Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah — Sinhala Script

අථ ඒකාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

බද්ධඃ මුක්තඃ ඉති ව්යාඛ්යා ගුණතඃ මේ න වස්තුතඃ .

ගුණස්ය මායාමූලත්වාත් න මේ මෝක්ෂඃ න බන්ධනම් .. 1..

ශෝකමෝහෞ සුඛං දුඃඛං දේහාපත්තිඃ ච මායයා .

ස්වප්නඃ යථා ආත්මනඃ ඛ්යාතිඃ සංසෘතිඃ න තු වාස්තවී .. 2..

විද්යා අවිද්යේ මම තනූ විද්ධි උද්ධව ශරීරිණාම් .

මෝක්ෂබන්ධකරී ආද්යේ මායයා මේ විනිර්මිතේ .. 3..

ඒකස්ය ඒව මම අංශස්ය ජීවස්ය ඒව මහාමතේ .

බන්ධඃ අස්ය අවිද්යයා අනාදිඃ විද්යයා ච තථා ඉතරඃ .. 4..

අථ බද්ධස්ය මුක්තස්ය වෛලක්ෂණ්යං වදාමි තේ .

විරුද්ධධර්මිණෝඃ තාත ස්ථිතයෝඃ ඒකධර්මිණි .. 5..

සුපර්ණෞ ඒතෞ සදෘශෞ සඛායෞ

යදෘච්ඡයා ඒතෞ කෘතනීඩෞ ච වෘක්ෂේ .

ඒකඃ තයෝඃ ඛාදති පිප්පලාන්නම්

අන්යඃ නිරන්නඃ අපි බලේන භූයාන් .. 6..

ආත්මානං අන්යං ච සඃ වේද විද්වාන්

අපිප්පලාදඃ න තු පිප්පලාදඃ .

යඃ අවිද්යයා යුක් ස තු නිත්යබද්ධඃ

විද්යාමයඃ යඃ ස තු නිත්යමුක්තඃ .. 7..

දේහස්ථඃ අපි න දේහස්ථඃ විද්වාන් ස්වප්නාත් යථා උත්ථිතඃ .

අදේහස්ථඃ අපි දේහස්ථඃ කුමතිඃ ස්වප්නදෘක් යථා .. 8..

ඉන්ද්රියෛඃ ඉන්ද්රියාර්ථේෂු ගුණෛඃ අපි ගුණේෂු ච .

ගෘහ්යමාණේෂු අහඞ්කුර්යාත් න විද්වාන් යඃ තු අවික්රියඃ .. 9..

දෛවාධීනේ ශරීරේ අස්මින් ගුණභාව්යේන කර්මණා .

වර්තමානඃ අබුධඃ තත්ර කර්තා අස්මි ඉති නිබධ්යතේ .. 10..

ඒවං විරක්තඃ ශයනඃ ආසනාටනමජ්ජනේ .

දර්ශනස්පර්ශනඝ්රාණභෝජනශ්රවණාදිෂු .. 11..

න තථා බධ්යතේ විද්වාන් තත්ර තත්ර ආදයන් ගුණාන් .

ප්රකෘතිස්ථඃ අපි අසංසක්තඃ යථා ඛං සවිතා අනිලඃ .. 12..

වෛශාරද්යේක්ෂයා අසඞ්ගශිතයා ඡින්නසංශයඃ .

ප්රතිබුද්ධඃ ඉව ස්වප්නාත් නානාත්වාත් විනිවර්තතේ .. 13..

යස්ය ස්යුඃ වීතසඞ්කල්පාඃ ප්රාණේන්ද්රියමනෝධියාම් .

වෘත්තයඃ සඃ විනිර්මුක්තඃ දේහස්ථඃ අපි හි තත් ගුණෛඃ .. 14..

යස්ය ආත්මා හිංස්යතේ හිංස්ර්යෛඃ යේන කිඤ්චිත් යදෘච්ඡයා .

අර්ච්යතේ වා ක්වචිත් තත්ර න ව්යතික්රියතේ බුධඃ .. 15..

න ස්තුවීත න නින්දේත කුර්වතඃ සාධු අසාධු වා .

වදතඃ ගුණදෝෂාභ්යාං වර්ජිතඃ සමදෘක් මුනිඃ .. 16..

න කුර්යාත් න වදේත් කිඤ්චිත් න ධ්යායේත් සාධු අසාධු වා .

ආත්මාරාමඃ අනයා වෘත්ත්යා විචරේත් ජඩවත් මුනිඃ .. 17..

ශබ්දබ්රහ්මණි නිෂ්ණාතඃ න නිෂ්ණායාත් පරේ යදි .

ශ්රමඃ තස්ය ශ්රමඵලඃ හි අධේනුං ඉව රක්ෂතඃ .. 18..

ගාං දුග්ධදෝහාං අසතීං ච භාර්යාම්

දේහං පරාධීනං අසත්ප්රජාං ච .

විත්තං තු අතීර්ථීකෘතං අඞ්ග වාචම්

හීනාං මයා රක්ෂති දුඃඛදුඃඛී .. 19..

යස්යාං න මේ පාවනං අඞ්ග කර්ම

ස්ථිතිඋද්භවප්රාණ නිරෝධනං අස්ය .

ලීලාවතාරීප්සිතජන්ම වා ස්යාත්

බන්ධ්යාං ගිරං තාං බිභෘයාත් න ධීරඃ .. 20..

ඒවං ජිජ්ඤාසයා අපෝහ්ය නානාත්වභ්රමං ආත්මනි .

උපාරමේත විරජං මනඃ මයි අර්ප්ය සර්වගේ .. 21..

යදි අනීශඃ ධාරයිතුං මනඃ බ්රහ්මණි නිශ්චලම් .

මයි සර්වාණි කර්මාණි නිරපේක්ෂඃ සමාචර .. 22..

ශ්රද්ධාලුඃ මේ කථාඃ ශ‍ඍණ්වන් සුභද්රා ලෝකපාවනීඃ .

ගායන් අනුස්මරන් කර්ම ජන්ම ච අභිනයන් මුහුඃ .. 23..

මදර්ථේ ධර්මකාමාර්ථාන් ආචරන් මදපාශ්රයඃ .

ලභතේ නිශ්චලාං භක්තිං මයි උද්ධව සනාතනේ .. 24..

සත්සඞ්ගලබ්ධයා භක්ත්යා මයි මාං සඃ උපාසිතා .

සඃ වෛ මේ දර්ශිතං සද්භිඃ අඤ්ජසා වින්දතේ පදම් .. 25..

උද්ධව උවාච .

සාධුඃ තව උත්තමශ්ලෝක මතඃ කීදෘග්විධඃ ප්රභෝ .

භක්තිඃ ත්වයි උපයුජ්යේත කීදෘශී සද්භිඃ ආදෘතා .. 26..

ඒතත් මේ පුරුෂාධ්යක්ෂ ලෝකාධ්යක්ෂ ජගත් ප්රභෝ .

ප්රණතාය අනුරක්තාය ප්රපන්නාය ච කථ්යතාම් .. 27..

ත්වං බ්රහ්ම පරමං ව්යෝම පුරුෂඃ ප්රකෘතේඃ පරඃ .

අවතීර්ණඃ අසි භගවන් ස්වේච්ඡාඋපාත්තපෘථක් වපුඃ .. 28..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

කෘපාලුඃ අකෘතද්රෝහඃ තිතික්ෂුඃ සර්වදේහිනාම් .

සත්යසාරඃ අනවද්යාත්මා සමඃ සර්වෝපකාරකඃ .. 29..

කාමෛඃ අහතධීඃ දාන්තඃ මෘදුඃ ශුචිඃ අකිඤ්චනඃ .

අනීහඃ මිතභුක් ශාන්තඃ ස්ථිරඃ මත් ශරණඃ මුනිඃ .. 30..

අප්රමත්තඃ ගභීරාත්මා ධෘතිමාඤ්ජිතෂඩ්ගුණඃ .

අමානී මානදඃ කල්පඃ මෛත්රඃ කාරුණිකඃ කවිඃ .. 31..

ආජ්ඤාය ඒවං ගුණාන් දෝෂාන්මයාදිෂ්ටාන් අපි ස්වකාන් .

ධර්මාන් සන්ත්යජ්ය යඃ සර්වාන් මාං භජේත සඃ සත්තමඃ .. 32..

ජ්ඤාත්වා අජ්ඤාත්වා අථ යේ වෛ මාං යාවාන් යඃ ච අස්මි

යාදෘශඃ .

භජන්ති අනන්යභාවේන තේ මේ භක්තතමාඃ මතාඃ .. 33..

මල්ලිඞ්ගමද්භක්තජනදර්ශනස්පර්ශනාර්චනම් .

පරිචර්යා ස්තුතිඃ ප්රහ්වගුණකර්ම අනුකීර්තනම් .. 34..

මත්කථාශ්රවණේ ශ්රද්ධා මත් අනුධ්යානං උද්ධව .

සර්වලාභ උපහරණං දාස්යේන ආත්මනිවේදනම් .. 35..

මජ්ජන්මකර්මකථනං මම පර්වානුමෝදනම් .

ගීතතාණ්ඩවවාදිත්රගෝෂ්ඨීභිඃ මද්ගෘහ උත්සවඃ .. 36..

යාත්රා බලිවිධානං ච සර්වවාර්ෂිකපර්වසු .

වෛදිකී තාන්ත්රිකී දීක්ෂා මදීයව්රතධාරණම් .. 37..

මම අර්චාස්ථාපනේ ශ්රද්ධා ස්වතඃ සංහත්ය ච උද්යමඃ .

උද්යාන උපවනාක්රීඩපුරමන්දිරකර්මණි .. 38..

සම්මාර්ජන උපලේපාභ්යාං සේකමණ්ඩලවර්තනෛඃ .

ගෘහශුශ්රූෂණං මහ්යං දාසවද්යදමායයා .. 39..

අමානිත්වං අදම්භිත්වං කෘතස්ය අපරිකීර්තනම් .

අපි දීපාවලෝකං මේ න උපයුඤ්ජ්යාත් නිවේදිතම් .. 40..

යත් යත් ඉෂ්ටතමං ලෝකේ යත් ච අතිප්රියං ආත්මනඃ .

තත් තත් නිවේදයේත් මහ්යං තත් ආනන්ත්යාය කල්පතේ .. 41..

සූර්යඃ අග්නිඃ බ්රාහ්මණඃ ගාවඃ වෛෂ්ණවඃ ඛං මරුත් ජලම් .

භූඃ ආත්මා සර්වභූතානි භද්ර පූජාපදානි මේ .. 42..

සූර්යේ තු විද්යයා ත්රය්යා හවිෂාග්නෞ යජේත මාම් .

ආතිථ්යේන තු විප්රාග්ර්යඃ ගෝෂ්වඞ්ග යවසාදිනා .. 43..

වෛෂ්ණවේ බන්ධුසත්කෘත්යා හෘදි ඛේ ධ්යානනිෂ්ඨයා .

වායෞ මුඛ්යධියා තෝයේ ද්රව්යෛඃ තෝයපුරස්කෘතෛඃ .. 44..

ස්ථණ්ඩිලේ මන්ත්රහෘදයෛඃ භෝගෛඃ ආත්මානං ආත්මනි .

ක්ෂේත්රජ්ඤං සර්වභූතේෂු සමත්වේන යජේත මාම් .. 45..

ධිෂ්ණ්යේෂු ඒෂු ඉති මද්රූපං ශඞ්ඛචක්රගදාම්බුජෛඃ .

යුක්තං චතුර්භුජං ශාන්තං ධ්යායන් අර්චේත් සමාහිතඃ .. 46..

ඉෂ්ටාපූර්තේන මාං ඒවං යඃ යජේත සමාහිතඃ .

ලභතේ මයි සද්භක්තිං මත්ස්මෘතිඃ සාධුසේවයා .. 47..

ප්රායේණ භක්තියෝගේන සත්සඞ්ගේන විනා උද්ධව .

න උපායඃ විද්යතේ සධ්ර්යඞ් ප්රායණං හි සතාං අහම් .. 48..

අථ ඒතත් පරමං ගුහ්යං ශ්රුණ්වතඃ යදුනන්දන .

සුගෝප්යං අපි වක්ෂ්යාමි ත්වං මේ භෘත්යඃ සුහෘත් සඛා .. 49..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

ඒකාදශපූජාවිධානයෝගෝ නාම ඒකාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 11..

අථ ද්වාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

න රෝධයති මාං යෝගඃ න ස්සාඞ්ඛ්යං ධර්මඃ ඒව ච .

න ස්වාධ්යායඃ තපඃ ත්යාගඃ න ඉෂ්ටාපූර්තං න දක්ෂිණා .. 1..

ව්රතානි යජ්ඤඃ ඡන්දාංසි තීර්ථානි නියමාඃ යමාඃ .

යථා අවරුන්ධේ සත්සඞ්ගඃ සර්වසඞ්ග අපහඃ හි මාම් .. 2..

සත්සඞ්ගේන හි දෛතේයා යාතුධානඃ මෘගාඃ ඛගාඃ .

ගන්ධර්ව අප්සරසඃ නාගාඃ සිද්ධාඃ චාරණගුහ්යකාඃ .. 3..

විද්යාධරාඃ මනුෂ්යේෂු වෛශ්යාඃ ශූද්රාඃ ස්ත්රියඃ අන්ත්යජාඃ .

රජඃ තමඃ ප්රකෘතයඃ තස්මින් තස්මින් යුගේ අනඝ .. 4..

බහවඃ මත්පදං ප්රාප්තාඃ ත්වාෂ්ට්රකායාධවාදයඃ .

වෘෂපර්වා බලිඃ වාණඃ මයඃ ච අථ විභීෂණඃ .. 5..

සුග්රීවඃ හනුමාන් ඍක්ෂඃ ගජඃ ගෘධ්රඃ වණික්පථඃ .

ව්යාධඃ කුබ්ජා ව්රජේ ගෝප්යඃ යජ්ඤපත්න්යඃ තථා අපරේ .. 6..

තේ න අධිතශ්රුතිගණාඃ න උපාසිතමහත්තමාඃ .

අව්රතාතප්තතපසඃ මත්සඞ්ගාත් මාං උපාගතාඃ .. 7..

කේවලේන හි භාවේන ගෝප්යඃ ගාවඃ නගාඃ මෘගාඃ .

යේ අන්යේ මූඪධියඃ නාගාඃ සිද්ධාඃ මාං ඊයුඃ අඤ්ජසා .. 8..

යං න යෝගේන සාඞ්ඛ්යේන දානව්රතතපඃ අධ්වරෛඃ .

ව්යාඛ්යාඃ ස්වාධ්යායසන්න්යාසෛඃ ප්රාප්නුයාත් යත්නවාන් අපි .. 9..

රාමේණ සාර්ධං මථුරාං ප්රණීතේ

ශ්වාඵල්කිනා මයි අනුරක්තචිත්තාඃ .

විගාඪභාවේන න මේ වියෝග

තීව්රාධයඃ අන්යං දදෘශුඃ සුඛාය .. 10..

තාඃ තාඃ ක්ෂපාඃ ප්රේෂ්ඨතමේන නීතාඃ

මයා ඒව වෘන්දාවනගෝචරේණ .

ක්ෂණාර්ධවත් තාඃ පුනරඞ්ග තාසාං

හීනා මායා කල්පසමා බභූවුඃ .. 11..

තාඃ න අවිදන් මයි අනුෂඞ්ගබද්ධ

ධියඃ ස්වමාත්මානං අදඃ තථා ඉදම් .

යථා සමාධෞ මුනයඃ අබ්ධිතෝයේ

නද්යඃ ප්රවිෂ්ටාඃ ඉව නාමරූපේ .. 12..

මත්කාමා රමණං ජාරං අස්වරූපවිදඃ අබලාඃ .

බ්රහ්ම මාං පරමං ප්රාපුඃ සඞ්ගාත් ශතසහස්රශඃ .. 13..

තස්මාත් ත්වං උද්ධව උත්සෘජ්ය චෝදනාං ප්රතිචෝදනාම් .

ප්රවෘත්තං ච නිවෘත්තං ච ශ්රෝතව්යං ශ්රුතං ඒව ච .. 14..

මාං ඒකං ඒව ශරණං ආත්මානං සර්වදේහිනාම් .

යාහි සර්වාත්මභාවේන මයා ස්යාඃ හි අකුතෝභයඃ .. 15..

උද්ධවඃ උවාච .

සංශයඃ ශ්රුණ්වතඃ වාචං තව යෝගේශ්වර ඊශ්වර .

න නිවර්තතඃ ආත්මස්ථඃ යේන භ්රාම්යති මේ මනඃ .. 16..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

සඃ ඒෂ ජීවඃ විවරප්රසූතිඃ

ප්රාණේන ඝෝෂේණ ගුහාං ප්රවිෂ්ටඃ .

මනෝමයං සූක්ෂ්මං උපේත්ය රූපං

මාත්රා ස්වරඃ වර්ණඃ ඉති ස්ථවිෂ්ඨඃ .. 17..

යථා අනලඃ ඛේ අනිලබන්ධුඃ ඌෂ්මා

බලේන දාරුණ්යධිමථ්යමානඃ .

අණුඃ ප්රජාතඃ හවිෂා සමිධ්යතේ

තථා ඒව මේ ව්යක්තිඃ ඉයං හි වාණී .. 18..

ඒවං ගදිඃ කර්මගතිඃ විසර්ගඃ

ඝ්රාණඃ රසඃ දෘක් ස්පර්ශඃ ශ්රුතිඃ ච .

සඞ්කල්පවිජ්ඤානං අථ අභිමානඃ

සූත්රං රජඃ සත්ත්වතමෝවිකාරඃ .. 19..

අයං හි ජීවඃ ත්රිවෘත් අබ්ජයෝනිඃ

අව්යක්තඃ ඒකඃ වයසා සඃ ආද්යඃ .

විශ්ලිෂ්ටශක්තිඃ බහුධා ඒව භාති

බීජානි යෝනිං ප්රතිපද්ය යද්වත් .. 20..

යස්මින් ඉදං ප්රෝතං අශේෂං ඕතං

පටඃ යථා තන්තුවිතානසංස්ථඃ .

යඃ ඒෂ සංසාරතරුඃ පුරාණඃ

කර්මාත්මකඃ පුෂ්පඵලේ ප්රසූතේ .. 21..

ද්වේ අස්ය බීජේ ශතමූලඃ ත්රිනාලඃ

පඤ්චස්කන්ධඃ පඤ්චරසප්රසූතිඃ .

දශ ඒකශාඛඃ ද්විසුපර්ණනීඩඃ

ත්රිවල්කලඃ ද්විඵලඃ අර්කං ප්රවිෂ්ටඃ .. 22..

අදන්ති ච ඒකං ඵලං අස්ය ගෘධ්රා

ග්රාමේචරාඃ ඒකං අරණ්යවාසාඃ .

හංසාඃ යඃ ඒකං බහුරූපං ඉජ්යෛඃ

මායාමයං වේද සඃ වේද වේදම් .. 23..

ඒවං ගුරු උපාසනයා ඒකභක්ත්යා

විද්යාකුඨාරේණ ශිතේන ධීරඃ .

විවෘශ්ච්ය ජීවාශයං අප්රමත්තඃ

සම්පද්ය ච ආත්මානං අථ ත්යජ අස්ත්රම් .. 24..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

ද්වාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 12..

අථ ත්රයෝදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

සත්ත්වං රජඃ තමඃ ඉති ගුණාඃ බුද්ධේඃ න ච ආත්මනඃ .

සත්ත්වේන අන්යතමෞ හන්යාත් සත්ත්වං සත්ත්වේන ච ඒව හි .. 1..

සත්ත්වාත් ධර්මඃ භවේත් වෘද්ධාත් පුංසඃ මද්භක්තිලක්ෂණඃ .

සාත්වික උපාසයා සත්ත්වං තතඃ ධර්මඃ ප්රවර්තතේ .. 2..

ධර්මඃ රජඃ තමඃ හන්යාත් සත්ත්වවෘද්ධිඃ අනුත්තමඃ .

ආශු නශ්යති තත් මූලඃ හි අධර්මඃ උභයේ හතේ .. 3..

ආගමඃ අපඃ ප්රජා දේශඃ කාලඃ කර්ම ච ජන්ම ච .

ධ්යානං මන්ත්රඃ අථ සංස්කාරඃ දශ ඒතේ ගුණහේතවඃ .. 4..

තත් තත් සාත්විකං ඒව ඒෂාං යත් යත් වෘද්ධාඃ ප්රචක්ෂතේ .

නින්දන්ති තාමසං තත් තත් රාජසං තත් උපේක්ෂිතම් .. 5..

සාත්ත්විකානි ඒව සේවේත පුමාන් සත්ත්වවිවෘද්ධයේ .

තතඃ ධර්මඃ තතඃ ජ්ඤානං යාවත් ස්මෘතිඃ අපෝහනම් .. 6..

වේණුසඞ්ඝර්ෂජඃ වහ්නිඃ දග්ධ්වා ශාම්යති තත් වනම් .

ඒවං ගුණව්යත්යයජඃ දේහඃ ශාම්යති තත් ක්රියඃ .. 7..

උද්ධවඃ උවාච .

විදන්ති මර්ත්යාඃ ප්රායේණ විෂයාන් පදං ආපදාම් .

තථා අපි භුඤ්ජතේ කෘෂ්ණ තත් කථං ශ්ව ඛර අජාවත් .. 8..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

අහං ඉති අන්යථාබුද්ධිඃ ප්රමත්තස්ය යථා හෘදි .

උත්සර්පති රජඃ ඝෝරං තතඃ වෛකාරිකං මනඃ .. 9..

රජෝයුක්තස්ය මනසඃ සඞ්කල්පඃ සවිකල්පකඃ .

තතඃ කාමඃ ගුණධ්යානාත් දුඃසහඃ ස්යාත් හි දුර්මතේඃ .. 10..

කරෝති කාමවශගඃ කර්මාණි අවිජිතේන්ද්රියඃ .

දුඃඛෝදර්කාණි සම්පශ්යන් රජෝවේගවිමෝහිතඃ .. 11.

රජඃ තමෝභ්යාං යත් අපි විද්වාන් වික්ෂිප්තධීඃ පුනඃ .

අතන්ද්රිතඃ මනඃ යුඤ්ජන් දෝෂදෘෂ්ටිඃ න සජ්ජතේ .. 12..

අප්රමත්තඃ අනුයුඤ්ජීතඃ මනඃ මයි අර්පයන් ශනෛඃ .

අනිර්විණ්ණඃ යථාකාලං ජිතශ්වාසඃ ජිතාසනඃ .. 13..

ඒතාවාන් යෝගඃ ආදිෂ්ටඃ මත් ශිෂ්යෛඃ සනක ආදිභිඃ .

සර්වතඃ මනඃ ආකෘෂ්ය මය්යද්ධා ආවේශ්යතේ යථා .. 14..

උද්ධවඃ උවාච .

යදා ත්වං සනක ආදිභ්යඃ යේන රූපේණ කේශව .

යෝගං ආදිෂ්ටවාන් ඒතත් රූපං ඉච්ඡාමි වේදිතුම් .. 15..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

පුත්රාඃ හිරණ්යගර්භස්ය මානසාඃ සනක ආදයඃ .

පප්රච්ඡුඃ පිතරං සූක්ෂ්මාං යෝගස්ය ඓකාන්තිකීං ගතිම් ..

16..

සනක ආදයඃ ඌචුඃ .

ගුණේෂු ආවිශතේ චේතඃ ගුණාඃ චේතසි ච ප්රභෝ .

කථං අන්යෝන්යසන්ත්යාගඃ මුමුක්ෂෝඃ අතිතිතීර්ෂෝඃ .. 17..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ඒවං පෘෂ්ටඃ මහාදේවඃ ස්වයම්භූඃ භූතභාවනඃ .

ධ්යායමානඃ ප්රශ්නබීජං න අභ්යපද්යත කර්මධීඃ .. 18..

සඃ මාං අචින්තයත් දේවඃ ප්රශ්නපාරතිතීර්ෂයා .

තස්ය අහං හංසරූපේණ සකාශං අගමං තදා .. 19..

දෘෂ්ට්වා මාං ත උපව්රජ්ය කෘත්වා පාද අභිවන්දනම් .

බ්රහ්මාණං අග්රතඃ කෘත්වා පප්රච්ඡුඃ කඃ භවාන් ඉති .. 20..

ඉති අහං මුනිභිඃ පෘෂ්ටඃ තත්ත්වජිජ්ඤාසුභිඃ තදා .

යත් අවෝචං අහං තේභ්යඃ තත් උද්ධව නිබෝධ මේ .. 21..

වස්තුනඃ යදි අනානාත්වං ආත්මනඃ ප්රශ්නඃ ඊදෘශඃ .

කථං ඝටේත වඃ විප්රාඃ වක්තුඃ වා මේ කඃ ආශ්රයඃ .. 22..

පඤ්චාත්මකේෂු භූතේෂු සමානේෂු ච වස්තුතඃ .

කඃ භවාන් ඉති වඃ ප්රශ්නඃ වාචාරම්භඃ හි අනර්ථකඃ .. 23..

මනසා වචසා දෘෂ්ට්යා ගෘහ්යතේ අන්යෛඃ අපි ඉන්ද්රියෛඃ .

අහං ඒව න මත්තඃ අන්යත් ඉති බුධ්යධ්වං අඤ්ජසා .. 24..

ගුණේෂු ආවිශතේ චේතඃ ගුණාඃ චේතසි ච ප්රජාඃ .

ජීවස්ය දේහඃ උභයං ගුණාඃ චේතඃ මත් ආත්මනඃ .. 25..

ගුණේෂු ච ආවිශත් චිත්තං අභීක්ෂ්ණං ගුණසේවයා .

ගුණාඃ ච චිත්තප්රභවාඃ මත් රූපඃ උභයං ත්යජේත් .. 26..

