष्य मय्यद्धा आवेश्यते यथा ॥ 14॥

उद्धवः उवाच ।

यदा त्वं सनक आदिभ्यः येन रूपेण केशव ।

योगं आदिष्टवान् एतत् रूपं इच्छामि वेदितुम् ॥ 15॥

श्रीभगवान् उवाच ।

पुत्राः हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनक आदयः ।

पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्य ऐकान्तिकीं गतिम् ॥

16॥

सनक आदयः ऊचुः ।

गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रभो ।

कथं अन्योन्यसन्त्यागः मुमुक्षोः अतितितीर्षोः ॥ 17॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं पृष्टः महादेवः स्वयम्भूः भूतभावनः ।

ध्यायमानः प्रश्नबीजं न अभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ 18॥

सः मां अचिन्तयत् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।

तस्य अहं हंसरूपेण सकाशं अगमं तदा ॥ 19॥

दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पाद अभिवन्दनम् ।

ब्रह्माणं अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः कः भवान् इति ॥ 20॥

इति अहं मुनिभिः पृष्टः तत्त्वजिज्ञासुभिः तदा ।

यत् अवोचं अहं तेभ्यः तत् उद्धव निबोध मे ॥ 21॥

वस्तुनः यदि अनानात्वं आत्मनः प्रश्नः ईदृशः ।

कथं घटेत वः विप्राः वक्तुः वा मे कः आश्रयः ॥ 22॥

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।

कः भवान् इति वः प्रश्नः वाचारम्भः हि अनर्थकः ॥ 23॥

मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते अन्यैः अपि इन्द्रियैः ।

अहं एव न मत्तः अन्यत् इति बुध्यध्वं अञ्जसा ॥ 24॥

गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रजाः ।

जीवस्य देहः उभयं गुणाः चेतः मत् आत्मनः ॥ 25॥

गुणेषु च आविशत् चित्तं अभीक्ष्णं गुणसेवया ।

गुणाः च चित्तप्रभवाः मत् रूपः उभयं त्यजेत् ॥ 26॥

जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतः बुद्धिवृत्तयः ।

तासां विलक्षणः जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ 27॥

यः हि संसृतिबन्धः अयं आत्मनः गुणवृत्तिदः ।

मयि तुर्ये स्थितः जह्यात् त्यागः तत् गुणचेतसाम् ॥ 28॥

अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनः अर्थविपर्ययम् ।

विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितः त्यजेत् ॥ 29॥

यावत् नानार्थधीः पुंसः न निवर्तेत युक्तिभिः ।

जागर्ति अपि स्वपन् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ 30॥

असत्त्वात् आत्मनः अन्येषां भावानां तत् कृता भिदा ।

गतयः हेतवः च अस्य मृषा स्वप्नदृशः यथा ॥ 31॥

यो जागरे बहिः अनुक्षणधर्मिणः अर्थान्

भुङ्क्ते समस्तकरणैः हृदि तत् सदृक्षान् ।

स्वप्ने सुषुप्तः उपसंहरते सः एकः

स्मृति अन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृक् इन्द्रिय ईशः ॥ 32॥

एवं विमृश्य गुणतः मनसः त्र्यवस्था

मत् मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।

सञ्छिद्य हार्दं अनुमानस्त् उक्तितीक्ष्ण

ज्ञानासिना भजतः मा अखिलसंशयाधिम् ॥ 33॥

ईक्षेत विभ्रमं इदं मनसः विलासम्

दृष्टं विनष्टं अतिलोलं अलातचक्रम् ।

विज्ञानं एकं उरुधा इव विभाति माया

स्वप्नः त्रिधा गुणविसर्गकृतः विकल्पः ॥ 34॥

दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः

तूष्णीं भवेत् निजसुख अनुभवः निरीहः ।

सन्दृश्यते क्व च यदि इदं अवस्तुबुद्ध्या

त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिः आनिपातात् ॥ 35॥

देहं च नश्वरं अवस्थितं उत्थितं वा

सिद्धः न पश्यति यतः अध्यगमत्स्वरूपम् ।

दैवात् अपेतं उत दैवशात् उपेतम्

वासः यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ 36॥

देहः अपि दैववशगः खलु कर्म यावत्

स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षतः एव सासुः ।

तं अप्रपञ्चं अधिरूढसमाधियोगः

स्वाप्नं पुनः न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ 37॥

मया एतत् उक्तं वः विप्राः गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः ।

जानीतं आगतं यज्ञं युष्मत् धर्मविवक्षया ॥ 38॥

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।

परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेः दमस्य च ॥ 39॥

मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।

सुहृदं प्रियं आत्मानं साम्य असङ्ग आदयः गुणाः ॥ 40॥

इति मे छिन्नसन्देहाः मुनयः सनक आदयः ।

सभाजयित्वा परया भक्त्या अगृणत संस्तवैः ॥ 41॥

तैः अहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परम ऋषिभिः ।

प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ 42॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

हंसगीतानिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ 13॥

अथ चतुर्दशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।

तेषां विकल्पप्राधान्यं उत अहो एकमुख्यता ॥ 1॥

भवत् उदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगः अनपेक्षितः ।

निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वयि आविशेत् मनः ॥ 2॥

श्रीभगवान् उवाच ।

कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसञ्ज्ञिता ।

मया आदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मः यस्यां मदात्मकः ॥ 3॥

तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।

ततः भृगु आदयः अगृह्णन् सप्तब्रह्ममहर्षयः ॥ 4॥

तेभ्यः पितृभ्यः तत् पुत्राः देवदानवगुह्यकाः ।

मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः ॥ 5॥

किन्देवाः किन्नराः नागाः रक्षः किम्पुरुष आदयः ।

बह्व्यः तेषां प्रकृतयः रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ 6॥

याभिः भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयः तथा ।

यथाप्रकृति सर्वेषां चित्राः वाचः स्रवन्ति हि ॥ 7॥

एवं प्रकृतिवैचित्र्यात् भिद्यन्ते मतयः नृणाम् ।

पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयः अपरे ॥ 8॥

मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।

श्रेयः वदन्ति अनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ 9॥

धर्मं एके यशः च अन्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।

अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् ।

केचित् यज्ञतपोदानं व्रतानि नियम अन्यमान् ॥ 10॥

आदि अन्तवन्तः एव एषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।

दुःख उदर्काः तमोनिष्ठाः क्षुद्र आनन्दाः शुच अर्पिताः ॥

11॥

मयि अर्पित मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।

मया आत्मना सुखं यत् तत् कुतः स्यात् विषय आत्मनाम् ॥

12॥

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।

मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमयाः दिशः ॥ 13॥

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यम्

न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।

न योगसिद्धीः अपुनर्भवं वा

मयि अर्पित आत्मा इच्छति मत् विना अन्यत् ॥ 14॥

न तथा मे प्रियतमः आत्मयोनिः न शङ्करः ।

न च सङ्कर्षणः न श्रीः न एव आत्मा च यथा भवान् ॥ 15॥

निरपेक्षं मुनिं शातं निर्वैरं समदर्शनम् ।

अनुव्रजामि अहं नित्यं पूयेयेति अङ्घ्रिरेणुभिः ॥ 16॥

निष्किञ्चना मयि अनुरक्तचेतसः

शान्ताः महान्तः अखिलजीववत्सलाः ।

कामैः अनालब्धधियः जुषन्ति यत्

तत् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ 17॥

बाध्यमानः अपि मद्भक्तः विषयैः अजितेन्द्रियः ।

प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैः न अभिभूयते ॥ 18॥

यथा अग्निः सुसमृद्ध अर्चिः करोति एधांसि भस्मसात् ।

तथा मद्विषया भक्तिः उद्धव एनांसि कृत्स्नशः ॥ 19॥

न साधयति मां योगः न साङ्ख्यं धर्मः उद्धव ।

न स्वाध्यायः तपः त्यागः यथा भक्तिः मम ऊर्जिता ॥ 20॥

भक्त्या अहं एकया ग्राह्यः श्रद्धया आत्मा प्रियः सताम् ।

भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि सम्भवात् ॥ 21॥

धर्मः सत्यदया उपेतः विद्या वा तपसान्विता ।

मद्भ्क्त्यापेतं आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ 22॥

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।

विनानन्द अश्रुकलया शुध्येत् भक्त्या विनाशयः ॥ 23॥

वाक् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तम्

रुदति अभीक्ष्णं हसति क्वचित् च ।

विलज्जः उद्गायति नृत्यते च

मद्भक्तियुक्तः भुवनं पुनाति ॥ 24॥

यथा अग्निना हेम मलं जहाति

ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।

आत्मा च कर्मानुशयं विधूय

मद्भक्तियोगेन भजति अथः माम् ॥ 25॥

यथा यथा आत्मा परिमृज्यते असौ

मत्पुण्यगाथाश्रवण अभिधानैः ।

तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मम्

चक्षुः यथा एव अञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ 26॥

विषयान् ध्यायतः चित्तं विषयेषु विषज्जते ।

मां अनुस्मरतः चित्तं मयि एव प्रविलीयते ॥ 27॥

तस्मात् असत् अभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।

हित्वा मयि समाधत्स्व मनः मद्भावभावितम् ॥ 28॥

स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरतः आत्मवान् ।

क्षेमे विविक्तः आसीनः चिन्तयेत् मां अतन्द्रितः ॥ 29॥

न तथा अस्य भवेत् क्लेशः बन्धः च अन्यप्रसङ्गतः ।

योषित् सङ्गात् यथा पुंसः यथा तत् सङ्गिसङ्गतः ॥ 30॥

उद्धवः उवाच ।

यथा त्वां अरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।

ध्यायेत् मुमुक्षुः एतत् मे ध्यानं मे वक्तुं अर्हसि ॥ 31॥

श्रीभगवान् उवाच ।

समः आसनः आसीनः समकायः यथासुखम् ।

हस्तौ उत्सङ्गः आधाय स्वनासाग्रकृत ईक्षणः ॥ 32॥

प्राणस्य शोधयेत् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।

विपर्ययेण अपि शनैः अभ्यसेत् निर्जितेन्द्रियः ॥ 33॥

हृदि अविच्छिन्नं ओङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् ।

प्राणेन उदीर्य तत्र अथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ॥ 34॥

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणं एव समभ्यसेत् ।

दशकृत्वः त्रिषवणं मासात् अर्वाक् जित अनिलः ॥35॥

हृत्पुण्डरीकं अन्तस्थं ऊर्ध्वनालं अधोमुखम् ।

ध्यात्वा ऊर्ध्वमुखं उन्निद्रं अष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ 36॥

कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यसोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् ।

वह्निमध्ये स्मरेत् रूपं मम एतत् ध्यानमङ्गलम् ॥ 37॥

समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।

सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ॥ 38॥

समान कर्ण विन्यस्त स्फुरन् मकर कुण्डलम् ।

हेम अम्बरं घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम् ॥ 39॥

शङ्ख चक्र गदा पद्म वनमाला विभूषितम् ।

नूपुरैः विलसत् पादं कौस्तुभ प्रभया युतम् ॥ 40॥

द्युमत् किरीट कटक कटिसूत्र अङ्गद अयुतम् ।

सर्वाङ्ग सुन्दरं हृद्यं प्रसाद सुमुख ईक्षणम् ॥ 41॥

सुकुमारं अभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनः दधत् ।

इन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्यः मनसा आकृष्य तत् मनः ।

बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेत् मयि सर्वतः ॥ 42॥

तत् सर्व व्यापकं चित्तं आकृष्य एकत्र धारयेत् ।

न अन्यानि चिन्तयेत् भूयः सुस्मितं भावयेत् मुखम् ॥ 43॥

तत्र लब्धपदं चित्तं आकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।

तत् च त्यक्त्वा मदारोहः न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥ 44॥

एवं समाहितमतिः मां एव आत्मानं आत्मनि ।

विचष्टे मयि सर्वात्मत् ज्योतिः ज्योतिषि संयुतम् ॥ 45॥

ध्यानेन इत्थं सुतीव्रेण युञ्जतः योगिनः मनः ।

संयास्यति आशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञान क्रिया भ्रमः ॥ 46॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

भक्तिरहस्यावधारणयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ 14॥

अथ पञ्चदशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः

मयि धारयतः चेतः उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ 1॥

उद्धवः उवाच ।

कया धारणया कास्वित् कथंस्वित् सिद्धिः अच्युत ।

कति वा सिद्धयः ब्रूहि योगिनां सिद्धिदः भवान् ॥ 2॥

श्रीभगवान् उवाच ।

सिद्धयः अष्टादश प्रोक्ता धारणायोगपारगैः ।

तासां अष्टौ मत् प्रधानाः दशः एव गुणहेतवः ॥ 3॥

अणिमा महिमा मूर्तेः लघिमा प्राप्तिः इन्द्रियैः ।

प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणं ईशिता ॥ 4॥

गुणेषु असङ्गः वशिता यत् कामः तत् अवस्यति ।

एताः मे सिद्धयः सौम्य अष्टौ उत्पत्तिकाः मताः ॥ 5॥

अनूर्मिमत्त्वं देहे अस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् ।

मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ 6॥

स्वच्छन्दमृत्युः देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।

यथासङ्कल्पसंसिद्धिः आज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ 7॥

त्रिकालज्ञत्वं अद्वन्द्वं परचित्तादि अभिज्ञता ।

अग्नि अर्क अम्बु विष आदीनां प्रतिष्टम्भः अपराजयः ॥ 8॥

एताः च उद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।

यया धारणया या स्यात् यथा वा स्यात् निबोध मे ॥ 9॥

भूतसूक्ष्म आत्मनि मयि तन्मात्रं धारयेत् मनः ।

अणिमानं अवाप्नोति तन्मात्र उपासकः मम ॥ 10॥

महति आत्मन् मयि परे यथासंस्थं मनः दधत् ।

महिमानं अवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ 11॥

परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।

कालसूक्ष्मात्मतां योगी लघिमानं अवाप्नुयात् ॥ 12॥

धारयन् मयि अहन्तत्त्वे मनः वैकारिके अखिलम् ।

सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ 13॥

महति आत्मनि यः सूत्रे धारयेत् मयि मानसम् ।

प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दते अव्यक्तजन्मनः ॥ 14॥

विष्णौ त्र्यधि ईश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे ।

सः ईशित्वं अवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनाम् ॥ 15॥

नारायणे तुरीयाख्ये भगवत् शब्दशब्दिते ।

मनः मयि आदधत् योगी मत् धर्माः वहितां इयात् ॥ 16॥

निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ।

परमानन्दं आप्नोति यत्र कामः अवसीयते ॥ 17॥

श्वेतदीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।

धारयन् श्वेततां याति षडूर्मिरहितः नरः ॥ 18॥

मयि आकाश आत्मनि प्राणे मनसा घोषं उद्वहन् ।

तत्र उपलब्धा भूतानां हंसः वाचः श्रुणोति असौ ॥ 19॥

चक्षुः त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारं अपि चक्षुषि ।

मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् ॥ 20॥

मनः मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना ।

मद्धारण अनुभावेन तत्र आत्मा यत्र वै मनः ॥ 21॥

यदा मनः उपादाय यत् यत् रूपं बुभूषति ।

तत् तत् भवेत् मनोरूपं मद्योगबलं आश्रयः ॥ 22॥

परकायं विशन् सिद्धः आत्मानं तत्र भावयेत् ।

पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणः वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ 23॥

पार्ष्ण्या आपीड्य गुदं प्राणं हृत् उरः कण्ठ मूर्धसु ।

आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वा उत्सृजेत् तनुम् ॥ 24॥

विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् ।

विमानेन उपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ॥ 25॥

यथा सङ्कल्पयेत् बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान् ।

मयि सत्ये मनः युञ्जन् तथा तत् समुपाश्नुते ॥ 26॥

यः वै मद्भावं आपन्नः ईशितुः वशितुः पुमान् ।

कुतश्चित् न विहन्येत तस्य च आज्ञा यथा मम ॥ 27॥

मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनः धारणाविदः ।

तस्य त्रैकालिकी बुद्धिः जन्म मृत्यु उपबृंहिता ॥ 28॥

अग्नि आदिभिः न हन्येत मुनेः योगं अयं वपुः ।

मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसां उदकं यथा ॥ 29॥

मद्विभूतिः अभिध्यायन् श्रीवत्स अस्त्रबिभूषिताः ।

ध्वजातपत्रव्यजनैः सः भवेत् अपराजितः ॥ 30॥

उपासकस्य मां एवं योगधारणया मुनेः ।

सिद्धयः पूर्वकथिताः उपतिष्ठन्ति अशेषतः ॥ 31॥

जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वास आत्मनः मुनेः ।

मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ 32॥

अन्तरायान् वदन्ति एताः युञ्जतः योगं उत्तमम् ।

मया सम्पद्यमानस्य कालक्षेपणहेतवः ॥ 33॥

जन्म ओषधि तपो मन्त्रैः यावतीः इह सिद्धयः ।

योगेन आप्नोति ताः सर्वाः न अन्यैः योगगतिं व्रजेत् ॥ 34॥

सर्वासां अपि सिद्धीनां हेतुः पतिः अहं प्रभुः ।

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ 35॥

अहं आत्मा अन्तरः बाह्यः अनावृतः सर्वदेहिनाम् ।

यथा भूतानि भूतेषु बहिः अन्तः स्वयं तथा ॥ 36॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

सिद्धनिरूपणयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ 15॥

अथ षोडशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

त्वं ब्रह्म परमं साक्षात् अनादि अनन्तं अपावृतम् ।

सर्वेषां अपि भावानां त्राणस्थिति अप्यय उद्भवः ॥ 1॥

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयं अकृत आत्मभिः ।

उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ 2॥

येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।

उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तत् वदस्व मे ॥ 3॥

गूढः चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।

न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ 4॥

याः काः च भूमौ दिवि वै रसायाम्

विभूतयः दिक्षु महाविभूते ।

ताः मह्यं आख्याहि अनुभाविताः ते

नमामि ते तीर्थ पद अङ्घ्रिपद्मम् ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं एतत् अहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।

युयुत्सुना विनशने सपत्नैः अर्जुनेन वै ॥ 6॥

ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यं अधर्मं राज्यहेतुकम् ।

ततः निवृत्तः हन्ता अहं हतः अयं इति लौकिकः ॥ 7॥

सः तदा पुरुषव्याघ्रः युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।

अभ्यभाषत मां एवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ 8॥

अहं आत्मा उद्धव आमीषां भूतानां सुहृत् ईश्वरः ।

अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थिति उद्भव अप्ययः ॥ 9॥

अहं गतिः गतिमतां कालः कलयतां अहम् ।

गुणानां च अपि अहं साम्यं गुणिन्या उत्पत्तिकः गुणः ॥ 10॥

गुणिनां अपि अहं सूत्रं महतां च महान् अहम् ।

सूक्ष्माणां अपि अहं जीवः दुर्जयानां अहं मनः ॥ 11॥

हिरण्यगर्भः वेदानां मन्त्राणां प्रणवः त्रिवृत् ।

अक्षराणां अकारः अस्मि पदानि छन्दसां अहम् ॥ 12॥

इन्द्रः अहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।

आदित्यानां अहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ 13॥

ब्रह्मर्षीणां भृगुः अहं राजर्षीणां अहं मनुः ।

देवर्षिणां नारदः अहं हविर्धानि अस्मि धेनुषु ॥ 14॥

सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णः अहं पतत्रिणाम् ।

प्रजापतीनां दक्षः अहं पितॄणां अहं अर्यमा ॥ 15॥

मां विद्धि उद्धव दैत्यानां प्रह्लादं असुरेश्वरम् ।

सोमं नक्षत्र ओषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ 16॥

ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।

तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ 17॥

उच्चैःश्रवाः तुरङ्गाणां धातूनां अस्मि काञ्चनम् ।

यमः संयमतां च अहं सर्पाणां अस्मि वासुकिः ॥ 18॥

नागेन्द्राणां अनन्तः अहं मृगेन्द्रः श‍ऋङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।

आश्रमाणां अहं तुर्यः वर्णानां प्रथमः अनघ ॥ 19॥

तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसां अहम् ।

आयुधानां धनुः अहं त्रिपुरघ्नः धनुष्मताम् ॥ 20॥

धिष्ण्यानां अस्मि अहं मेरुः गहनानां हिमालयः ।

वनस्पतीनां अश्वत्थः ओषधीनां अहं यवः ॥ 21॥

पुरोधसां वसिष्ठः अहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।

स्कन्दः अहं सर्वसेनान्यां अग्रण्यां भगवान् अजः ॥ 22॥

यज्ञानां ब्रह्मयज्ञः अहं व्रतानां अविहिंसनम् ।

वायु अग्नि अर्क अम्बु वाक् आत्मा शुचीनां अपि अहं शुचिः ॥ 23॥

योगानां आत्मसंरोधः मन्त्रः अस्मि विजिगीषताम् ।

आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ 24॥

स्त्रीणां तु शतरूपा अहं पुंसां स्वायम्भुवः मनुः ।

नारायणः मुनीनां च कुमारः ब्रह्मचारिणाम् ॥ 25॥

धर्माणां अस्मि सन्न्यासः क्षेमाणां अबहिः मतिः ।

गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानां अजः तु अहम् ॥ 26॥

संवत्सरः अस्मि अनिमिषां ऋतूनां मधुमाधवौ ।

मासानां मार्गशीर्षः अहं नक्षत्राणां तथा अभिजित् ॥ 27॥

अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलः असितः ।

द्वैपायनः अस्मि व्यासानां कवीनां काव्यः आत्मवान् ॥ 28॥

वासुदेवः भगवतां त्वं भागवतेषु अहम् ।

किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याघ्राणां सुदर्शनः ॥ 29॥

रत्नानां पद्मरागः अस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।

कुशः अस्मि दर्भजातीनां गव्यं आज्यं हविष्षु अहम् ॥

30॥

व्यवसायिनां अहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।

तितिक्षा अस्मि तितिक्षणां सत्त्वं सत्त्ववतां अहम् ॥ 31॥

ओजः सहोबलवतां कर्म अहं विद्धि सात्त्वताम् ।

सात्त्वतां नवमूर्तीनां आदिमूर्तिः अहं परा ॥ 32॥

विश्वावसुः पूर्वचित्तिः गन्धर्व अप्सरसां अहम् ।

भूधराणां अहं स्थैर्यं गन्धमात्रं अहं भुवः ॥ 33॥

अपां रसः च परमः तेजिष्ठानां विभावसुः ।

प्रभा सूर्य इन्दु ताराणां शब्दः अहं नभसः परः ॥ 34॥

ब्रह्मण्यानां बलिः अहं विराणां अहं अर्जुनः ।

भूतानां स्थितिः उत्पत्तिः अहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥ 35॥

गति उक्ति उत्सर्ग उपादानं आनन्द स्पर्श लक्षणम् ।

आस्वाद श्रुति अवघ्राणं अहं सर्वेन्द्रिय इन्द्रियम् ॥ 36॥

पृथिवी वायुः आकाशः आपः ज्योतिः अहं महान् ।

विकारः पुरुषः अव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।

अहं एतत् प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं सत्त्वविनिश्चयः ॥ 37॥

मया ईश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।

सर्वात्मना अपि सर्वेण न भावः विद्यते क्वचित् ॥ 38॥

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।

न तथा मे विभूतीनां सृजतः अण्डानि कोटिशः ॥ 39॥

तेजः श्रीः कीर्तिः ऐश्वर्यं ह्रीः त्यागः सौभगं भगः ।

वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मे अंशकः ॥ 40॥

एताः ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।

मनोविकाराः एव एते यथा वाचा अभिधीयते ॥ 41॥

वाचं यच्छ मनः यच्छ प्राणानि यच्छ इन्द्रियाणि च ।

आत्मानं आत्मना यच्छ न भूयः कल्पसे अध्वने ॥ 42॥

यः वै वाक् मनसि सम्यक् असंयच्छन् धिया यतिः ।

तस्य व्रतं तपः दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ 43॥

तस्मात् मनः वचः प्राणान् नियच्छेत् मत् परायणः ।

मत् भक्ति युक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ 44॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

विभूतियोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ 16॥

अथ सप्तदशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

यः त्वया अभितः पूर्वं धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।

वर्णाश्रम आचारवतां सर्वेषां द्विपदां अपि ॥ 1॥

यथा अनुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिः नृणां भवेत् ।

स्वधर्मेण अरविन्दाक्ष तत् समाख्यातुं अर्हसि ॥ 2॥

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।

यत् तेन हंसरूपेण ब्रह्मणे अभ्यात्थ माधव ॥ 3॥

सः इदानीं सुमहता कालेन अमित्रकर्शन ।

न प्रायः भविता मर्त्यलोके प्राक् अनुशासितः ॥ 4॥

वक्ता कर्ता अविता न अन्यः धर्मस्य अच्युत ते भुवि ।

सभायां अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ 5॥

कर्त्रा अवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।

त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ 6॥

तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।

यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ 7॥

श्रीशुकः उवाच ।

इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः सः भगवान् हरिः ।

प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान् ॥ 8॥

श्रीभगवान् उवाच ।

धर्म्यः एष तव प्रश्नः नैःश्रेयसकरः नृणाम् ।

वर्णाश्रम आचारवतां तं उद्धव निबोध मे ॥ 9॥

आदौ कृतयुगे वर्णः नृणां हंसः इति स्मृतः ।

कृतकृत्याः प्रजाः जात्याः तस्मात् कृतयुगं विदुः ॥ 10॥

वेदः प्रणवः एव अग्रे धर्मः अहं वृषरूपधृक् ।

उपासते तपोनिष्ठां हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ 11॥

त्रेतामुखे महाभाग प्राणात् मे हृदयात् त्रयी ।

विद्या प्रादुः अभूत् तस्याः अहं आसं त्रिवृन्मखः ॥ 12॥

विप्र क्षत्रिय विट् शूद्राः मुख बाहु उरु पादजाः ।

वैराजात् पुरुषात् जाताः यः आत्माचारलक्षणाः ॥ 13॥

गृहाश्रमः जघनतः ब्रह्मचर्यं हृदः मम ।

वक्षःस्थानात् वने वासः न्यासः शीर्षणि संस्थितः ॥ 14॥

वर्णानां आश्रमाणां च जन्मभूमि अनुसारिणीः ।

आसन् प्रकृतयः नॄणां नीचैः नीच उत्तम उत्तमाः ॥ 15॥

शमः दमः तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिः आर्जवम् ।

मद्भक्तिः च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयः तु इमाः ॥ 16॥

तेजः बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षा औदार्यं उद्यमः ।

स्थैर्यं ब्रह्मणि अत ऐश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयः तु इमाः ॥

17॥

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भः ब्रह्मसेवनम् ।

अतुष्टिः अर्थ उपचयैः वैश्यप्रकृतयः तु इमाः ॥ 18॥

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां च अपि अमायया ।

तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्रप्रकृतयः तु इमाः ॥ 19॥

अशौचं अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।

कामः क्रोधः च तर्षः च स्वभावः अन्तेवसायिनाम् ॥ 20॥

अहिंसा सत्यं अस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।

भूतप्रियहितेहा च धर्मः अयं सार्ववर्णिकः ॥ 21॥

द्वितीयं प्राप्य अनुपूर्व्यात् जन्म उपनयनं द्विजः ।

वसन् गुरुकुले दान्तः ब्रह्म अधीयीत च आहुतः ॥ 22॥

मेखला अजिन दण्ड अक्ष ब्रह्मसूत्र कमण्डलून् ।

जटिलः अधौतदद्वासः अरक्तपीठः कुशान् दधत् ॥ 23॥

स्नान भोजन होमेषु जप उच्चारे च वाग्यतः ।

न च्छिन्द्यात् नख रोमाणि कक्ष उपस्थगतानि अपि ॥ 24॥

रेतः न अवरिकेत् जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।

अवकीर्णे अवगाह्य अप्सु यतासुः त्रिपदीं जपेत् ॥ 25॥

अग्नि अर्क आचार्य गो विप्र गुरु वृद्ध सुरान् शुचिः ।

समाहितः उपासीत सन्ध्ये च यतवाक् जपन् ॥ 26॥

आचार्यं मां विजानीयात् न अवमन्येत कर्हिचित् ।

न मर्त्यबुद्धि आसूयेत सर्वदेवमयः गुरुः ॥ 27॥

सायं प्रातः उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।

यत् च अन्यत् अपि अनुज्ञातं उपयुञ्जीत संयतः ॥ 28॥

शुश्रूषमाणः आचार्यं सदा उपासीत नीचवत् ।

यान शय्या आसन स्थानैः न अतिदूरे कृताञ्जलिः ॥ 29॥

एवंवृत्तः गुरुकुले वसेत् भोगविवर्जितः ।

विद्या समाप्यते यावत् बिभ्रत् व्रतं अखण्डितम् ॥ 30॥

यदि असौ छन्दसां लोकं आरोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।

गुरवे विन्यसेत् देहं स्वाध्यायार्थं वृहत् व्रतः ॥ 31॥

अग्नौ गुरौ आत्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।

अपृथक् धीः उपासीत ब्रह्मवर्चस्वी अकल्मषः ॥ 32॥

स्त्रीणां निरीक्षण स्पर्श संलाप क्ष्वेलन आदिकम् ।

प्राणिनः मिथुनीभूतान् अगृहस्थः अग्रतः त्यजेत् ॥ 33॥

शौचं आचमनं स्नानं सन्ध्या उपासनं आर्जवम् ।

तीर्थसेवा जपः अस्पृश्य अभक्ष्य असम्भाष्य वर्जनम् ॥

34॥

सर्व आश्रम प्रयुक्तः अयं नियमः कुलनन्दन।

मद्भावः सर्बभूतेषु मनोवाक्काय संयमः ॥ 35॥

एवं बृहत् व्रतधरः ब्राह्मणः अग्निः इव ज्वलन् ।

मद्भक्तः तीव्रतपसा दग्धकर्म आशयः अमलः ॥ 36॥

अथ अनन्तरं आवेक्ष्यन् यथा जिज्ञासित आगमः ।

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायत् गुरु अनुमोदितः ॥ 37॥

गृहं वनं वा उपविशेत् प्रव्रजेत् वा द्विज उत्तमः ।

आश्रमात् आश्रमं गच्छेत् न अन्यथा मत्परः चरेत् ॥ 38॥

गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेत् अजुगुप्सिताम् ।

यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णां अनुक्रमात् ॥ 39॥

इज्य अध्ययन दानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।

प्रतिग्रहः अध्यापनं च ब्राह्मणस्य एव याजनम् ॥ 40॥

प्रतिग्रहं मन्यमानः तपः तेजोयशोनुदम् ।

अन्याभ्यां एव जीवेत शिलैः वा दोषदृक् तयोः ॥ 41॥

ब्राह्मणस्य हि देहः अयं क्षुद्रकामाय न इष्यते ।

कृच्छ्राय तपसे च इह प्रेत्य अनन्तसुखाय च ॥ 42॥

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तः

धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।

मयि अर्पितात्मा गृहः एव तिष्ठन्

न अतिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥ 43॥

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।

तान् उद्धरिष्ये न चिरात् आपद्भ्यः नौः इव अर्णवात् ॥ 44॥

सर्वाः समुद्धरेत् राजा पिता इव व्यसनात् प्रजाः ।

आत्मानं आत्मना धीरः यथा गजपतिः गजान् ॥ 45॥

एवंविधः नरपतिः विमानेन अर्कवचसा ।

विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इन्द्रेण सह मोदते ॥ 46॥

सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एव आपदं तरेत् ।

खड्गेन वा आपदाक्रान्तः न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 47॥

वैश्यवृत्त्या तु राजन् यः जीवेत् मृगयया आपदि ।

चरेत् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 48॥

शूद्रवृत्तिं भजेत् वैश्यः शूद्रः कारुकटप्रियाम् ।

कृच्छ्रात् मुक्तः न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ 49॥

वेद अध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्न आद्यैः यथा उदयम् ।

देवर्षि पितृभूतानि मद्रूपाणि अन्वहं यजेत् ॥ 50॥

यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा ।

धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून् ॥ 51॥

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्बि अपि ।

विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 52॥

पुत्र दारा आप्त बन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।

अनुदेहं वियन्ति एते स्वप्नः निद्रानुगः यथा ॥ 53॥

इत्थं परिमृशन् मुक्तः गृहेषु अतिथिवत् वसन् ।

न गृहैः अनुबध्येत निर्ममः निरहङ्कृतः ॥ 54॥

कर्मभिः गृहं एधीयैः इष्ट्वा मां एव भक्तिमान् ।

तिष्ठेत् वनं वा उपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ 55॥

यः तु आसक्तं अतिः गेहे पुत्र वित्तैषण आतुरः ।

स्त्रैणः कृपणधीः मूढः मम अहं इति बध्यते ॥ 56॥

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजा आत्मजाः ।

अनाथाः मां ऋते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ 57॥

एवं गृह आशय आक्षिप्त हृदयः मूढधीः अयम् ।

अतृप्तः तान् अनुध्यायन् मृतः अन्धं विशते तमः ॥ 58॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मधर्मनिरूपणे सप्तदशोऽध्यायः ॥

17॥

अथ अष्टादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सह एव वा ।

वनः एव वसेत् शान्तः तृतीयं भागं आयुषः ॥ 1॥

कन्दमूलफलैः वन्यैः मेध्यैः वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।