ජාග්රත් ස්වප්නඃ සුෂුප්තං ච ගුණතඃ බුද්ධිවෘත්තයඃ .

තාසාං විලක්ෂණඃ ජීවඃ සාක්ෂිත්වේන විනිශ්චිතඃ .. 27..

යඃ හි සංසෘතිබන්ධඃ අයං ආත්මනඃ ගුණවෘත්තිදඃ .

මයි තුර්යේ ස්ථිතඃ ජහ්යාත් ත්යාගඃ තත් ගුණචේතසාම් .. 28..

අහඞ්කාරකෘතං බන්ධං ආත්මනඃ අර්ථවිපර්යයම් .

විද්වාන් නිර්විද්ය සංසාරචින්තාං තුර්යේ ස්ථිතඃ ත්යජේත් .. 29..

යාවත් නානාර්ථධීඃ පුංසඃ න නිවර්තේත යුක්තිභිඃ .

ජාගර්ති අපි ස්වපන් අජ්ඤඃ ස්වප්නේ ජාගරණං යථා .. 30..

අසත්ත්වාත් ආත්මනඃ අන්යේෂාං භාවානාං තත් කෘතා භිදා .

ගතයඃ හේතවඃ ච අස්ය මෘෂා ස්වප්නදෘශඃ යථා .. 31..

යෝ ජාගරේ බහිඃ අනුක්ෂණධර්මිණඃ අර්ථාන්

භුඞ්ක්තේ සමස්තකරණෛඃ හෘදි තත් සදෘක්ෂාන් .

ස්වප්නේ සුෂුප්තඃ උපසංහරතේ සඃ ඒකඃ

ස්මෘති අන්වයාත් ත්රිගුණවෘත්තිදෘක් ඉන්ද්රිය ඊශඃ .. 32..

ඒවං විමෘශ්ය ගුණතඃ මනසඃ ත්ර්යවස්ථා

මත් මායයා මයි කෘතා ඉති නිශ්චිතාර්ථාඃ .

සඤ්ඡිද්ය හාර්දං අනුමානස්ත් උක්තිතීක්ෂ්ණ

ජ්ඤානාසිනා භජතඃ මා අඛිලසංශයාධිම් .. 33..

ඊක්ෂේත විභ්රමං ඉදං මනසඃ විලාසම්

දෘෂ්ටං විනෂ්ටං අතිලෝලං අලාතචක්රම් .

විජ්ඤානං ඒකං උරුධා ඉව විභාති මායා

ස්වප්නඃ ත්රිධා ගුණවිසර්ගකෘතඃ විකල්පඃ .. 34..

දෘෂ්ටිං තතඃ ප්රතිනිවර්ත්ය නිවෘත්තතෘෂ්ණඃ

තූෂ්ණීං භවේත් නිජසුඛ අනුභවඃ නිරීහඃ .

සන්දෘශ්යතේ ක්ව ච යදි ඉදං අවස්තුබුද්ධ්යා

ත්යක්තං භ්රමාය න භවේත් ස්මෘතිඃ ආනිපාතාත් .. 35..

දේහං ච නශ්වරං අවස්ථිතං උත්ථිතං වා

සිද්ධඃ න පශ්යති යතඃ අධ්යගමත්ස්වරූපම් .

දෛවාත් අපේතං උත දෛවශාත් උපේතම්

වාසඃ යථා පරිකෘතං මදිරාමදාන්ධඃ .. 36..

දේහඃ අපි දෛවවශගඃ ඛලු කර්ම යාවත්

ස්වාරම්භකං ප්රතිසමීක්ෂතඃ ඒව සාසුඃ .

තං අප්රපඤ්චං අධිරූඪසමාධියෝගඃ

ස්වාප්නං පුනඃ න භජතේ ප්රතිබුද්ධවස්තුඃ .. 37..

මයා ඒතත් උක්තං වඃ විප්රාඃ ගුහ්යං යත් සාඞ්ඛ්යයෝගයෝඃ .

ජානීතං ආගතං යජ්ඤං යුෂ්මත් ධර්මවිවක්ෂයා .. 38..

අහං යෝගස්ය සාඞ්ඛ්යස්ය සත්යස්යර්තස්ය තේජසඃ .

පරායණං ද්විජශ්රේෂ්ඨාඃ ශ්රියඃ කීර්තේඃ දමස්ය ච .. 39..

මාං භජන්ති ගුණාඃ සර්වේ නිර්ගුණං නිරපේක්ෂකම් .

සුහෘදං ප්රියං ආත්මානං සාම්ය අසඞ්ග ආදයඃ ගුණාඃ .. 40..

ඉති මේ ඡින්නසන්දේහාඃ මුනයඃ සනක ආදයඃ .

සභාජයිත්වා පරයා භක්ත්යා අගෘණත සංස්තවෛඃ .. 41..

තෛඃ අහං පූජිතඃ සම්යක් සංස්තුතඃ පරම ඍෂිභිඃ .

ප්රත්යේයාය ස්වකං ධාම පශ්යතඃ පරමේෂ්ඨිනඃ .. 42..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

හංසගීතානිරූපණං නාම ත්රයෝදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 13..

අථ චතුර්දශෝ(අ)ධ්යායඃ .

උද්ධවඃ උවාච .

වදන්ති කෘෂ්ණ ශ්රේයාංසි බහූනි බ්රහ්මවාදිනඃ .

තේෂාං විකල්පප්රාධාන්යං උත අහෝ ඒකමුඛ්යතා .. 1..

භවත් උදාහෘතඃ ස්වාමින් භක්තියෝගඃ අනපේක්ෂිතඃ .

නිරස්ය සර්වතඃ සඞ්ගං යේන ත්වයි ආවිශේත් මනඃ .. 2..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

කාලේන නෂ්ටා ප්රලයේ වාණීයං වේදසඤ්ජ්ඤිතා .

මයා ආදෞ බ්රහ්මණේ ප්රෝක්තා ධර්මඃ යස්යාං මදාත්මකඃ .. 3..

තේන ප්රෝක්තා ච පුත්රාය මනවේ පූර්වජාය සා .

තතඃ භෘගු ආදයඃ අගෘහ්ණන් සප්තබ්රහ්මමහර්ෂයඃ .. 4..

තේභ්යඃ පිතෘභ්යඃ තත් පුත්රාඃ දේවදානවගුහ්යකාඃ .

මනුෂ්යාඃ සිද්ධගන්ධර්වාඃ සවිද්යාධරචාරණාඃ .. 5..

කින්දේවාඃ කින්නරාඃ නාගාඃ රක්ෂඃ කිම්පුරුෂ ආදයඃ .

බහ්ව්යඃ තේෂාං ප්රකෘතයඃ රජඃසත්ත්වතමෝභුවඃ .. 6..

යාභිඃ භූතානි භිද්යන්තේ භූතානාං මතයඃ තථා .

යථාප්රකෘති සර්වේෂාං චිත්රාඃ වාචඃ ස්රවන්ති හි .. 7..

ඒවං ප්රකෘතිවෛචිත්ර්යාත් භිද්යන්තේ මතයඃ නෘණාම් .

පාරම්පර්යේණ කේෂාඤ්චිත් පාඛණ්ඩමතයඃ අපරේ .. 8..

මන්මායාමෝහිතධියඃ පුරුෂාඃ පුරුෂර්ෂභ .

ශ්රේයඃ වදන්ති අනේකාන්තං යථාකර්ම යථාරුචි .. 9..

ධර්මං ඒකේ යශඃ ච අන්යේ කාමං සත්යං දමං ශමම් .

අන්යේ වදන්ති ස්වාර්ථං වා ඓශ්වර්යං ත්යාගභෝජනම් .

කේචිත් යජ්ඤතපෝදානං ව්රතානි නියම අන්යමාන් .. 10..

ආදි අන්තවන්තඃ ඒව ඒෂාං ලෝකාඃ කර්මවිනිර්මිතාඃ .

දුඃඛ උදර්කාඃ තමෝනිෂ්ඨාඃ ක්ෂුද්ර ආනන්දාඃ ශුච අර්පිතාඃ ..

11..

මයි අර්පිත මනඃ සභ්ය නිරපේක්ෂස්ය සර්වතඃ .

මයා ආත්මනා සුඛං යත් තත් කුතඃ ස්යාත් විෂය ආත්මනාම් ..

12..

අකිඤ්චනස්ය දාන්තස්ය ශාන්තස්ය සමචේතසඃ .

මයා සන්තුෂ්ටමනසඃ සර්වාඃ සුඛමයාඃ දිශඃ .. 13..

න පාරමේෂ්ඨ්යං න මහේන්ද්රධිෂ්ණ්යම්

න සාර්වභෞමං න රසාධිපත්යම් .

න යෝගසිද්ධීඃ අපුනර්භවං වා

මයි අර්පිත ආත්මා ඉච්ඡති මත් විනා අන්යත් .. 14..

න තථා මේ ප්රියතමඃ ආත්මයෝනිඃ න ශඞ්කරඃ .

න ච සඞ්කර්ෂණඃ න ශ්රීඃ න ඒව ආත්මා ච යථා භවාන් .. 15..

නිරපේක්ෂං මුනිං ශාතං නිර්වෛරං සමදර්ශනම් .

අනුව්රජාමි අහං නිත්යං පූයේයේති අඞ්ඝ්රිරේණුභිඃ .. 16..

නිෂ්කිඤ්චනා මයි අනුරක්තචේතසඃ

ශාන්තාඃ මහාන්තඃ අඛිලජීවවත්සලාඃ .

කාමෛඃ අනාලබ්ධධියඃ ජුෂන්ති යත්

තත් නෛරපේක්ෂ්යං න විදුඃ සුඛං මම .. 17..

බාධ්යමානඃ අපි මද්භක්තඃ විෂයෛඃ අජිතේන්ද්රියඃ .

ප්රායඃ ප්රගල්භයා භක්ත්යා විෂයෛඃ න අභිභූයතේ .. 18..

යථා අග්නිඃ සුසමෘද්ධ අර්චිඃ කරෝති ඒධාංසි භස්මසාත් .

තථා මද්විෂයා භක්තිඃ උද්ධව ඒනාංසි කෘත්ස්නශඃ .. 19..

න සාධයති මාං යෝගඃ න සාඞ්ඛ්යං ධර්මඃ උද්ධව .

න ස්වාධ්යායඃ තපඃ ත්යාගඃ යථා භක්තිඃ මම ඌර්ජිතා .. 20..

භක්ත්යා අහං ඒකයා ග්රාහ්යඃ ශ්රද්ධයා ආත්මා ප්රියඃ සතාම් .

භක්තිඃ පුනාති මන්නිෂ්ඨා ශ්වපාකාන් අපි සම්භවාත් .. 21..

ධර්මඃ සත්යදයා උපේතඃ විද්යා වා තපසාන්විතා .

මද්භ්ක්ත්යාපේතං ආත්මානං න සම්යක් ප්රපුනාති හි .. 22..

කථං විනා රෝමහර්ෂං ද්රවතා චේතසා විනා .

විනානන්ද අශ්රුකලයා ශුධ්යේත් භක්ත්යා විනාශයඃ .. 23..

වාක් ගද්ගදා ද්රවතේ යස්ය චිත්තම්

රුදති අභීක්ෂ්ණං හසති ක්වචිත් ච .

විලජ්ජඃ උද්ගායති නෘත්යතේ ච

මද්භක්තියුක්තඃ භුවනං පුනාති .. 24..

යථා අග්නිනා හේම මලං ජහාති

ධ්මාතං පුනඃ ස්වං භජතේ ච රූපම් .

ආත්මා ච කර්මානුශයං විධූය

මද්භක්තියෝගේන භජති අථඃ මාම් .. 25..

යථා යථා ආත්මා පරිමෘජ්යතේ අසෞ

මත්පුණ්යගාථාශ්රවණ අභිධානෛඃ .

තථා තථා පශ්යති වස්තු සූක්ෂ්මම්

චක්ෂුඃ යථා ඒව අඤ්ජනසම්ප්රයුක්තම් .. 26..

විෂයාන් ධ්යායතඃ චිත්තං විෂයේෂු විෂජ්ජතේ .

මාං අනුස්මරතඃ චිත්තං මයි ඒව ප්රවිලීයතේ .. 27..

තස්මාත් අසත් අභිධ්යානං යථා ස්වප්නමනෝරථම් .

හිත්වා මයි සමාධත්ස්ව මනඃ මද්භාවභාවිතම් .. 28..

ස්ත්රීණාං ස්ත්රීසඞ්ගිනාං සඞ්ගං ත්යක්ත්වා දූරතඃ ආත්මවාන් .

ක්ෂේමේ විවික්තඃ ආසීනඃ චින්තයේත් මාං අතන්ද්රිතඃ .. 29..

න තථා අස්ය භවේත් ක්ලේශඃ බන්ධඃ ච අන්යප්රසඞ්ගතඃ .

යෝෂිත් සඞ්ගාත් යථා පුංසඃ යථා තත් සඞ්ගිසඞ්ගතඃ .. 30..

උද්ධවඃ උවාච .

යථා ත්වාං අරවින්දාක්ෂ යාදෘශං වා යදාත්මකම් .

ධ්යායේත් මුමුක්ෂුඃ ඒතත් මේ ධ්යානං මේ වක්තුං අර්හසි .. 31..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

සමඃ ආසනඃ ආසීනඃ සමකායඃ යථාසුඛම් .

හස්තෞ උත්සඞ්ගඃ ආධාය ස්වනාසාග්රකෘත ඊක්ෂණඃ .. 32..

ප්රාණස්ය ශෝධයේත් මාර්ගං පූරකුම්භකරේචකෛඃ .

විපර්යයේණ අපි ශනෛඃ අභ්යසේත් නිර්ජිතේන්ද්රියඃ .. 33..

හෘදි අවිච්ඡින්නං ඕඞ්කාරං ඝණ්ටානාදං බිසෝර්ණවත් .

ප්රාණේන උදීර්ය තත්ර අථ පුනඃ සංවේශයේත් ස්වරම් .. 34..

ඒවං ප්රණවසංයුක්තං ප්රාණං ඒව සමභ්යසේත් .

දශකෘත්වඃ ත්රිෂවණං මාසාත් අර්වාක් ජිත අනිලඃ ..35..

හෘත්පුණ්ඩරීකං අන්තස්ථං ඌර්ධ්වනාලං අධෝමුඛම් .

ධ්යාත්වා ඌර්ධ්වමුඛං උන්නිද්රං අෂ්ටපත්රං සකර්ණිකම් .. 36..

කර්ණිකායාං න්යසේත් සූර්යසෝමාග්නීන් උත්තරෝත්තරම් .

වහ්නිමධ්යේ ස්මරේත් රූපං මම ඒතත් ධ්යානමඞ්ගලම් .. 37..

සමං ප්රශාන්තං සුමුඛං දීර්ඝචාරුචතුර්භුජම් .

සුචාරුසුන්දරග්රීවං සුකපෝලං ශුචිස්මිතම් .. 38..

සමාන කර්ණ වින්යස්ත ස්ඵුරන් මකර කුණ්ඩලම් .

හේම අම්බරං ඝනශ්යාමං ශ්රීවත්ස ශ්රීනිකේතනම් .. 39..

ශඞ්ඛ චක්ර ගදා පද්ම වනමාලා විභූෂිතම් .

නූපුරෛඃ විලසත් පාදං කෞස්තුභ ප්රභයා යුතම් .. 40..

ද්යුමත් කිරීට කටක කටිසූත්ර අඞ්ගද අයුතම් .

සර්වාඞ්ග සුන්දරං හෘද්යං ප්රසාද සුමුඛ ඊක්ෂණම් .. 41..

සුකුමාරං අභිධ්යායේත් සර්වාඞ්ගේෂු මනඃ දධත් .

ඉන්ද්රියාණි ඉන්ද්රියේභ්යඃ මනසා ආකෘෂ්ය තත් මනඃ .

බුද්ධ්යා සාරථිනා ධීරඃ ප්රණයේත් මයි සර්වතඃ .. 42..

තත් සර්ව ව්යාපකං චිත්තං ආකෘෂ්ය ඒකත්ර ධාරයේත් .

න අන්යානි චින්තයේත් භූයඃ සුස්මිතං භාවයේත් මුඛම් .. 43..

තත්ර ලබ්ධපදං චිත්තං ආකෘෂ්ය ව්යෝම්නි ධාරයේත් .

තත් ච ත්යක්ත්වා මදාරෝහඃ න කිඤ්චිත් අපි චින්තයේත් .. 44..

ඒවං සමාහිතමතිඃ මාං ඒව ආත්මානං ආත්මනි .

විචෂ්ටේ මයි සර්වාත්මත් ජ්යෝතිඃ ජ්යෝතිෂි සංයුතම් .. 45..

ධ්යානේන ඉත්ථං සුතීව්රේණ යුඤ්ජතඃ යෝගිනඃ මනඃ .

සංයාස්යති ආශු නිර්වාණං ද්රව්ය ජ්ඤාන ක්රියා භ්රමඃ .. 46..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

භක්තිරහස්යාවධාරණයෝගෝ නාම චතුර්දශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 14..

අථ පඤ්චදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ජිතේන්ද්රියස්ය යුක්තස්ය ජිතශ්වාසස්ය යෝගිනඃ

මයි ධාරයතඃ චේතඃ උපතිෂ්ඨන්ති සිද්ධයඃ .. 1..

උද්ධවඃ උවාච .

කයා ධාරණයා කාස්විත් කථංස්විත් සිද්ධිඃ අච්යුත .

කති වා සිද්ධයඃ බ්රූහි යෝගිනාං සිද්ධිදඃ භවාන් .. 2..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

සිද්ධයඃ අෂ්ටාදශ ප්රෝක්තා ධාරණායෝගපාරගෛඃ .

තාසාං අෂ්ටෞ මත් ප්රධානාඃ දශඃ ඒව ගුණහේතවඃ .. 3..

අණිමා මහිමා මූර්තේඃ ලඝිමා ප්රාප්තිඃ ඉන්ද්රියෛඃ .

ප්රාකාම්යං ශ්රුතදෘෂ්ටේෂු ශක්තිප්රේරණං ඊශිතා .. 4..

ගුණේෂු අසඞ්ගඃ වශිතා යත් කාමඃ තත් අවස්යති .

ඒතාඃ මේ සිද්ධයඃ සෞම්ය අෂ්ටෞ උත්පත්තිකාඃ මතාඃ .. 5..

අනූර්මිමත්ත්වං දේහේ අස්මින් දූරශ්රවණදර්ශනම් .

මනෝජවඃ කාමරූපං පරකායප්රවේශනම් .. 6..

ස්වච්ඡන්දමෘත්යුඃ දේවානාං සහක්රීඩානුදර්ශනම් .

යථාසඞ්කල්පසංසිද්ධිඃ ආජ්ඤාප්රතිහතා ගතිඃ .. 7..

ත්රිකාලජ්ඤත්වං අද්වන්ද්වං පරචිත්තාදි අභිජ්ඤතා .

අග්නි අර්ක අම්බු විෂ ආදීනාං ප්රතිෂ්ටම්භඃ අපරාජයඃ .. 8..

ඒතාඃ ච උද්දේශතඃ ප්රෝක්තා යෝගධාරණසිද්ධයඃ .

යයා ධාරණයා යා ස්යාත් යථා වා ස්යාත් නිබෝධ මේ .. 9..

භූතසූක්ෂ්ම ආත්මනි මයි තන්මාත්රං ධාරයේත් මනඃ .

අණිමානං අවාප්නෝති තන්මාත්ර උපාසකඃ මම .. 10..

මහති ආත්මන් මයි පරේ යථාසංස්ථං මනඃ දධත් .

මහිමානං අවාප්නෝති භූතානාං ච පෘථක් පෘථක් .. 11..

පරමාණුමයේ චිත්තං භූතානාං මයි රඤ්ජයන් .

කාලසූක්ෂ්මාත්මතාං යෝගී ලඝිමානං අවාප්නුයාත් .. 12..

ධාරයන් මයි අහන්තත්ත්වේ මනඃ වෛකාරිකේ අඛිලම් .

සර්වේන්ද්රියාණාං ආත්මත්වං ප්රාප්තිං ප්රාප්නෝති මන්මනාඃ .. 13..

මහති ආත්මනි යඃ සූත්රේ ධාරයේත් මයි මානසම් .

ප්රාකාම්යං පාරමේෂ්ඨ්යං මේ වින්දතේ අව්යක්තජන්මනඃ .. 14..

විෂ්ණෞ ත්ර්යධි ඊශ්වරේ චිත්තං ධාරයේත් කාලවිග්රහේ .

සඃ ඊශිත්වං අවාප්නෝති ක්ෂේත්රක්ෂේත්රජ්ඤචෝදනාම් .. 15..

නාරායණේ තුරීයාඛ්යේ භගවත් ශබ්දශබ්දිතේ .

මනඃ මයි ආදධත් යෝගී මත් ධර්මාඃ වහිතාං ඉයාත් .. 16..

නිර්ගුණේ බ්රහ්මණි මයි ධාරයන් විශදං මනඃ .

පරමානන්දං ආප්නෝති යත්ර කාමඃ අවසීයතේ .. 17..

ශ්වේතදීපපතෞ චිත්තං ශුද්ධේ ධර්මමයේ මයි .

ධාරයන් ශ්වේතතාං යාති ෂඩූර්මිරහිතඃ නරඃ .. 18..

මයි ආකාශ ආත්මනි ප්රාණේ මනසා ඝෝෂං උද්වහන් .

තත්ර උපලබ්ධා භූතානාං හංසඃ වාචඃ ශ්රුණෝති අසෞ .. 19..

චක්ෂුඃ ත්වෂ්ටරි සංයෝජ්ය ත්වෂ්ටාරං අපි චක්ෂුෂි .

මාං තත්ර මනසා ධ්යායන් විශ්වං පශ්යති සූක්ෂ්මදෘක් .. 20..

මනඃ මයි සුසංයෝජ්ය දේහං තදනු වායුනා .

මද්ධාරණ අනුභාවේන තත්ර ආත්මා යත්ර වෛ මනඃ .. 21..

යදා මනඃ උපාදාය යත් යත් රූපං බුභූෂති .

තත් තත් භවේත් මනෝරූපං මද්යෝගබලං ආශ්රයඃ .. 22..

පරකායං විශන් සිද්ධඃ ආත්මානං තත්ර භාවයේත් .

පිණ්ඩං හිත්වා විශේත් ප්රාණඃ වායුභූතඃ ෂඩඞ්ඝ්රිවත් .. 23..

පාර්ෂ්ණ්යා ආපීඩ්ය ගුදං ප්රාණං හෘත් උරඃ කණ්ඨ මූර්ධසු .

ආරෝප්ය බ්රහ්මරන්ධ්රේණ බ්රහ්ම නීත්වා උත්සෘජේත් තනුම් .. 24..

විහරිෂ්යන් සුරාක්රීඩේ මත්ස්ථං සත්ත්වං විභාවයේත් .

විමානේන උපතිෂ්ඨන්ති සත්ත්වවෘත්තීඃ සුරස්ත්රියඃ .. 25..

යථා සඞ්කල්පයේත් බුද්ධ්යා යදා වා මත්පරඃ පුමාන් .

මයි සත්යේ මනඃ යුඤ්ජන් තථා තත් සමුපාශ්නුතේ .. 26..

යඃ වෛ මද්භාවං ආපන්නඃ ඊශිතුඃ වශිතුඃ පුමාන් .

කුතශ්චිත් න විහන්යේත තස්ය ච ආජ්ඤා යථා මම .. 27..

මද්භක්ත්යා ශුද්ධසත්ත්වස්ය යෝගිනඃ ධාරණාවිදඃ .

තස්ය ත්රෛකාලිකී බුද්ධිඃ ජන්ම මෘත්යු උපබෘංහිතා .. 28..

අග්නි ආදිභිඃ න හන්යේත මුනේඃ යෝගං අයං වපුඃ .

මද්යෝගශ්රාන්තචිත්තස්ය යාදසාං උදකං යථා .. 29..

මද්විභූතිඃ අභිධ්යායන් ශ්රීවත්ස අස්ත්රබිභූෂිතාඃ .

ධ්වජාතපත්රව්යජනෛඃ සඃ භවේත් අපරාජිතඃ .. 30..

උපාසකස්ය මාං ඒවං යෝගධාරණයා මුනේඃ .

සිද්ධයඃ පූර්වකථිතාඃ උපතිෂ්ඨන්ති අශේෂතඃ .. 31..

ජිතේන්ද්රියස්ය දාන්තස්ය ජිතශ්වාස ආත්මනඃ මුනේඃ .

මද්ධාරණාං ධාරයතඃ කා සා සිද්ධිඃ සුදුර්ලභා .. 32..

අන්තරායාන් වදන්ති ඒතාඃ යුඤ්ජතඃ යෝගං උත්තමම් .

මයා සම්පද්යමානස්ය කාලක්ෂේපණහේතවඃ .. 33..

ජන්ම ඕෂධි තපෝ මන්ත්රෛඃ යාවතීඃ ඉහ සිද්ධයඃ .

යෝගේන ආප්නෝති තාඃ සර්වාඃ න අන්යෛඃ යෝගගතිං ව්රජේත් .. 34..

සර්වාසාං අපි සිද්ධීනාං හේතුඃ පතිඃ අහං ප්රභුඃ .

අහං යෝගස්ය සාඞ්ඛ්යස්ය ධර්මස්ය බ්රහ්මවාදිනාම් .. 35..

අහං ආත්මා අන්තරඃ බාහ්යඃ අනාවෘතඃ සර්වදේහිනාම් .

යථා භූතානි භූතේෂු බහිඃ අන්තඃ ස්වයං තථා .. 36..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

සිද්ධනිරූපණයෝගෝ නාම පඤ්චදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 15..

අථ ෂෝඩශෝ(අ)ධ්යායඃ .

උද්ධවඃ උවාච .

ත්වං බ්රහ්ම පරමං සාක්ෂාත් අනාදි අනන්තං අපාවෘතම් .

සර්වේෂාං අපි භාවානාං ත්රාණස්ථිති අප්යය උද්භවඃ .. 1..

උච්චාවචේෂු භූතේෂු දුර්ජ්ඤේයං අකෘත ආත්මභිඃ .

උපාසතේ ත්වාං භගවන් යාථාතථ්යේන බ්රාහ්මණාඃ .. 2..

යේෂු යේෂු ච භාවේෂු භක්ත්යා ත්වාං පරමර්ෂයඃ .

උපාසීනාඃ ප්රපද්යන්තේ සංසිද්ධිං තත් වදස්ව මේ .. 3..

ගූඪඃ චරසි භූතාත්මා භූතානාං භූතභාවන .

න ත්වාං පශ්යන්ති භූතානි පශ්යන්තං මෝහිතානි තේ .. 4..

යාඃ කාඃ ච භූමෞ දිවි වෛ රසායාම්

විභූතයඃ දික්ෂු මහාවිභූතේ .

තාඃ මහ්යං ආඛ්යාහි අනුභාවිතාඃ තේ

නමාමි තේ තීර්ථ පද අඞ්ඝ්රිපද්මම් .. 5..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ඒවං ඒතත් අහං පෘෂ්ටඃ ප්රශ්නං ප්රශ්නවිදාං වර .

යුයුත්සුනා විනශනේ සපත්නෛඃ අර්ජුනේන වෛ .. 6..

ජ්ඤාත්වා ජ්ඤාතිවධං ගර්හ්යං අධර්මං රාජ්යහේතුකම් .

තතඃ නිවෘත්තඃ හන්තා අහං හතඃ අයං ඉති ලෞකිකඃ .. 7..

සඃ තදා පුරුෂව්යාඝ්රඃ යුක්ත්යා මේ ප්රතිබෝධිතඃ .

අභ්යභාෂත මාං ඒවං යථා ත්වං රණමූර්ධනි .. 8..

අහං ආත්මා උද්ධව ආමීෂාං භූතානාං සුහෘත් ඊශ්වරඃ .

අහං සර්වාණි භූතානි තේෂාං ස්ථිති උද්භව අප්යයඃ .. 9..

අහං ගතිඃ ගතිමතාං කාලඃ කලයතාං අහම් .

ගුණානාං ච අපි අහං සාම්යං ගුණින්යා උත්පත්තිකඃ ගුණඃ .. 10..

ගුණිනාං අපි අහං සූත්රං මහතාං ච මහාන් අහම් .

සූක්ෂ්මාණාං අපි අහං ජීවඃ දුර්ජයානාං අහං මනඃ .. 11..

හිරණ්යගර්භඃ වේදානාං මන්ත්රාණාං ප්රණවඃ ත්රිවෘත් .

අක්ෂරාණාං අකාරඃ අස්මි පදානි ඡන්දසාං අහම් .. 12..

ඉන්ද්රඃ අහං සර්වදේවානාං වසූනාමස්මි හව්යවාට් .

ආදිත්යානාං අහං විෂ්ණූ රුද්රාණාං නීලලෝහිතඃ .. 13..

බ්රහ්මර්ෂීණාං භෘගුඃ අහං රාජර්ෂීණාං අහං මනුඃ .

දේවර්ෂිණාං නාරදඃ අහං හවිර්ධානි අස්මි ධේනුෂු .. 14..

සිද්ධේශ්වරාණාං කපිලඃ සුපර්ණඃ අහං පතත්රිණාම් .

ප්රජාපතීනාං දක්ෂඃ අහං පිතෲණාං අහං අර්යමා .. 15..

මාං විද්ධි උද්ධව දෛත්යානාං ප්රහ්ලාදං අසුරේශ්වරම් .

සෝමං නක්ෂත්ර ඕෂධීනාං ධනේශං යක්ෂරක්ෂසාම් .. 16..

ඓරාවතං ගජේන්ද්රාණාං යාදසාං වරුණං ප්රභුම් .

තපතාං ද්යුමතාං සූර්යං මනුෂ්යාණාං ච භූපතිම් .. 17..

උච්චෛඃශ්රවාඃ තුරඞ්ගාණාං ධාතූනාං අස්මි කාඤ්චනම් .

යමඃ සංයමතාං ච අහං සර්පාණාං අස්මි වාසුකිඃ .. 18..

නාගේන්ද්රාණාං අනන්තඃ අහං මෘගේන්ද්රඃ ශ‍ඍඞ්ගිදංෂ්ට්රිණාම් .

ආශ්රමාණාං අහං තුර්යඃ වර්ණානාං ප්රථමඃ අනඝ .. 19..

තීර්ථානාං ස්රෝතසාං ගඞ්ගා සමුද්රඃ සරසාං අහම් .

ආයුධානාං ධනුඃ අහං ත්රිපුරඝ්නඃ ධනුෂ්මතාම් .. 20..

ධිෂ්ණ්යානාං අස්මි අහං මේරුඃ ගහනානාං හිමාලයඃ .

වනස්පතීනාං අශ්වත්ථඃ ඕෂධීනාං අහං යවඃ .. 21..

පුරෝධසාං වසිෂ්ඨඃ අහං බ්රහ්මිෂ්ඨානාං බෘහස්පතිඃ .

ස්කන්දඃ අහං සර්වසේනාන්යාං අග්රණ්යාං භගවාන් අජඃ .. 22..

යජ්ඤානාං බ්රහ්මයජ්ඤඃ අහං ව්රතානාං අවිහිංසනම් .

වායු අග්නි අර්ක අම්බු වාක් ආත්මා ශුචීනාං අපි අහං ශුචිඃ .. 23..

යෝගානාං ආත්මසංරෝධඃ මන්ත්රඃ අස්මි විජිගීෂතාම් .

ආන්වීක්ෂිකී කෞශලානාං විකල්පඃ ඛ්යාතිවාදිනාම් .. 24..

ස්ත්රීණාං තු ශතරූපා අහං පුංසාං ස්වායම්භුවඃ මනුඃ .

නාරායණඃ මුනීනාං ච කුමාරඃ බ්රහ්මචාරිණාම් .. 25..

ධර්මාණාං අස්මි සන්න්යාසඃ ක්ෂේමාණාං අබහිඃ මතිඃ .

ගුහ්යානාං සූනෘතං මෞනං මිථුනානාං අජඃ තු අහම් .. 26..

සංවත්සරඃ අස්මි අනිමිෂාං ඍතූනාං මධුමාධවෞ .

මාසානාං මාර්ගශීර්ෂඃ අහං නක්ෂත්රාණාං තථා අභිජිත් .. 27..

අහං යුගානාං ච කෘතං ධීරාණාං දේවලඃ අසිතඃ .

ද්වෛපායනඃ අස්මි ව්යාසානාං කවීනාං කාව්යඃ ආත්මවාන් .. 28..

වාසුදේවඃ භගවතාං ත්වං භාගවතේෂු අහම් .

කිම්පුරුෂාණාං හනුමාන් විද්යාඝ්රාණාං සුදර්ශනඃ .. 29..

රත්නානාං පද්මරාගඃ අස්මි පද්මකෝශඃ සුපේශසාම් .

කුශඃ අස්මි දර්භජාතීනාං ගව්යං ආජ්යං හවිෂ්ෂු අහම් ..

30..

ව්යවසායිනාං අහං ලක්ෂ්මීඃ කිතවානාං ඡලග්රහඃ .

තිතික්ෂා අස්මි තිතික්ෂණාං සත්ත්වං සත්ත්වවතාං අහම් .. 31..

ඕජඃ සහෝබලවතාං කර්ම අහං විද්ධි සාත්ත්වතාම් .

සාත්ත්වතාං නවමූර්තීනාං ආදිමූර්තිඃ අහං පරා .. 32..

විශ්වාවසුඃ පූර්වචිත්තිඃ ගන්ධර්ව අප්සරසාං අහම් .

භූධරාණාං අහං ස්ථෛර්යං ගන්ධමාත්රං අහං භුවඃ .. 33..

අපාං රසඃ ච පරමඃ තේජිෂ්ඨානාං විභාවසුඃ .

ප්රභා සූර්ය ඉන්දු තාරාණාං ශබ්දඃ අහං නභසඃ පරඃ .. 34..

බ්රහ්මණ්යානාං බලිඃ අහං විරාණාං අහං අර්ජුනඃ .

භූතානාං ස්ථිතිඃ උත්පත්තිඃ අහං වෛ ප්රතිසඞ්ක්රමඃ .. 35..

ගති උක්ති උත්සර්ග උපාදානං ආනන්ද ස්පර්ශ ලක්ෂණම් .

ආස්වාද ශ්රුති අවඝ්රාණං අහං සර්වේන්ද්රිය ඉන්ද්රියම් .. 36..

පෘථිවී වායුඃ ආකාශඃ ආපඃ ජ්යෝතිඃ අහං මහාන් .

විකාරඃ පුරුෂඃ අව්යක්තං රජඃ සත්ත්වං තමඃ පරම් .

අහං ඒතත් ප්රසඞ්ඛ්යානං ජ්ඤානං සත්ත්වවිනිශ්චයඃ .. 37..

මයා ඊශ්වරේණ ජීවේන ගුණේන ගුණිනා විනා .

සර්වාත්මනා අපි සර්වේණ න භාවඃ විද්යතේ ක්වචිත් .. 38..

සඞ්ඛ්යානං පරමාණූනාං කාලේන ක්රියතේ මයා .

න තථා මේ විභූතීනාං සෘජතඃ අණ්ඩානි කෝටිශඃ .. 39..

තේජඃ ශ්රීඃ කීර්තිඃ ඓශ්වර්යං හ්රීඃ ත්යාගඃ සෞභගං භගඃ .

වීර්යං තිතික්ෂා විජ්ඤානං යත්ර යත්ර ස මේ අංශකඃ .. 40..

ඒතාඃ තේ කීර්තිතාඃ සර්වාඃ සඞ්ක්ෂේපේණ විභූතයඃ .

මනෝවිකාරාඃ ඒව ඒතේ යථා වාචා අභිධීයතේ .. 41..

වාචං යච්ඡ මනඃ යච්ඡ ප්රාණානි යච්ඡ ඉන්ද්රියාණි ච .

ආත්මානං ආත්මනා යච්ඡ න භූයඃ කල්පසේ අධ්වනේ .. 42..

යඃ වෛ වාක් මනසි සම්යක් අසංයච්ඡන් ධියා යතිඃ .

තස්ය ව්රතං තපඃ දානං ස්රවත්යාමඝටාම්බුවත් .. 43..

තස්මාත් මනඃ වචඃ ප්රාණාන් නියච්ඡේත් මත් පරායණඃ .

මත් භක්ති යුක්තයා බුද්ධ්යා තතඃ පරිසමාප්යතේ .. 44..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

විභූතියෝගෝ නාම ෂෝඩශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 16..

අථ සප්තදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

උද්ධවඃ උවාච .

යඃ ත්වයා අභිතඃ පූර්වං ධර්මඃ ත්වත් භක්තිලක්ෂණඃ .

වර්ණාශ්රම ආචාරවතාං සර්වේෂාං ද්විපදාං අපි .. 1..

යථා අනුෂ්ඨීයමානේන ත්වයි භක්තිඃ නෘණාං භවේත් .

ස්වධර්මේණ අරවින්දාක්ෂ තත් සමාඛ්යාතුං අර්හසි .. 2..

පුරා කිල මහාබාහෝ ධර්මං පරමකං ප්රභෝ .

යත් තේන හංසරූපේණ බ්රහ්මණේ අභ්යාත්ථ මාධව .. 3..

සඃ ඉදානීං සුමහතා කාලේන අමිත්රකර්ශන .

න ප්රායඃ භවිතා මර්ත්යලෝකේ ප්රාක් අනුශාසිතඃ .. 4..

වක්තා කර්තා අවිතා න අන්යඃ ධර්මස්ය අච්යුත තේ භුවි .

සභායාං අපි වෛරිඤ්ච්යාං යත්ර මූර්තිධරාඃ කලාඃ .. 5..

කර්ත්රා අවිත්රා ප්රවක්ත්රා ච භවතා මධුසූදන .

ත්යක්තේ මහීතලේ දේව විනෂ්ටං කඃ ප්රවක්ෂ්යති .. 6..

තත්ත්වං නඃ සර්වධර්මජ්ඤ ධර්මඃ ත්වත් භක්තිලක්ෂණඃ .

යථා යස්ය විධීයේත තථා වර්ණය මේ ප්රභෝ .. 7..

ශ්රීශුකඃ උවාච .

ඉත්ථං ස්වභෘත්යමුඛ්යේන පෘෂ්ටඃ සඃ භගවාන් හරිඃ .

ප්රීතඃ ක්ෂේමාය මර්ත්යානාං ධර්මාන් ආහ සනාතනාන් .. 8..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ධර්ම්යඃ ඒෂ තව ප්රශ්නඃ නෛඃශ්රේයසකරඃ නෘණාම් .

වර්ණාශ්රම ආචාරවතාං තං උද්ධව නිබෝධ මේ .. 9..

ආදෞ කෘතයුගේ වර්ණඃ නෘණාං හංසඃ ඉති ස්මෘතඃ .

කෘතකෘත්යාඃ ප්රජාඃ ජාත්යාඃ තස්මාත් කෘතයුගං විදුඃ .. 10..

වේදඃ ප්රණවඃ ඒව අග්රේ ධර්මඃ අහං වෘෂරූපධෘක් .

උපාසතේ තපෝනිෂ්ඨාං හංසං මාං මුක්තකිල්බිෂාඃ .. 11..

ත්රේතාමුඛේ මහාභාග ප්රාණාත් මේ හෘදයාත් ත්රයී .

විද්යා ප්රාදුඃ අභූත් තස්යාඃ අහං ආසං ත්රිවෘන්මඛඃ .. 12..

විප්ර ක්ෂත්රිය විට් ශූද්රාඃ මුඛ බාහු උරු පාදජාඃ .

වෛරාජාත් පුරුෂාත් ජාතාඃ යඃ ආත්මාචාරලක්ෂණාඃ .. 13..

ගෘහාශ්රමඃ ජඝනතඃ බ්රහ්මචර්යං හෘදඃ මම .

වක්ෂඃස්ථානාත් වනේ වාසඃ න්යාසඃ ශීර්ෂණි සංස්ථිතඃ .. 14..

වර්ණානාං ආශ්රමාණාං ච ජන්මභූමි අනුසාරිණීඃ .

ආසන් ප්රකෘතයඃ නෲණාං නීචෛඃ නීච උත්තම උත්තමාඃ .. 15..

ශමඃ දමඃ තපඃ ශෞචං සන්තෝෂඃ ක්ෂාන්තිඃ ආර්ජවම් .

මද්භක්තිඃ ච දයා සත්යං බ්රහ්මප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ .. 16..

තේජඃ බලං ධෘතිඃ ශෞර්යං තිතික්ෂා ඖදාර්යං උද්යමඃ .

ස්ථෛර්යං බ්රහ්මණි අත ඓශ්වර්යං ක්ෂත්රප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ ..

17..

ආස්තික්යං දානනිෂ්ඨා ච අදම්භඃ බ්රහ්මසේවනම් .

අතුෂ්ටිඃ අර්ථ උපචයෛඃ වෛශ්යප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ .. 18..

ශුශ්රූෂණං ද්විජගවාං දේවානාං ච අපි අමායයා .

තත්ර ලබ්ධේන සන්තෝෂඃ ශූද්රප්රකෘතයඃ තු ඉමාඃ .. 19..

අශෞචං අනෘතං ස්තේයං නාස්තික්යං ශුෂ්කවිග්රහඃ .

කාමඃ ක්රෝධඃ ච තර්ෂඃ ච ස්වභාවඃ අන්තේවසායිනාම් .. 20..

අහිංසා සත්යං අස්තේයං අකාමක්රෝධලෝභතා .

භූතප්රියහිතේහා ච ධර්මඃ අයං සාර්වවර්ණිකඃ .. 21..

ද්විතීයං ප්රාප්ය අනුපූර්ව්යාත් ජන්ම උපනයනං ද්විජඃ .

වසන් ගුරුකුලේ දාන්තඃ බ්රහ්ම අධීයීත ච ආහුතඃ .. 22..

මේඛලා අජින දණ්ඩ අක්ෂ බ්රහ්මසූත්ර කමණ්ඩලූන් .

ජටිලඃ අධෞතදද්වාසඃ අරක්තපීඨඃ කුශාන් දධත් .. 23..

ස්නාන භෝජන හෝමේෂු ජප උච්චාරේ ච වාග්යතඃ .

න ච්ඡින්ද්යාත් නඛ රෝමාණි කක්ෂ උපස්ථගතානි අපි .. 24..

රේතඃ න අවරිකේත් ජාතු බ්රහ්මව්රතධරඃ ස්වයම් .

අවකීර්ණේ අවගාහ්ය අප්සු යතාසුඃ ත්රිපදීං ජපේත් .. 25..

අග්නි අර්ක ආචාර්ය ගෝ විප්ර ගුරු වෘද්ධ සුරාන් ශුචිඃ .

සමාහිතඃ උපාසීත සන්ධ්යේ ච යතවාක් ජපන් .. 26..

ආචාර්යං මාං විජානීයාත් න අවමන්යේත කර්හිචිත් .

න මර්ත්යබුද්ධි ආසූයේත සර්වදේවමයඃ ගුරුඃ .. 27..

සායං ප්රාතඃ උපානීය භෛක්ෂ්යං තස්මෛ නිවේදයේත් .

යත් ච අන්යත් අපි අනුජ්ඤාතං උපයුඤ්ජීත සංයතඃ .. 28..

ශුශ්රූෂමාණඃ ආචාර්යං සදා උපාසීත නීචවත් .

යාන ශය්යා ආසන ස්ථානෛඃ න අතිදූරේ කෘතාඤ්ජලිඃ .. 29..

ඒවංවෘත්තඃ ගුරුකුලේ වසේත් භෝගවිවර්ජිතඃ .

විද්යා සමාප්යතේ යාවත් බිභ්රත් ව්රතං අඛණ්ඩිතම් .. 30..

යදි අසෞ ඡන්දසාං ලෝකං ආරෝක්ෂ්යන් බ්රහ්මවිෂ්ටපම් .

ගුරවේ වින්යසේත් දේහං ස්වාධ්යායාර්ථං වෘහත් ව්රතඃ .. 31..

අග්නෞ ගුරෞ ආත්මනි ච සර්වභූතේෂු මාං පරම් .

අපෘථක් ධීඃ උපාසීත බ්රහ්මවර්චස්වී අකල්මෂඃ .. 32..

ස්ත්රීණාං නිරීක්ෂණ ස්පර්ශ සංලාප ක්ෂ්වේලන ආදිකම් .

ප්රාණිනඃ මිථුනීභූතාන් අගෘහස්ථඃ අග්රතඃ ත්යජේත් .. 33..

ශෞචං ආචමනං ස්නානං සන්ධ්යා උපාසනං ආර්ජවම් .

තීර්ථසේවා ජපඃ අස්පෘශ්ය අභක්ෂ්ය අසම්භාෂ්ය වර්ජනම් ..

34..

සර්ව ආශ්රම ප්රයුක්තඃ අයං නියමඃ කුලනන්දන.

මද්භාවඃ සර්බභූතේෂු මනෝවාක්කාය සංයමඃ .. 35..

ඒවං බෘහත් ව්රතධරඃ බ්රාහ්මණඃ අග්නිඃ ඉව ජ්වලන් .

මද්භක්තඃ තීව්රතපසා දග්ධකර්ම ආශයඃ අමලඃ .. 36..

අථ අනන්තරං ආවේක්ෂ්යන් යථා ජිජ්ඤාසිත ආගමඃ .

ගුරවේ දක්ෂිණාං දත්ත්වා ස්නායත් ගුරු අනුමෝදිතඃ .. 37..

ගෘහං වනං වා උපවිශේත් ප්රව්රජේත් වා ද්විජ උත්තමඃ .

ආශ්රමාත් ආශ්රමං ගච්ඡේත් න අන්යථා මත්පරඃ චරේත් .. 38..

ගෘහාර්ථී සදෘශීං භාර්යාං උද්වහේත් අජුගුප්සිතාම් .

යවීයසීං තු වයසා යාං සවර්ණාං අනුක්රමාත් .. 39..

ඉජ්ය අධ්යයන දානානි සර්වේෂාං ච ද්විජන්මනාම් .

ප්රතිග්රහඃ අධ්යාපනං ච බ්රාහ්මණස්ය ඒව යාජනම් .. 40..

ප්රතිග්රහං මන්යමානඃ තපඃ තේජෝයශෝනුදම් .

අන්යාභ්යාං ඒව ජීවේත ශිලෛඃ වා දෝෂදෘක් තයෝඃ .. 41..

බ්රාහ්මණස්ය හි දේහඃ අයං ක්ෂුද්රකාමාය න ඉෂ්යතේ .

කෘච්ඡ්රාය තපසේ ච ඉහ ප්රේත්ය අනන්තසුඛාය ච .. 42..

ශිලෝඤ්ඡවෘත්ත්යා පරිතුෂ්ටචිත්තඃ

ධර්මං මහාන්තං විරජං ජුෂාණඃ .

මයි අර්පිතාත්මා ගෘහඃ ඒව තිෂ්ඨන්

න අතිප්රසක්තඃ සමුපෛති ශාන්තිම් .. 43..

සමුද්ධරන්ති යේ විප්රං සීදන්තං මත්පරායණම් .

තාන් උද්ධරිෂ්යේ න චිරාත් ආපද්භ්යඃ නෞඃ ඉව අර්ණවාත් .. 44..

සර්වාඃ සමුද්ධරේත් රාජා පිතා ඉව ව්යසනාත් ප්රජාඃ .

ආත්මානං ආත්මනා ධීරඃ යථා ගජපතිඃ ගජාන් .. 45..

ඒවංවිධඃ නරපතිඃ විමානේන අර්කවචසා .

විධූය ඉහ අශුභං කෘත්ස්නං ඉන්ද්රේණ සහ මෝදතේ .. 46..

සීදන් විප්රඃ වණික් වෘත්ත්යා පණ්යෛඃ ඒව ආපදං තරේත් .

ඛඩ්ගේන වා ආපදාක්රාන්තඃ න ශ්වවෘත්ත්යා කථඤ්චන .. 47..

වෛශ්යවෘත්ත්යා තු රාජන් යඃ ජීවේත් මෘගයයා ආපදි .

චරේත් වා විප්රරූපේණ න ශ්වවෘත්ත්යා කථඤ්චන .. 48..

ශූද්රවෘත්තිං භජේත් වෛශ්යඃ ශූද්රඃ කාරුකටප්රියාම් .

කෘච්ඡ්රාත් මුක්තඃ න ගර්හ්යේණ වෘත්තිං ලිප්සේත කර්මණා .. 49..

වේද අධ්යාය ස්වධා ස්වාහා බලි අන්න ආද්යෛඃ යථා උදයම් .

දේවර්ෂි පිතෘභූතානි මද්රූපාණි අන්වහං යජේත් .. 50..

යදෘච්ඡයා උපපන්නේන ශුක්ලේන උපාර්ජිතේන වා .

ධනේන අපීඩයන් භෘත්යාන් න්යායේන ඒව ආහරේත් ක්රතූන් .. 51..

කුටුම්බේෂු න සජ්ජේත න ප්රමාද්යේත් කුටුම්බි අපි .

විපශ්චිත් නශ්වරං පශ්යේත් අදෘෂ්ටං අපි දෘෂ්ටවත් .. 52..

පුත්ර දාරා ආප්ත බන්ධූනාං සඞ්ගමඃ පාන්ථසඞ්ගමඃ .

අනුදේහං වියන්ති ඒතේ ස්වප්නඃ නිද්රානුගඃ යථා .. 53..

ඉත්ථං පරිමෘශන් මුක්තඃ ගෘහේෂු අතිථිවත් වසන් .

න ගෘහෛඃ අනුබධ්යේත නිර්මමඃ නිරහඞ්කෘතඃ .. 54..

කර්මභිඃ ගෘහං ඒධීයෛඃ ඉෂ්ට්වා මාං ඒව භක්තිමාන් .

තිෂ්ඨේත් වනං වා උපවිශේත් ප්රජාවාන් වා පරිව්රජේත් .. 55..

යඃ තු ආසක්තං අතිඃ ගේහේ පුත්ර විත්තෛෂණ ආතුරඃ .

ස්ත්රෛණඃ කෘපණධීඃ මූඪඃ මම අහං ඉති බධ්යතේ .. 56..

අහෝ මේ පිතරෞ වෘද්ධෞ භාර්යා බාලාත්මජා ආත්මජාඃ .

අනාථාඃ මාං ඍතේ දීනාඃ කථං ජීවන්ති දුඃඛිතාඃ .. 57..

ඒවං ගෘහ ආශය ආක්ෂිප්ත හෘදයඃ මූඪධීඃ අයම් .

අතෘප්තඃ තාන් අනුධ්යායන් මෘතඃ අන්ධං විශතේ තමඃ .. 58..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

බ්රහ්මචර්යගෘහස්ථකර්මධර්මනිරූපණේ සප්තදශෝ(අ)ධ්යායඃ ..

17..

අථ අෂ්ටාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

වනං විවික්ෂුඃ පුත්රේෂු භාර්යාං න්යස්ය සහ ඒව වා .

වනඃ ඒව වසේත් ශාන්තඃ තෘතීයං භාගං ආයුෂඃ .. 1..

කන්දමූලඵලෛඃ වන්යෛඃ මේධ්යෛඃ වෘත්තිං ප්රකල්පයේත් .

වසීත වල්කලං වාසඃ තෘණපර්ණ අජිනානි ච .. 2..

කේශරෝමනඛශ්මශ්රුමලානි බිභෘයාත් අතඃ .

න ධාවේත් අප්සු මජ්ජේත ත්රිකාලං ස්ථණ්ඩිලේශයඃ .. 3..