वसीत वल्कलं वासः तृणपर्ण अजिनानि च ॥ 2॥

केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयात् अतः ।

न धावेत् अप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥ 3॥

ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड् जले ।

आकण्ठमग्नः शिशिरः एवंवृत्तः तपश्चरेत् ॥ 4॥

अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वं अथ अपि वा ।

उलूखल अश्मकुट्टः वा दन्त उलूखलः एव वा ॥ 5॥

स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वं आत्मनः वृत्तिकारणम् ।

देशकालबल अभिज्ञः न आददीत अन्यदा आहृतम् ॥ 6॥

वन्यैः चरुपुरोडाशैः निर्वपेत् कालचोदितान् ।

न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ 7॥

अग्निहोत्रं च दर्शः च पूर्णमासः च पूर्ववत् ।

चातुर्मास्यानि च मुनेः आम्नातानि च नैगमैः ॥ 8॥

एवं चीर्णेन तपसा मुनिः धमनिसन्ततः ।

मां तपोमयं आराध्य ऋषिलोकात् उपैति माम् ॥ 9॥

यः तु एतत् कृच्छ्रतः चीर्णं तपः निःश्रेयसं महत् ।

कामाय अल्पीयसे युञ्ज्यात् वालिशः कः अपरः ततः ॥ 10॥

यदा असौ नियमे अकल्पः जरया जातवेपथुः ।

आत्मनि अग्नीन् समारोप्य मच्चित्तः अग्निं समाविशेत् ॥ 11॥

यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरय आत्मसु ।

विरागः जायते सम्यक् न्यस्त अग्निः प्रव्रजेत् ततः ॥ 12॥

इष्ट्वा यथा उपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वं ऋत्विजे ।

अग्नीन् स्वप्राणः आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ 13॥

विप्रस्य वै सन्न्यसतः देवाः दारादिरूपिणः ।

विघ्नान् कुर्वन्ति अयं हि अस्मान् आक्रम्य समियात् परम् ॥ 14॥

बिभृयात् चेत् मुनिः वासः कौपीन आच्छादनं परम् ।

त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यां अन्यत् किञ्चित् अनापदि ॥ 15॥

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम् ।

सत्यपूतां वदेत् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ 16॥

मौन अनीहा अनिल आयामाः दण्डाः वाक् देह चेतसाम् ।

नहि एते यस्य सन्ति अङ्गः वेणुभिः न भवेत् यतिः ॥ 17॥

भिक्षां चतुषु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयन् चरेत् ।

सप्तागारान् असङ्क्लृप्तान् तुष्येत् लब्धेन तावता ॥ 18॥

बहिः जलाशयं गत्वा तत्र उपस्पृश्य वाग्यतः ।

विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीत अशेषं आहृतम् ॥ 19॥

एकः चरेत् महीं एतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।

आत्मक्रीडः आत्मरतः आत्मवान् समदर्शनः ॥ 20॥

विविक्तक्षेमशरणः मद्भावविमलाशयः ।

आत्मानं चिन्तयेत् एकं अभेदेन मया मुनिः ॥ 21॥

अन्वीक्षेत आत्मनः बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।

बन्धः इन्द्रियविक्षेपः मोक्षः एषां च संयमः ॥ 22॥

तस्मात् नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेत् मुनिः ।

विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यः लब्ध्वा आत्मनि सुखं महत् ॥ 23॥

पुरग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशन् चरेत् ।

पुण्यदेशसरित् शैलवन आश्रमवतीं महीम् ॥ 24॥

वानप्रस्थ आश्रम पदेषु अभीक्ष्णं भैक्ष्यं आचरेत् ।

संसिध्यत्याश्वसम्मोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥ 25॥

न एतत् वस्तुतया पश्येत् दृश्यमानं विनश्यति ।

असक्तचित्तः विरमेत् इह अमुत्र चिकीर्षितात् ॥ 26॥

यत् एतत् आत्मनि जगत् मनोवाक्प्राणसंहतम् ।

सर्वं माया इति तर्केण स्वस्थः त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ 27॥

ज्ञाननिष्ठः विरक्तः वा मद्भक्तः वा अनपेक्षकः ।

सलिङ्गान् आश्रमां त्यक्त्वा चरेत् अविधिगोचरः ॥ 28॥

बुधः बालकवत् क्रीडेत् कुशलः जडवत् चरेत् ।

वदेत् उन्मत्तवत् विद्वान् गोचर्यां नैगमः चरेत् ॥ 29॥

वेदवादरतः न स्यात् न पाखण्डी न हैतुकः ।

शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ 30॥

न उद्विजेत जनात् धीरः जनं च उद्वेजयेत् न तु ।

अतिवादान् तितिक्षेत न अवमन्येत कञ्चन ।

देहं उद्दिश्य पशुवत् वैरं कुर्यात् न केनचित् ॥ 31॥

एकः एव परः हि आत्मा भूतेषु आत्मनि अवस्थितः ।

यथा इन्दुः उदपात्रेषु भूतानि एकात्मकानि च ॥ 32॥

अलब्ध्वा न विषीदेत काले काले अशनं क्वचित् ।

लब्ध्वा न हृष्येत् धृतिं आनुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ 33॥

आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् ।

तत्त्वं विमृश्यते तेन तत् विज्ञाय विमुच्यते ॥ 34॥

यत् ऋच्छया उपपन्नात् अन्नं अद्यात् श्रेष्ठं उत अपरम् ।

तथा वासः तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेत् मुनिः ॥ 35॥

शौचं आचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।

अन्यान् च नियमान् ज्ञानी यथा अहं लीलया ईश्वरः ॥ 36॥

नहि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता ।

आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिः ततः सम्पद्यते मया ॥ 37॥

दुःख उदर्केषु कामेषु जातनिर्वेदः आत्मवान् ।

अजिज्ञासित मद्धर्मः गुरुं मुनिं उपाव्रजेत् ॥ 38॥

तावत् परिचरेत् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः ।

यावत् ब्रह्म विजानीयात् मां एव गुरुं आदृतः ॥ 39॥

यः तु असंयत षड्वर्गः प्रचण्ड इन्द्रिय सारथिः ।

ज्ञान वैराग्य रहितः त्रिदण्डं उपजीवति ॥ 40॥

सुरान् आत्मानं आत्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा ।

अविपक्व कषायः अस्मात् उष्मात् च विहीयते ॥ 41॥

भिक्षोः धर्मः शमः अहिंसा तपः ईक्षा वनौकसः ।

गृहिणः भूतरक्ष इज्याः द्विजस्य आचार्यसेवनम् ॥ 42॥

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं सन्तोषः भूतसौहृदम् ।

गृहस्थस्य अपि ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम् ॥ 43॥

इति मां यः स्वधर्मेण भजन् नित्यं अनन्यभाक् ।

सर्वभूतेषु मद्भावः मद्भक्तिं विन्दते अचिरात् ॥ 44॥

भक्त्या उद्धव अनपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।

सर्व उत्पत्ति अपि अयं ब्रह्म कारणं मा उपयाति सः ॥ 45॥

इति स्वधर्म निर्णिक्त सत्त्वः निर्ज्ञात् मद्गतिः ।

ज्ञान विज्ञान सम्पन्नः न चिरात् समुपैति माम् ॥ 46॥

वर्णाश्रमवतां धर्मः एषः आचारलक्षणः ।

सः एव मद्भक्तियुतः निःश्रेयसकरः परः ॥ 47॥

एतत् ते अभिहितं साधो भवान् पृच्छति यत् च माम् ।

यथा स्वधर्मसंयुक्तः भक्तः मां समियात् परम् ॥ 48॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

वानप्रस्थसन्न्यासधर्मनिरूपणं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ 18॥

अथ एकोनविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

यः विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान् न अनुमानिकः ।

मायामात्रं इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ 1॥

ज्ञानिनः तु अहं एव इष्टः स्वार्थः हेतुः च सम्मतः ।

स्वर्गः च एव अपवर्गः च न अन्यः अर्थः मदृते प्रियः ॥ 2॥

ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुः मम ।

ज्ञानी प्रियतमः अतः मे ज्ञानेन असौ बिभर्ति माम् ॥ 3॥

तपः तीर्थं जपः दानं पवित्राणि इतराणि च ।

न अलं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ॥ 4॥

तस्मात् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानं उद्धव ।

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः भज मां भक्तिभावतः ॥ 5॥

ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मां इष्ट्वा आत्मानं आत्मनि ।

सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयः अगमन्॥ 6॥

त्वयि उद्धव आश्रयति यः त्रिविधः विकारः

मायान्तरा आपतति न आदि अपवर्गयोः यत् ।

जन्मादयः अस्य यत् अमी तव तस्य किं स्युः

आदि अन्तयोः यत् असतः अस्ति तत् एव मध्ये ॥ 7॥

उद्धवः उवाच ।

ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथा एतत्

वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् ।

आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते

त्वत् भक्तियोगं च महत् विमृग्यम् ॥ 8॥

तापत्रयेण अभिहतस्य घोरे

सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश ।

पश्यामि न अन्यत् शरणं तवाङ्घ्रि

द्वन्द्व आतपत्रात् अमृत अभिवर्षात् ॥ 9॥

दष्टं जनं सम्पतितं बिले अस्मिन्

कालाहिना क्षुद्रसुखोः उतर्षम् ।

समुद्धर एनं कृपया अपवर्ग्यैः

वचोभिः आसिञ्च महानुभाव ॥ 10॥

श्रीभगवान् उवाच ।

इत्थं एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।

अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नः अनुश्रुण्वताम् ॥ 11॥

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृत् निधनविह्वलः ।

श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चात् मोक्षधर्मान् अपृच्छत ॥

12॥

तान् अहं ते अभिधास्यामि देवव्रतमुखात् श्रुतान् ।

ज्ञानवैराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्ति उपबृंहितान् ॥ 13॥

नव एकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।

ईक्षेत अथ एकं अपि एषु तत् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ 14॥

एतत् एव हि विज्ञानं न तथा एकेन येन यत् ।

स्थिति उत्पत्ति अपि अयान् पश्येत् भावानां त्रिगुण आत्मनाम् ॥

15॥

आदौ अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यत् अन्वियात् ।

पुनः तत् प्रतिसङ्क्रामे यत् शिष्येत तत् एव सत् ॥ 16॥

श्रुतिः प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अनुमानं चतुष्टयम् ।

प्रमाणेषु अनवस्थानात् विकल्पात् सः विरज्यते ॥ 17॥

कर्मणां परिणामित्वात् आविरिञ्चात् अमङ्गलम् ।

विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 18॥

भक्तियोगः पुरा एव उक्तः प्रीयमाणाय ते अनघ ।

पुनः च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम् ॥ 19॥

श्रद्धा अमृतकथायां मे शश्वत् मत् अनुकीर्तनम् ।

परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥ 20॥

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैः अभिवन्दनम् ।

मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ 21॥

मदर्थेषु अङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।

मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥ 22॥

मदर्थे अर्थ परित्यागः भोगस्य च सुखस्य च ।

इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यत् व्रतं तपः ॥ 23॥

एवं धर्मैः मनुष्याणां उद्धव आत्मनिवेदिनाम् ।

मयि सञ्जायते भक्तिः कः अन्यः अर्थः अस्य अवशिष्यते ॥ 24॥

यदा आत्मनि अर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्व उपबृंहितम् ।

धर्मं ज्ञानं सवैराग्यं ऐश्वर्यं च अभिपद्यते ॥ 25॥

यत् अर्पितं तत् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति ।

रजस्वलं च आसन् निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥ 26॥

धर्मः मद्भक्तिकृत् प्रोक्तः ज्ञानं च एकात्म्यदर्शनम् ।

गुणेषु असङ्गः वैराग्यं ऐश्वर्यं च अणिं आदयः ॥ 27॥

उद्धवः उवाच ।

यमः कतिविधः प्रोक्तः नियमः वा अरिकर्शन ।

कः शमः कः दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो ॥ 28॥

किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यं ऋतं उच्यते ।

कः त्यागः किं धनं चेष्टं कः यज्ञः का च दक्षिणा ॥

29॥

पुंसः किंस्वित् बलं श्रीमन् भगः लाभः च केशव ।

का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखं एव च ॥

30॥

कः पण्डितः कः च मूर्खः कः पन्थाः उत्पथः च कः ।

कः स्वर्गः नरकः कः स्वित् कः बन्धुः उत किं गृहम् ॥ 31॥

कः आढ्यः कः दरिद्रः वा कृपणः कः ईश्वरः ।

एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतान् च सत्पते ॥ 32॥

श्रीभगवान् उवाच ।

अहिंसा सत्यं अस्तेयं असङ्गः ह्रीः असञ्चयः ।

आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमा अभयम् ॥

33।

शौचं जपः तपः होमः श्रद्धा आतिथ्यं मत् अर्चनम् ।

तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिः आचार्यसेवनम् ॥ 34॥

एते यमाः सनियमाः उभयोः द्वादश स्मृताः ।

पुंसां उपासिताः तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ 35॥

शमः मत् निष्ठता बुद्धेः दमः इन्द्रियसंयमः ।

तितिक्षा दुःखसम्मर्षः जिह्वा उपस्थजयः धृतिः ॥ 36॥

दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागः तपः स्मृतम् ।

स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ॥ 37॥

ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।

कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यासः उच्यते ॥ 38॥

धर्मः इष्टं धनं नॄणां यज्ञः अहं भगवत्तमः ।

दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥ 39॥

भगः मे ऐश्वरः भावः लाभः मद्भक्तिः उत्तमः ।

विद्या आत्मनि भिद अबाधः जुगुप्सा ह्रीः अकर्मसु ॥ 40॥

श्रीः गुणाः नैरपेक्ष्य आद्याः सुखं दुःखसुख अत्ययः ।

दुःखं कामसुख अपेक्षा पण्डितः बन्धमोक्षवित् ॥ 41॥

मूर्खः देह आदि अहं बुद्धिः पन्थाः मत् निगमः स्मृतः ।

उत्पथः चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुण उअदयः ॥ 42॥

नरकः तमः उन्नहः बन्धुः गुरुः अहं सखे ।

गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यः हि आढ्यः उच्यते ॥ 43॥

दरिद्रः यः तु असन्तुष्टः कृपणः यः अजितेन्द्रियः ।

गुणेषु असक्तधीः ईशः गुणसङ्गः विपर्ययः ॥ 44॥

एतः उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।

किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ।

गुणदोष दृशिः दोषः गुणः तु उभयवर्जितः ॥ 45॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुधवसंवादे

एकोनविंशोऽध्यायः ॥ 19॥

अथ विंशः अध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

विधिः च प्रतिषेधः च निगमः हि ईश्वरस्य ते ।

अवेक्षते अरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ 1॥

वर्णाश्रम विकल्पं च प्रतिलोम अनुलोमजम् ।

द्रव्य देश वयः कालान् स्वर्गं नरकं एव च ॥ 2॥

गुण दोष भिदा दृष्टिं अन्तरेण वचः तव ।

निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेध विधि लक्षणम् ॥ 3॥

पितृदेवमनुष्याणां वेदः चक्षुः तव ईश्वर ।

श्रेयः तु अनुपलब्धे अर्थे साध्यसाधनयोः अपि ॥ 4॥

गुणदोषभिदादृष्टिः निगमात् ते न हि स्वतः ।

निगमेन अपवादः च भिदायाः इति हि भ्रमः ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