ග්රීෂ්මේ තප්යේත පඤ්චාග්නීන් වර්ෂාස්වාසාරෂාඩ් ජලේ .

ආකණ්ඨමග්නඃ ශිශිරඃ ඒවංවෘත්තඃ තපශ්චරේත් .. 4..

අග්නිපක්වං සමශ්නීයාත් කාලපක්වං අථ අපි වා .

උලූඛල අශ්මකුට්ටඃ වා දන්ත උලූඛලඃ ඒව වා .. 5..

ස්වයං සඤ්චිනුයාත් සර්වං ආත්මනඃ වෘත්තිකාරණම් .

දේශකාලබල අභිජ්ඤඃ න ආදදීත අන්යදා ආහෘතම් .. 6..

වන්යෛඃ චරුපුරෝඩාශෛඃ නිර්වපේත් කාලචෝදිතාන් .

න තු ශ්රෞතේන පශුනා මාං යජේත වනාශ්රමී .. 7..

අග්නිහෝත්රං ච දර්ශඃ ච පූර්ණමාසඃ ච පූර්වවත් .

චාතුර්මාස්යානි ච මුනේඃ ආම්නාතානි ච නෛගමෛඃ .. 8..

ඒවං චීර්ණේන තපසා මුනිඃ ධමනිසන්තතඃ .

මාං තපෝමයං ආරාධ්ය ඍෂිලෝකාත් උපෛති මාම් .. 9..

යඃ තු ඒතත් කෘච්ඡ්රතඃ චීර්ණං තපඃ නිඃශ්රේයසං මහත් .

කාමාය අල්පීයසේ යුඤ්ජ්යාත් වාලිශඃ කඃ අපරඃ තතඃ .. 10..

යදා අසෞ නියමේ අකල්පඃ ජරයා ජාතවේපථුඃ .

ආත්මනි අග්නීන් සමාරෝප්ය මච්චිත්තඃ අග්නිං සමාවිශේත් .. 11..

යදා කර්මවිපාකේෂු ලෝකේෂු නිරය ආත්මසු .

විරාගඃ ජායතේ සම්යක් න්යස්ත අග්නිඃ ප්රව්රජේත් තතඃ .. 12..

ඉෂ්ට්වා යථා උපදේශං මාං දත්ත්වා සර්වස්වං ඍත්විජේ .

අග්නීන් ස්වප්රාණඃ ආවේශ්ය නිරපේක්ෂඃ පරිව්රජේත් .. 13..

විප්රස්ය වෛ සන්න්යසතඃ දේවාඃ දාරාදිරූපිණඃ .

විඝ්නාන් කුර්වන්ති අයං හි අස්මාන් ආක්රම්ය සමියාත් පරම් .. 14..

බිභෘයාත් චේත් මුනිඃ වාසඃ කෞපීන ආච්ඡාදනං පරම් .

ත්යක්තං න දණ්ඩපාත්රාභ්යාං අන්යත් කිඤ්චිත් අනාපදි .. 15..

දෘෂ්ටිපූතං න්යසේත් පාදං වස්ත්රපූතං පිබේත් ජලම් .

සත්යපූතාං වදේත් වාචං මනඃපූතං සමාචරේත් .. 16..

මෞන අනීහා අනිල ආයාමාඃ දණ්ඩාඃ වාක් දේහ චේතසාම් .

නහි ඒතේ යස්ය සන්ති අඞ්ගඃ වේණුභිඃ න භවේත් යතිඃ .. 17..

භික්ෂාං චතුෂු වර්ණේෂු විගර්හ්යාන් වර්ජයන් චරේත් .

සප්තාගාරාන් අසඞ්ක්ලෘප්තාන් තුෂ්යේත් ලබ්ධේන තාවතා .. 18..

බහිඃ ජලාශයං ගත්වා තත්ර උපස්පෘශ්ය වාග්යතඃ .

විභජ්ය පාවිතං ශේෂං භුඤ්ජීත අශේෂං ආහෘතම් .. 19..

ඒකඃ චරේත් මහීං ඒතාං නිඃසඞ්ගඃ සංයතේන්ද්රියඃ .

ආත්මක්රීඩඃ ආත්මරතඃ ආත්මවාන් සමදර්ශනඃ .. 20..

විවික්තක්ෂේමශරණඃ මද්භාවවිමලාශයඃ .

ආත්මානං චින්තයේත් ඒකං අභේදේන මයා මුනිඃ .. 21..

අන්වීක්ෂේත ආත්මනඃ බන්ධං මෝක්ෂං ච ජ්ඤානනිෂ්ඨයා .

බන්ධඃ ඉන්ද්රියවික්ෂේපඃ මෝක්ෂඃ ඒෂාං ච සංයමඃ .. 22..

තස්මාත් නියම්ය ෂඩ්වර්ගං මද්භාවේන චරේත් මුනිඃ .

විරක්තඃ ක්ෂුල්ලකාමේභ්යඃ ලබ්ධ්වා ආත්මනි සුඛං මහත් .. 23..

පුරග්රාමව්රජාන් සාර්ථාන් භික්ෂාර්ථං ප්රවිශන් චරේත් .

පුණ්යදේශසරිත් ශෛලවන ආශ්රමවතීං මහීම් .. 24..

වානප්රස්ථ ආශ්රම පදේෂු අභීක්ෂ්ණං භෛක්ෂ්යං ආචරේත් .

සංසිධ්යත්යාශ්වසම්මෝහඃ ශුද්ධසත්ත්වඃ ශිලාන්ධසා .. 25..

න ඒතත් වස්තුතයා පශ්යේත් දෘශ්යමානං විනශ්යති .

අසක්තචිත්තඃ විරමේත් ඉහ අමුත්ර චිකීර්ෂිතාත් .. 26..

යත් ඒතත් ආත්මනි ජගත් මනෝවාක්ප්රාණසංහතම් .

සර්වං මායා ඉති තර්කේණ ස්වස්ථඃ ත්යක්ත්වා න තත් ස්මරේත් .. 27..

ජ්ඤානනිෂ්ඨඃ විරක්තඃ වා මද්භක්තඃ වා අනපේක්ෂකඃ .

සලිඞ්ගාන් ආශ්රමාං ත්යක්ත්වා චරේත් අවිධිගෝචරඃ .. 28..

බුධඃ බාලකවත් ක්රීඩේත් කුශලඃ ජඩවත් චරේත් .

වදේත් උන්මත්තවත් විද්වාන් ගෝචර්යාං නෛගමඃ චරේත් .. 29..

වේදවාදරතඃ න ස්යාත් න පාඛණ්ඩී න හෛතුකඃ .

ශුෂ්කවාදවිවාදේ න කඤ්චිත් පක්ෂං සමාශ්රයේත් .. 30..

න උද්විජේත ජනාත් ධීරඃ ජනං ච උද්වේජයේත් න තු .

අතිවාදාන් තිතික්ෂේත න අවමන්යේත කඤ්චන .

දේහං උද්දිශ්ය පශුවත් වෛරං කුර්යාත් න කේනචිත් .. 31..

ඒකඃ ඒව පරඃ හි ආත්මා භූතේෂු ආත්මනි අවස්ථිතඃ .

යථා ඉන්දුඃ උදපාත්රේෂු භූතානි ඒකාත්මකානි ච .. 32..

අලබ්ධ්වා න විෂීදේත කාලේ කාලේ අශනං ක්වචිත් .

ලබ්ධ්වා න හෘෂ්යේත් ධෘතිං ආනුභයං දෛවතන්ත්රිතම් .. 33..

ආහාරාර්ථං සමීහේත යුක්තං තත් ප්රාණධාරණම් .

තත්ත්වං විමෘශ්යතේ තේන තත් විජ්ඤාය විමුච්යතේ .. 34..

යත් ඍච්ඡයා උපපන්නාත් අන්නං අද්යාත් ශ්රේෂ්ඨං උත අපරම් .

තථා වාසඃ තථා ශය්යාං ප්රාප්තං ප්රාප්තං භජේත් මුනිඃ .. 35..

ශෞචං ආචමනං ස්නානං න තු චෝදනයා චරේත් .

අන්යාන් ච නියමාන් ජ්ඤානී යථා අහං ලීලයා ඊශ්වරඃ .. 36..

නහි තස්ය විකල්පාඛ්යා යා ච මද්වීක්ෂයා හතා .

ආදේහාන්තාත් ක්වචිත් ඛ්යාතිඃ තතඃ සම්පද්යතේ මයා .. 37..

දුඃඛ උදර්කේෂු කාමේෂු ජාතනිර්වේදඃ ආත්මවාන් .

අජිජ්ඤාසිත මද්ධර්මඃ ගුරුං මුනිං උපාව්රජේත් .. 38..

තාවත් පරිචරේත් භක්තඃ ශ්රද්ධාවාන් අනසූයකඃ .

යාවත් බ්රහ්ම විජානීයාත් මාං ඒව ගුරුං ආදෘතඃ .. 39..

යඃ තු අසංයත ෂඩ්වර්ගඃ ප්රචණ්ඩ ඉන්ද්රිය සාරථිඃ .

ජ්ඤාන වෛරාග්ය රහිතඃ ත්රිදණ්ඩං උපජීවති .. 40..

සුරාන් ආත්මානං ආත්මස්ථං නිහ්නුතේ මාං ච ධර්මහා .

අවිපක්ව කෂායඃ අස්මාත් උෂ්මාත් ච විහීයතේ .. 41..

භික්ෂෝඃ ධර්මඃ ශමඃ අහිංසා තපඃ ඊක්ෂා වනෞකසඃ .

ගෘහිණඃ භූතරක්ෂ ඉජ්යාඃ ද්විජස්ය ආචාර්යසේවනම් .. 42..

බ්රහ්මචර්යං තපඃ ශෞචං සන්තෝෂඃ භූතසෞහෘදම් .

ගෘහස්ථස්ය අපි ඍතෞ ගන්තුඃ සර්වේෂාං මදුපාසනම් .. 43..

ඉති මාං යඃ ස්වධර්මේණ භජන් නිත්යං අනන්යභාක් .

සර්වභූතේෂු මද්භාවඃ මද්භක්තිං වින්දතේ අචිරාත් .. 44..

භක්ත්යා උද්ධව අනපායින්යා සර්වලෝකමහේශ්වරම් .

සර්ව උත්පත්ති අපි අයං බ්රහ්ම කාරණං මා උපයාති සඃ .. 45..

ඉති ස්වධර්ම නිර්ණික්ත සත්ත්වඃ නිර්ජ්ඤාත් මද්ගතිඃ .

ජ්ඤාන විජ්ඤාන සම්පන්නඃ න චිරාත් සමුපෛති මාම් .. 46..

වර්ණාශ්රමවතාං ධර්මඃ ඒෂඃ ආචාරලක්ෂණඃ .

සඃ ඒව මද්භක්තියුතඃ නිඃශ්රේයසකරඃ පරඃ .. 47..

ඒතත් තේ අභිහිතං සාධෝ භවාන් පෘච්ඡති යත් ච මාම් .

යථා ස්වධර්මසංයුක්තඃ භක්තඃ මාං සමියාත් පරම් .. 48..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

වානප්රස්ථසන්න්යාසධර්මනිරූපණං නාමාෂ්ටාදශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 18..

අථ ඒකෝනවිංශඃ අධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

යඃ විද්යාශ්රුතසම්පන්නඃ ආත්මවාන් න අනුමානිකඃ .

මායාමාත්රං ඉදං ජ්ඤාත්වා ජ්ඤානං ච මයි සන්න්යසේත් .. 1..

ජ්ඤානිනඃ තු අහං ඒව ඉෂ්ටඃ ස්වාර්ථඃ හේතුඃ ච සම්මතඃ .

ස්වර්ගඃ ච ඒව අපවර්ගඃ ච න අන්යඃ අර්ථඃ මදෘතේ ප්රියඃ .. 2..

ජ්ඤානවිජ්ඤානසංසිද්ධාඃ පදං ශ්රේෂ්ඨං විදුඃ මම .

ජ්ඤානී ප්රියතමඃ අතඃ මේ ජ්ඤානේන අසෞ බිභර්ති මාම් .. 3..

තපඃ තීර්ථං ජපඃ දානං පවිත්රාණි ඉතරාණි ච .

න අලං කුර්වන්ති තාං සිද්ධිං යා ජ්ඤානකලයා කෘතා .. 4..

තස්මාත් ජ්ඤානේන සහිතං ජ්ඤාත්වා ස්වාත්මානං උද්ධව .

ජ්ඤානවිජ්ඤානසම්පන්නඃ භජ මාං භක්තිභාවතඃ .. 5..

ජ්ඤානවිජ්ඤානයජ්ඤේන මාං ඉෂ්ට්වා ආත්මානං ආත්මනි .

සර්වයජ්ඤපතිං මාං වෛ සංසිද්ධිං මුනයඃ අගමන්.. 6..

ත්වයි උද්ධව ආශ්රයති යඃ ත්රිවිධඃ විකාරඃ

මායාන්තරා ආපතති න ආදි අපවර්ගයෝඃ යත් .

ජන්මාදයඃ අස්ය යත් අමී තව තස්ය කිං ස්යුඃ

ආදි අන්තයෝඃ යත් අසතඃ අස්ති තත් ඒව මධ්යේ .. 7..

උද්ධවඃ උවාච .

ජ්ඤානං විශුද්ධං විපුලං යථා ඒතත්

වෛරාග්යවිජ්ඤානයුතං පුරාණම් .

ආඛ්යාහි විශ්වේශ්වර විශ්වමූර්තේ

ත්වත් භක්තියෝගං ච මහත් විමෘග්යම් .. 8..

තාපත්රයේණ අභිහතස්ය ඝෝරේ

සන්තප්යමානස්ය භවාධ්වනීශ .

පශ්යාමි න අන්යත් ශරණං තවාඞ්ඝ්රි

ද්වන්ද්ව ආතපත්රාත් අමෘත අභිවර්ෂාත් .. 9..

දෂ්ටං ජනං සම්පතිතං බිලේ අස්මින්

කාලාහිනා ක්ෂුද්රසුඛෝඃ උතර්ෂම් .

සමුද්ධර ඒනං කෘපයා අපවර්ග්යෛඃ

වචෝභිඃ ආසිඤ්ච මහානුභාව .. 10..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ඉත්ථං ඒතත් පුරා රාජා භීෂ්මං ධර්මභෘතාං වරම් .

අජාතශත්රුඃ පප්රච්ඡ සර්වේෂාං නඃ අනුශ්රුණ්වතාම් .. 11..

නිවෘත්තේ භාරතේ යුද්ධේ සුහෘත් නිධනවිහ්වලඃ .

ශ්රුත්වා ධර්මාන් බහූන් පශ්චාත් මෝක්ෂධර්මාන් අපෘච්ඡත ..

12..

තාන් අහං තේ අභිධාස්යාමි දේවව්රතමුඛාත් ශ්රුතාන් .

ජ්ඤානවෛරාග්යවිජ්ඤානශ්රද්ධාභක්ති උපබෘංහිතාන් .. 13..

නව ඒකාදශ පඤ්ච ත්රීන් භාවාන් භූතේෂු යේන වෛ .

ඊක්ෂේත අථ ඒකං අපි ඒෂු තත් ජ්ඤානං මම නිශ්චිතම් .. 14..

ඒතත් ඒව හි විජ්ඤානං න තථා ඒකේන යේන යත් .

ස්ථිති උත්පත්ති අපි අයාන් පශ්යේත් භාවානාං ත්රිගුණ ආත්මනාම් ..

15..

ආදෞ අන්තේ ච මධ්යේ ච සෘජ්යාත් සෘජ්යං යත් අන්වියාත් .

පුනඃ තත් ප්රතිසඞ්ක්රාමේ යත් ශිෂ්යේත තත් ඒව සත් .. 16..

ශ්රුතිඃ ප්රත්යක්ෂං ඓතිහ්යං අනුමානං චතුෂ්ටයම් .

ප්රමාණේෂු අනවස්ථානාත් විකල්පාත් සඃ විරජ්යතේ .. 17..

කර්මණාං පරිණාමිත්වාත් ආවිරිඤ්චාත් අමඞ්ගලම් .

විපශ්චිත් නශ්වරං පශ්යේත් අදෘෂ්ටං අපි දෘෂ්ටවත් .. 18..

භක්තියෝගඃ පුරා ඒව උක්තඃ ප්රීයමාණාය තේ අනඝ .

පුනඃ ච කථයිෂ්යාමි මද්භක්තේඃ කාරණං පරම් .. 19..

ශ්රද්ධා අමෘතකථායාං මේ ශශ්වත් මත් අනුකීර්තනම් .

පරිනිෂ්ඨා ච පූජායාං ස්තුතිභිඃ ස්තවනං මම .. 20..

ආදරඃ පරිචර්යායාං සර්වාඞ්ගෛඃ අභිවන්දනම් .

මද්භක්තපූජාභ්යධිකා සර්වභූතේෂු මන්මතිඃ .. 21..

මදර්ථේෂු අඞ්ගචේෂ්ටා ච වචසා මද්ගුණේරණම් .

මය්යර්පණං ච මනසඃ සර්වකාමවිවර්ජනම් .. 22..

මදර්ථේ අර්ථ පරිත්යාගඃ භෝගස්ය ච සුඛස්ය ච .

ඉෂ්ටං දත්තං හුතං ජප්තං මදර්ථං යත් ව්රතං තපඃ .. 23..

ඒවං ධර්මෛඃ මනුෂ්යාණාං උද්ධව ආත්මනිවේදිනාම් .

මයි සඤ්ජායතේ භක්තිඃ කඃ අන්යඃ අර්ථඃ අස්ය අවශිෂ්යතේ .. 24..

යදා ආත්මනි අර්පිතං චිත්තං ශාන්තං සත්ත්ව උපබෘංහිතම් .

ධර්මං ජ්ඤානං සවෛරාග්යං ඓශ්වර්යං ච අභිපද්යතේ .. 25..

යත් අර්පිතං තත් විකල්පේ ඉන්ද්රියෛඃ පරිධාවති .

රජස්වලං ච ආසන් නිෂ්ඨං චිත්තං විද්ධි විපර්යයම් .. 26..

ධර්මඃ මද්භක්තිකෘත් ප්රෝක්තඃ ජ්ඤානං ච ඒකාත්ම්යදර්ශනම් .

ගුණේෂු අසඞ්ගඃ වෛරාග්යං ඓශ්වර්යං ච අණිං ආදයඃ .. 27..

උද්ධවඃ උවාච .

යමඃ කතිවිධඃ ප්රෝක්තඃ නියමඃ වා අරිකර්ශන .

කඃ ශමඃ කඃ දමඃ කෘෂ්ණ කා තිතික්ෂා ධෘතිඃ ප්රභෝ .. 28..

කිං දානං කිං තපඃ ශෞර්යං කිං සත්යං ඍතං උච්යතේ .

කඃ ත්යාගඃ කිං ධනං චේෂ්ටං කඃ යජ්ඤඃ කා ච දක්ෂිණා ..

29..

පුංසඃ කිංස්විත් බලං ශ්රීමන් භගඃ ලාභඃ ච කේශව .

කා විද්යා හ්රීඃ පරා කා ශ්රීඃ කිං සුඛං දුඃඛං ඒව ච ..

30..

කඃ පණ්ඩිතඃ කඃ ච මූර්ඛඃ කඃ පන්ථාඃ උත්පථඃ ච කඃ .

කඃ ස්වර්ගඃ නරකඃ කඃ ස්විත් කඃ බන්ධුඃ උත කිං ගෘහම් .. 31..

කඃ ආඪ්යඃ කඃ දරිද්රඃ වා කෘපණඃ කඃ ඊශ්වරඃ .

ඒතාන් ප්රශ්නාන් මම බ්රූහි විපරීතාන් ච සත්පතේ .. 32..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

අහිංසා සත්යං අස්තේයං අසඞ්ගඃ හ්රීඃ අසඤ්චයඃ .

ආස්තික්යං බ්රහ්මචර්යං ච මෞනං ස්ථෛර්යං ක්ෂමා අභයම් ..

33.

ශෞචං ජපඃ තපඃ හෝමඃ ශ්රද්ධා ආතිථ්යං මත් අර්චනම් .

තීර්ථාටනං පරාර්ථේහා තුෂ්ටිඃ ආචාර්යසේවනම් .. 34..

ඒතේ යමාඃ සනියමාඃ උභයෝඃ ද්වාදශ ස්මෘතාඃ .

පුංසාං උපාසිතාඃ තාත යථාකාමං දුහන්ති හි .. 35..

ශමඃ මත් නිෂ්ඨතා බුද්ධේඃ දමඃ ඉන්ද්රියසංයමඃ .

තිතික්ෂා දුඃඛසම්මර්ෂඃ ජිහ්වා උපස්ථජයඃ ධෘතිඃ .. 36..

දණ්ඩන්යාසඃ පරං දානං කාමත්යාගඃ තපඃ ස්මෘතම් .

ස්වභාවවිජයඃ ශෞර්යං සත්යං ච සමදර්ශනම් .. 37..

ඍතං ච සූනෘතා වාණී කවිභිඃ පරිකීර්තිතා .

කර්මස්වසඞ්ගමඃ ශෞචං ත්යාගඃ සන්න්යාසඃ උච්යතේ .. 38..

ධර්මඃ ඉෂ්ටං ධනං නෲණාං යජ්ඤඃ අහං භගවත්තමඃ .

දක්ෂිණා ජ්ඤානසන්දේශඃ ප්රාණායාමඃ පරං බලම් .. 39..

භගඃ මේ ඓශ්වරඃ භාවඃ ලාභඃ මද්භක්තිඃ උත්තමඃ .

විද්යා ආත්මනි භිද අබාධඃ ජුගුප්සා හ්රීඃ අකර්මසු .. 40..

ශ්රීඃ ගුණාඃ නෛරපේක්ෂ්ය ආද්යාඃ සුඛං දුඃඛසුඛ අත්යයඃ .

දුඃඛං කාමසුඛ අපේක්ෂා පණ්ඩිතඃ බන්ධමෝක්ෂවිත් .. 41..

මූර්ඛඃ දේහ ආදි අහං බුද්ධිඃ පන්ථාඃ මත් නිගමඃ ස්මෘතඃ .

උත්පථඃ චිත්තවික්ෂේපඃ ස්වර්ගඃ සත්ත්වගුණ උඅදයඃ .. 42..

නරකඃ තමඃ උන්නහඃ බන්ධුඃ ගුරුඃ අහං සඛේ .

ගෘහං ශරීරං මානුෂ්යං ගුණාඪ්යඃ හි ආඪ්යඃ උච්යතේ .. 43..

දරිද්රඃ යඃ තු අසන්තුෂ්ටඃ කෘපණඃ යඃ අජිතේන්ද්රියඃ .

ගුණේෂු අසක්තධීඃ ඊශඃ ගුණසඞ්ගඃ විපර්යයඃ .. 44..

ඒතඃ උද්ධව තේ ප්රශ්නාඃ සර්වේ සාධු නිරූපිතාඃ .

කිං වර්ණිතේන බහුනා ලක්ෂණං ගුණදෝෂයෝඃ .

ගුණදෝෂ දෘශිඃ දෝෂඃ ගුණඃ තු උභයවර්ජිතඃ .. 45..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුධවසංවාදේ

ඒකෝනවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 19..

අථ විංශඃ අධ්යායඃ .

උද්ධවඃ උවාච .

විධිඃ ච ප්රතිෂේධඃ ච නිගමඃ හි ඊශ්වරස්ය තේ .

අවේක්ෂතේ අරවින්දාක්ෂ ගුණං දෝෂං ච කර්මණාම් .. 1..

වර්ණාශ්රම විකල්පං ච ප්රතිලෝම අනුලෝමජම් .

ද්රව්ය දේශ වයඃ කාලාන් ස්වර්ගං නරකං ඒව ච .. 2..

ගුණ දෝෂ භිදා දෘෂ්ටිං අන්තරේණ වචඃ තව .

නිඃශ්රේයසං කථං නෲණාං නිෂේධ විධි ලක්ෂණම් .. 3..

පිතෘදේවමනුෂ්යාණාං වේදඃ චක්ෂුඃ තව ඊශ්වර .

ශ්රේයඃ තු අනුපලබ්ධේ අර්ථේ සාධ්යසාධනයෝඃ අපි .. 4..

ගුණදෝෂභිදාදෘෂ්ටිඃ නිගමාත් තේ න හි ස්වතඃ .

නිගමේන අපවාදඃ ච භිදායාඃ ඉති හි භ්රමඃ .. 5..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

යෝගාඃ ත්රයඃ මයා ප්රෝක්තා නෲණාං ශ්රේයෝවිධිත්සයා .

ජ්ඤානං කර්ම ච භක්තිඃ ච න උපායඃ අන්යඃ අස්ති කුත්රචිත් ..

6..

නිර්විණ්ණානාං ජ්ඤානයෝගඃ න්යාසිනාං ඉහ කර්මසු .

තේෂු අනිර්විණ්ණචිත්තානාං කර්මයෝගඃ ති කාමිනාම් .. 7..

යදෘච්ඡයා මත් කථා ආදෞ ජාතශ්රද්ධඃ තු යඃ පුමාන් .

න නිර්විණ්ණඃ න අතිසක්තඃ භක්තියෝගඃ අස්ය සිද්ධිදඃ .. 8..

තාවත් කර්මාණි කුර්වීත න නිර්විද්යේත යාවතා .

මත් කථාශ්රවණ ආදෞ වා ශ්රද්ධා යාවත් න ජායතේ .. 9..

ස්වධර්මස්ථඃ යජන්යජ්ඤෛඃ අනාශීඃ කාමඃ උද්ධව .

න යාති ස්වර්ගනරකෞ යදි අන්යත්ර සමාචරේත් .. 10..

අස්මින් ලෝකේ වර්තමානඃ ස්වධර්මස්ථඃ අනඝඃ ශුචිඃ .

ජ්ඤානං විශුද්ධං ආප්නෝති මද්භක්තිං වා යදෘච්ඡයා .. 11..