योगाः त्रयः मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयोविधित्सया ।

ज्ञानं कर्म च भक्तिः च न उपायः अन्यः अस्ति कुत्रचित् ॥

6॥

निर्विण्णानां ज्ञानयोगः न्यासिनां इह कर्मसु ।

तेषु अनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगः ति कामिनाम् ॥ 7॥

यदृच्छया मत् कथा आदौ जातश्रद्धः तु यः पुमान् ।

न निर्विण्णः न अतिसक्तः भक्तियोगः अस्य सिद्धिदः ॥ 8॥

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।

मत् कथाश्रवण आदौ वा श्रद्धा यावत् न जायते ॥ 9॥

स्वधर्मस्थः यजन्यज्ञैः अनाशीः कामः उद्धव ।

न याति स्वर्गनरकौ यदि अन्यत्र समाचरेत् ॥ 10॥

अस्मिन् लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थः अनघः शुचिः ।

ज्ञानं विशुद्धं आप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ 11॥

स्वर्गिणः अपि एतं इच्छन्ति लोकं निरयिणः तथा ।

साधकं ज्ञानभक्तिभ्यां उभयं तत् असाधकम् ॥ 12॥

न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेत् नारकीं वा विचक्षणः ।

न इमं लोकं च काङ्क्षेत देह आवेशात् प्रमाद्यति ॥ 13॥

एतत् विद्वान् पुरा मृत्योः अभवाय घटेत सः ।

अप्रमत्तः इदं ज्ञात्वा मर्त्यं अपि अर्थसिद्धिदम् ॥ 14॥

छिद्यमानं यमैः एतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।

खगः स्वकेतं उत्सृज्य क्षेमं याति हि अलम्पटः ॥ 15॥

अहोरात्रैः छिद्यमानं बुद्ध्वायुः भयवेपथुः ।

मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ 16॥

नृदेहं आद्यं सुलभं सुदुर्लभम्

प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् ।

मया अनुकूलेन नभस्वतेरितम्

पुमान् भवाब्धिं न तरेत् सः आत्महा ॥ 17॥

यदा आरम्भेषु निर्विण्णः विरक्तः संयतेन्द्रियः ।

अभ्यासेन आत्मनः योगी धारयेत् अचलं मनः ॥ 18॥

धार्यमाणं मनः यः हि भ्राम्यदाशु अनवस्थितम् ।

अतन्द्रितः अनुरोधेन मार्गेण आत्मवशं नयेत् ॥ 19॥

मनोगतिं न विसृजेत् जितप्राणः जितेन्द्रियः ।

सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मनः आत्मवशं नयेत् ॥ 20॥

एषः वै परमः योगः मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः ।

हृदयज्ञत्वं अन्विच्छन् दम्यस्य एव अर्वतः मुहुः ॥ 21॥

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोम अनुलोमतः ।

भव अपि अयौ अनुध्ययेत् मनः यावत् प्रसीदति ॥ 22॥

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्य उक्तवेदिनः ।

मनः त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्य अनुचिन्तया ॥ 23॥

यम आदिभिः योगपथैः आन्वीक्षिक्या च विद्यया ।

मम अर्चोपासनाभिः वा न अन्यैः योग्यं स्मरेत् मनः ॥ 24॥

यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् ।

योगेन एव दहेत् अंहः न अन्यत् तत्र कदाचन ॥ 25॥

स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।

कर्मणां जाति अशुद्धानां अनेन नियमः कृतः ।

गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ 26॥

जातश्रद्दः मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।

वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागे अपि अनीश्वरः ॥ 27॥

ततः भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुः दृढनिश्चयः ।

जुषमाणः च तान् कामान् दुःख उदर्कान् च गर्हयन् ॥ 28॥

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतः मा असकृत् मुनेः ।

कामाः हृदय्याः नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ 29॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।

क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि मयि दृष्टे अखिल आत्मनि ॥ 30॥

तस्मात् मद्भक्तियुक्तस्य योगिनः वै मत् आत्मनः ।

न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयः भवेत् इह ॥ 31॥

यत् कर्मभिः यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतः च यत् ।

योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिः इतरैः अपि ॥ 32॥

सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तः लभते अञ्जसा ।

स्वर्ग अपवर्गं मत् धाम कथञ्चित् यदि वाञ्छति ॥ 33॥

न किञ्चित् साधवः धीराः भक्ताः हि एकान्तिनः मम ।

वाञ्छति अपि मया दत्तं कैवल्यं अपुनर्भवम् ॥ 34॥

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुः निःश्रेयसं अनल्पकम् ।

तस्मात् निराशिषः भक्तिः निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ 35॥

न मयि एकान्तभक्तानां गुणदोष उद्भवाः गुणाः ।

साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परं उपेयुषाम् ॥ 36॥

एवं एतत् मया आदिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः ।

क्षेमं विन्दन्ति मत् स्थानं यत् ब्रह्म परमं विदुः ॥ 37॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

वेदत्रयीविभागयोगो नाम विंशोऽध्यायः ॥ 20॥

अथ एकविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

यः एतान् मत्पथः हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् ।

क्षुद्रान् कामान् चलैः प्राणैः जुषन्तः संसरन्ति ते ॥ 1॥

स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।

विपर्ययः तु दोषः स्यात् उभयोः एषः निश्चयः ॥ 2॥

शुद्धि अशुद्धी विधीयेते समानेषु अपि वस्तुषु ।

द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभ अशुभौ ॥ 3॥

धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थं इति च अनघ ।

दर्शितः अयं मया आचारः धर्मं उद्वहतां धुरम् ॥ 4॥

भूमि अम्बु अग्नि अनिल आकाशाः भूतानां पञ्च धातवः ।

आब्रह्म स्थावर आदीनां शरीराः आत्मसंयुताः ॥ 5॥

वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेषु अपि ।

धातुषु उद्धव कल्प्यन्तः एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ 6॥

देश काल आदि भावानां वस्तूनां मम सत्तम ।

गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ 7॥

अकृष्णसारः देशानां अब्रह्मण्यः अशुचिः भवेत् ।

कृष्णसारः अपि असौवीर कीकट असंस्कृतेरिणम् ॥ 8॥

कर्मण्यः गुणवान् कालः द्रव्यतः स्वतः एव वा ।

यतः निवर्तते कर्म सः दोषः अकर्मकः स्मृतः ॥ 9॥

द्रव्यस्य शुद्धि अशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।

संस्कारेण अथ कालेन महत्त्व अल्पतया अथवा ॥ 10॥

शक्त्या अशक्त्या अथवा बुद्ध्या समृद्ध्या च यत् आत्मने ।

अघं कुर्वन्ति हि यथा देश अवस्था अनुसारतः ॥ 11॥

धान्य दारु अस्थि तन्तूनां रस तैजस चर्मणाम् ।

काल वायु अग्नि मृत्तोयैः पार्थिवानां युत अयुतैः ॥ 12॥

अमेध्यलिप्तं यत् येन गन्धं लेपं व्यपोहति ।

भजते प्रकृतिं तस्य तत् शौचं तावत् इष्यते ॥ 13॥

स्नान दान तपः अवस्था वीर्य संस्कार कर्मभिः ।

मत् स्मृत्या च आत्मनः शौचं शुद्धः कर्म आचरेत् द्विजः ॥ 14॥

मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिः मदर्पणम् ।

धर्मः सम्पद्यते षड्भिः अधर्मः तु विपर्ययः ॥ 15॥

क्वचित् गुणः अपि दोषः स्यात् दोषः अपि विधिना गुणः ।

गुणदोषार्थनियमः तत् भिदां एव बाधते ॥ 16॥

समानकर्म आचरणं पतितानां न पातकम् ।

औत्पत्तिकः गुणः सङ्गः न शयानः पतति अधः ॥ 17॥

यतः यतः निवर्तेत विमुच्येत ततः ततः ।

एषः धर्मः नॄणां क्षेमः शोकमोहभय अपहः ॥ 18॥

विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः सङ्गः ततः भवेत् ।

सङ्गात् तत्र भवेत् कामः कामात् एव कलिः नॄणाम् ॥ 19॥

कलेः दुर्विषहः क्रोधः तमः तं अनुवर्तते ।

तमसा ग्रस्यते पुंसः चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ 20॥

तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।

ततः अस्य स्वार्थविभ्रंशः मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ 21॥

विषयाभिनिवेशेन न आत्मानं वेद न अपरम् ।

वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्र इव यः श्वसन् ॥ 22॥

फलश्रुतिः इयं नॄणां न श्रेयः रोचनं परम् ।

श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ 23॥

उत्पत्ति एव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।

आसक्तमनसः मर्त्या आत्मनः अनर्थहेतुषु ॥ 24॥

न तान् अविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतः वृजिनाध्वनि ।

कथं युञ्ज्यात् पुनः तेषु तान् तमः विशतः बुधः ॥ 25॥

एवं व्यवसितं केचित् अविज्ञाय कुबुद्धयः ।

फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञाः वदन्ति हि ॥ 26॥

कामिनः कृपणाः लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।

अग्निमुग्धा धुमतान्ताः स्वं लोकं न विन्दन्ति ते ॥ 27॥

न ते मां अङ्गः जानन्ति हृदिस्थं यः इदं यतः ।

उक्थशस्त्राः हि असुतृपः यथा नीहारचक्षुषः ॥ 28॥

ते मे मतं अविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।

हिंसायां यदि रागः स्यात् यज्ञः एव न चोदना ॥ 29॥

हिंसाविहाराः हि अलब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।

यजन्ते देवताः यज्ञैः पितृभूतपतीन् खलाः ॥ 30॥

स्वप्न् उपमं अमुं लोकं असन्तं श्रवणप्रियम् ।

आशिषः हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्ति अर्थान् यथा वणिक् ॥ 31॥

रजःसत्त्वतमोनिष्ठाः रजःसत्त्वतमोजुषः ।

उपासतः इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न तथा एव माम् ॥ 32॥

इष्ट्वा इह देवताः यज्ञैः गत्वा रंस्यामहे दिवि ।

तस्य अन्तः इह भूयास्मः महाशाला महाकुलाः ॥ 33॥

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नॄणाम् ।

मानिनान् च अतिस्तब्धानां मद्वार्ता अपि न रोचते ॥ 34॥

वेदाः ब्रह्मात्मविषयाः त्रिकाण्डविषयाः इमे ।

परोक्षवादाः ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥ 35॥

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राण इन्द्रिय मनोमयम् ।

अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ 36॥

मया उपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणा अनन्तशक्तिना ।

भूतेषु घोषरूपेण बिसेषु ऊर्ण इव लक्ष्यते ॥ 37॥

यथा ऊर्णनाभिः हृदयात् ऊर्णां उद्वमते मुखात् ।

आकाशात् घोषवान् प्राणः मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ 38॥

छन्दोमयः अमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः ।

ओङ्कारात् व्यञ्जित स्पर्श स्वर उष्म अन्तस्थ भूषिताम् ॥

39॥

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिः चतुर उत्तरैः ।

अनन्तपारां बृहतीं सृजति आक्षिपते स्वयम् ॥ 40॥

गायत्री उष्णिक् अनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिः एव च ।

त्रिष्टुप् जगती अतिच्छन्दः हि अत्यष्टि अतिजगत् विराट् ॥ 41॥

किं विधत्ते किं आचष्टे किं अनूद्य विकल्पयेत् ।

इति अस्याः हृदयं लोके न अन्यः मत् वेद कश्चन ॥42॥

मां विधत्ते अभिधत्ते मां विकल्प्य अपोह्यते तु अहम् ।

एतावान् सर्ववेदार्थः शब्दः आस्थाय मां भिदाम् ।

मायामात्रं अनूद्य अन्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ 43॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवद्द्धवसंवादे

वेदत्रयविभागनिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः ॥ 21॥

अथ द्वाविंशः अध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातानि ऋषिभिः प्रभो ।

नव एकादश पञ्च त्रीणि आत्थ त्वं इह शुश्रुम ॥ 1॥

केचित् षड्विंशतिं प्राहुः अपरे पञ्चविंशतिम् ।

सप्त एके नव षट् केचित् चत्वारि एकादश अपरे ।

केचित् सप्तदश प्राहुः षोडश एके त्रयोदश ॥ 2॥

एतावत् त्वं हि सङ्ख्यानां ऋषयः यत् विवक्षया ।

गायन्ति पृथक् आयुष्मन् इदं नः वक्तुं अर्हसि ॥ 3॥

श्रीभगवान् उवाच ।

युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणाः यथा ।

मायां मदीयां उद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ 4॥

न एतत् एवं यथा आत्थ त्वं यत् अहं वच्मि तत् तथा ।

एवं विवदतां हेतुं शक्तयः मे दुरत्ययाः ॥ 5॥

यासां व्यतिकरात् आसीत् विकल्पः वदतां पदम् ।

प्राप्ते शमदमे अपि एति वादस्तमनु शाम्यति ॥ 6॥

परस्परान् अनुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।

पौर्व अपर्य प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुः विवक्षितम् ॥ 7॥

एकस्मिन् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानि इतराणि च ।

पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥ 8॥

पौर्व अपर्यं अतः अमीषां प्रसङ्ख्यानं अभीप्सताम् ।

यथा विविक्तं यत् वक्त्रं गृह्णीमः युक्तिसम्भवात् ॥ 9॥

अनादि अविद्यायुक्तस्य पुरुषस्य आत्मवेदनम् ।

स्वतः न सम्भवात् अन्यः तत्त्वज्ञः ज्ञानदः भवेत् ॥ 10॥

पुरुष ईश्वरयोः अत्र न वैलक्षण्यं अणु अपि ।

तत् अन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेः गुणः ॥ 11॥

प्रकृतिः गुणसाम्यं वै प्रकृतेः न आत्मनः गुणाः ।

सत्त्वं रजः तमः इति स्थिति उत्पत्ति अन्तहेतवः ॥ 12॥

सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमः अज्ञानं इह उच्यते ।

गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रं एव च ॥ 13॥

पुरुषः प्रकृतिः व्यक्तं अहङ्कारः नभः अनिलः ।

ज्योतिः आपः क्षितिः इति तत्त्वानि उक्तानि मे नव ॥ 14॥

श्रोत्रं त्वक् दर्शनं घ्राणः जिह्वा इति ज्ञानशक्तयः ।

वाक् पाणि उपस्थ पायु अङ्घ्रिः कर्माण्यङ्ग उभयं मनः ॥ 15॥

शब्दः स्पर्शः रसः गन्धः रूपं च इति अर्थजातयः ।

गति उक्ति उत्सर्ग शिल्पानि कर्म आयतन सिद्धयः ॥ 16॥

सर्ग आदौ प्रकृतिः हि अस्य कार्य कारण रूपिणी ।

सत्त्व आदिभिः गुणैः धत्ते पुरुषः अव्यक्तः ईक्षते ॥ 17॥

व्यक्त आदयः विकुर्वाणाः धातवः पुरुष ईक्षया ।

लब्धवीर्याः सृजन्ति अण्डं संहताः प्रकृतेः बलात् ॥ 18॥

सप्त एव धातवः इति तत्र अर्थाः पञ्च खादयः ।

ज्ञानं आत्मा उभय आधारः ततः देह इन्द्रिय आसवः ॥ 19॥

षड् इति अत्र अपि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।

तैः युक्तः आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वा इदं समुपाविशत् ॥ 20॥

चत्वारि एव इति तत्र अपि तेजः आपः अन्नं आत्मनः ।

जातानि तैः इदं जातं जन्म अवयविनः खलु ॥ 21॥

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्र इन्द्रियाणि च ।

पञ्चपञ्च एक मनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ 22॥

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मा एव मनः उच्यते ।

भूतेन्द्रियाणि पञ्च एव मनः आत्मा त्रयोदशः ॥ 23॥

एकादशत्वः आत्मा असौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।

अष्टौ प्रकृतयः च एव पुरुषः च नव इति अथ ॥ 24॥

इति नाना प्रसङ्ख्यानं तत्त्वानां ऋषिभिः कृतम् ।

सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्वात् विदुषां किं अशोभनम् ॥ 25॥

उद्धवः उवाच ।

प्रकृतिः पुरुषः च उभौ यदि अपि आत्मविलक्षणौ ।

अन्योन्य अपाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ।

प्रकृतौ लक्ष्यते हि आत्मा प्रकृतिः च तथा आत्मनि ॥ 26॥

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि ।

छेत्तुं अर्हसि सर्वज्ञ वचोभिः नयनैपुणैः ॥ 27॥

त्वत्तः ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषः ते अत्र शक्तितः ।

त्वं एव हि आत्म मायाया गतिं वेत्थ न च अपरः ॥ 28॥

श्रीभगवान् उवाच ।

प्रकृतिः पुरुषः च इति विकल्पः पुरुषर्षभ ।

एषः वैकारिकः सर्गः गुणव्यतिकरात्मकः ॥ 29॥

मम अङ्ग माया गुणमयी अनेकधा

विकल्पबुद्धीः च गुणैः विधत्ते ।

वैकारिकः त्रिविधः अध्यात्मं एकम्

अथ अधिदैवं अधिभूतं अन्यत् ॥ 30॥

दृक् रूपं आर्कं वपुः अत्र रन्ध्रे

परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे ।

आत्मा यत् एषं अपरः यः आद्यः

स्वया अनुभूत्य अखिलसिद्धसिद्धिः ।

एवं त्वक् आदि श्रवणादि चक्षुः

जिह्व आदि नास आदि च चित्तयुक्तम् ॥ 31॥

यः असौ गुणक्षोभकृतौ विकारः

प्रधानमूलात् महतः प्रसूतः ।

अहं त्रिवृत् मोहविकल्पहेतुः

वैकारिकः तामसः ऐन्द्रियः च ॥ 32॥

आत्मापरिज्ञानमयः विवादः

हि अस्ति इति न अस्ति इति भिदार्थनिष्ठः ।

व्यर्थः अपि न एव उपरमेत पुंसां

मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ 33॥

उद्धवः उवाच ।

त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।

उच्च अवचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ 34॥

तत् मम आख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यं अनात्मभिः ।

न हि एतत् प्रायशः लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ॥ 35॥

श्रीभगवान् उवाच ।

मनः कर्ममयं नृणां इन्द्रियैः पञ्चभिः युतम् ।

लोकात् लोकं प्रयाति अन्यः आत्मा तत् अनुवर्तते ॥ 36॥

ध्यायन् मनः अनुविषयान् दृष्टान् वा अनुश्रुतान् अथ ।

उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिः तत् अनुशाम्यति ॥ 37॥

विषय अभिनिवेशेन न आत्मानं यत् स्मरेत् पुनः ।

जन्तोः वै कस्यचित् हेतोः मृत्युः अत्यन्तविस्मृतिः ॥ 38॥

जन्म तु आत्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।

विषय स्वीकृतिं प्राहुः यथा स्वप्नमनोरथः ॥ 39॥

स्वप्नं मनोरथं च इत्थं प्राक्तनं न स्मरति असौ ।

तत्र पूर्वं इव आत्मानं अपूर्वं च अनुपश्यति ॥ 40॥

इन्द्रिय आयन सृष्ट्या इदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।

बहिः अन्तः भिदाहेतुः जनः असत् जनकृत् यथा ॥ 41॥

नित्यदा हि अङ्गः भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।

कालेन अल्क्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तत् न दृश्यते ॥ 42॥

यथा अर्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।

तथा एव सर्वभूतानां वयः अवस्था आदयः कृताः ॥ 43॥

सः अयं दीपः अर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तत् इदं जलम् ।

सः अयं पुमान् इति नृणां मृषाः गीः धीः मृषा

आयुषाम् ॥ 44॥

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सः अपि अयं पुमान् ।

म्रियते वामरः भ्रान्त्या यथा अग्निः दारु संयुतः ॥ 45॥

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।

वयोमध्यं जरा मृत्युः इति अवस्थाः तनोः नव ॥ 46॥

एताः मनोरथमयीः हि अन्यस्य उच्चावचाः तनूः ।

गुणसङ्गात् उपादत्ते क्वचित् कश्चित् जहाति च ॥ 47॥

आत्मनः पितृपुत्राभ्यां अनुमेयौ भवाप्ययौ ।

न भवाप्ययवस्तूनां अभिज्ञः द्वयलक्षणः ॥ 48॥

तरोः बीजविपाकाभ्यां यः विद्वात् जन्मसंयमौ ।

तरोः विलक्षणः द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥ 49॥

प्रकृतेः एवं आत्मानं अविविच्य अबुधः पुमान् ।

तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ 50॥

सत्त्वसङ्गात् ऋषीन् देवान् रजसा असुरमानुषान् ।

तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितः याति कर्मभिः ॥ 51॥

नृत्यतः गायतः पश्यन् यथा एव अनुकरोति तान् ।

एवं बुद्धिगुणान् पश्यन् अनीहः अपि अनुकार्यते ॥ 52॥

यथा अम्भसा प्रचलता तरवः अपि चलाः इव ।

चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमति इव भूः ॥ 53॥

यथा मनोरथधियः विषयानुभवः मृषा ।

स्वप्नदृष्टाः च दाशार्ह तथा संसारः आत्मनः ॥ 54॥

अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।

ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 55॥

तस्मात् उद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयान् असत् इन्द्रियैः ।

आत्मा अग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 56॥

क्षिप्तः अवमानितः असद्भिः प्रलब्धः असूयितः अथवा ।

ताडितः सन्निबद्धः वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥ 57॥

निष्ठितः मूत्रितः बहुधा एवं प्रकम्पितः ।

श्रेयस्कामः कृच्छ्रगतः आत्मना आत्मानं उद्धरेत् ॥ 58॥

उद्धवः उवाच ।

यथा एवं अनुबुद्ध्येयं वद नः वदतां वर ।

सुदुःसहं इमं मन्यः आत्मनि असत् अतिक्रमम् ॥ 59॥

विदुषं अपि विश्वात्मन् प्रकृतिः हि बलीयसी ।

ऋते त्वत् धर्मनिरतान् शान्ताः ते चरणालयान् ॥ 60॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

द्वाविंशोऽध्यायः ॥ 22॥

अथ त्रयोविंशः अध्यायः ।

बादरायणिः उवाच ।

सः एवं आशंसितः उद्धवेन

भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः ।

सभाजयन् बृत्यवचः मुकुन्दः

तं आबभाषे श्रवणीयवीर्यः ॥ 1॥

श्रीभगवान् उवाच ।

बर्हस्पत्य सः वै न अत्र साधुः वै दुर्जन् ईरितैः ।

दुरुक्तैः भिन्नं आत्मानं यः समाधातुं ईश्वरः ॥ 2॥

न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैः सुमर्मगैः ।

यथा तुदन्ति मर्मस्थाः हि असतां परुषेषवः ॥ 3॥

कथयन्ति महत्पुण्यं इतिहासं इह उद्धव ।

तं अहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः ॥ 4॥

केनचित् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।

स्मरताः धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ 5॥

अवनिषु द्विजः कश्चित् आसीत् आढ्यतमः श्रिया ।

वार्तावृत्तिः कदर्यः तु कामी लुब्धः अतिकोपनः ॥ 6॥

ज्ञातयः अतिथयः तस्य वाङ्मात्रेण अपि न अर्चिताः ।

शून्य अवसथः आत्मा अपि काले कामैः अनर्चितः ॥ 7॥

दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।

दारा दुहितरः भृत्याः विषण्णाः न आचरन् प्रियम् ॥ 8॥

तस्य एवं यक्षवित्तस्य च्युतस्य उभयलोकतः ।

धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ 9॥

तत् अवध्यान विस्रस्त पुण्य स्कन्धस्य भूरिद ।

अर्थः अपि अगच्छन् निधनं बहु आयास परिश्रमः ॥ 10॥

ज्ञातयः जगृहुः किञ्चित् किञ्चित् अस्यवः उद्धव ।

दैवतः कालतः किञ्चित् ब्रह्मबन्धोः नृपार्थिवात् ॥ 11॥

सः एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः ।

उपेक्षितः च स्वजनैः चिन्तां आप दुरत्ययाम् ॥ 12॥

तस्य एवं ध्यायतः दीर्घं नष्टरायः तपस्विनः ।

खिद्यतः बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥

सः च आह इदं अहो कष्टं वृथा आत्मा मे अनुतापितः ।

न धर्माय न कामाय यस्य अर्थ आयासः ईदृशः ॥ 14॥

प्रायेण अर्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।

इह च आत्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ 15॥

यशः यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्याः ये गुणिनां गुणाः ।

लोभः स्वल्पः अपि तान् हन्ति श्वित्रः रूपं इव इप्सितम् ॥ 16॥

अर्थस्य साधने सिद्धः उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।

नाश उपभोगः आयासः त्रासः चिन्ता भ्रमः नृणाम् ॥ 17॥

स्तेयं हिंसा अनृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयः मदः ।

भेदः वैरं अविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ 18॥

एते पञ्चदशान् अर्थाः हि अर्थमूलाः मताः नृणाम् ।

तस्मात् अनर्थं अर्थाख्यं श्रेयः अर्थी दूरतः त्यजेत् ॥ 19॥

भिद्यन्ते भ्रातरः दाराः पितरः सुहृदः तथा ।

एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वे अरयः कृताः ॥ 20॥

अर्थेन अल्पीयसा हि एते संरब्धा दीप्तं अन्यवः ।

त्यजन्ति आशु स्पृधः घ्नन्ति सहसा उत्सृज्य सौहृदम् ॥

21॥

लब्ध्वा जन्म अमरप्रार्थ्यं मानुष्यं तत् द्विज अग्र्यताम् ।

तत् अनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्ति अशुभां गतिम् ॥

22॥

स्वर्ग अपवर्गयोः द्वारं प्राप्य लोकं इमं पुमान् ।

द्रविणे कः अनूषज्जेत मर्त्यः अनर्थस्य धामनि ॥ 23॥

देवर्षि पितृ भूतानि ज्ञातीन् बन्धून् च भागिनः ।

असंविभज्य च आत्मानं यक्षवित्तः पतति अधः ॥ 24॥

व्यर्थया अर्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयः बलम् ।

कुशलाः येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥ 25॥

कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थया अर्थेहया असकृत् ।

कस्यचित् मायया नूनं लोकः अयं सुविमोहितः ॥ 26॥

किं धनैः धनदैः वा किं कामैः वा कामदैः उत ।

मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिः वा उत जन्मदैः ॥ 27॥

नूनं मे भगवान् तुष्टः सर्वदेवमयः हरिः ।

येन नीतः दशां एतां निर्वेदः च आत्मनः प्लवः ॥ 28॥

सः अहं कलौ अशेषेण शोषयिह्ह्ये अङ्गं आत्मनः ।

अप्रमत्तः अखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्धः आत्मनि ॥ 29॥

तत्र मां अनुमोदेरन् देवाः त्रिभुवनेश्वराः ।

मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥ 30॥

श्रीभगवान् उवाच ।

इति अभिप्रेत्य मनसा हि आवन्त्यः द्विजसत्तमः ।

उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तः भिक्षुः अभूत् मुनिः ॥ 31॥

सः चचार महीं एतां संयत आत्मेन्द्रिय अनिलः ।

भिक्षार्थं नगर ग्रामान् असङ्गः अलक्षितः अविशत् ॥ 32॥

तं वै प्रवयसं भिक्षुं अवधूतं असज्जनाः ।

दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्रः बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥ 33॥

केचित् त्रिवेणुं जगृहुः एके पात्रं कमण्डलुम् ।

पीठं च एके अक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ॥ 34॥

प्रदाय च पुनः तानि दर्शितानि आददुः मुनेः ।

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित् तटे ॥ 35॥

मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्ति अस्य च मूर्धनि ।

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ॥ 36॥

तर्जयन्ति अपरे वाग्भिः स्तेनः अयं इति वादिनः ।

बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचित् बध्यतां बध्यतां इति ॥ 37॥

क्षिपन्ति एके अवजानन्तः एषः धर्मध्वजः शठः ।

क्षीणवित्तः इमां वृत्तिं अग्रहीत् स्वजन उज्झितः ॥ 38॥

अहो एषः महासारः धृतिमान् गिरिः आडिव ।

मौनेन साधयति अर्थं बकवत् दृढनिश्चयः ॥ 39॥

इति एके विहसन्ति एनं एके दुर्वातयन्ति च ।

तं बबन्धुः निरुरुधुः यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ 40॥

एवं सः भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।

भोक्तव्यं आत्मनः दिष्टं प्राप्तं प्राप्तं अबुध्यत ॥ 41॥

परिभूतः इमां गाथां अगायत नराधमैः ।

पातयद्भिः स्वधर्मस्थः धृतिं आस्थाय सात्विकीम् ॥ 42॥

द्विजः उवाच ।

न अयं जनः मे सुखदुःखहेतुः

न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः ।

मनः परं कारणं आमनन्ति

संसारचक्रं परिवर्तयेत् यत् ॥ 43॥

मनः गुणान् वै सृजते बलीयः

ततः च कर्माणि विलक्षणानि ।

शुक्लानि कृष्णानि अथ लोहितानि

तेभ्यः सवर्णाः सृतयः भवन्ति ॥ 44॥

अनीहः आत्मा मनसा समीहता

हिरण्मयः मत्सखः उद्विचष्टे ।

मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्

जुषन् निबद्धः गुणसङ्गतः असौ ॥ 45॥

दानं स्वधर्मः नियमः यमः च

श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।

सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः

परः हि योगः मनसः समाधि ॥ 46॥

समाहितं यस्य मनः प्रशान्तम्

दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् ।

असंयतं यस्य मनः विनश्यत्

दानादिभिः चेत् अपरं किमेभिः ॥ 47॥

मनोवशे अन्ये हि अभवन् स्म देवाः

मनः च न अन्यस्य वशं समेति ।

भीष्मः हि देवः सहसः सहीयान्

युञ्ज्यात् वशे तं सः हि देवदेवः ॥ 48॥

तं दुर्जयं शत्रुं असह्यवेगं

मरुन्तुदं तत् न विजित्य केचित् ।

कुर्वन्ति असत् विग्रहं अत्र मर्त्यैः

मित्राणि उदासीन रिपून् विमूढाः ॥ 49॥

देहं मनोमात्रं इमं गृहीत्वा

मम अहं इति अन्ध धियः मनुष्याः ।

एषः अहं अन्यः अयं इति भ्रमेण

दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ 50॥

जनः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः च अत्र ह भौमयोः तत् ।

जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भिः

तत् वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ 51॥

दुःखस्य हेतुः यदि देवताः तु

किं आत्मनः तत्र विकारयोः तत् ।

यत् अङ्गं अङ्गेन निहन्यते क्वचित्

क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ 52॥

आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः

किं अन्यतः तत्र निजस्वभावः ।

न हि आत्मनः अन्यत् यदि तत् मृषा स्यात्

क्रुध्येत कस्मात् न सुखं न दुःखम् ॥ 53॥

ग्रहाः निमित्तं सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः अजस्य जनस्य ते वै ।

ग्रहैः ग्रहस्य एव वदन्ति पीडाम्

क्रुध्येत कस्मै पुरुषः ततः अन्यः ॥ 54॥

कर्माः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः तत् हि जडाजडत्वे ।

देहः तु अचित्पुरुषः अयं सुपर्णः

क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ 55॥

कालः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः तत्र तत् आत्मकः असौ ।

न अग्नेः हि तापः न हिमस्य तत् स्यात्

क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ 56॥

न केनचित् क्व अपि कथञ्चन अस्य

द्वन्द्व उपरागः परतः परस्य ।

यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यात्

एवं प्रबुद्धः न बिभेति भूतैः ॥ 57॥

एतां सः आस्थाय परात्मनिष्ठाम्

अध्यासितां पूर्वतमैः महर्षिभिः ।

अहं तरिष्यामि दुरन्तपारम्

तमः मुकुन्द अङ्घ्रिनिषेवया एव ॥ 58॥

श्रीभगवान् उवाच ।

निर्विद्य नष्टद्रविणः गतक्लमः

प्रव्रज्य गां पर्यटमानः इत्थम् ।

निराकृतः असद्भिः अपि स्वधर्मात्

अकम्पितः अमुं मुनिः आह गाथाम् ॥ 59॥

सुखदुःखप्रदः न अन्यः पुरुषस्य आत्मविभ्रमः ।

मित्र उदासीनरिपवः संसारः तमसः कृतः ॥ 60॥

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।

मयि आवेशितया युक्तः एतावान् योगसङ्ग्रहः ॥ 61॥

यः एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।

धारयन् श्रावयन् श्रुण्वन् द्वन्द्वैः न एव अभिभूयते ॥ 62॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

बिक्षुगीतनिरूपणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ 23॥

अथ चतुर्विंशोऽध्याः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैः विनिश्चितम् ।

यत् विज्ञाय पुमान् सद्यः जह्यात् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 1॥

आसीत् ज्ञानं अथः हि अर्थः एकं एव अविकल्पितम् ।

यदा विवेकनिपुणाः आदौ कृतयुगे अयुगे ॥ 2॥

तत् मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।

वाङ्मनः अगोचरं सत्यं द्विधा समभवत् बृहत् ॥ 3॥

तयोः एकतरः हि अर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।

ज्ञानं तु अन्यतरः भावः पुरुषः सः अभिधीयते ॥ 4॥

तमः रजः सत्त्वं इति प्रकृतेः अभवन् गुणाः ।

मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुष अनुमतेन च ॥ 5॥

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ।

ततः विकुर्वतः जातः यः अहङ्कारः विमोहनः ॥ 6॥

वैकारिकः तैजसः च तामसः च इति अहं त्रिवृत् ।

तन्मात्र इन्द्रिय मनसां कारणं चित् अचित् मयः ॥ 7॥

अर्थः तन्मात्रिकात् जज्ञे तामसात् इन्द्रियाणि च ।

तैजसात् देवताः आसन् एकादश च वैकृतात् ॥ 8॥

मया सञ्चोदिताः भावाः सर्वे संहति अकारिणः ।

अण्डं उत्पादयामासुः मम आयतनं उत्तमम् ॥ 9॥

तस्मिन् अहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।

मम नाभ्यां अभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र च आत्मभूः ॥

10॥

सः असृजत् तपसा युक्तः रजसा मत् अनुग्रहात् ।

लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूः भुवः स्वः इति त्रिधा ॥ 11॥