ස්වර්ගිණඃ අපි ඒතං ඉච්ඡන්ති ලෝකං නිරයිණඃ තථා .

සාධකං ජ්ඤානභක්තිභ්යාං උභයං තත් අසාධකම් .. 12..

න නරඃ ස්වර්ගතිං කාඞ්ක්ෂේත් නාරකීං වා විචක්ෂණඃ .

න ඉමං ලෝකං ච කාඞ්ක්ෂේත දේහ ආවේශාත් ප්රමාද්යති .. 13..

ඒතත් විද්වාන් පුරා මෘත්යෝඃ අභවාය ඝටේත සඃ .

අප්රමත්තඃ ඉදං ජ්ඤාත්වා මර්ත්යං අපි අර්ථසිද්ධිදම් .. 14..

ඡිද්යමානං යමෛඃ ඒතෛඃ කෘතනීඩං වනස්පතිම් .

ඛගඃ ස්වකේතං උත්සෘජ්ය ක්ෂේමං යාති හි අලම්පටඃ .. 15..

අහෝරාත්රෛඃ ඡිද්යමානං බුද්ධ්වායුඃ භයවේපථුඃ .

මුක්තසඞ්ගඃ පරං බුද්ධ්වා නිරීහ උපශාම්යති .. 16..

නෘදේහං ආද්යං සුලභං සුදුර්ලභම්

ප්ලවං සුකල්පං ගුරුකර්ණධාරම් .

මයා අනුකූලේන නභස්වතේරිතම්

පුමාන් භවාබ්ධිං න තරේත් සඃ ආත්මහා .. 17..

යදා ආරම්භේෂු නිර්විණ්ණඃ විරක්තඃ සංයතේන්ද්රියඃ .

අභ්යාසේන ආත්මනඃ යෝගී ධාරයේත් අචලං මනඃ .. 18..

ධාර්යමාණං මනඃ යඃ හි භ්රාම්යදාශු අනවස්ථිතම් .

අතන්ද්රිතඃ අනුරෝධේන මාර්ගේණ ආත්මවශං නයේත් .. 19..

මනෝගතිං න විසෘජේත් ජිතප්රාණඃ ජිතේන්ද්රියඃ .

සත්ත්වසම්පන්නයා බුද්ධ්යා මනඃ ආත්මවශං නයේත් .. 20..

ඒෂඃ වෛ පරමඃ යෝගඃ මනසඃ සඞ්ග්රහඃ ස්මෘතඃ .

හෘදයජ්ඤත්වං අන්විච්ඡන් දම්යස්ය ඒව අර්වතඃ මුහුඃ .. 21..

සාඞ්ඛ්යේන සර්වභාවානාං ප්රතිලෝම අනුලෝමතඃ .

භව අපි අයෞ අනුධ්යයේත් මනඃ යාවත් ප්රසීදති .. 22..

නිර්විණ්ණස්ය විරක්තස්ය පුරුෂස්ය උක්තවේදිනඃ .

මනඃ ත්යජති දෞරාත්ම්යං චින්තිතස්ය අනුචින්තයා .. 23..

යම ආදිභිඃ යෝගපථෛඃ ආන්වීක්ෂික්යා ච විද්යයා .

මම අර්චෝපාසනාභිඃ වා න අන්යෛඃ යෝග්යං ස්මරේත් මනඃ .. 24..

යදි කුර්යාත් ප්රමාදේන යෝගී කර්ම විගර්හිතම් .

යෝගේන ඒව දහේත් අංහඃ න අන්යත් තත්ර කදාචන .. 25..

ස්වේ ස්වේ අධිකාරේ යා නිෂ්ඨා සඃ ගුණඃ පරිකීර්තිතඃ .

කර්මණාං ජාති අශුද්ධානාං අනේන නියමඃ කෘතඃ .

ගුණදෝෂවිධානේන සඞ්ගානාං ත්යාජනේච්ඡයා .. 26..

ජාතශ්රද්දඃ මත්කථාසු නිර්විණ්ණඃ සර්වකර්මසු .

වේද දුඃඛාත්මකාන් කාමාන් පරිත්යාගේ අපි අනීශ්වරඃ .. 27..

තතඃ භජේත මාං ප්රීතඃ ශ්රද්ධාලුඃ දෘඪනිශ්චයඃ .

ජුෂමාණඃ ච තාන් කාමාන් දුඃඛ උදර්කාන් ච ගර්හයන් .. 28..

ප්රෝක්තේන භක්තියෝගේන භජතඃ මා අසකෘත් මුනේඃ .

කාමාඃ හෘදය්යාඃ නශ්යන්ති සර්වේ මයි හෘදි ස්ථිතේ .. 29..

භිද්යතේ හෘදයග්රන්ථිඃ ඡිද්යන්තේ සර්වසංශයාඃ .

ක්ෂීයන්තේ ච අස්ය කර්මාණි මයි දෘෂ්ටේ අඛිල ආත්මනි .. 30..

තස්මාත් මද්භක්තියුක්තස්ය යෝගිනඃ වෛ මත් ආත්මනඃ .

න ජ්ඤානං න ච වෛරාග්යං ප්රායඃ ශ්රේයඃ භවේත් ඉහ .. 31..

යත් කර්මභිඃ යත් තපසා ජ්ඤානවෛරාග්යතඃ ච යත් .

යෝගේන දානධර්මේණ ශ්රේයෝභිඃ ඉතරෛඃ අපි .. 32..

සර්වං මද්භක්තියෝගේන මද්භක්තඃ ලභතේ අඤ්ජසා .

ස්වර්ග අපවර්ගං මත් ධාම කථඤ්චිත් යදි වාඤ්ඡති .. 33..

න කිඤ්චිත් සාධවඃ ධීරාඃ භක්තාඃ හි ඒකාන්තිනඃ මම .

වාඤ්ඡති අපි මයා දත්තං කෛවල්යං අපුනර්භවම් .. 34..

නෛරපේක්ෂ්යං පරං ප්රාහුඃ නිඃශ්රේයසං අනල්පකම් .

තස්මාත් නිරාශිෂඃ භක්තිඃ නිරපේක්ෂස්ය මේ භවේත් .. 35..

න මයි ඒකාන්තභක්තානාං ගුණදෝෂ උද්භවාඃ ගුණාඃ .

සාධූනාං සමචිත්තානාං බුද්ධේඃ පරං උපේයුෂාම් .. 36..

ඒවං ඒතත් මයා ආදිෂ්ටාන් අනුතිෂ්ඨන්ති මේ පථඃ .

ක්ෂේමං වින්දන්ති මත් ස්ථානං යත් බ්රහ්ම පරමං විදුඃ .. 37..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ

වේදත්රයීවිභාගයෝගෝ නාම විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 20..

අථ ඒකවිංශඃ අධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

යඃ ඒතාන් මත්පථඃ හිත්වා භක්තිජ්ඤානක්රියාත්මකාන් .

ක්ෂුද්රාන් කාමාන් චලෛඃ ප්රාණෛඃ ජුෂන්තඃ සංසරන්ති තේ .. 1..

ස්වේ ස්වේ අධිකාරේ යා නිෂ්ඨා සඃ ගුණඃ පරිකීර්තිතඃ .

විපර්යයඃ තු දෝෂඃ ස්යාත් උභයෝඃ ඒෂඃ නිශ්චයඃ .. 2..

ශුද්ධි අශුද්ධී විධීයේතේ සමානේෂු අපි වස්තුෂු .

ද්රව්යස්ය විචිකිත්සාර්ථං ගුණදෝෂෞ ශුභ අශුභෞ .. 3..

ධර්මාර්ථං ව්යවහාරාර්ථං යාත්රාර්ථං ඉති ච අනඝ .

දර්ශිතඃ අයං මයා ආචාරඃ ධර්මං උද්වහතාං ධුරම් .. 4..

භූමි අම්බු අග්නි අනිල ආකාශාඃ භූතානාං පඤ්ච ධාතවඃ .

ආබ්රහ්ම ස්ථාවර ආදීනාං ශරීරාඃ ආත්මසංයුතාඃ .. 5..

වේදේන නාමරූපාණි විෂමාණි සමේෂු අපි .

ධාතුෂු උද්ධව කල්ප්යන්තඃ ඒතේෂාං ස්වාර්ථසිද්ධයේ .. 6..

දේශ කාල ආදි භාවානාං වස්තූනාං මම සත්තම .

ගුණදෝෂෞ විධීයේතේ නියමාර්ථං හි කර්මණාම් .. 7..

අකෘෂ්ණසාරඃ දේශානාං අබ්රහ්මණ්යඃ අශුචිඃ භවේත් .

කෘෂ්ණසාරඃ අපි අසෞවීර කීකට අසංස්කෘතේරිණම් .. 8..

කර්මණ්යඃ ගුණවාන් කාලඃ ද්රව්යතඃ ස්වතඃ ඒව වා .

යතඃ නිවර්තතේ කර්ම සඃ දෝෂඃ අකර්මකඃ ස්මෘතඃ .. 9..

ද්රව්යස්ය ශුද්ධි අශුද්ධී ච ද්රව්යේණ වචනේන ච .

සංස්කාරේණ අථ කාලේන මහත්ත්ව අල්පතයා අථවා .. 10..

ශක්ත්යා අශක්ත්යා අථවා බුද්ධ්යා සමෘද්ධ්යා ච යත් ආත්මනේ .

අඝං කුර්වන්ති හි යථා දේශ අවස්ථා අනුසාරතඃ .. 11..

ධාන්ය දාරු අස්ථි තන්තූනාං රස තෛජස චර්මණාම් .

කාල වායු අග්නි මෘත්තෝයෛඃ පාර්ථිවානාං යුත අයුතෛඃ .. 12..

අමේධ්යලිප්තං යත් යේන ගන්ධං ලේපං ව්යපෝහති .

භජතේ ප්රකෘතිං තස්ය තත් ශෞචං තාවත් ඉෂ්යතේ .. 13..

ස්නාන දාන තපඃ අවස්ථා වීර්ය සංස්කාර කර්මභිඃ .

මත් ස්මෘත්යා ච ආත්මනඃ ශෞචං ශුද්ධඃ කර්ම ආචරේත් ද්විජඃ .. 14..

මන්ත්රස්ය ච පරිජ්ඤානං කර්මශුද්ධිඃ මදර්පණම් .

ධර්මඃ සම්පද්යතේ ෂඩ්භිඃ අධර්මඃ තු විපර්යයඃ .. 15..

ක්වචිත් ගුණඃ අපි දෝෂඃ ස්යාත් දෝෂඃ අපි විධිනා ගුණඃ .

ගුණදෝෂාර්ථනියමඃ තත් භිදාං ඒව බාධතේ .. 16..

සමානකර්ම ආචරණං පතිතානාං න පාතකම් .

ඖත්පත්තිකඃ ගුණඃ සඞ්ගඃ න ශයානඃ පතති අධඃ .. 17..

යතඃ යතඃ නිවර්තේත විමුච්යේත තතඃ තතඃ .

ඒෂඃ ධර්මඃ නෲණාං ක්ෂේමඃ ශෝකමෝහභය අපහඃ .. 18..

විෂයේෂු ගුණාධ්යාසාත් පුංසඃ සඞ්ගඃ තතඃ භවේත් .

සඞ්ගාත් තත්ර භවේත් කාමඃ කාමාත් ඒව කලිඃ නෲණාම් .. 19..

කලේඃ දුර්විෂහඃ ක්රෝධඃ තමඃ තං අනුවර්තතේ .

තමසා ග්රස්යතේ පුංසඃ චේතනා ව්යාපිනී ද්රුතම් .. 20..

තයා විරහිතඃ සාධෝ ජන්තුඃ ශූන්යාය කල්පතේ .

තතඃ අස්ය ස්වාර්ථවිභ්රංශඃ මූර්ච්ඡිතස්ය මෘතස්ය ච .. 21..

විෂයාභිනිවේශේන න ආත්මානං වේද න අපරම් .

වෘක්ෂජීවිකයා ජීවන් ව්යර්ථං භස්ත්ර ඉව යඃ ශ්වසන් .. 22..

ඵලශ්රුතිඃ ඉයං නෲණාං න ශ්රේයඃ රෝචනං පරම් .

ශ්රේයෝවිවක්ෂයා ප්රෝක්තං යථා භෛෂජ්යරෝචනම් .. 23..

උත්පත්ති ඒව හි කාමේෂු ප්රාණේෂු ස්වජනේෂු ච .

ආසක්තමනසඃ මර්ත්යා ආත්මනඃ අනර්ථහේතුෂු .. 24..

න තාන් අවිදුෂඃ ස්වාර්ථං භ්රාම්යතඃ වෘජිනාධ්වනි .

කථං යුඤ්ජ්යාත් පුනඃ තේෂු තාන් තමඃ විශතඃ බුධඃ .. 25..

ඒවං ව්යවසිතං කේචිත් අවිජ්ඤාය කුබුද්ධයඃ .

ඵලශ්රුතිං කුසුමිතාං න වේදජ්ඤාඃ වදන්ති හි .. 26..

කාමිනඃ කෘපණාඃ ලුබ්ධාඃ පුෂ්පේෂු ඵලබුද්ධයඃ .

අග්නිමුග්ධා ධුමතාන්තාඃ ස්වං ලෝකං න වින්දන්ති තේ .. 27..

න තේ මාං අඞ්ගඃ ජානන්ති හෘදිස්ථං යඃ ඉදං යතඃ .

උක්ථශස්ත්රාඃ හි අසුතෘපඃ යථා නීහාරචක්ෂුෂඃ .. 28..

තේ මේ මතං අවිජ්ඤාය පරෝක්ෂං විෂයාත්මකාඃ .

හිංසායාං යදි රාගඃ ස්යාත් යජ්ඤඃ ඒව න චෝදනා .. 29..

හිංසාවිහාරාඃ හි අලබ්ධෛඃ පශුභිඃ ස්වසුඛේච්ඡයා .

යජන්තේ දේවතාඃ යජ්ඤෛඃ පිතෘභූතපතීන් ඛලාඃ .. 30..

ස්වප්න් උපමං අමුං ලෝකං අසන්තං ශ්රවණප්රියම් .

ආශිෂඃ හෘදි සඞ්කල්ප්ය ත්යජන්ති අර්ථාන් යථා වණික් .. 31..

රජඃසත්ත්වතමෝනිෂ්ඨාඃ රජඃසත්ත්වතමෝජුෂඃ .

උපාසතඃ ඉන්ද්රමුඛ්යාන් දේවාදීන් න තථා ඒව මාම් .. 32..

ඉෂ්ට්වා ඉහ දේවතාඃ යජ්ඤෛඃ ගත්වා රංස්යාමහේ දිවි .

තස්ය අන්තඃ ඉහ භූයාස්මඃ මහාශාලා මහාකුලාඃ .. 33..

ඒවං පුෂ්පිතයා වාචා ව්යාක්ෂිප්තමනසාං නෲණාම් .

මානිනාන් ච අතිස්තබ්ධානාං මද්වාර්තා අපි න රෝචතේ .. 34..

වේදාඃ බ්රහ්මාත්මවිෂයාඃ ත්රිකාණ්ඩවිෂයාඃ ඉමේ .

පරෝක්ෂවාදාඃ ඍෂයඃ පරෝක්ෂං මම ච ප්රියම් .. 35..

ශබ්දබ්රහ්ම සුදුර්බෝධං ප්රාණ ඉන්ද්රිය මනෝමයම් .

අනන්තපාරං ගම්භීරං දුර්විගාහ්යං සමුද්රවත් .. 36..

මයා උපබෘංහිතං භූම්නා බ්රහ්මණා අනන්තශක්තිනා .

භූතේෂු ඝෝෂරූපේණ බිසේෂු ඌර්ණ ඉව ලක්ෂ්යතේ .. 37..

යථා ඌර්ණනාභිඃ හෘදයාත් ඌර්ණාං උද්වමතේ මුඛාත් .

ආකාශාත් ඝෝෂවාන් ප්රාණඃ මනසා ස්පර්ශරූපිණා .. 38..

ඡන්දෝමයඃ අමෘතමයඃ සහස්රපදවීං ප්රභුඃ .

ඕඞ්කාරාත් ව්යඤ්ජිත ස්පර්ශ ස්වර උෂ්ම අන්තස්ථ භූෂිතාම් ..

39..

විචිත්රභාෂාවිතතාං ඡන්දෝභිඃ චතුර උත්තරෛඃ .

අනන්තපාරාං බෘහතීං සෘජති ආක්ෂිපතේ ස්වයම් .. 40..

ගායත්රී උෂ්ණික් අනුෂ්ටුප් ච බෘහතී පඞ්ක්තිඃ ඒව ච .

ත්රිෂ්ටුප් ජගතී අතිච්ඡන්දඃ හි අත්යෂ්ටි අතිජගත් විරාට් .. 41..

කිං විධත්තේ කිං ආචෂ්ටේ කිං අනූද්ය විකල්පයේත් .

ඉති අස්යාඃ හෘදයං ලෝකේ න අන්යඃ මත් වේද කශ්චන ..42..

මාං විධත්තේ අභිධත්තේ මාං විකල්ප්ය අපෝහ්යතේ තු අහම් .

ඒතාවාන් සර්වවේදාර්ථඃ ශබ්දඃ ආස්ථාය මාං භිදාම් .

මායාමාත්රං අනූද්ය අන්තේ ප්රතිෂිධ්ය ප්රසීදති .. 43..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවද්ද්ධවසංවාදේ

වේදත්රයවිභාගනිරූපණං නාම ඒකවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 21..

අථ ද්වාවිංශඃ අධ්යායඃ .

උද්ධවඃ උවාච .

කති තත්ත්වානි විශ්වේශ සඞ්ඛ්යාතානි ඍෂිභිඃ ප්රභෝ .

නව ඒකාදශ පඤ්ච ත්රීණි ආත්ථ ත්වං ඉහ ශුශ්රුම .. 1..

කේචිත් ෂඩ්විංශතිං ප්රාහුඃ අපරේ පඤ්චවිංශතිම් .

සප්ත ඒකේ නව ෂට් කේචිත් චත්වාරි ඒකාදශ අපරේ .

කේචිත් සප්තදශ ප්රාහුඃ ෂෝඩශ ඒකේ ත්රයෝදශ .. 2..

ඒතාවත් ත්වං හි සඞ්ඛ්යානාං ඍෂයඃ යත් විවක්ෂයා .

ගායන්ති පෘථක් ආයුෂ්මන් ඉදං නඃ වක්තුං අර්හසි .. 3..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

යුක්තං ච සන්ති සර්වත්ර භාෂන්තේ බ්රාහ්මණාඃ යථා .

මායාං මදීයාං උද්ගෘහ්ය වදතාං කිං නු දුර්ඝටම් .. 4..

න ඒතත් ඒවං යථා ආත්ථ ත්වං යත් අහං වච්මි තත් තථා .

ඒවං විවදතාං හේතුං ශක්තයඃ මේ දුරත්යයාඃ .. 5..

යාසාං ව්යතිකරාත් ආසීත් විකල්පඃ වදතාං පදම් .

ප්රාප්තේ ශමදමේ අපි ඒති වාදස්තමනු ශාම්යති .. 6..

පරස්පරාන් අනුප්රවේශාත් තත්ත්වානාං පුරුෂර්ෂභ .

පෞර්ව අපර්ය ප්රසඞ්ඛ්යානං යථා වක්තුඃ විවක්ෂිතම් .. 7..

ඒකස්මින් අපි දෘශ්යන්තේ ප්රවිෂ්ටානි ඉතරාණි ච .

පූර්වස්මින් වා පරස්මින් වා තත්ත්වේ තත්ත්වානි සර්වශඃ .. 8..

පෞර්ව අපර්යං අතඃ අමීෂාං ප්රසඞ්ඛ්යානං අභීප්සතාම් .

යථා විවික්තං යත් වක්ත්රං ගෘහ්ණීමඃ යුක්තිසම්භවාත් .. 9..

අනාදි අවිද්යායුක්තස්ය පුරුෂස්ය ආත්මවේදනම් .

ස්වතඃ න සම්භවාත් අන්යඃ තත්ත්වජ්ඤඃ ජ්ඤානදඃ භවේත් .. 10..

පුරුෂ ඊශ්වරයෝඃ අත්ර න වෛලක්ෂණ්යං අණු අපි .

තත් අන්යකල්පනාපාර්ථා ජ්ඤානං ච ප්රකෘතේඃ ගුණඃ .. 11..

ප්රකෘතිඃ ගුණසාම්යං වෛ ප්රකෘතේඃ න ආත්මනඃ ගුණාඃ .

සත්ත්වං රජඃ තමඃ ඉති ස්ථිති උත්පත්ති අන්තහේතවඃ .. 12..

සත්ත්වං ජ්ඤානං රජඃ කර්ම තමඃ අජ්ඤානං ඉහ උච්යතේ .

ගුණව්යතිකරඃ කාලඃ ස්වභාවඃ සූත්රං ඒව ච .. 13..

පුරුෂඃ ප්රකෘතිඃ ව්යක්තං අහඞ්කාරඃ නභඃ අනිලඃ .

ජ්යෝතිඃ ආපඃ ක්ෂිතිඃ ඉති තත්ත්වානි උක්තානි මේ නව .. 14..

ශ්රෝත්රං ත්වක් දර්ශනං ඝ්රාණඃ ජිහ්වා ඉති ජ්ඤානශක්තයඃ .

වාක් පාණි උපස්ථ පායු අඞ්ඝ්රිඃ කර්මාණ්යඞ්ග උභයං මනඃ .. 15..

ශබ්දඃ ස්පර්ශඃ රසඃ ගන්ධඃ රූපං ච ඉති අර්ථජාතයඃ .

ගති උක්ති උත්සර්ග ශිල්පානි කර්ම ආයතන සිද්ධයඃ .. 16..

සර්ග ආදෞ ප්රකෘතිඃ හි අස්ය කාර්ය කාරණ රූපිණී .

සත්ත්ව ආදිභිඃ ගුණෛඃ ධත්තේ පුරුෂඃ අව්යක්තඃ ඊක්ෂතේ .. 17..

ව්යක්ත ආදයඃ විකුර්වාණාඃ ධාතවඃ පුරුෂ ඊක්ෂයා .

ලබ්ධවීර්යාඃ සෘජන්ති අණ්ඩං සංහතාඃ ප්රකෘතේඃ බලාත් .. 18..

සප්ත ඒව ධාතවඃ ඉති තත්ර අර්ථාඃ පඤ්ච ඛාදයඃ .

ජ්ඤානං ආත්මා උභය ආධාරඃ තතඃ දේහ ඉන්ද්රිය ආසවඃ .. 19..

ෂඩ් ඉති අත්ර අපි භූතානි පඤ්ච ෂෂ්ඨඃ පරඃ පුමාන් .

තෛඃ යුක්තඃ ආත්මසම්භූතෛඃ සෘෂ්ට්වා ඉදං සමුපාවිශත් .. 20..

චත්වාරි ඒව ඉති තත්ර අපි තේජඃ ආපඃ අන්නං ආත්මනඃ .

ජාතානි තෛඃ ඉදං ජාතං ජන්ම අවයවිනඃ ඛලු .. 21..

සඞ්ඛ්යානේ සප්තදශකේ භූතමාත්ර ඉන්ද්රියාණි ච .

පඤ්චපඤ්ච ඒක මනසා ආත්මා සප්තදශඃ ස්මෘතඃ .. 22..

තද්වත් ෂෝඩශසඞ්ඛ්යානේ ආත්මා ඒව මනඃ උච්යතේ .

භූතේන්ද්රියාණි පඤ්ච ඒව මනඃ ආත්මා ත්රයෝදශඃ .. 23..

ඒකාදශත්වඃ ආත්මා අසෞ මහාභූතේන්ද්රියාණි ච .

අෂ්ටෞ ප්රකෘතයඃ ච ඒව පුරුෂඃ ච නව ඉති අථ .. 24..

ඉති නානා ප්රසඞ්ඛ්යානං තත්ත්වානාං ඍෂිභිඃ කෘතම් .

සර්වං න්යාය්යං යුක්තිමත්වාත් විදුෂාං කිං අශෝභනම් .. 25..

උද්ධවඃ උවාච .

ප්රකෘතිඃ පුරුෂඃ ච උභෞ යදි අපි ආත්මවිලක්ෂණෞ .

අන්යෝන්ය අපාශ්රයාත් කෘෂ්ණ දෘශ්යතේ න භිදා තයෝඃ .

ප්රකෘතෞ ලක්ෂ්යතේ හි ආත්මා ප්රකෘතිඃ ච තථා ආත්මනි .. 26..

ඒවං මේ පුණ්ඩරීකාක්ෂ මහාන්තං සංශයං හෘදි .

ඡේත්තුං අර්හසි සර්වජ්ඤ වචෝභිඃ නයනෛපුණෛඃ .. 27..

ත්වත්තඃ ජ්ඤානං හි ජීවානාං ප්රමෝෂඃ තේ අත්ර ශක්තිතඃ .

ත්වං ඒව හි ආත්ම මායායා ගතිං වේත්ථ න ච අපරඃ .. 28..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ප්රකෘතිඃ පුරුෂඃ ච ඉති විකල්පඃ පුරුෂර්ෂභ .

ඒෂඃ වෛකාරිකඃ සර්ගඃ ගුණව්යතිකරාත්මකඃ .. 29..

මම අඞ්ග මායා ගුණමයී අනේකධා

විකල්පබුද්ධීඃ ච ගුණෛඃ විධත්තේ .

වෛකාරිකඃ ත්රිවිධඃ අධ්යාත්මං ඒකම්

අථ අධිදෛවං අධිභූතං අන්යත් .. 30..

දෘක් රූපං ආර්කං වපුඃ අත්ර රන්ධ්රේ

පරස්පරං සිධ්යති යඃ ස්වතඃ ඛේ .

ආත්මා යත් ඒෂං අපරඃ යඃ ආද්යඃ

ස්වයා අනුභූත්ය අඛිලසිද්ධසිද්ධිඃ .