देवानां ओकः आसीत् स्वः भूतानां च भुवः पदम् ।

मर्त्य आदीनां च भूः लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥

12॥

अधः असुराणां नागानां भूमेः ओकः असृजत् प्रभुः ।

त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुण आत्मनाम् ॥ 13॥

योगस्य तपसः च एव न्यासस्य गतयः अमलाः ।

महः जनः तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ 14॥

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तं इदं जगत् ।

गुणप्रवाहः एतस्मिन् उन्मज्जति निमज्जति ॥ 15॥

अणुः बृहत् कृशः स्थूलः यः यः भावः प्रसिध्यति ।

सर्वः अपि उभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 16॥

यः तु यस्य आदिः अन्तः च सः वै मध्यं च तस्य सन् ।

विकारः व्यवहारार्थः यथा तैजस पार्थिवाः ॥ 17॥

यत् उपादाय पूर्वः तु भावः विकुरुते अपरम् ।

आदिः अन्तः यदा यस्य तत् सत्यं अभिधीयते ॥ 18॥

प्रकृतिः हि अस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।

सतः अभिव्यञ्जकः कालः ब्रह्म तत् त्रितयं तु अहम् ॥ 19॥

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्व अपर्येण नित्यशः ।

महान् गुणविसर्ग अर्थः स्थिति अन्तः यावत् ईक्षणम् ॥ 20॥

विराट् मया आसाद्यमानः लोककल्पविकल्पकः ।

पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ 21॥

अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।

धानाः भूमौ प्रलीयन्ते भूमिः गन्धे प्रलीयते ॥ 22॥

अप्सु प्रलीयन्ते गन्धः आपः च स्वगुणे रसे ।

लीयते ज्योतिषि रसः ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ 23॥

रूपं वायौ सः च स्पर्शे लीयते सः अपि च अम्बरे ।

अम्बरं शब्दतन्मात्रः इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ 24॥

योनिः वैकारिके सौम्य लीयते मनसि ईश्वरे ।

शब्दः भूतादिं अपि एति भूतादिः महति प्रभुः ॥ 25॥

सः लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः ।

ते अव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत्कले लीयते अव्यये ॥ 26॥

कालः मायामये जीवे जीवः आत्मनि मयि अजे ।

आत्मा केवलः आत्मस्थः विकल्प अपाय लक्षणः ॥ 27॥

एवं अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिकः भ्रमः ।

मनसः हृदि तिष्ठेत व्योम्नि इव अर्क उदये तमः ॥ 28॥

एषः साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।

प्रतिलोम अनुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ 29॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

प्रकृतिपुरुषसाङ्ख्ययोगो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ 24॥

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः ।

श्रीभगवानुवाच ।

गुणानां असमिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत् ।

तन्मे पुरुषवर्य इअदं उपधारय शंसतः ॥ 1॥

समः दमः तितिक्षा ईक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।

तुष्टिः त्यागः अस्पृहा श्रद्धा ह्रीः दया आदिः स्वनिर्वृतिः ॥ 2॥

कामः ईहा मदः तृष्णा स्तम्भः आशीः भिदा सुखम् ।

मद उत्साहः यशः प्रीतिः हास्यं वीर्यं बल उद्यमः ॥ 3॥

क्रोधः लोभः अनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः ।

शोकमोहौ विषादार्ती निद्रा आशा भीः अनुद्यमः ॥ 4॥

सत्त्वस्य रजसः च एताः तमसः च अनुमूर्वशः ।

वृत्तयः वर्णितप्रायाः सन्निपातं अथः श्रुणु ॥ 5॥

सन्निपातः तु अहं इति मम इति उद्धव या मतिः ।

व्यवहारः सन्निपातः मनोमात्र इन्द्रियासुभिः ॥ 6॥

धर्मे च अर्थे च कामे च यदा असौ परिनिष्ठितः ।

गुणानां सन्निकर्षः अयं श्रद्धाः अतिधनावहः ॥ 7॥

प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यः हि गृहाश्रमे ।

स्वधर्मे च अनुतिष्ठेत गुणानां समितिः हि सा ॥ 8॥

पुरुषं सत्त्वसंयुक्तं अनुमीयात् शम आदिभिः ।

कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैः तमसा युतम् ॥ 9॥

यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।

तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियं एव वा ॥ 10॥

यदा आशिषः आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।

तं रजःप्रकृतिं विद्यात् हिंसां आशास्य तामसम् ॥ 11॥

सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः जीवस्य न एव मे ।

चित्तजा यैः तु भूतानां सज्जमानः निबध्यते ॥ 12॥

यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।

तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञान आदिभिः पुमान् ॥ 13॥

यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् ।

तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ 14॥

यदा जयेत् रजः सत्त्वं तमः मूढः लयं जडम् ।

युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसया आशया ॥ 15॥

यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।

देहे अभयं मनोसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ 16॥

विकुर्वन् क्रियया च अधीर निर्वृतिः च चेतसाम् ।

गात्रास्वास्थ्यं मनः भ्रान्तं रजः एतैः निशामय ॥ 17॥

सीदत् चित्तं विलीयेत चेतसः ग्रहणे अक्षमम् ।

मनः नष्टं तमः ग्लानिः तमः तत् उपधारय ॥ 18॥

एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलं एधते ।

असुराणां च रजसि तमसि उद्धव रक्षसाम् ॥ 19॥

सत्त्वात् जगरणं विद्यात् रजसा स्वप्नं आदिशेत् ।

प्रस्वापं तमसा जन्तोः तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ 20॥

उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन आब्रह्मणः जनाः ।

तमसा अधः अधः आमुख्यात् रजसा अन्तरचारिणः ॥ 21॥

सत्त्वे प्रलीनाः स्वः यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।

तमोलयाः तु निरयं यान्ति मां एव निर्गुणाः ॥ 22॥

मदर्पणं निष्फलं वा सात्विकं निजकर्म तत् ।

राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ 23॥

कैवल्यं सात्विकं ज्ञानं रजः वैकल्पिकं च यत् ।

प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ 24॥

वनं तु सात्विकः वासः ग्रामः राजसः उच्यते ।

तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतनं तु निर्गुणम् ॥ 25॥

सात्विकः कारकः असङ्गी रागान्धः राजसः स्मृतः ।

तामसः स्मृतिविभ्रष्टः निर्गुणः मदपाश्रयः ॥ 26॥

सात्त्विकी आध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।

तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ 27॥

पथ्यं पूतं अनायः तं आहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् ।

राजसं च इन्द्रियप्रेष्ठं तामसं च आर्तिद अशुचि ॥ 28॥

सात्त्विकं सुखं आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।

तामसं मोहदैनोत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ 29॥

द्रव्यं देशः फलं कालः ज्ञानं कर्म च कारकाः ।

श्रद्धा अवस्था आकृतिः निष्ठा त्रैगुण्यः सर्वः एव हि ॥

30॥

सर्वे गुणमयाः भावाः पुरुष अव्यक्त धिष्ठिताः ॥ 31॥

एताः संसृतयः पुंसः गुणकर्मनिबन्धनाः ।

येन इमे निर्जिताः सौम्य गुणाः जीवेन चित्तजाः ।

भक्तियोगेन मन्निष्ठः मद्भावाय प्रपद्यते ॥ 32॥

तस्मात् अहं इमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् ।

गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ 33॥

निःसङ्गः मां भजेत् विद्वान् अप्रमत्तः जितेन्द्रियः ।

रजः तमः च अभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनिः ॥ 34॥

सत्त्वं च अभिजयेत् युक्तः नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।

सम्पद्यते गुणैः मुक्तः जीवः जीवं विहाय माम् ॥ 35॥

जीवः जीवविनिर्मुक्तः गुणैः च आशयसम्भवैः ।

मया एव ब्रह्मणा पूर्णः न बहिः न अन्तरः चरेत् ॥ 36॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

गुणनिर्गुणनिरूपणं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ 25॥

अथ षड्विंशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

मत् लक्षणं इमं कायं लब्ध्वा मद्धर्मः आस्थितः ।

आनन्दं परमात्मानं आत्मस्थं समुपैति माम् ॥1॥

गुणमय्याः जीवयोन्याः विमुक्तः ज्ञाननिष्ठया ।

गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेषु अवस्तुतः ।

वर्तमानः अपि न पुमान् युज्यते अवस्तुभिः गुणैः ॥ 2॥

सङ्गं न कुर्यात् असतां शिश्न उदर तृपां क्वचित् ।

तस्य अनुगतः तमसि अन्धे पतति अन्ध अनुगान्धवत् ॥ 3॥

ऐलः सम्राट् इमां गाथां अगायत बृहच्छ्रवाः ।

उर्वशी विरहात् मुह्यन् निर्विण्णः शोकसंयमे ॥ 4॥

त्यक्त्वा आत्मानं व्रजन्तीं तां नग्नः उन्मत्तवत् नृपः ।

विलपन् अन्वगात् जाये घोरे तिष्ठ इति विक्लवः ॥ 5॥

कामान् अतृप्तः अनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनीः ।

न वेद यान्तीः न अयान्तीः उर्वशी आकृष्टचेअतनः ॥ 6॥

ऐलः उवाच ।

अहो मे मोहविस्तारः कामकष्मलचेतसः ।

देव्याः गृहीतकण्ठस्य न आयुःखण्डाः इमे स्मृताः ॥ 7॥

न अहं वेद अभिनिर्मुक्तः सूर्यः वा अभ्युदितः अमुया ।

मुषितः वर्षपूगानां बत अहानि गतानि उत ॥ 8॥

अहो मे आत्मसम्मोहः येन आत्मा योषितां कृतः ।

क्रीडामृगः चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥ 9॥

सपरिच्छदं आत्मानं हित्वा तृणं इव ईश्वरम् ।

यान्तीं स्त्रियं च अन्वगमं नग्नः उन्मत्तवत् रुदन् ॥ 10॥

कुतः तस्य अनुभावः स्यात् तेजः ईशत्वं एव वा ।

यः अन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः ॥ 11॥

किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।

किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिः यस्य मनः हृतम् ॥ 12॥

स्वार्थस्य अकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डित मानिनम् ।

यः अहं ईश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिः गो खरवत् जितः ॥ 13॥

सेवतः वर्षपूगात् मे उर्वश्यः अधरासवम् ।

न तृप्यति आत्मभूः कामः वह्निः आहुतिभिः यथा ॥ 14॥

पुंश्चल्या अपहृतं चित्तं कोन्वन्यः मोचितुं प्रभुः ।

आत्मारामेश्वरं ऋते भगवन्तं अधोक्षजम् ॥ 15॥

बोधितस्य अपि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।

मनोगतः महामोहः न अपयाति अजितात्मनः ॥ 16॥

किं एतया नः अपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।

रज्जुस्वरूप अविदुषः यः अहं यत् अजितेन्द्रियः ॥ 17॥

क्व अयं मलोमसः कायः दौर्गन्धि आदि आत्मकः अशुचिः ।

क्व गुणाः सौमनस्य आद्याः हि अध्यासः अविद्यया कृतः ॥ 18॥

पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनः अग्नेः श्वगृध्रयोः ।

किं आत्मनः किं सुहृदां इति यः न अवसीयते ॥ 19॥

तस्मिन् कलेवरे अमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।

अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ 20॥

त्वङ् मांस रुधिर स्नायु मेदो मज्जा अस्थि संहतौ ।

विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियत् अन्तरम् ॥ 21॥

अथ अपि न उपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु च अर्थवित् ।

विषय इन्द्रिय संयोगात् मनः क्षुभ्यति न अन्यथा ॥ 22॥

अदृष्टात् अश्रुतात् भावात् न भावः उपजायते ।

असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः ॥ 23॥

तस्मात् सङ्गः न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु च इन्द्रियैः ।

विदुषां च अपि अविश्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम् ॥

24॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः

सः उर्वशीलोकं अथः विहाय ।

आत्मानं आत्मनि अवगम्य मां वै

उपारमत् ज्ञानविधूतमोहः ॥ 25॥

ततः दुःसङ्गं उत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।

सन्तः एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ 26॥

सन्तः अनपेक्षाः मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।

निर्ममाः निरहङ्काराः निर्द्वन्द्वाः निष्परिग्रहाः ॥ 27॥

तेषु नित्यं महाभागः महाभागेषु मत्कथाः ।

सम्भवन्ति हिता नॄणां जुषतां प्रपुनन्ति अघम् ॥ 28॥

ताः ये श्रुण्वन्ति गायन्ति हि अनुमोदन्ति च अदृताः ।

मत्पराः श्रद्दधानाः च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ 29॥

भक्तिं लब्धवतः साधोः किं अन्यत् अवशिष्यते ।

मयि अनन्तगुणे ब्रह्मणि आनन्द अनुभव आत्मनि ॥ 30॥

यथा उपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् ।

शीतं भयं तमः अपि एति साधून् संसेवतः तथा ॥ 31॥

निमज्ज्य उन्मज्ज्यतां घोरे भवाब्धौ परम अयनम् ।

सन्तः ब्रह्मविदः शान्ताः नौः दृढ इव अप्सु मज्जताम् ॥ 32॥

अन्नं हि प्राणिनां प्राणः आर्तानां शरणं तु अहम् ।

धर्मः वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तः अर्वाक् बिभ्यतः अरणम् ॥

33॥

सन्तः दिशन्ति चक्षूंषि बहिः अर्कः समुत्थितः ।

देवताः बान्धवाः सन्तः सन्तः आत्मा अहं एव च ॥ 34॥

वैतसेनः ततः अपि एवं उर्वश्या लोकनिःस्पृहः ।

मुक्तसङ्गः महीं एतां आत्मारामः चचार ह ॥ 35॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

ऐलगीतं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ 26॥

अथ सप्तविंशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

क्रियायोगं समाचक्ष्व भवत् आराधनं प्रभो ।

यस्मात् त्वां ये यथा अर्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥ 1॥

एतत् वदन्ति मुनयः मुहुः निःश्रेयसं नृणाम् ।

नारदः भगवान् व्यासः आचार्यः अङ्गिरसः सुतः ॥ 2॥

निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यत् आह भगवान् अजः ।

पुत्रेभ्यः भृगुमुख्येभ्यः देव्यै च भगवान् भवः ॥ 3॥

एतत् वै सर्ववर्णानां आश्रमाणां च सम्मतम् ।

श्रेयसां उत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ 4॥

एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।

भक्ताय च अनुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वर ईश्वर ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

नहि अन्तः अनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य च उद्धव ।

सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 6॥

वैदिकः तान्त्रिकः मिश्रः इति मे त्रिविधः मखः ।

त्रयाणां ईप्सितेन एव विधिना मां समर्चयेत् ॥ 7॥

यदा स्वनिगमेन उक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।

यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तत् निबोध मे ॥ 8॥

अर्चायां स्थण्डिले अग्नौ वा सूर्ये वा अप्सु हृदि द्विजः ।

द्रव्येण भक्तियुक्तः अर्चेत् स्वगुरुं मां अमायया ॥ 9॥

पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तः अङ्गशुद्धये ।

उभयैः अपि च स्नानं मन्त्रैः मृद्ग्रहणादिना ॥ 10॥

सन्ध्या उपास्ति आदि कर्माणि वेदेन अचोदितानि मे ।

पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ 11॥

शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।

मनोमयी मणिमयी प्रतिमा अष्टविधा स्मृता ॥ 12॥

चल अचल इति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।

उद्वास आवाहने न स्तः स्थिरायां उद्धव अर्चने ॥ 13॥

अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेत् द्वयम् ।

स्नपनं तु अविलेप्यायां अन्यत्र परिमार्जनम् ॥ 14॥

द्रव्यैः प्रसिद्ध्यैः मत् यागः प्रतिमादिषु अमायिनः ।

भक्तस्य च यथालब्धैः हृदि भावेन च एव हि ॥ 15॥

स्नान अलङ्करणं प्रेष्ठं अर्चायां एव तु उद्धव ।

स्थण्डिले तत्त्वविन्यासः वह्नौ आज्यप्लुतं हविः ॥ 16॥

सूर्ये च अभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिल आदिभिः ।

श्रद्धया उपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वारि अपि ॥ 17॥

भूर्यपि अभक्त उपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।

गन्धः धूपः सुमनसः दीपः अन्न आद्य च किं पुनः ॥ 18॥

शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राक् दर्भैः कल्पित आसनः ।

आसीनः प्राक् उदक् वा अर्चेत् अर्चायां अथ सम्मुखः ॥ 19॥

कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् ।

कलशं प्रोक्षणीयं च यथावत् उपसाधयेत् ॥ 20॥

तत् अद्भिः देवयजनं द्रव्याणि आत्मानं एव च ।

प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीणि अद्भिः तैः तैः द्रव्यैः च साधयेत् ॥ 21॥

पाद्य अर्घ आचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।

हृदा शीर्ष्णा अथ शिखया गायत्र्या च अभिमन्त्रयेत् ॥

22॥

पिण्डे वायु अग्नि संशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।

अण्वीं जीवकलां ध्यायेत् नाद अन्ते सिद्धभाविताम् ॥ 23॥

तया आत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।

आवाह्य अर्च आदिषु स्थाप्य न्यस्त अङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥

24॥

पाद्य उपस्पर्श अर्हण आदीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् ।

धर्मादिभिः च नवभिः कल्पयित्वा आसनं मम ॥ 25॥

पद्मं अष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसर उज्ज्वलम् ।

उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तु उभयसिद्धये ॥ 26॥

सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुः हलान् ।

मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं च अनुपूजयेत् ॥ 27॥

नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डं एव च ।

महाबलं बलं च एव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ 28॥

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।

स्वे स्वे स्थाने तु अभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षण आदिभिः ॥ 29॥

चन्दन उशीर कर्पूर कुङ्कुम अगरु वासितैः ।

सलिलैः स्नापयेत् मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति ॥ 30॥

स्वर्णघर्म अनुवाकेन महापुरुषविद्यया ।

पौरुषेण अपि सूक्तेन सामभीः राजनादिभिः ॥ 31॥

वस्त्र उपवीत आभरण पत्र स्रक् गन्ध लेपनैः ।

अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तः मां यथा उचितम् ॥ 32॥

पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसः अक्षतान् ।

धूप दीप उपहार्याणि दद्यात् मे श्रद्धया अर्चकः ॥ 33॥

गुडपायससर्पींषि शष्कुलि आपूप मोदकान् ।

संयाव दधि सूपां च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ 34॥

अभ्यङ्ग उन्मर्दन आदर्श दन्तधौ अभिषेचनम् ।

अन्नद्य गीत नृत्यादि पर्वणि स्युः उतान्वहम् ॥ 35॥

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।

अग्निं आधाय परितः समूहेत् पाणिना उदितम् ॥ 36॥

परिस्तीर्य अथ पर्युक्षेत् अन्वाधाय यथाविधि ।

प्रोक्षण्या आसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ 37॥

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।

लसत् चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ 38॥

स्फुरत् किरीट कटक कटिसूत्रवर अङ्गदम् ।

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ 39॥

ध्यायन् अभ्यर्च्य दारूणि हविषा अभिघृतानि च ।

प्रास्य आज्यभागौ आघारौ दत्त्वा च आज्यप्लुतं हविः ॥ 40॥

जुहुयात् मूलमन्त्रेण षोडशर्च अवदानतः ।

धर्मादिभ्यः यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः ॥ 41॥

अभ्यर्च्य अथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यः बलिं हरेत् ।

मूलमन्त्रं जपेत् ब्रह्म स्मरन् नारायण आत्मकम् ॥ 42॥

दत्त्वा आचमनं उच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।

मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यं अथ अर्हयेत् ॥ 42॥

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम ।

मत्कथाः श्रावयन् श्रुण्वन् मुहूर्तं क्षणिकः भवेत् ॥ 44।

स्तवैः उच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्रकृतैः अपि ।

स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत् ॥ 45॥

शिरः मत् पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।

प्रपन्नं पाहि मां ईश भीतं मृत्युग्रह अर्णवात् ॥ 46॥

इति शेषां मया दत्तां शिरसि आधाय सादरम् ।

उद्वासयेत् चेत् उद्वास्यं ज्योतिः ज्योतिषि तत् पुनः ॥ 47॥

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र च अर्चयेत् ।

सर्वभूतेषु आत्मनि च सर्व आत्मा अहं अवस्थितः ॥ 48॥

एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः ।

अर्चन् उभयतः सिद्धिं मत्तः विन्दति अभीप्सिताम् ॥ 49॥

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेत् दृढम् ।

पुष्प उद्यानानि रम्याणि पूजा यात्रा उत्सव आश्रितान् ॥ 50॥

पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वसु अथ अन्वहम् ।

क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत् सार्ष्टितां इयात् ॥ 51॥

प्रतिष्ठया सार्वभौमंसद्मना भुवनत्रयम् ।

पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिः मत् साम्यतां इयात् ॥ 52॥

मां एव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।

भक्तियोगं सः लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ 53॥

यः स्वदत्तां परैः दत्तं हरेत सुरविप्रयोः ।

वृत्तिं सः जायते विड्भुक् वर्षाणां अयुतायुतम् ॥ 54॥

कर्तुः च सारथेः हेतोः अनुमोदितुः एव च ।

कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयः भूयसि तत्फलम् ॥ 55॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

सप्तविंशोऽध्यायः ॥ 27॥

अथ अष्टविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेत् न गर्हयेत् ।

विश्वं एकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 1॥

परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।

सः आशु भ्रश्यते स्वार्थात् असत्य अभिनिवेशतः ॥ 2॥

तैजसे निद्रया आपन्ने पिण्डस्थः नष्टचेतनः ।

मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वत् नानार्थदृक् पुमान् ॥ 3॥

किं भद्रं किं अभद्रं वा द्वैतस्य अवस्तुनः कियत् ।

वाचा उदितं तत् अनृतं मनसा ध्यातं एव च ॥ 4॥

छायाप्रत्याह्वयाभासा हि असन्तः अपि अर्थकारिणः ।

एवं देहादयः भावाः यच्छन्ति आमृत्युतः भयम् ॥ 5॥

आत्मा एव तत् इदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।

त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरति ईश्वरः ॥ 6॥

तस्मात् नहि आत्मनः अन्यस्मात् अन्यः भावः निरूपितः ।

निरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला भातिः आत्मनि ।

इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ 7॥

एतत् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।

न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ 8॥

प्रत्यक्षेण अनुमानेन निगमेन आत्मसंविदा ।

आदि अन्तवत् असत् ज्ञात्वा निःसङ्गः विचरेत् इह ॥ 9॥

उद्धवः उवाच ।

न एव आत्मनः न देहस्य संसृतिः द्रष्टृदृश्ययोः ।

अनात्मस्वदृशोः ईश कस्य स्यात् उपलभ्यते ॥ 10॥

आत्मा अव्ययः अगुणः शुद्धः स्वयञ्ज्योतिः अनावृतः ।

अग्निवत् दारुवत् देहः कस्य इह संसृतिः ॥ 11॥

श्रीभगवान् उवाच ।

यावत् देह इन्द्रिय प्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम् ।

संसारः फलवान् तावत् अपार्थः अपि अविवेकिनः ॥ 12॥

अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।

ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 13॥

यथा हि अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापः बहु अनर्थभृत् ।

सः एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ 14॥

शोक हर्ष भय क्रोध लोभ मोह स्पृहादयः ।

अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युः च न आत्मनः ॥ 15॥

देह इन्द्रिय प्राण मनः अभिमानः

जीवः अन्तरात्मा गुणकर्म मूर्तिः ।

सूत्रं महान् इति उरुधा इव गीतः

संसारः आधावति कालतन्त्रः ॥ 16॥

अमूलं एतत् बहुरूप रूपितं

मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।

ज्ञानासिना उपासनया शितेन

छित्त्वा मुनिः गां विचरति अतृष्णः ॥ 17॥

ज्ञानं विवेकः निगमः तपः च

प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अथ अनुमानम् ।

आदि अन्तयोः अस्य यत् एव केवलम्

कालः च हेतुः च तत् एव मध्ये ॥ 18॥

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्

पश्चात् च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।

तत् एव मध्ये व्यवहार्यमाणम्

नानापदेशैः अहं अस्य तद्वत् ॥ 19॥

विज्ञानं एतत् त्रियवस्तं अङ्ग

गुणत्रयं कारण कार्य कर्तृ ।

समन्वयेन व्यतिरेकतः च

येन एव तुर्येण तत् एव सत्यम् ॥ 20॥

न यत् पुरस्तात् उत यत् न पश्चात्

मध्ये च तत् न व्यपदेशमात्रम् ।

भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत्

तत् एव तत् स्यात् इति मे मनीषा ॥ 21॥

अविद्यमानः अपि अवभासते यः

वैकारिकः राजससर्गः एषः ।

ब्रह्म स्वयञ्ज्योतिः अतः विभाति

ब्रह्म इन्द्रिय अर्थ आत्म विकार चित्रम् ॥ 22॥

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः

परापवादेन विशारदेन ।

छित्त्वा आत्मसन्देहं उपारमेत

स्वानन्दतुष्टः अखिल कामुकेभ्यः ॥ 23॥

न आत्मा वपुः पार्थिवं इन्द्रियाणि

देवाः हि असुः वायुजलं हुताशः ।

मनः अन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम्

अहङ्कृतिः खं क्षितिः अर्थसाम्यम् ॥ 24॥

समाहितैः कः करणैः गुणात्मभिः

गुणः भवेत् मत्सुविविक्तधाम्नः ।

विक्षिप्यमाणैः उत किं न दूषणम्

घनैः उपेतैः विगतैः रवेः किम् ॥ 25॥

यथा नभः वायु अनल अम्बु भू गुणैः

गतागतैः वर्तुगुणैः न सज्जते ।

तथा अक्षरं सत्त्व रजः तमः मलैः

अहम्मतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ 26॥

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयः

गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।

मद्भक्तियोगेन दृढेन यावत्

रजः निरस्येत मनःकषायः ॥ 27॥

यथा आमयः असाधु चिकित्सितः नृणाम्

पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।

एवं मनः अपक्व कषय कर्म

कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ 28॥

कुयोगिनः ये विहित अन्तरायैः

मनुष्यभूतैः त्रिदश उपसृष्टैः ।

ते प्राक्तन अभ्यासबलेन भूयः

युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ 29॥

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः

केनापि असौ चोदितः आनिपातात् ।

न तत्र विद्वान्प्रकृतौ स्थितः अपि

निवृत्त तृष्णः स्वसुख अनुभूत्या ॥ 30॥

तिष्ठन्तं आसीनं उत व्रजन्तम्

शयानं उक्षन्तं अदन्तं अन्नम् ।

स्वभावं अन्यत् किं अपि इहमानम्

आत्मानं आत्मस्थमतिः न वेद ॥ 31॥

यदि स्म पश्यति असत् इन्द्रिय अथ

नाना अनुमानेन विरुद्धं अन्यत् ।

न मन्यते वस्तुतया मनीषी

स्वाप्नं यथा उत्थाय तिरोदधानम् ॥ 32॥

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम्

अज्ञानं आत्मनि अविविक्तं अङ्ग ।

निवर्तते तत् पुनः ईक्षया एव

न गृह्यते न अपि विसृज्य आत्मा ॥ 33॥

यथा हि भानोः उदयः नृचक्षुषाम्

तमः निहन्यात् न तु सद्विधत्ते ।

एवं समीक्षा निपुणा सती मे

हन्यात् तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ 34॥

एषः स्वयञ्ज्योतिः अजः अप्रमेयः

महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।

एकः अद्वितीयः वचसां विरामे

येन ईशिता वाक् असवः चरन्ति ॥ 35॥

एतावान् आत्मसम्मोहः यत् विकल्पः तु केवले ।

आत्मन् नृते स्वमात्मानं अवलम्बः न यस्य हि ॥36॥

यत् नाम आकृतिभिः ग्राह्यं पञ्चवर्णं अबाधितम् ।

व्यर्थेन अपि अर्थवादः अयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ 37॥

योगिनः अपक्वयोगस्य युञ्जतः कायः उत्थितैः ।

उपसर्गैः विहन्येत तत्र अयं विहितः विधिः ॥ 38॥

योगधारणया कांश्चित् आसनैः धारण अन्वितैः ।

तपोमन्त्रौषधैः कांश्चित् उपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ 39॥

कांश्चित् मम अनुध्यानेन नामसङ्कीर्तन आदिभिः ।

योगेश्वर अनुवृत्त्या वा हन्यात् अशुभदान् शनैः ॥ 40॥

केचित् देहं इमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।

विधाय विविध उपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ 41॥

न हि तत् कुशलात् दृत्यं तत् आयासः हि अपार्थकः ।

अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्य इव वनस्पतेः ॥ 42॥

योगं निषेवतः नित्यं कायः चेत् कल्पतां इयात् ।

तत् श्रद्दध्यात् न मतिमान् योगं उत्सृज्य मत्परः ॥ 43॥

योगचर्यां इमां योगी विचरन् मत् व्यपाश्रयः ।

न अन्तरायैः विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ 44॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

परमार्थनिर्णयो नाम अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ 28॥

अथ एकोनत्रिंशः अध्यायः ।

सुदुस्तरां इमां मन्ये योगचर्यां अनात्मनः ।

यथा अञ्जसा पुमान् सिह्येत् तत् मे ब्रूहि अञ्जसा अच्युत ॥ 1॥

प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तः योगिनः मनः ।

विषीदन्ति असमाधानात् मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ 2॥

अथ अतः आनन्ददुघं पदाम्बुजम्

हंसाः श्रयेरन् अरविन्दलोचन ।

सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिः

त्वत् मायया अमी विहताः न मानिनः ॥ 3॥

किं चित्रं अच्युत तव एतत् अशेषबन्धः

दासेषु अनन्यशरणेषु यत् आत्म सात्त्वम् ।

यः अरोचयत्सह मृगैः स्वयं ईश्वराणाम्

श्रीमत् किरीट तट पीडित पाद पीठः ॥ 4॥

तं त्वा अखिल आत्मदयित ईश्वरं आश्रितानाम्

सर्व अर्थदं स्वकृतवित् विसृजेत कः नु ।

कः वा भजेत् किं अपि विस्मृतये अनु भूत्यै

किं वा भवेत् न तव पादरजोजुषां नः ॥ 5॥

न एव उपयन्ति अपचितिं कवयः तव ईश

ब्रह्मायुषा अपि कृतं ऋधमुदः स्मरन्तः ।

यः अन्तर्बहिः तनुभृतां अशुभं विधुन्वन्

आचार्यचैत्यवपुषा स्वगतं व्यनक्ति ॥ 6॥

श्रीशुकः उवाच ।

इति उद्धवेन अति अनुरक्त चेतसा

पृष्टः जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।

गृहीत मूर्तित्रयः ईश्वर ईश्वरः

जगाद सप्रेम मनोहरस्मितः ॥ 7॥

श्रीभगवान् उवाच ।

हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलाम् ।

यान् श्रद्धया आचरन् मर्त्यः मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ 8॥