ඒවං ත්වක් ආදි ශ්රවණාදි චක්ෂුඃ

ජිහ්ව ආදි නාස ආදි ච චිත්තයුක්තම් .. 31..

යඃ අසෞ ගුණක්ෂෝභකෘතෞ විකාරඃ

ප්රධානමූලාත් මහතඃ ප්රසූතඃ .

අහං ත්රිවෘත් මෝහවිකල්පහේතුඃ

වෛකාරිකඃ තාමසඃ ඓන්ද්රියඃ ච .. 32..

ආත්මාපරිජ්ඤානමයඃ විවාදඃ

හි අස්ති ඉති න අස්ති ඉති භිදාර්ථනිෂ්ඨඃ .

ව්යර්ථඃ අපි න ඒව උපරමේත පුංසාං

මත්තඃ පරාවෘත්තධියාං ස්වලෝකාත් .. 33..

උද්ධවඃ උවාච .

ත්වත්තඃ පරාවෘත්තධියඃ ස්වකෘතෛඃ කර්මභිඃ ප්රභෝ .

උච්ච අවචාන් යථා දේහාන් ගෘහ්ණන්ති විසෘජන්ති ච .. 34..

තත් මම ආඛ්යාහි ගෝවින්ද දුර්විභාව්යං අනාත්මභිඃ .

න හි ඒතත් ප්රායශඃ ලෝකේ විද්වාංසඃ සන්ති වඤ්චිතාඃ .. 35..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

මනඃ කර්මමයං නෘණාං ඉන්ද්රියෛඃ පඤ්චභිඃ යුතම් .

ලෝකාත් ලෝකං ප්රයාති අන්යඃ ආත්මා තත් අනුවර්තතේ .. 36..

ධ්යායන් මනඃ අනුවිෂයාන් දෘෂ්ටාන් වා අනුශ්රුතාන් අථ .

උද්යත් සීදත් කර්මතන්ත්රං ස්මෘතිඃ තත් අනුශාම්යති .. 37..

විෂය අභිනිවේශේන න ආත්මානං යත් ස්මරේත් පුනඃ .

ජන්තෝඃ වෛ කස්යචිත් හේතෝඃ මෘත්යුඃ අත්යන්තවිස්මෘතිඃ .. 38..

ජන්ම තු ආත්මතයා පුංසඃ සර්වභාවේන භූරිද .

විෂය ස්වීකෘතිං ප්රාහුඃ යථා ස්වප්නමනෝරථඃ .. 39..

ස්වප්නං මනෝරථං ච ඉත්ථං ප්රාක්තනං න ස්මරති අසෞ .

තත්ර පූර්වං ඉව ආත්මානං අපූර්වං ච අනුපශ්යති .. 40..

ඉන්ද්රිය ආයන සෘෂ්ට්යා ඉදං ත්රෛවිධ්යං භාති වස්තුනි .

බහිඃ අන්තඃ භිදාහේතුඃ ජනඃ අසත් ජනකෘත් යථා .. 41..

නිත්යදා හි අඞ්ගඃ භූතානි භවන්ති න භවන්ති ච .

කාලේන අල්ක්ෂ්යවේගේන සූක්ෂ්මත්වාත් තත් න දෘශ්යතේ .. 42..

යථා අර්චිෂාං ස්රෝතසාං ච ඵලානාං වා වනස්පතේඃ .

තථා ඒව සර්වභූතානාං වයඃ අවස්ථා ආදයඃ කෘතාඃ .. 43..

සඃ අයං දීපඃ අර්චිෂාං යද්වත් ස්රෝතසාං තත් ඉදං ජලම් .

සඃ අයං පුමාන් ඉති නෘණාං මෘෂාඃ ගීඃ ධීඃ මෘෂා

ආයුෂාම් .. 44..

මා ස්වස්ය කර්මබීජේන ජායතේ සඃ අපි අයං පුමාන් .

ම්රියතේ වාමරඃ භ්රාන්ත්යා යථා අග්නිඃ දාරු සංයුතඃ .. 45..

නිෂේකගර්භජන්මානි බාල්යකෞමාරයෞවනම් .

වයෝමධ්යං ජරා මෘත්යුඃ ඉති අවස්ථාඃ තනෝඃ නව .. 46..

ඒතාඃ මනෝරථමයීඃ හි අන්යස්ය උච්චාවචාඃ තනූඃ .

ගුණසඞ්ගාත් උපාදත්තේ ක්වචිත් කශ්චිත් ජහාති ච .. 47..

ආත්මනඃ පිතෘපුත්රාභ්යාං අනුමේයෞ භවාප්යයෞ .

න භවාප්යයවස්තූනාං අභිජ්ඤඃ ද්වයලක්ෂණඃ .. 48..

තරෝඃ බීජවිපාකාභ්යාං යඃ විද්වාත් ජන්මසංයමෞ .

තරෝඃ විලක්ෂණඃ ද්රෂ්ටා ඒවං ද්රෂ්ටා තනෝඃ පෘථක් .. 49..

ප්රකෘතේඃ ඒවං ආත්මානං අවිවිච්ය අබුධඃ පුමාන් .

තත්ත්වේන ස්පර්ශසම්මූඪඃ සංසාරං ප්රතිපද්යතේ .. 50..

සත්ත්වසඞ්ගාත් ඍෂීන් දේවාන් රජසා අසුරමානුෂාන් .

තමසා භූතතිර්යක්ත්වං භ්රාමිතඃ යාති කර්මභිඃ .. 51..

නෘත්යතඃ ගායතඃ පශ්යන් යථා ඒව අනුකරෝති තාන් .

ඒවං බුද්ධිගුණාන් පශ්යන් අනීහඃ අපි අනුකාර්යතේ .. 52..

යථා අම්භසා ප්රචලතා තරවඃ අපි චලාඃ ඉව .

චක්ෂුෂා භ්රාම්යමාණේන දෘශ්යතේ භ්රමති ඉව භූඃ .. 53..

යථා මනෝරථධියඃ විෂයානුභවඃ මෘෂා .

ස්වප්නදෘෂ්ටාඃ ච දාශාර්හ තථා සංසාරඃ ආත්මනඃ .. 54..

අර්ථේ හි අවිද්යමානේ අපි සංසෘතිඃ න නිවර්තතේ .

ධ්යායතඃ විෂයාන් අස්ය ස්වප්නේ අනර්ථ ආගමඃ යථා .. 55..

තස්මාත් උද්ධව මා භුඞ්ක්ෂ්ව විෂයාන් අසත් ඉන්ද්රියෛඃ .

ආත්මා අග්රහණනිර්භාතං පශ්ය වෛකල්පිකං භ්රමම් .. 56..

ක්ෂිප්තඃ අවමානිතඃ අසද්භිඃ ප්රලබ්ධඃ අසූයිතඃ අථවා .

තාඩිතඃ සන්නිබද්ධඃ වා වෘත්ත්යා වා පරිහාපිතඃ .. 57..

නිෂ්ඨිතඃ මූත්රිතඃ බහුධා ඒවං ප්රකම්පිතඃ .

ශ්රේයස්කාමඃ කෘච්ඡ්රගතඃ ආත්මනා ආත්මානං උද්ධරේත් .. 58..

උද්ධවඃ උවාච .

යථා ඒවං අනුබුද්ධ්යේයං වද නඃ වදතාං වර .

සුදුඃසහං ඉමං මන්යඃ ආත්මනි අසත් අතික්රමම් .. 59..

විදුෂං අපි විශ්වාත්මන් ප්රකෘතිඃ හි බලීයසී .

ඍතේ ත්වත් ධර්මනිරතාන් ශාන්තාඃ තේ චරණාලයාන් .. 60..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ

ද්වාවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 22..

අථ ත්රයෝවිංශඃ අධ්යායඃ .

බාදරායණිඃ උවාච .

සඃ ඒවං ආශංසිතඃ උද්ධවේන

භාගවතමුඛ්යේන දාශාර්හමුඛ්යඃ .

සභාජයන් බෘත්යවචඃ මුකුන්දඃ

තං ආබභාෂේ ශ්රවණීයවීර්යඃ .. 1..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

බර්හස්පත්ය සඃ වෛ න අත්ර සාධුඃ වෛ දුර්ජන් ඊරිතෛඃ .

දුරුක්තෛඃ භින්නං ආත්මානං යඃ සමාධාතුං ඊශ්වරඃ .. 2..

න තථා තප්යතේ විද්ධඃ පුමාන් බාණෛඃ සුමර්මගෛඃ .

යථා තුදන්ති මර්මස්ථාඃ හි අසතාං පරුෂේෂවඃ .. 3..

කථයන්ති මහත්පුණ්යං ඉතිහාසං ඉහ උද්ධව .

තං අහං වර්ණයිෂ්යාමි නිබෝධ සුසමාහිතඃ .. 4..

කේනචිත් භික්ෂුණා ගීතං පරිභූතේන දුර්ජනෛඃ .

ස්මරතාඃ ධෘතියුක්තේන විපාකං නිජකර්මණාම් .. 5..

අවනිෂු ද්විජඃ කශ්චිත් ආසීත් ආඪ්යතමඃ ශ්රියා .

වාර්තාවෘත්තිඃ කදර්යඃ තු කාමී ලුබ්ධඃ අතිකෝපනඃ .. 6..

ජ්ඤාතයඃ අතිථයඃ තස්ය වාඞ්මාත්රේණ අපි න අර්චිතාඃ .

ශූන්ය අවසථඃ ආත්මා අපි කාලේ කාමෛඃ අනර්චිතඃ .. 7..

දුඃශීලස්ය කදර්යස්ය ද්රුහ්යන්තේ පුත්රබාන්ධවාඃ .

දාරා දුහිතරඃ භෘත්යාඃ විෂණ්ණාඃ න ආචරන් ප්රියම් .. 8..

තස්ය ඒවං යක්ෂවිත්තස්ය ච්යුතස්ය උභයලෝකතඃ .

ධර්මකාමවිහීනස්ය චුක්රුධුඃ පඤ්චභාගිනඃ .. 9..

තත් අවධ්යාන විස්රස්ත පුණ්ය ස්කන්ධස්ය භූරිද .

අර්ථඃ අපි අගච්ඡන් නිධනං බහු ආයාස පරිශ්රමඃ .. 10..

ජ්ඤාතයඃ ජගෘහුඃ කිඤ්චිත් කිඤ්චිත් අස්යවඃ උද්ධව .

දෛවතඃ කාලතඃ කිඤ්චිත් බ්රහ්මබන්ධෝඃ නෘපාර්ථිවාත් .. 11..

සඃ ඒවං ද්රවිණේ නෂ්ටේ ධර්මකාමවිවර්ජිතඃ .

උපේක්ෂිතඃ ච ස්වජනෛඃ චින්තාං ආප දුරත්යයාම් .. 12..

තස්ය ඒවං ධ්යායතඃ දීර්ඝං නෂ්ටරායඃ තපස්විනඃ .

ඛිද්යතඃ බාෂ්පකණ්ඨස්ය නිර්වේදඃ සුමහාන් අභූත් .. 13..

සඃ ච ආහ ඉදං අහෝ කෂ්ටං වෘථා ආත්මා මේ අනුතාපිතඃ .

න ධර්මාය න කාමාය යස්ය අර්ථ ආයාසඃ ඊදෘශඃ .. 14..

ප්රායේණ අර්ථාඃ කදර්යාණාං න සුඛාය කදාචන .

ඉහ ච ආත්මෝපතාපාය මෘතස්ය නරකාය ච .. 15..

යශඃ යශස්විනාං ශුද්ධං ශ්ලාඝ්යාඃ යේ ගුණිනාං ගුණාඃ .

ලෝභඃ ස්වල්පඃ අපි තාන් හන්ති ශ්විත්රඃ රූපං ඉව ඉප්සිතම් .. 16..

අර්ථස්ය සාධනේ සිද්ධඃ උත්කර්ෂේ රක්ෂණේ ව්යයේ .

නාශ උපභෝගඃ ආයාසඃ ත්රාසඃ චින්තා භ්රමඃ නෘණාම් .. 17..

ස්තේයං හිංසා අනෘතං දම්භඃ කාමඃ ක්රෝධඃ ස්මයඃ මදඃ .

භේදඃ වෛරං අවිශ්වාසඃ සංස්පර්ධා ව්යසනානි ච .. 18..

ඒතේ පඤ්චදශාන් අර්ථාඃ හි අර්ථමූලාඃ මතාඃ නෘණාම් .

තස්මාත් අනර්ථං අර්ථාඛ්යං ශ්රේයඃ අර්ථී දූරතඃ ත්යජේත් .. 19..

භිද්යන්තේ භ්රාතරඃ දාරාඃ පිතරඃ සුහෘදඃ තථා .

ඒකාස්නිග්ධාඃ කාකිණිනා සද්යඃ සර්වේ අරයඃ කෘතාඃ .. 20..

අර්ථේන අල්පීයසා හි ඒතේ සංරබ්ධා දීප්තං අන්යවඃ .

ත්යජන්ති ආශු ස්පෘධඃ ඝ්නන්ති සහසා උත්සෘජ්ය සෞහෘදම් ..

21..

ලබ්ධ්වා ජන්ම අමරප්රාර්ථ්යං මානුෂ්යං තත් ද්විජ අග්ර්යතාම් .

තත් අනාදෘත්ය යේ ස්වාර්ථං ඝ්නන්ති යාන්ති අශුභාං ගතිම් ..

22..

ස්වර්ග අපවර්ගයෝඃ ද්වාරං ප්රාප්ය ලෝකං ඉමං පුමාන් .

ද්රවිණේ කඃ අනූෂජ්ජේත මර්ත්යඃ අනර්ථස්ය ධාමනි .. 23..

දේවර්ෂි පිතෘ භූතානි ජ්ඤාතීන් බන්ධූන් ච භාගිනඃ .

අසංවිභජ්ය ච ආත්මානං යක්ෂවිත්තඃ පතති අධඃ .. 24..

ව්යර්ථයා අර්ථේහයා විත්තං ප්රමත්තස්ය වයඃ බලම් .

කුශලාඃ යේන සිධ්යන්ති ජරඨඃ කිං නු සාධයේ .. 25..

කස්මාත් සඞ්ක්ලිශ්යතේ විද්වාන් ව්යර්ථයා අර්ථේහයා අසකෘත් .

කස්යචිත් මායයා නූනං ලෝකඃ අයං සුවිමෝහිතඃ .. 26..

කිං ධනෛඃ ධනදෛඃ වා කිං කාමෛඃ වා කාමදෛඃ උත .

මෘත්යුනා ග්රස්යමානස්ය කර්මභිඃ වා උත ජන්මදෛඃ .. 27..

නූනං මේ භගවාන් තුෂ්ටඃ සර්වදේවමයඃ හරිඃ .

යේන නීතඃ දශාං ඒතාං නිර්වේදඃ ච ආත්මනඃ ප්ලවඃ .. 28..

සඃ අහං කලෞ අශේෂේණ ශෝෂයිහ්හ්යේ අඞ්ගං ආත්මනඃ .

අප්රමත්තඃ අඛිලස්වාර්ථේ යදි ස්යාත් සිද්ධඃ ආත්මනි .. 29..

තත්ර මාං අනුමෝදේරන් දේවාඃ ත්රිභුවනේශ්වරාඃ .

මුහූර්තේන බ්රහ්මලෝකං ඛට්වාඞ්ගඃ සමසාධයත් .. 30..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ඉති අභිප්රේත්ය මනසා හි ආවන්ත්යඃ ද්විජසත්තමඃ .

උන්මුච්ය හෘදයග්රන්ථීන් ශාන්තඃ භික්ෂුඃ අභූත් මුනිඃ .. 31..

සඃ චචාර මහීං ඒතාං සංයත ආත්මේන්ද්රිය අනිලඃ .

භික්ෂාර්ථං නගර ග්රාමාන් අසඞ්ගඃ අලක්ෂිතඃ අවිශත් .. 32..

තං වෛ ප්රවයසං භික්ෂුං අවධූතං අසජ්ජනාඃ .

දෘෂ්ට්වා පර්යභවන් භද්රඃ බහ්වීභිඃ පරිභූතිභිඃ .. 33..

කේචිත් ත්රිවේණුං ජගෘහුඃ ඒකේ පාත්රං කමණ්ඩලුම් .

පීඨං ච ඒකේ අක්ෂසූත්රං ච කන්ථාං චීරාණි කේචන .. 34..

ප්රදාය ච පුනඃ තානි දර්ශිතානි ආදදුඃ මුනේඃ .

අන්නං ච භෛක්ෂ්යසම්පන්නං භුඤ්ජානස්ය සරිත් තටේ .. 35..

මූත්රයන්ති ච පාපිෂ්ඨාඃ ෂ්ඨීවන්ති අස්ය ච මූර්ධනි .

යතවාචං වාචයන්ති තාඩයන්ති න වක්ති චේත් .. 36..

තර්ජයන්ති අපරේ වාග්භිඃ ස්තේනඃ අයං ඉති වාදිනඃ .

බධ්නන්ති රජ්ජ්වා තං කේචිත් බධ්යතාං බධ්යතාං ඉති .. 37..

ක්ෂිපන්ති ඒකේ අවජානන්තඃ ඒෂඃ ධර්මධ්වජඃ ශඨඃ .

ක්ෂීණවිත්තඃ ඉමාං වෘත්තිං අග්රහීත් ස්වජන උජ්ඣිතඃ .. 38..

අහෝ ඒෂඃ මහාසාරඃ ධෘතිමාන් ගිරිඃ ආඩිව .

මෞනේන සාධයති අර්ථං බකවත් දෘඪනිශ්චයඃ .. 39..

ඉති ඒකේ විහසන්ති ඒනං ඒකේ දුර්වාතයන්ති ච .

තං බබන්ධුඃ නිරුරුධුඃ යථා ක්රීඩනකං ද්විජම් .. 40..

ඒවං සඃ භෞතිකං දුඃඛං දෛවිකං දෛහිකං ච යත් .

භෝක්තව්යං ආත්මනඃ දිෂ්ටං ප්රාප්තං ප්රාප්තං අබුධ්යත .. 41..

පරිභූතඃ ඉමාං ගාථාං අගායත නරාධමෛඃ .

පාතයද්භිඃ ස්වධර්මස්ථඃ ධෘතිං ආස්ථාය සාත්විකීම් .. 42..

ද්විජඃ උවාච .

න අයං ජනඃ මේ සුඛදුඃඛහේතුඃ

න දේවතාත්මා ග්රහකර්මකාලාඃ .

මනඃ පරං කාරණං ආමනන්ති

සංසාරචක්රං පරිවර්තයේත් යත් .. 43..

මනඃ ගුණාන් වෛ සෘජතේ බලීයඃ

තතඃ ච කර්මාණි විලක්ෂණානි .

ශුක්ලානි කෘෂ්ණානි අථ ලෝහිතානි

තේභ්යඃ සවර්ණාඃ සෘතයඃ භවන්ති .. 44..

අනීහඃ ආත්මා මනසා සමීහතා

හිරණ්මයඃ මත්සඛඃ උද්විචෂ්ටේ .

මනඃ ස්වලිඞ්ගං පරිගෘහ්ය කාමාන්

ජුෂන් නිබද්ධඃ ගුණසඞ්ගතඃ අසෞ .. 45..

දානං ස්වධර්මඃ නියමඃ යමඃ ච

ශ්රුතං ච කර්මාණි ච සද්ව්රතානි .

සර්වේ මනෝනිග්රහලක්ෂණාන්තාඃ

පරඃ හි යෝගඃ මනසඃ සමාධි .. 46..

සමාහිතං යස්ය මනඃ ප්රශාන්තම්

දානාදිභිඃ කිං වද තස්ය කෘත්යම් .

අසංයතං යස්ය මනඃ විනශ්යත්

දානාදිභිඃ චේත් අපරං කිමේභිඃ .. 47..

මනෝවශේ අන්යේ හි අභවන් ස්ම දේවාඃ

මනඃ ච න අන්යස්ය වශං සමේති .

භීෂ්මඃ හි දේවඃ සහසඃ සහීයාන්

යුඤ්ජ්යාත් වශේ තං සඃ හි දේවදේවඃ .. 48..

තං දුර්ජයං ශත්රුං අසහ්යවේගං

මරුන්තුදං තත් න විජිත්ය කේචිත් .

කුර්වන්ති අසත් විග්රහං අත්ර මර්ත්යෛඃ

මිත්රාණි උදාසීන රිපූන් විමූඪාඃ .. 49..

දේහං මනෝමාත්රං ඉමං ගෘහීත්වා

මම අහං ඉති අන්ධ ධියඃ මනුෂ්යාඃ .

ඒෂඃ අහං අන්යඃ අයං ඉති භ්රමේණ

දුරන්තපාරේ තමසි භ්රමන්ති .. 50..

ජනඃ තු හේතුඃ සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්

කිං ආත්මනඃ ච අත්ර හ භෞමයෝඃ තත් .

ජිහ්වාං ක්වචිත් සන්දශති ස්වදද්භිඃ

තත් වේදනායාං කතමාය කුප්යේත් .. 51..

දුඃඛස්ය හේතුඃ යදි දේවතාඃ තු

කිං ආත්මනඃ තත්ර විකාරයෝඃ තත් .

යත් අඞ්ගං අඞ්ගේන නිහන්යතේ ක්වචිත්

ක්රුධ්යේත කස්මෛ පුරුෂඃ ස්වදේහේ .. 52..

ආත්මා යදි ස්යාත් සුඛදුඃඛහේතුඃ

කිං අන්යතඃ තත්ර නිජස්වභාවඃ .

න හි ආත්මනඃ අන්යත් යදි තත් මෘෂා ස්යාත්

ක්රුධ්යේත කස්මාත් න සුඛං න දුඃඛම් .. 53..

ග්රහාඃ නිමිත්තං සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්

කිං ආත්මනඃ අජස්ය ජනස්ය තේ වෛ .

ග්රහෛඃ ග්රහස්ය ඒව වදන්ති පීඩාම්

ක්රුධ්යේත කස්මෛ පුරුෂඃ තතඃ අන්යඃ .. 54..

කර්මාඃ තු හේතුඃ සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්

කිං ආත්මනඃ තත් හි ජඩාජඩත්වේ .

දේහඃ තු අචිත්පුරුෂඃ අයං සුපර්ණඃ

ක්රුධ්යේත කස්මෛ න හි කර්මමූලම් .. 55..

කාලඃ තු හේතුඃ සුඛදුඃඛයෝඃ චේත්

කිං ආත්මනඃ තත්ර තත් ආත්මකඃ අසෞ .

න අග්නේඃ හි තාපඃ න හිමස්ය තත් ස්යාත්

ක්රුධ්යේත කස්මෛ න පරස්ය ද්වන්ද්වම් .. 56..

න කේනචිත් ක්ව අපි කථඤ්චන අස්ය

ද්වන්ද්ව උපරාගඃ පරතඃ පරස්ය .

යථාහමඃ සංසෘතිරූපිණඃ ස්යාත්

ඒවං ප්රබුද්ධඃ න බිභේති භූතෛඃ .. 57..

ඒතාං සඃ ආස්ථාය පරාත්මනිෂ්ඨාම්

අධ්යාසිතාං පූර්වතමෛඃ මහර්ෂිභිඃ .

අහං තරිෂ්යාමි දුරන්තපාරම්

තමඃ මුකුන්ද අඞ්ඝ්රිනිෂේවයා ඒව .. 58..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

නිර්විද්ය නෂ්ටද්රවිණඃ ගතක්ලමඃ

ප්රව්රජ්ය ගාං පර්යටමානඃ ඉත්ථම් .

නිරාකෘතඃ අසද්භිඃ අපි ස්වධර්මාත්

අකම්පිතඃ අමුං මුනිඃ ආහ ගාථාම් .. 59..

සුඛදුඃඛප්රදඃ න අන්යඃ පුරුෂස්ය ආත්මවිභ්රමඃ .

මිත්ර උදාසීනරිපවඃ සංසාරඃ තමසඃ කෘතඃ .. 60..

තස්මාත් සර්වාත්මනා තාත නිගෘහාණ මනෝ ධියා .

මයි ආවේශිතයා යුක්තඃ ඒතාවාන් යෝගසඞ්ග්රහඃ .. 61..

යඃ ඒතාං භික්ෂුණා ගීතාං බ්රහ්මනිෂ්ඨාං සමාහිතඃ .

ධාරයන් ශ්රාවයන් ශ්රුණ්වන් ද්වන්ද්වෛඃ න ඒව අභිභූයතේ .. 62..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ

බික්ෂුගීතනිරූපණං නාම ත්රයෝවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 23..

අථ චතුර්විංශෝ(අ)ධ්යාඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

අථ තේ සම්ප්රවක්ෂ්යාමි සාඞ්ඛ්යං පූර්වෛඃ විනිශ්චිතම් .

යත් විජ්ඤාය පුමාන් සද්යඃ ජහ්යාත් වෛකල්පිකං භ්රමම් .. 1..

ආසීත් ජ්ඤානං අථඃ හි අර්ථඃ ඒකං ඒව අවිකල්පිතම් .

යදා විවේකනිපුණාඃ ආදෞ කෘතයුගේ අයුගේ .. 2..

තත් මායාඵලරූපේණ කේවලං නිර්විකල්පිතම් .

වාඞ්මනඃ අගෝචරං සත්යං ද්විධා සමභවත් බෘහත් .. 3..

තයෝඃ ඒකතරඃ හි අර්ථඃ ප්රකෘතිඃ සෝභයාත්මිකා .

ජ්ඤානං තු අන්යතරඃ භාවඃ පුරුෂඃ සඃ අභිධීයතේ .. 4..

තමඃ රජඃ සත්ත්වං ඉති ප්රකෘතේඃ අභවන් ගුණාඃ .

මයා ප්රක්ෂෝභ්යමාණායාඃ පුරුෂ අනුමතේන ච .. 5..

තේභ්යඃ සමභවත් සූත්රං මහාන් සූත්රේණ සංයුතඃ .

තතඃ විකුර්වතඃ ජාතඃ යඃ අහඞ්කාරඃ විමෝහනඃ .. 6..

වෛකාරිකඃ තෛජසඃ ච තාමසඃ ච ඉති අහං ත්රිවෘත් .

තන්මාත්ර ඉන්ද්රිය මනසාං කාරණං චිත් අචිත් මයඃ .. 7..

අර්ථඃ තන්මාත්රිකාත් ජජ්ඤේ තාමසාත් ඉන්ද්රියාණි ච .

තෛජසාත් දේවතාඃ ආසන් ඒකාදශ ච වෛකෘතාත් .. 8..

මයා සඤ්චෝදිතාඃ භාවාඃ සර්වේ සංහති අකාරිණඃ .

අණ්ඩං උත්පාදයාමාසුඃ මම ආයතනං උත්තමම් .. 9..

තස්මින් අහං සමභවං අණ්ඩේ සලිලසංස්ථිතෞ .

මම නාභ්යාං අභූත් පද්මං විශ්වාඛ්යං තත්ර ච ආත්මභූඃ ..

10..

සඃ අසෘජත් තපසා යුක්තඃ රජසා මත් අනුග්රහාත් .

ලෝකාන් සපාලාන් විශ්වාත්මා භූඃ භුවඃ ස්වඃ ඉති ත්රිධා .. 11..

දේවානාං ඕකඃ ආසීත් ස්වඃ භූතානාං ච භුවඃ පදම් .

මර්ත්ය ආදීනාං ච භූඃ ලෝකඃ සිද්ධානාං ත්රිතයාත් පරම් ..

12..

අධඃ අසුරාණාං නාගානාං භූමේඃ ඕකඃ අසෘජත් ප්රභුඃ .

ත්රිලෝක්යාං ගතයඃ සර්වාඃ කර්මණාං ත්රිගුණ ආත්මනාම් .. 13..

යෝගස්ය තපසඃ ච ඒව න්යාසස්ය ගතයඃ අමලාඃ .

මහඃ ජනඃ තපඃ සත්යං භක්තියෝගස්ය මද්ගතිඃ .. 14..

මයා කාලාත්මනා ධාත්රා කර්මයුක්තං ඉදං ජගත් .

ගුණප්රවාහඃ ඒතස්මින් උන්මජ්ජති නිමජ්ජති .. 15..

අණුඃ බෘහත් කෘශඃ ස්ථූලඃ යඃ යඃ භාවඃ ප්රසිධ්යති .

සර්වඃ අපි උභයසංයුක්තඃ ප්රකෘත්යා පුරුෂේණ ච .. 16..

යඃ තු යස්ය ආදිඃ අන්තඃ ච සඃ වෛ මධ්යං ච තස්ය සන් .

විකාරඃ ව්යවහාරාර්ථඃ යථා තෛජස පාර්ථිවාඃ .. 17..

යත් උපාදාය පූර්වඃ තු භාවඃ විකුරුතේ අපරම් .

ආදිඃ අන්තඃ යදා යස්ය තත් සත්යං අභිධීයතේ .. 18..

ප්රකෘතිඃ හි අස්ය උපාදානං ආධාරඃ පුරුෂඃ පරඃ .

සතඃ අභිව්යඤ්ජකඃ කාලඃ බ්රහ්ම තත් ත්රිතයං තු අහම් .. 19..

සර්ගඃ ප්රවර්තතේ තාවත් පෞර්ව අපර්යේණ නිත්යශඃ .

මහාන් ගුණවිසර්ග අර්ථඃ ස්ථිති අන්තඃ යාවත් ඊක්ෂණම් .. 20..

විරාට් මයා ආසාද්යමානඃ ලෝකකල්පවිකල්පකඃ .

පඤ්චත්වාය විශේෂාය කල්පතේ භුවනෛඃ සහ .. 21..

අන්නේ ප්රලීයතේ මර්ත්යං අන්නං ධානාසු ලීයතේ .

ධානාඃ භූමෞ ප්රලීයන්තේ භූමිඃ ගන්ධේ ප්රලීයතේ .. 22..

අප්සු ප්රලීයන්තේ ගන්ධඃ ආපඃ ච ස්වගුණේ රසේ .

ලීයතේ ජ්යෝතිෂි රසඃ ජ්යෝතී රූපේ ප්රලීයතේ .. 23..

රූපං වායෞ සඃ ච ස්පර්ශේ ලීයතේ සඃ අපි ච අම්බරේ .

අම්බරං ශබ්දතන්මාත්රඃ ඉන්ද්රියාණි ස්වයෝනිෂු .. 24..

යෝනිඃ වෛකාරිකේ සෞම්ය ලීයතේ මනසි ඊශ්වරේ .

ශබ්දඃ භූතාදිං අපි ඒති භූතාදිඃ මහති ප්රභුඃ .. 25..

සඃ ලීයතේ මහාන් ස්වේෂු ගුණේෂු ගුණවත්තමඃ .

තේ අව්යක්තේ සම්ප්රලීයන්තේ තත්කලේ ලීයතේ අව්යයේ .. 26..

කාලඃ මායාමයේ ජීවේ ජීවඃ ආත්මනි මයි අජේ .

ආත්මා කේවලඃ ආත්මස්ථඃ විකල්ප අපාය ලක්ෂණඃ .. 27..

ඒවං අන්වීක්ෂමාණස්ය කථං වෛකල්පිකඃ භ්රමඃ .

මනසඃ හෘදි තිෂ්ඨේත ව්යෝම්නි ඉව අර්ක උදයේ තමඃ .. 28..

ඒෂඃ සාඞ්ඛ්යවිධිඃ ප්රෝක්තඃ සංශයග්රන්ථිභේදනඃ .

ප්රතිලෝම අනුලෝමාභ්යාං පරාවරදෘශා මයා .. 29..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

ප්රකෘතිපුරුෂසාඞ්ඛ්යයෝගෝ නාම චතුර්විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 24..

අථ පඤ්චවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවානුවාච .

ගුණානාං අසමිශ්රාණාං පුමාන්යේන යථා භවේත් .

තන්මේ පුරුෂවර්ය ඉඅදං උපධාරය ශංසතඃ .. 1..

සමඃ දමඃ තිතික්ෂා ඊක්ෂා තපඃ සත්යං දයා ස්මෘතිඃ .

තුෂ්ටිඃ ත්යාගඃ අස්පෘහා ශ්රද්ධා හ්රීඃ දයා ආදිඃ ස්වනිර්වෘතිඃ .. 2..

කාමඃ ඊහා මදඃ තෘෂ්ණා ස්තම්භඃ ආශීඃ භිදා සුඛම් .

මද උත්සාහඃ යශඃ ප්රීතිඃ හාස්යං වීර්යං බල උද්යමඃ .. 3..

ක්රෝධඃ ලෝභඃ අනෘතං හිංසා යාඤ්චා දම්භඃ ක්ලමඃ කලිඃ .

ශෝකමෝහෞ විෂාදාර්තී නිද්රා ආශා භීඃ අනුද්යමඃ .. 4..

සත්ත්වස්ය රජසඃ ච ඒතාඃ තමසඃ ච අනුමූර්වශඃ .

වෘත්තයඃ වර්ණිතප්රායාඃ සන්නිපාතං අථඃ ශ්රුණු .. 5..

සන්නිපාතඃ තු අහං ඉති මම ඉති උද්ධව යා මතිඃ .

ව්යවහාරඃ සන්නිපාතඃ මනෝමාත්ර ඉන්ද්රියාසුභිඃ .. 6..

ධර්මේ ච අර්ථේ ච කාමේ ච යදා අසෞ පරිනිෂ්ඨිතඃ .

ගුණානාං සන්නිකර්ෂඃ අයං ශ්රද්ධාඃ අතිධනාවහඃ .. 7..

ප්රවෘත්තිලක්ෂණේ නිෂ්ඨා පුමාන් යඃ හි ගෘහාශ්රමේ .

ස්වධර්මේ ච අනුතිෂ්ඨේත ගුණානාං සමිතිඃ හි සා .. 8..

පුරුෂං සත්ත්වසංයුක්තං අනුමීයාත් ශම ආදිභිඃ .

කාමාදිභී රජෝයුක්තං ක්රෝධාද්යෛඃ තමසා යුතම් .. 9..

යදා භජති මාං භක්ත්යා නිරපේක්ෂඃ ස්වකර්මභිඃ .

තං සත්ත්වප්රකෘතිං විද්යාත් පුරුෂං ස්ත්රියං ඒව වා .. 10..

යදා ආශිෂඃ ආශාස්ය මාං භජේත ස්වකර්මභිඃ .

තං රජඃප්රකෘතිං විද්යාත් හිංසාං ආශාස්ය තාමසම් .. 11..

සත්ත්වං රජඃ තමඃ ඉති ගුණාඃ ජීවස්ය න ඒව මේ .

චිත්තජා යෛඃ තු භූතානාං සජ්ජමානඃ නිබධ්යතේ .. 12..

යදේතරෞ ජයේත් සත්ත්වං භාස්වරං විශදං ශිවම් .

තදා සුඛේන යුජ්යේත ධර්මජ්ඤාන ආදිභිඃ පුමාන් .. 13..

යදා ජයේත් තමඃ සත්ත්වං රජඃ සඞ්ගං භිදා චලම් .

තදා දුඃඛේන යුජ්යේත කර්මණා යශසා ශ්රියා .. 14..

යදා ජයේත් රජඃ සත්ත්වං තමඃ මූඪඃ ලයං ජඩම් .

යුජ්යේත ශෝකමෝහාභ්යාං නිද්රයා හිංසයා ආශයා .. 15..

යදා චිත්තං ප්රසීදේත ඉන්ද්රියාණාං ච නිර්වෘතිඃ .

දේහේ අභයං මනෝසඞ්ගං තත් සත්ත්වං විද්ධි මත්පදම් .. 16..

විකුර්වන් ක්රියයා ච අධීර නිර්වෘතිඃ ච චේතසාම් .

ගාත්රාස්වාස්ථ්යං මනඃ භ්රාන්තං රජඃ ඒතෛඃ නිශාමය .. 17..

සීදත් චිත්තං විලීයේත චේතසඃ ග්රහණේ අක්ෂමම් .

මනඃ නෂ්ටං තමඃ ග්ලානිඃ තමඃ තත් උපධාරය .. 18..

ඒධමානේ ගුණේ සත්ත්වේ දේවානාං බලං ඒධතේ .

අසුරාණාං ච රජසි තමසි උද්ධව රක්ෂසාම් .. 19..

සත්ත්වාත් ජගරණං විද්යාත් රජසා ස්වප්නං ආදිශේත් .

ප්රස්වාපං තමසා ජන්තෝඃ තුරීයං ත්රිෂු සන්තතම් .. 20..

උපර්යුපරි ගච්ඡන්ති සත්ත්වේන ආබ්රහ්මණඃ ජනාඃ .

තමසා අධඃ අධඃ ආමුඛ්යාත් රජසා අන්තරචාරිණඃ .. 21..

සත්ත්වේ ප්රලීනාඃ ස්වඃ යාන්ති නරලෝකං රජෝලයාඃ .

තමෝලයාඃ තු නිරයං යාන්ති මාං ඒව නිර්ගුණාඃ .. 22..

මදර්පණං නිෂ්ඵලං වා සාත්විකං නිජකර්ම තත් .

රාජසං ඵලසඞ්කල්පං හිංසාප්රායාදි තාමසම් .. 23..

කෛවල්යං සාත්විකං ජ්ඤානං රජඃ වෛකල්පිකං ච යත් .

ප්රාකෘතං තාමසං ජ්ඤානං මන්නිෂ්ඨං නිර්ගුණං ස්මෘතම් .. 24..

වනං තු සාත්විකඃ වාසඃ ග්රාමඃ රාජසඃ උච්යතේ .

තාමසං ද්යූතසදනං මන්නිකේතනං තු නිර්ගුණම් .. 25..

සාත්විකඃ කාරකඃ අසඞ්ගී රාගාන්ධඃ රාජසඃ ස්මෘතඃ .

තාමසඃ ස්මෘතිවිභ්රෂ්ටඃ නිර්ගුණඃ මදපාශ්රයඃ .. 26..

සාත්ත්විකී ආධ්යාත්මිකී ශ්රද්ධා කර්මශ්රද්ධා තු රාජසී .

තාමස්යධර්මේ යා ශ්රද්ධා මත්සේවායාං තු නිර්ගුණා .. 27..

පථ්යං පූතං අනායඃ තං ආහාර්යං සාත්ත්විකං ස්මෘතම් .

රාජසං ච ඉන්ද්රියප්රේෂ්ඨං තාමසං ච ආර්තිද අශුචි .. 28..

සාත්ත්විකං සුඛං ආත්මෝත්ථං විෂයෝත්ථං තු රාජසම් .

තාමසං මෝහදෛනෝත්ථං නිර්ගුණං මදපාශ්රයම් .. 29..

ද්රව්යං දේශඃ ඵලං කාලඃ ජ්ඤානං කර්ම ච කාරකාඃ .

ශ්රද්ධා අවස්ථා ආකෘතිඃ නිෂ්ඨා ත්රෛගුණ්යඃ සර්වඃ ඒව හි ..

30..

සර්වේ ගුණමයාඃ භාවාඃ පුරුෂ අව්යක්ත ධිෂ්ඨිතාඃ .. 31..

ඒතාඃ සංසෘතයඃ පුංසඃ ගුණකර්මනිබන්ධනාඃ .

යේන ඉමේ නිර්ජිතාඃ සෞම්ය ගුණාඃ ජීවේන චිත්තජාඃ .

භක්තියෝගේන මන්නිෂ්ඨඃ මද්භාවාය ප්රපද්යතේ .. 32..

තස්මාත් අහං ඉමං ලබ්ධ්වා ජ්ඤානවිජ්ඤානසම්භවම් .

ගුණසඞ්ගං විනිර්ධූය මාං භජන්තු විචක්ෂණාඃ .. 33..

නිඃසඞ්ගඃ මාං භජේත් විද්වාන් අප්රමත්තඃ ජිතේන්ද්රියඃ .

රජඃ තමඃ ච අභිජයේත් සත්ත්වසංසේවයා මුනිඃ .. 34..

සත්ත්වං ච අභිජයේත් යුක්තඃ නෛරපේක්ෂ්යේණ ශාන්තධීඃ .

සම්පද්යතේ ගුණෛඃ මුක්තඃ ජීවඃ ජීවං විහාය මාම් .. 35..

ජීවඃ ජීවවිනිර්මුක්තඃ ගුණෛඃ ච ආශයසම්භවෛඃ .

මයා ඒව බ්රහ්මණා පූර්ණඃ න බහිඃ න අන්තරඃ චරේත් .. 36..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

ගුණනිර්ගුණනිරූපණං නාම පඤ්චවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 25..

අථ ෂඩ්විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

මත් ලක්ෂණං ඉමං කායං ලබ්ධ්වා මද්ධර්මඃ ආස්ථිතඃ .

ආනන්දං පරමාත්මානං ආත්මස්ථං සමුපෛති මාම් ..1..

ගුණමය්යාඃ ජීවයෝන්යාඃ විමුක්තඃ ජ්ඤානනිෂ්ඨයා .

ගුණේෂු මායාමාත්රේෂු දෘශ්යමානේෂු අවස්තුතඃ .

වර්තමානඃ අපි න පුමාන් යුජ්යතේ අවස්තුභිඃ ගුණෛඃ .. 2..

සඞ්ගං න කුර්යාත් අසතාං ශිශ්න උදර තෘපාං ක්වචිත් .

තස්ය අනුගතඃ තමසි අන්ධේ පතති අන්ධ අනුගාන්ධවත් .. 3..

ඓලඃ සම්රාට් ඉමාං ගාථාං අගායත බෘහච්ඡ්රවාඃ .

උර්වශී විරහාත් මුහ්යන් නිර්විණ්ණඃ ශෝකසංයමේ .. 4..

ත්යක්ත්වා ආත්මානං ව්රජන්තීං තාං නග්නඃ උන්මත්තවත් නෘපඃ .

විලපන් අන්වගාත් ජායේ ඝෝරේ තිෂ්ඨ ඉති වික්ලවඃ .. 5..

කාමාන් අතෘප්තඃ අනුජුෂන් ක්ෂුල්ලකාන් වර්ෂයාමිනීඃ .

න වේද යාන්තීඃ න අයාන්තීඃ උර්වශී ආකෘෂ්ටචේඅතනඃ .. 6..

ඓලඃ උවාච .

අහෝ මේ මෝහවිස්තාරඃ කාමකෂ්මලචේතසඃ .

දේව්යාඃ ගෘහීතකණ්ඨස්ය න ආයුඃඛණ්ඩාඃ ඉමේ ස්මෘතාඃ .. 7..

න අහං වේද අභිනිර්මුක්තඃ සූර්යඃ වා අභ්යුදිතඃ අමුයා .

මුෂිතඃ වර්ෂපූගානාං බත අහානි ගතානි උත .. 8..

අහෝ මේ ආත්මසම්මෝහඃ යේන ආත්මා යෝෂිතාං කෘතඃ .

ක්රීඩාමෘගඃ චක්රවර්තී නරදේවශිඛාමණිඃ .. 9..

සපරිච්ඡදං ආත්මානං හිත්වා තෘණං ඉව ඊශ්වරම් .

යාන්තීං ස්ත්රියං ච අන්වගමං නග්නඃ උන්මත්තවත් රුදන් .. 10..

කුතඃ තස්ය අනුභාවඃ ස්යාත් තේජඃ ඊශත්වං ඒව වා .

යඃ අන්වගච්ඡං ස්ත්රියං යාන්තීං ඛරවත් පාදතාඩිතඃ .. 11..

කිං විද්යයා කිං තපසා කිං ත්යාගේන ශ්රුතේන වා .

කිං විවික්තේන මෞනේන ස්ත්රීභිඃ යස්ය මනඃ හෘතම් .. 12..

ස්වාර්ථස්ය අකෝවිදං ධිඞ් මාං මූර්ඛං පණ්ඩිත මානිනම් .

යඃ අහං ඊශ්වරතාං ප්රාප්ය ස්ත්රීභිඃ ගෝ ඛරවත් ජිතඃ .. 13..

සේවතඃ වර්ෂපූගාත් මේ උර්වශ්යඃ අධරාසවම් .

න තෘප්යති ආත්මභූඃ කාමඃ වහ්නිඃ ආහුතිභිඃ යථා .. 14..

පුංශ්චල්යා අපහෘතං චිත්තං කෝන්වන්යඃ මෝචිතුං ප්රභුඃ .

ආත්මාරාමේශ්වරං ඍතේ භගවන්තං අධෝක්ෂජම් .. 15..

බෝධිතස්ය අපි දේව්යා මේ සූක්තවාක්යේන දුර්මතේඃ .

මනෝගතඃ මහාමෝහඃ න අපයාති අජිතාත්මනඃ .. 16..

කිං ඒතයා නඃ අපකෘතං රජ්ජ්වා වා සර්පචේතසඃ .

රජ්ජුස්වරූප අවිදුෂඃ යඃ අහං යත් අජිතේන්ද්රියඃ .. 17..

ක්ව අයං මලෝමසඃ කායඃ දෞර්ගන්ධි ආදි ආත්මකඃ අශුචිඃ .

ක්ව ගුණාඃ සෞමනස්ය ආද්යාඃ හි අධ්යාසඃ අවිද්යයා කෘතඃ .. 18..

පිත්රෝඃ කිං ස්වං නු භාර්යායාඃ ස්වාමිනඃ අග්නේඃ ශ්වගෘධ්රයෝඃ .

කිං ආත්මනඃ කිං සුහෘදාං ඉති යඃ න අවසීයතේ .. 19..

තස්මින් කලේවරේ අමේධ්යේ තුච්ඡනිෂ්ඨේ විෂජ්ජතේ .

අහෝ සුභද්රං සුනසං සුස්මිතං ච මුඛං ස්ත්රියඃ .. 20..

ත්වඞ් මාංස රුධිර ස්නායු මේදෝ මජ්ජා අස්ථි සංහතෞ .

විණ්මූත්රපූයේ රමතාං කෘමීණාං කියත් අන්තරම් .. 21..

අථ අපි න උපසජ්ජේත ස්ත්රීෂු ස්ත්රෛණේෂු ච අර්ථවිත් .

විෂය ඉන්ද්රිය සංයෝගාත් මනඃ ක්ෂුභ්යති න අන්යථා .. 22..

අදෘෂ්ටාත් අශ්රුතාත් භාවාත් න භාවඃ උපජායතේ .

අසම්ප්රයුඤ්ජතඃ ප්රාණාන් ශාම්යති ස්තිමිතං මනඃ .. 23..

තස්මාත් සඞ්ගඃ න කර්තව්යඃ ස්ත්රීෂු ස්ත්රෛණේෂු ච ඉන්ද්රියෛඃ .

විදුෂාං ච අපි අවිශ්රබ්ධඃ ෂඩ්වර්ගඃ කිමු මාදෘශාම් ..

24..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ඒවං ප්රගායන් නෘපදේවදේවඃ

සඃ උර්වශීලෝකං අථඃ විහාය .

ආත්මානං ආත්මනි අවගම්ය මාං වෛ

උපාරමත් ජ්ඤානවිධූතමෝහඃ .. 25..

තතඃ දුඃසඞ්ගං උත්සෘජ්ය සත්සු සජ්ජේත බුද්ධිමාන් .

සන්තඃ ඒතස්ය ඡින්දන්ති මනෝව්යාසඞ්ගමුක්තිභිඃ .. 26..

සන්තඃ අනපේක්ෂාඃ මච්චිත්තාඃ ප්රශාන්තාඃ සමදර්ශිනඃ .

නිර්මමාඃ නිරහඞ්කාරාඃ නිර්ද්වන්ද්වාඃ නිෂ්පරිග්රහාඃ .. 27..

තේෂු නිත්යං මහාභාගඃ මහාභාගේෂු මත්කථාඃ .

සම්භවන්ති හිතා නෲණාං ජුෂතාං ප්රපුනන්ති අඝම් .. 28..

තාඃ යේ ශ්රුණ්වන්ති ගායන්ති හි අනුමෝදන්ති ච අදෘතාඃ .

මත්පරාඃ ශ්රද්දධානාඃ ච භක්තිං වින්දන්ති තේ මයි .. 29..

භක්තිං ලබ්ධවතඃ සාධෝඃ කිං අන්යත් අවශිෂ්යතේ .

මයි අනන්තගුණේ බ්රහ්මණි ආනන්ද අනුභව ආත්මනි .. 30..

යථා උපශ්රයමාණස්ය භගවන්තං විභාවසුම් .

ශීතං භයං තමඃ අපි ඒති සාධූන් සංසේවතඃ තථා .. 31..

නිමජ්ජ්ය උන්මජ්ජ්යතාං ඝෝරේ භවාබ්ධෞ පරම අයනම් .

සන්තඃ බ්රහ්මවිදඃ ශාන්තාඃ නෞඃ දෘඪ ඉව අප්සු මජ්ජතාම් .. 32..

අන්නං හි ප්රාණිනාං ප්රාණඃ ආර්තානාං ශරණං තු අහම් .

ධර්මඃ විත්තං නෘණාං ප්රේත්ය සන්තඃ අර්වාක් බිභ්යතඃ අරණම් ..

33..

සන්තඃ දිශන්ති චක්ෂූංෂි බහිඃ අර්කඃ සමුත්ථිතඃ .

දේවතාඃ බාන්ධවාඃ සන්තඃ සන්තඃ ආත්මා අහං ඒව ච .. 34..

වෛතසේනඃ තතඃ අපි ඒවං උර්වශ්යා ලෝකනිඃස්පෘහඃ .

මුක්තසඞ්ගඃ මහීං ඒතාං ආත්මාරාමඃ චචාර හ .. 35..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

ඓලගීතං නාම ෂඩ්විංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 26..

අථ සප්තවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .

උද්ධවඃ උවාච .

ක්රියායෝගං සමාචක්ෂ්ව භවත් ආරාධනං ප්රභෝ .

යස්මාත් ත්වාං යේ යථා අර්චන්ති සාත්වතාඃ සාත්වතර්ෂභ .. 1..

ඒතත් වදන්ති මුනයඃ මුහුඃ නිඃශ්රේයසං නෘණාම් .

නාරදඃ භගවාන් ව්යාසඃ ආචාර්යඃ අඞ්ගිරසඃ සුතඃ .. 2..

නිඃසෘතං තේ මුඛාම්භෝජාද්යත් ආහ භගවාන් අජඃ .

පුත්රේභ්යඃ භෘගුමුඛ්යේභ්යඃ දේව්යෛ ච භගවාන් භවඃ .. 3..

ඒතත් වෛ සර්වවර්ණානාං ආශ්රමාණාං ච සම්මතම් .

ශ්රේයසාං උත්තමං මන්යේ ස්ත්රීශූද්රාණාං ච මානද .. 4..

ඒතත් කමලපත්රාක්ෂ කර්මබන්ධවිමෝචනම් .

භක්තාය ච අනුරක්තාය බ්රූහි විශ්වේශ්වර ඊශ්වර .. 5..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

නහි අන්තඃ අනන්තපාරස්ය කර්මකාණ්ඩස්ය ච උද්ධව .

සඞ්ක්ෂිප්තං වර්ණයිෂ්යාමි යථාවත් අනුපූර්වශඃ .. 6..

වෛදිකඃ තාන්ත්රිකඃ මිශ්රඃ ඉති මේ ත්රිවිධඃ මඛඃ .

ත්රයාණාං ඊප්සිතේන ඒව විධිනා මාං සමර්චයේත් .. 7..

යදා ස්වනිගමේන උක්තං ද්විජත්වං ප්රාප්ය පූරුෂඃ .

යථා යජේත මාං භක්ත්යා ශ්රද්ධයා තත් නිබෝධ මේ .. 8..