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।

मयि अर्पित मनः चित्तः मत् धर्म आत्ममनोरतिः ॥ 9॥

देशान् पुण्यान् आश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।

देव आसुर मनुष्येषु मद्भक्त आचरितानि च ॥ 10॥

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रा महोत्सवान् ।

कारयेत् गीतनृत्य आद्यैः महाराज विभूतिभिः ॥ 11॥

मां एव सर्वभूतेषु बहिः अन्तः अपावृतम् ।

ईक्षेत आत्मनि च आत्मानं यथा खं अमल आशयः ॥ 12॥

इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।

सभाजयन् मन्यमानः ज्ञानं केवलं आश्रितः ॥ 13॥

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्ये अर्के स्फुलिङ्गके ।

अक्रूरे क्रूरके च एव समदृक् पण्डितः मतः ॥ 14॥

नरेषु अभीक्ष्णं मद्भावं पुंसः भावयतः अचिरात् ।

स्पर्धा असूया तिरस्काराः साहङ्काराः वियन्ति हि ॥ 15॥

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।

प्रणमेत् दण्डवत् भूमौ आश्व चाण्डाल गो खरम् ॥ 16॥

यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावः न उपजायते ।

तावत् एवं उपासीत वाङ् मन काय वृत्तिभिः ॥ 17॥

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्यया आत्म मनीषया ।

परिपश्यन् उपरमेत् सर्वतः मुक्त संशयः ॥ 18॥

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनः मतः मम ।

मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ 19॥

न हि अङ्ग उपक्रमे ध्वंसः मद्धर्मस्य उद्धव अणु अपि ।

मया व्यवसितः सम्यक् निर्गुणत्वात् अनाशिषः ॥ 20॥

यः यः मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।

तत् आयासः निरर्थः स्यात् भयादेः इव सत्त्म ॥ 21॥

एषा बुद्धिमतां बुद्धिः मनीषा च मनीषिणाम् ।

यत् सत्यं अनृतेन इह मर्त्येन आप्नोति मा अमृतम् ॥ 22॥

एष ते अभिहितः कृत्स्नः ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।

समासव्यासविधिना देवानां अपि दुर्गमः ॥ 23॥

अभीक्ष्णशः ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।

एतत् विज्ञाय मुच्येत पुरुषः नष्टसंशयः ॥ 24॥

सुविविक्तं तव प्रश्नं मया एतत् अपि धारयेत् ।

सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्म अधिगच्छति ॥ 25॥

यः एतत् मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।

तस्य अहं ब्रह्मदायस्य ददामि आत्मानं आत्मना ॥ 26॥

यः एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।

सः पूयेत अहः अहः मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ 27॥

यः एतत् श्रद्धया नित्यं अव्यग्रः श्रुणुयात् नरः ।

मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिः न सः बध्यते ॥ 28॥

अपि उद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।

अपि ते विगतः मोहः शोकः च असौ मनोभवः ॥ 29॥

न एतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।

अशुश्रूषोः अभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ 30॥

एतैः दोषैः विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।

साधवे शुचये ब्रूयात् भक्तिः स्यात् शूद्र योषिताम् ॥ 31॥

न एतत् विज्ञाय जिज्ञासोः ज्ञातव्यं अवशिष्यते ।

पीत्वा पीयूषं अमृतं पातव्यं न अवशिष्यते ॥ 32॥

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।

यावान् अर्थः नृणां तात तावान् ते अहं चतुर्विधः ॥ 33॥

मर्त्यः यदा त्यक्त समस्तकर्मा

निवेदितात्मा विचिकीर्षितः मे ।

तदा अमृतत्वं प्रतिपद्यमानः

मया आत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ 34॥

श्रीशुकः उवाच ।

सः एवं आदर्शित योगमार्गः

तदा उत्तम श्लोकवचः निशम्य ।

बद्ध अञ्जलिः प्रीति उपरुद्ध कण्ठः

न किञ्चित् ऊचेः अश्रु परिप्लुत अक्षः ॥ 35॥

विष्टभ्य चित्तं प्रणय अवघूर्णम्

धैर्येण राजन् बहु मन्यमानः ।

कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरम्

शीर्ष्णा स्पृशन् तत् चरण अरविन्दम् ॥ 36॥

उद्धवः उवाच ।

विद्रावितः मोह महा अन्धकारः

यः आश्रितः मे तव सन्निधानात् ।

विभावसोः किं नु समीपगस्य

शीतं तमः भीः प्रभवन्ति अज अद्य ॥ 37॥

प्रत्यर्पितः मे भवता अनुकम्पिना

भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।

हित्वा कृतज्ञः तव पादमूलम्

कः अन्यत् समीयात् शरणं त्वदीयम् ॥ 38॥

वृक्णः च मे सुदृढः स्नेहपाशः

दाशार्ह वृष्णि अन्धक सात्वतेषु ।

प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया

स्वमायया हि आत्म सुबोध हेतिना ॥ 39॥

नमः अस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नं अनुशाधि माम् ।

यथा त्वत् चरण अम्भोजे रतिः स्यात् अनपायिनी ॥ 40॥

श्रीभगवान् उवाच ।

गच्छ उद्धव मया आदिष्टः बदरि आख्यं मम आश्रमम् ।

तत्र मत् पाद तीर्थोदे स्नान उपस्पर्शनैः शुचिः ॥ 41॥

ईक्षया अलकनन्दाया विधूत अशेष कल्मषः ।

वसानः वल्कलानि अङ्ग वन्यभुक् सुख निःस्पृहः ॥ 42॥

तितिक्षौः द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।

शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ 43॥

मत्तः अनुशिक्षितं यत् ते विविक्तमनुभावयन् ।

मयि आवेशित वाक् चित्तः मद्धर्म निरतः भव ।

अतिव्रज्य गतीः तिस्रः मां एष्यसि ततः परम् ॥ 44॥

श्रीशुकः उवाच ।

सः एवं उक्तः हरिमेधसा उद्धवः

प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।

शिरः निधाय अश्रुकलाभिः आर्द्रधीः

न्यषिञ्चत् अद्वन्द्वपरः अपि उपक्रमे ॥ 45॥

सुदुस्त्यज स्नेह वियोग कातरः

न शक्नुवन् तं परिहातुं आतुरः ।

कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके

बिभ्रन् नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ 46॥

ततः तं अन्तर्हृदि सन्निवेश्य

गतः महाभागवतः विशालाम् ।

यथा उपदिष्टां जगत् एकबन्धुना

ततः समास्थाय हरेः अगात् गतिम् ॥ 47॥

यः एअतत् आनन्द समुद्र सम्भृतम्

ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।

कृष्णेण योगेश्वर सेविताङ्घ्रिणा

सच्छ्रद्धया आसेव्य जगत् विमुच्यते ॥ 48॥

भवभय अपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारम्

निगमकृत् उपजहे भृङ्गवत् वेदसारम् ।

अमृतं उदधितः च अपाययत् भृत्यवर्गान्

पुरुषं ऋषभं आद्यं कृष्णसञ्ज्ञं नतः अस्मि ॥ 49॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

परमार्थप्राप्तिसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो

नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ 29॥

अथ त्रिंशः अध्यायः ।

राजा उवाच ।

ततः महाभागवते उद्धवे निर्गते वनम् ।

द्वारवत्यां किं अकरोत् भगवान् भूतभावनः ॥ 1॥

ब्रह्मशाप उपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।

प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं सः कथं अत्यजत् ॥ 2॥

प्रत्याक्रष्टुं नयनं अबला यत्र लग्नं न शेकुः

कर्णाविष्टं न सरति ततः यत् सतां आत्मलग्नम् ।

यत् श्रीः वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनाम्

दृष्ट्वा जिष्णोः युधि रथगतं यत् च तत् साम्यम्

ईयुः ॥ 3॥

ऋषिः उवाच ।

दिवि भुवि अन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् ।

दृष्ट्वा आसीनान् सुधर्मायां कृष्णः प्राह यदून् इदम् ॥ 4॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एते घोराः महोत्पाताः द्वार्वत्यां यमकेतवः ।

मुहूर्तं अपि न स्थेयं अत्र नः यदुपुङ्गवाः ॥ 5॥

स्त्रियः बालाः च वृद्धाः च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः ।

वयं प्रभासं यास्यामः यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ 6॥

तत्र अभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।

देवताः पूजयिष्यामः स्नपन आलेपन अर्हणैः ॥7॥

ब्राह्मणान् तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् ।

गो भू हिरण्य वासोभिः गज अश्वरथ वेश्मभिः ॥ 8॥

विधिः एषः हि अरिष्टघ्नः मङ्गल आयनं उत्तमम् ।

देव द्विज गवां पूजा भूतेषु परमः भवः ॥ 9॥

इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धाः मधुद्विषः ।

तथा इति नौभिः उत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ 10॥

तस्मिन् भगवता आदिष्टं यदुदेवेन यादवा ।

चक्रुः परभया भक्त्या सर्वश्रेय उपबृंहितम् ॥ 11॥

ततः तस्मिन् महापानं पपुः मैरेयकं मधु ।

दिष्ट विभ्रंशित धियः यत् द्रवैः भ्रश्यते मतिः ॥ 12॥

महापान अभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।

कृष्णमाया विमूढानां सङ्घर्षः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥

युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायां आततायिनः ।

धनुभिः असिभिः मल्लैः गदाभिः तां अरर्ष्टिभिः ॥ 14॥

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः

खर उष्ट्र गोभिः महिषैः नरैः अपि ।

मिथः समेत्य अश्वतरैः सुदुर्मदा

न्यहन् शरर्दद्भिः इव द्विपा वने ॥ 15॥

प्रद्युम्न साम्बौ युधि रूढमत्सरौ

अक्रूर भोजौ अनिरुद्ध सात्यकी ।

सुभद्र सङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ

गदौ सुमित्रा सुरथौ समीयतुः ॥ 16॥

अन्ये च ये वै निशठ उल्मुक आदयः

सहस्रजित् शतजित् भानु मुख्याः ।

अन्योन्यं आसाद्य मदान्धकारिता

जघ्नुः मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ 17॥

दाशार्ह वृष्णि अन्धक भोज सात्वता

मधु अर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।

विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयः च

मिथः ततः ते अथ विसृज्य सौहृदम् ॥ 18॥

पुत्राः अयुध्यन् पितृभिः भ्रातृभिः च

स्वस्त्रीय दौहित्र पितृव्यमातुलैः ।

मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भिः

ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातयः एव मूढाः ॥ 19॥

शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।

शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिभिः जह्रुः एरकाः ॥ 20॥

ताः वज्रकल्पाः हि अभवन् परिघाः मुष्टिनाः भृताः ।

जघ्नुः द्विषः तैः कृष्णेन वार्यमाणाः तु तं च ते ॥ 21॥

प्रत्यनीकं मन्यमानाः बलभद्रं च मोहिताः ।

हन्तुं कृतधियः राजन् आपन्नाः आततायिनः ॥ 22॥

अथ तौ अपि सङ्क्रुद्धौ उद्यम्य कुरुनन्दन ।

एरका मुष्टि परिघौ जरन्तौ जघ्नतुः युधि ॥ 23॥

ब्रह्मशाप उपसृष्टानां कृष्णमायावृत आत्मनाम् ।

स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवः अग्निः यथा वनम् ॥ 24॥

एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।

अवतारितः भुवः भारः इति मेने अवशेषितः ॥ 25॥

रामः समुद्रवेलायां योगं आस्थाय पौरुषम् ।

तत् त्याज लोकं मानुष्यं संयोज्य आत्मानं आत्मनि ॥ 26॥

रामनिर्याणं आलोक्य भगवान् देवकीसुतः ।

निषसाद धरोपस्थे तूष्णीं आसाद्य पिप्पलम् ॥ 27॥

बिभ्रत् चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।

दिशः वितिमाराः कुर्वन् विधूमः इव पावकः ॥ 28॥

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्त हाटक वर्चसम् ।

कौशेय अम्बर युग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ 29॥

सुन्दर स्मित वक्त्र अब्जं नील कुन्तल मण्डितम् ।

पुण्डरीक अभिरामाक्षं स्फुरन् मकर कुण्डलम् ॥ 30॥

कटिसूत्र ब्रह्मसूत्र किरीट कटक अङ्गदैः ।

हार नूपुर मुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ 31॥

वनमाला परीताङ्गं मूर्तिमद्भिः निज आयुधैः ।

कृत्वा उरौ दक्षिणे पादं आसीनं पङ्कज अरुणम् ॥ 32॥

मुसलौ अशेषायः खण्डकृतेषुः लुब्धकः जराः ।

मृगास्य आकारं तत् चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ 33॥

चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा सः कृत किल्बिषः ।

भीतः पपात शिरसा पादयोः असुरद्विषः ॥ 34॥

अजानता कृतं इदं पापेन मधुसूदन ।

क्षन्तुं अर्हसि पापस्य उत्तमश्लोकः मे अनघ ॥ 35॥

यस्य अनुस्मरणं नॄणां अज्ञान ध्वान्त नाशनम् ।

वदन्ति तस्य ते विष्णो मया असाधु कृतं प्रभो ॥ 36॥

तत् मा आशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृग लुब्धकम् ।

यथा पुनः अहं तु एवं न कुर्यां सत् अतिक्रमम् ॥ 37॥

यस्य आत्म योग रचितं न विदुः विरिञ्चः

रुद्र आदयः अस्य तनयाः पतयः गिरां ये ।

त्वत् मायया पिहित दृष्टयः एतत् अञ्जः

किं तस्य ते वयं असत् गतयः गृणीमः ॥ 38॥

श्रीभगवान् उवाच ।

मा भैः जरे त्वं उत्तिष्ठ कामः एषः कृतः हि मे ।

याहि त्वं मत् अनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ 39॥

इति आदिष्टः भगवता कृष्णेन इच्छा शरीरिणा ।

त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ 40॥

दारुकः कृष्णपदवीं अन्विच्छन् अधिगम्यताम् ।

वायुं तुलसिकामोदं आघ्राय अभिमुखं ययौ ॥ 41॥

तं तत्र तिग्मद्युभिः आयुधैः वृतम्

हि अश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।

स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो

रथात् अवप्लुत्य सबाष्पलोचनः ॥ 42॥

अपश्यतः त्वत् चरण अम्बुजं प्रभो

दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा ।

दिशः न जाने न लभे च शान्तिम्

यथा निशायं उडुपे प्रणष्टे ॥ 43॥

इति ब्रुवते सूते वै रथः गरुडलाञ्छनः ।

खं उत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वजः उदीक्षतः ॥ 44॥

तं अन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।

तेन अति विस्मित आत्मानं सूतं आह जनार्दनः ॥ 45॥

गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।

सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यः ब्रूहि मत् दशाम् ॥ 46॥

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिः च स्वबन्धुभिः ।

मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ 47॥

स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः ।

अर्जुनेन आविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ 48॥

त्वं तु मत् धर्मं आस्थाय ज्ञाननिष्ठः उपेक्षकः ।

मन्माया रचनां एतां विज्ञाय उपशमं व्रज ॥ 49॥

इति उक्तः तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः ।

तत् पादौ शीर्ष्णि उपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम् ॥ 50॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे यदुकुलसङ्क्षयो नाम

त्रिंशोऽध्यायः ॥ 30॥

अथ एकत्रिंशः अध्यायः ।

श्रीशुकः उवाच ।

अथ तत्र आगमत् ब्रह्मा भवान्या च समं भवः ।

महेन्द्रप्रमुखाः देवाः मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ 1॥

पितरः सिद्धगन्धर्वाः विद्याधर महोरगाः ।

चारणाः यक्षरक्षांसि किन्नर अप्सरसः द्विजाः ॥ 2॥

द्रष्टुकामाः भगवतः निर्वाणं परम उत्सुकाः ।

गायन्तः च गृणन्तः च शौरेः कर्माणि जन्म च ॥ 3॥

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि विमान आवलिभिः नभः ।

कुर्वन्तः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः ॥ 4॥

भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतिः आत्मनः विभुः ।

संयोज्य आत्मनि च आत्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ 5॥

लोकाभिरामां स्वतनुं धारणा ध्यान मङ्गलम् ।

योगधारणया आग्नेय्या अदग्ध्वा धाम आविशत् स्वकम् ॥ 6॥

दिवि दुन्दुभयः नेदुः पेतुः सुमनः च खात् ।

सत्यं धर्मः धृतिः भूमेः कीर्तिः श्रीः च अनु तं वयुः ॥ 7॥

देव आदयः ब्रह्ममुख्याः न विशन्तं स्वधामनि ।

अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुः च अतिविस्मिताः ॥ 8॥

सौदामन्याः यथा आकाशे यान्त्याः हित्वा अभ्रमण्डलम् ।

गतिः न लक्ष्यते मर्त्यैः तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥ 9॥

ब्रह्म रुद्र आदयः ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरेः ।

विस्मिताः तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुः तदा ॥ 10॥

राजन् परस्य तनुभृत् जननाप्ययेहा

मायाविडम्बनं अवेहि यथा नटस्य ।

सृष्ट्वा आत्मना इदं अनुविश्य विहृत्य च अन्ते

संहृत्य च आत्म महिना उपरतः सः आस्ते ॥ 11॥

मर्त्येन यः गुरुसुतं यमलोकनीतम्

त्वां च आनयत् शरणदः परम अस्त्र दग्धम् ।

जिग्ये अन्तक अन्तकं अपि ईशं असौ अवनीशः

किं स्वावने स्वरनयन् मृगयुं सदेहम् ॥ 12॥

तथा अपि अशेशा स्थिति सम्भव अपि

अयेषु अनन्य हेतुः यत् अशेष शक्तिधृक् ।

न इच्छत् प्रणेतुं वपुः अत्र शेषितम्

मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ 13॥

यः एतां प्रातः उत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् ।

प्रयतः कीर्तयेत् भक्त्या तां एव आप्नोति अनुत्तमाम् ॥ 14॥

दारुकः द्वारकां एत्य वसुदेव उग्रसेनयोः ।

पतित्वा चरणावस्रैः न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युतः ॥ 15॥

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशः नृप ।

तत् श्रुत्वा उद्विग्न हृदयाः जनाः शोक विमूर्च्छिताः ॥ 16॥

तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्ण विश्लेष विह्वलाः ।

व्यसवाः शेरते यत्र ज्ञातयः घ्नन्तः आननम् ॥ 17॥

देवकी रोहिणी च एव वसुदेवः तथा सुतौ ।

कृष्ण राम अवपश्यन्तः शोक आर्ताः विजहुः स्मृतिम् ॥ 18॥

प्राणान् च विजहुः तत्र भगवत् विरह आतुराः ।

उपगुह्य पतीन् तात चितां आरुरुहुः स्त्रियः ॥ 19॥

रामपत्न्यः च तत् देहं उपगुह्य अग्निं आविशन् ।

वसुदेवपत्न्यः तत् गात्रं प्रद्युम्न आदीन् हरेः स्नुषाः ।

कृष्णपत्न्यः आविशन् अग्निं रुक्मिणि आद्याः तदात्मिकाः ॥ 20॥

अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरह आतुरः ।

आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ 21॥

बन्धूनां नष्टगोत्राणां अर्जुनः साम्परायिकम् ।

हतानां कारयामास यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 22॥

द्वारकां हरिणा त्यक्ता समुद्रः अप्लावयत् क्षणात् ।

वर्जयित्वा महाराज श्रीमत् भगवत् आलयम् ॥ 23॥

नित्यं सन्निहितः तत्र भगवान् मधुसूदनः ।

स्मृत्या अशेषा अशुभहरं सर्व मङ्गलं अमङ्गलम् ॥ 24॥

स्त्री बाल वृद्धान् आदाय हतशेषान् धनञ्जयः ।

इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्र तत्र अभ्यषेचयत् ॥ 25॥

श्रुत्वा सुहृत् वधं राजन् अर्जुनात् ते पितामहाः ।

त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम् ॥ 26॥

यः एतत् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च ।

कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 27॥

इत्थं हरेः भगवतः रुचिर अवतार

वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि ।

अन्यत्र च इह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यः

भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ 28॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे मौसलोपाख्यानं नाम

एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ 31॥

॥ इति उद्धवगीता नाम एकादशस्कन्धः समाप्तः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

උද්ධවගීතා - ඒකාදශෝ(අ)ධ්යායඃ