අර්චායාං ස්ථණ්ඩිලේ අග්නෞ වා සූර්යේ වා අප්සු හෘදි ද්විජඃ .

ද්රව්යේණ භක්තියුක්තඃ අර්චේත් ස්වගුරුං මාං අමායයා .. 9..

පූර්වං ස්නානං ප්රකුර්වීත ධෞතදන්තඃ අඞ්ගශුද්ධයේ .

උභයෛඃ අපි ච ස්නානං මන්ත්රෛඃ මෘද්ග්රහණාදිනා .. 10..

සන්ධ්යා උපාස්ති ආදි කර්මාණි වේදේන අචෝදිතානි මේ .

පූජාං තෛඃ කල්පයේත් සම්යක් සඞ්කල්පඃ කර්මපාවනීම් .. 11..

ශෛලී දාරුමයී ලෞහී ලේප්යා ලේඛ්යා ච සෛකතී .

මනෝමයී මණිමයී ප්රතිමා අෂ්ටවිධා ස්මෘතා .. 12..

චල අචල ඉති ද්විවිධා ප්රතිෂ්ඨා ජීවමන්දිරම් .

උද්වාස ආවාහනේ න ස්තඃ ස්ථිරායාං උද්ධව අර්චනේ .. 13..

අස්ථිරායාං විකල්පඃ ස්යාත් ස්ථණ්ඩිලේ තු භවේත් ද්වයම් .

ස්නපනං තු අවිලේප්යායාං අන්යත්ර පරිමාර්ජනම් .. 14..

ද්රව්යෛඃ ප්රසිද්ධ්යෛඃ මත් යාගඃ ප්රතිමාදිෂු අමායිනඃ .

භක්තස්ය ච යථාලබ්ධෛඃ හෘදි භාවේන ච ඒව හි .. 15..

ස්නාන අලඞ්කරණං ප්රේෂ්ඨං අර්චායාං ඒව තු උද්ධව .

ස්ථණ්ඩිලේ තත්ත්වවින්යාසඃ වහ්නෞ ආජ්යප්ලුතං හවිඃ .. 16..

සූර්යේ ච අභ්යර්හණං ප්රේෂ්ඨං සලිලේ සලිල ආදිභිඃ .

ශ්රද්ධයා උපාහෘතං ප්රේෂ්ඨං භක්තේන මම වාරි අපි .. 17..

භූර්යපි අභක්ත උපහෘතං න මේ තෝෂාය කල්පතේ .

ගන්ධඃ ධූපඃ සුමනසඃ දීපඃ අන්න ආද්ය ච කිං පුනඃ .. 18..

ශුචිඃ සම්භෘතසම්භාරඃ ප්රාක් දර්භෛඃ කල්පිත ආසනඃ .

ආසීනඃ ප්රාක් උදක් වා අර්චේත් අර්චායාං අථ සම්මුඛඃ .. 19..

කෘතන්යාසඃ කෘතන්යාසාං මදර්චාං පාණිනා මෘජේත් .

කලශං ප්රෝක්ෂණීයං ච යථාවත් උපසාධයේත් .. 20..

තත් අද්භිඃ දේවයජනං ද්රව්යාණි ආත්මානං ඒව ච .

ප්රෝක්ෂ්ය පාත්රාණි ත්රීණි අද්භිඃ තෛඃ තෛඃ ද්රව්යෛඃ ච සාධයේත් .. 21..

පාද්ය අර්ඝ ආචමනීයාර්ථං ත්රීණි පාත්රාණි දෛශිකඃ .

හෘදා ශීර්ෂ්ණා අථ ශිඛයා ගායත්ර්යා ච අභිමන්ත්රයේත් ..

22..

පිණ්ඩේ වායු අග්නි සංශුද්ධේ හෘත්පද්මස්ථාං පරාං මම .

අණ්වීං ජීවකලාං ධ්යායේත් නාද අන්තේ සිද්ධභාවිතාම් .. 23..

තයා ආත්මභූතයා පිණ්ඩේ ව්යාප්තේ සම්පූජ්ය තන්මයඃ .

ආවාහ්ය අර්ච ආදිෂු ස්ථාප්ය න්යස්ත අඞ්ගං මාං ප්රපූජයේත් ..

24..

පාද්ය උපස්පර්ශ අර්හණ ආදීන් උපචාරාන් ප්රකල්පයේත් .

ධර්මාදිභිඃ ච නවභිඃ කල්පයිත්වා ආසනං මම .. 25..

පද්මං අෂ්ටදලං තත්ර කර්ණිකාකේසර උජ්ජ්වලම් .

උභාභ්යාං වේදතන්ත්රාභ්යාං මහ්යං තු උභයසිද්ධයේ .. 26..

සුදර්ශනං පාඤ්චජන්යං ගදාසීෂුධනුඃ හලාන් .

මුසලං කෞස්තුභං මාලාං ශ්රීවත්සං ච අනුපූජයේත් .. 27..

නන්දං සුනන්දං ගරුඩං ප්රචණ්ඩං චණ්ඩං ඒව ච .

මහාබලං බලං ච ඒව කුමුදං කුමුදේක්ෂණම් .. 28..

දුර්ගාං විනායකං ව්යාසං විෂ්වක්සේනං ගුරූන් සුරාන් .

ස්වේ ස්වේ ස්ථානේ තු අභිමුඛාන් පූජයේත් ප්රෝක්ෂණ ආදිභිඃ .. 29..

චන්දන උශීර කර්පූර කුඞ්කුම අගරු වාසිතෛඃ .

සලිලෛඃ ස්නාපයේත් මන්ත්රෛඃ නිත්යදා විභවේ සති .. 30..

ස්වර්ණඝර්ම අනුවාකේන මහාපුරුෂවිද්යයා .

පෞරුෂේණ අපි සූක්තේන සාමභීඃ රාජනාදිභිඃ .. 31..

වස්ත්ර උපවීත ආභරණ පත්ර ස්රක් ගන්ධ ලේපනෛඃ .

අලඞ්කුර්වීත සප්රේම මද්භක්තඃ මාං යථා උචිතම් .. 32..

පාද්යං ආචමනීයං ච ගන්ධං සුමනසඃ අක්ෂතාන් .

ධූප දීප උපහාර්යාණි දද්යාත් මේ ශ්රද්ධයා අර්චකඃ .. 33..

ගුඩපායසසර්පීංෂි ශෂ්කුලි ආපූප මෝදකාන් .

සංයාව දධි සූපාං ච නෛවේද්යං සති කල්පයේත් .. 34..

අභ්යඞ්ග උන්මර්දන ආදර්ශ දන්තධෞ අභිෂේචනම් .

අන්නද්ය ගීත නෘත්යාදි පර්වණි ස්යුඃ උතාන්වහම් .. 35..

විධිනා විහිතේ කුණ්ඩේ මේඛලාගර්තවේදිභිඃ .

අග්නිං ආධාය පරිතඃ සමූහේත් පාණිනා උදිතම් .. 36..

පරිස්තීර්ය අථ පර්යුක්ෂේත් අන්වාධාය යථාවිධි .

ප්රෝක්ෂණ්යා ආසාද්ය ද්රව්යාණි ප්රෝක්ෂ්යාග්නෞ භාවයේත මාම් .. 37..

තප්තජාම්බූනදප්රඛ්යං ශඞ්ඛචක්රගදාම්බුජෛඃ .

ලසත් චතුර්භුජං ශාන්තං පද්මකිඤ්ජල්කවාසසම් .. 38..

ස්ඵුරත් කිරීට කටක කටිසූත්රවර අඞ්ගදම් .

ශ්රීවත්සවක්ෂසං භ්රාජත් කෞස්තුභං වනමාලිනම් .. 39..

ධ්යායන් අභ්යර්ච්ය දාරූණි හවිෂා අභිඝෘතානි ච .

ප්රාස්ය ආජ්යභාගෞ ආඝාරෞ දත්ත්වා ච ආජ්යප්ලුතං හවිඃ .. 40..

ජුහුයාත් මූලමන්ත්රේණ ෂෝඩශර්ච අවදානතඃ .

ධර්මාදිභ්යඃ යථාන්යායං මන්ත්රෛඃ ස්විෂ්ටිකෘතං බුධඃ .. 41..

අභ්යර්ච්ය අථ නමස්කෘත්ය පාර්ෂදේභ්යඃ බලිං හරේත් .

මූලමන්ත්රං ජපේත් බ්රහ්ම ස්මරන් නාරායණ ආත්මකම් .. 42..

දත්ත්වා ආචමනං උච්ඡේෂං විෂ්වක්සේනාය කල්පයේත් .

මුඛවාසං සුරභිමත් තාම්බූලාද්යං අථ අර්හයේත් .. 42..

උපගායන් ගෘණන් නෘත්යන් කර්මාණි අභිනයන් මම .

මත්කථාඃ ශ්රාවයන් ශ්රුණ්වන් මුහූර්තං ක්ෂණිකඃ භවේත් .. 44.

ස්තවෛඃ උච්චාවචෛඃ ස්තෝත්රෛඃ පෞරාණෛඃ ප්රකෘතෛඃ අපි .

ස්තුත්වා ප්රසීද භගවන් ඉති වන්දේත දණ්ඩවත් .. 45..

ශිරඃ මත් පාදයෝඃ කෘත්වා බාහුභ්යාං ච පරස්පරම් .

ප්රපන්නං පාහි මාං ඊශ භීතං මෘත්යුග්රහ අර්ණවාත් .. 46..

ඉති ශේෂාං මයා දත්තාං ශිරසි ආධාය සාදරම් .

උද්වාසයේත් චේත් උද්වාස්යං ජ්යෝතිඃ ජ්යෝතිෂි තත් පුනඃ .. 47..

අර්චාදිෂු යදා යත්ර ශ්රද්ධා මාං තත්ර ච අර්චයේත් .

සර්වභූතේෂු ආත්මනි ච සර්ව ආත්මා අහං අවස්ථිතඃ .. 48..

ඒවං ක්රියායෝගපථෛඃ පුමාන් වෛදිකතාන්ත්රිකෛඃ .

අර්චන් උභයතඃ සිද්ධිං මත්තඃ වින්දති අභීප්සිතාම් .. 49..

මදර්චාං සම්ප්රතිෂ්ඨාප්ය මන්දිරං කාරයේත් දෘඪම් .

පුෂ්ප උද්යානානි රම්යාණි පූජා යාත්රා උත්සව ආශ්රිතාන් .. 50..

පූජාදීනාං ප්රවාහාර්ථං මහාපර්වසු අථ අන්වහම් .

ක්ෂේත්රාපණපුරග්රාමාන් දත්ත්වා මත් සාර්ෂ්ටිතාං ඉයාත් .. 51..

ප්රතිෂ්ඨයා සාර්වභෞමංසද්මනා භුවනත්රයම් .

පූජාදිනා බ්රහ්මලෝකං ත්රිභිඃ මත් සාම්යතාං ඉයාත් .. 52..

මාං ඒව නෛරපේක්ෂ්යේණ භක්තියෝගේන වින්දති .

භක්තියෝගං සඃ ලභතේ ඒවං යඃ පූජයේත මාම් .. 53..

යඃ ස්වදත්තාං පරෛඃ දත්තං හරේත සුරවිප්රයෝඃ .

වෘත්තිං සඃ ජායතේ විඩ්භුක් වර්ෂාණාං අයුතායුතම් .. 54..

කර්තුඃ ච සාරථේඃ හේතෝඃ අනුමෝදිතුඃ ඒව ච .

කර්මණාං භාගිනඃ ප්රේත්ය භූයඃ භූයසි තත්ඵලම් .. 55..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

සප්තවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 27..

අථ අෂ්ටවිංශඃ අධ්යායඃ .

ශ්රීභගවාන් උවාච .

පරස්වභාවකර්මාණි න ප්රශංසේත් න ගර්හයේත් .

විශ්වං ඒකාත්මකං පශ්යන් ප්රකෘත්යා පුරුෂේණ ච .. 1..

පරස්වභාවකර්මාණි යඃ ප්රශංසති නින්දති .

සඃ ආශු භ්රශ්යතේ ස්වාර්ථාත් අසත්ය අභිනිවේශතඃ .. 2..

තෛජසේ නිද්රයා ආපන්නේ පිණ්ඩස්ථඃ නෂ්ටචේතනඃ .

මායාං ප්රාප්නෝති මෘත්යුං වා තද්වත් නානාර්ථදෘක් පුමාන් .. 3..

කිං භද්රං කිං අභද්රං වා ද්වෛතස්ය අවස්තුනඃ කියත් .

වාචා උදිතං තත් අනෘතං මනසා ධ්යාතං ඒව ච .. 4..

ඡායාප්රත්යාහ්වයාභාසා හි අසන්තඃ අපි අර්ථකාරිණඃ .

ඒවං දේහාදයඃ භාවාඃ යච්ඡන්ති ආමෘත්යුතඃ භයම් .. 5..

ආත්මා ඒව තත් ඉදං විශ්වං සෘජ්යතේ සෘජති ප්රභුඃ .

ත්රායතේ ත්රාති විශ්වාත්මා හ්රියතේ හරති ඊශ්වරඃ .. 6..

තස්මාත් නහි ආත්මනඃ අන්යස්මාත් අන්යඃ භාවඃ නිරූපිතඃ .

නිරූපිතේයං ත්රිවිධා නිර්මූලා භාතිඃ ආත්මනි .

ඉදං ගුණමයං විද්ධි ත්රිවිධං මායයා කෘතම් .. 7..

ඒතත් විද්වාන් මදුදිතං ජ්ඤානවිජ්ඤානනෛපුණම් .

න නින්දති න ච ස්තෞති ලෝකේ චරති සූර්යවත් .. 8..

ප්රත්යක්ෂේණ අනුමානේන නිගමේන ආත්මසංවිදා .

ආදි අන්තවත් අසත් ජ්ඤාත්වා නිඃසඞ්ගඃ විචරේත් ඉහ .. 9..

උද්ධවඃ උවාච .

න ඒව ආත්මනඃ න දේහස්ය සංසෘතිඃ ද්රෂ්ටෘදෘශ්යයෝඃ .

අනාත්මස්වදෘශෝඃ ඊශ කස්ය ස්යාත් උපලභ්යතේ .. 10..

ආත්මා අව්යයඃ අගුණඃ ශුද්ධඃ ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ අනාවෘතඃ .

අග්නිවත් දාරුවත් දේහඃ කස්ය ඉහ සංසෘතිඃ .. 11..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

යාවත් දේහ ඉන්ද්රිය ප්රාණෛඃ ආත්මනඃ සන්නිකර්ෂණම් .

සංසාරඃ ඵලවාන් තාවත් අපාර්ථඃ අපි අවිවේකිනඃ .. 12..

අර්ථේ හි අවිද්යමානේ අපි සංසෘතිඃ න නිවර්තතේ .

ධ්යායතඃ විෂයාන් අස්ය ස්වප්නේ අනර්ථ ආගමඃ යථා .. 13..

යථා හි අප්රතිබුද්ධස්ය ප්රස්වාපඃ බහු අනර්ථභෘත් .

සඃ ඒව ප්රතිබුද්ධස්ය න වෛ මෝහාය කල්පතේ .. 14..

ශෝක හර්ෂ භය ක්රෝධ ලෝභ මෝහ ස්පෘහාදයඃ .

අහඞ්කාරස්ය දෘශ්යන්තේ ජන්ම මෘත්යුඃ ච න ආත්මනඃ .. 15..

දේහ ඉන්ද්රිය ප්රාණ මනඃ අභිමානඃ

ජීවඃ අන්තරාත්මා ගුණකර්ම මූර්තිඃ .

සූත්රං මහාන් ඉති උරුධා ඉව ගීතඃ

සංසාරඃ ආධාවති කාලතන්ත්රඃ .. 16..

අමූලං ඒතත් බහුරූප රූපිතං

මනෝවචඃප්රාණශරීරකර්ම .

ජ්ඤානාසිනා උපාසනයා ශිතේන

ඡිත්ත්වා මුනිඃ ගාං විචරති අතෘෂ්ණඃ .. 17..

ජ්ඤානං විවේකඃ නිගමඃ තපඃ ච

ප්රත්යක්ෂං ඓතිහ්යං අථ අනුමානම් .

ආදි අන්තයෝඃ අස්ය යත් ඒව කේවලම්

කාලඃ ච හේතුඃ ච තත් ඒව මධ්යේ .. 18..

යථා හිරණ්යං ස්වකෘතං පුරස්තාත්

පශ්චාත් ච සර්වස්ය හිරණ්මයස්ය .

තත් ඒව මධ්යේ ව්යවහාර්යමාණම්

නානාපදේශෛඃ අහං අස්ය තද්වත් .. 19..

විජ්ඤානං ඒතත් ත්රියවස්තං අඞ්ග

ගුණත්රයං කාරණ කාර්ය කර්තෘ .

සමන්වයේන ව්යතිරේකතඃ ච

යේන ඒව තුර්යේණ තත් ඒව සත්යම් .. 20..

න යත් පුරස්තාත් උත යත් න පශ්චාත්

මධ්යේ ච තත් න ව්යපදේශමාත්රම් .

භූතං ප්රසිද්ධං ච පරේණ යද්යත්

තත් ඒව තත් ස්යාත් ඉති මේ මනීෂා .. 21..

අවිද්යමානඃ අපි අවභාසතේ යඃ

වෛකාරිකඃ රාජසසර්ගඃ ඒෂඃ .

බ්රහ්ම ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ අතඃ විභාති

බ්රහ්ම ඉන්ද්රිය අර්ථ ආත්ම විකාර චිත්රම් .. 22..

ඒවං ස්ඵුටං බ්රහ්මවිවේකහේතුභිඃ

පරාපවාදේන විශාරදේන .

ඡිත්ත්වා ආත්මසන්දේහං උපාරමේත

ස්වානන්දතුෂ්ටඃ අඛිල කාමුකේභ්යඃ .. 23..

න ආත්මා වපුඃ පාර්ථිවං ඉන්ද්රියාණි

දේවාඃ හි අසුඃ වායුජලං හුතාශඃ .

මනඃ අන්නමාත්රං ධිෂණා ච සත්ත්වම්

අහඞ්කෘතිඃ ඛං ක්ෂිතිඃ අර්ථසාම්යම් .. 24..

සමාහිතෛඃ කඃ කරණෛඃ ගුණාත්මභිඃ

ගුණඃ භවේත් මත්සුවිවික්තධාම්නඃ .

වික්ෂිප්යමාණෛඃ උත කිං න දූෂණම්

ඝනෛඃ උපේතෛඃ විගතෛඃ රවේඃ කිම් .. 25..

යථා නභඃ වායු අනල අම්බු භූ ගුණෛඃ

ගතාගතෛඃ වර්තුගුණෛඃ න සජ්ජතේ .

තථා අක්ෂරං සත්ත්ව රජඃ තමඃ මලෛඃ

අහම්මතේඃ සංසෘතිහේතුභිඃ පරම් .. 26..

තථාපි සඞ්ගඃ පරිවර්ජනීයඃ

ගුණේෂු මායාරචිතේෂු තාවත් .

මද්භක්තියෝගේන දෘඪේන යාවත්

රජඃ නිරස්යේත මනඃකෂායඃ .. 27..

යථා ආමයඃ අසාධු චිකිත්සිතඃ නෘණාම්

පුනඃ පුනඃ සන්තුදති ප්රරෝහන් .

ඒවං මනඃ අපක්ව කෂය කර්ම

කුයෝගිනං විධ්යති සර්වසඞ්ගම් .. 28..

කුයෝගිනඃ යේ විහිත අන්තරායෛඃ

මනුෂ්යභූතෛඃ ත්රිදශ උපසෘෂ්ටෛඃ .

තේ ප්රාක්තන අභ්යාසබලේන භූයඃ

යුඤ්ජන්ති යෝගං න තු කර්මතන්ත්රම් .. 29..

කරෝති කර්ම ක්රියතේ ච ජන්තුඃ

කේනාපි අසෞ චෝදිතඃ ආනිපාතාත් .

න තත්ර විද්වාන්ප්රකෘතෞ ස්ථිතඃ අපි

නිවෘත්ත තෘෂ්ණඃ ස්වසුඛ අනුභූත්යා .. 30..

තිෂ්ඨන්තං ආසීනං උත ව්රජන්තම්

ශයානං උක්ෂන්තං අදන්තං අන්නම් .

ස්වභාවං අන්යත් කිං අපි ඉහමානම්

ආත්මානං ආත්මස්ථමතිඃ න වේද .. 31..

යදි ස්ම පශ්යති අසත් ඉන්ද්රිය අථ

නානා අනුමානේන විරුද්ධං අන්යත් .

න මන්යතේ වස්තුතයා මනීෂී

ස්වාප්නං යථා උත්ථාය තිරෝදධානම් .. 32..

පූර්වං ගෘහීතං ගුණකර්මචිත්රම්

අජ්ඤානං ආත්මනි අවිවික්තං අඞ්ග .

නිවර්තතේ තත් පුනඃ ඊක්ෂයා ඒව

න ගෘහ්යතේ න අපි විසෘජ්ය ආත්මා .. 33..

යථා හි භානෝඃ උදයඃ නෘචක්ෂුෂාම්

තමඃ නිහන්යාත් න තු සද්විධත්තේ .

ඒවං සමීක්ෂා නිපුණා සතී මේ

හන්යාත් තමිස්රං පුරුෂස්ය බුද්ධේඃ .. 34..

ඒෂඃ ස්වයඤ්ජ්යෝතිඃ අජඃ අප්රමේයඃ

මහානුභූතිඃ සකලානුභූතිඃ .

ඒකඃ අද්විතීයඃ වචසාං විරාමේ

යේන ඊශිතා වාක් අසවඃ චරන්ති .. 35..

ඒතාවාන් ආත්මසම්මෝහඃ යත් විකල්පඃ තු කේවලේ .

ආත්මන් නෘතේ ස්වමාත්මානං අවලම්බඃ න යස්ය හි ..36..

යත් නාම ආකෘතිභිඃ ග්රාහ්යං පඤ්චවර්ණං අබාධිතම් .

ව්යර්ථේන අපි අර්ථවාදඃ අයං ද්වයං පණ්ඩිතමානිනාම් .. 37..

යෝගිනඃ අපක්වයෝගස්ය යුඤ්ජතඃ කායඃ උත්ථිතෛඃ .

උපසර්ගෛඃ විහන්යේත තත්ර අයං විහිතඃ විධිඃ .. 38..

යෝගධාරණයා කාංශ්චිත් ආසනෛඃ ධාරණ අන්විතෛඃ .

තපෝමන්ත්රෞෂධෛඃ කාංශ්චිත් උපසර්ගාන් විනිර්දහේත් .. 39..

කාංශ්චිත් මම අනුධ්යානේන නාමසඞ්කීර්තන ආදිභිඃ .

යෝගේශ්වර අනුවෘත්ත්යා වා හන්යාත් අශුභදාන් ශනෛඃ .. 40..

කේචිත් දේහං ඉමං ධීරාඃ සුකල්පං වයසි ස්ථිරම් .

විධාය විවිධ උපායෛඃ අථ යුඤ්ජන්ති සිද්ධයේ .. 41..

න හි තත් කුශලාත් දෘත්යං තත් ආයාසඃ හි අපාර්ථකඃ .

අන්තවත්ත්වාත් ශරීරස්ය ඵලස්ය ඉව වනස්පතේඃ .. 42..

යෝගං නිෂේවතඃ නිත්යං කායඃ චේත් කල්පතාං ඉයාත් .

තත් ශ්රද්දධ්යාත් න මතිමාන් යෝගං උත්සෘජ්ය මත්පරඃ .. 43..

යෝගචර්යාං ඉමාං යෝගී විචරන් මත් ව්යපාශ්රයඃ .

න අන්තරායෛඃ විහන්යේත නිඃස්පෘහඃ ස්වසුඛානුභූඃ .. 44..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ

පරමාර්ථනිර්ණයෝ නාම අෂ්ටාවිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 28..

අථ ඒකෝනත්රිංශඃ අධ්යායඃ .

සුදුස්තරාං ඉමාං මන්යේ යෝගචර්යාං අනාත්මනඃ .

යථා අඤ්ජසා පුමාන් සිහ්යේත් තත් මේ බ්රූහි අඤ්ජසා අච්යුත .. 1..

ප්රායශඃ පුණ්ඩරීකාක්ෂ යුඤ්ජන්තඃ යෝගිනඃ මනඃ .

විෂීදන්ති අසමාධානාත් මනෝනිග්රහකර්ශිතාඃ .. 2..

අථ අතඃ ආනන්දදුඝං පදාම්බුජම්

හංසාඃ ශ්රයේරන් අරවින්දලෝචන .

සුඛං නු විශ්වේශ්වර යෝගකර්මභිඃ

ත්වත් මායයා අමී විහතාඃ න මානිනඃ .. 3..

කිං චිත්රං අච්යුත තව ඒතත් අශේෂබන්ධඃ

දාසේෂු අනන්යශරණේෂු යත් ආත්ම සාත්ත්වම් .

යඃ අරෝචයත්සහ මෘගෛඃ ස්වයං ඊශ්වරාණාම්

ශ්රීමත් කිරීට තට පීඩිත පාද පීඨඃ .. 4..

තං ත්වා අඛිල ආත්මදයිත ඊශ්වරං ආශ්රිතානාම්

සර්ව අර්ථදං ස්වකෘතවිත් විසෘජේත කඃ නු .

කඃ වා භජේත් කිං අපි විස්මෘතයේ අනු භූත්යෛ

කිං වා භවේත් න තව පාදරජෝජුෂාං නඃ .. 5..

න ඒව උපයන්ති අපචිතිං කවයඃ තව ඊශ

බ්රහ්මායුෂා අපි කෘතං ඍධමුදඃ ස්මරන්තඃ .

යඃ අන්තර්බහිඃ තනුභෘතාං අශුභං විධුන්වන්

ආචාර්යචෛත්යවපුෂා ස්වගතං ව්යනක්ති .. 6..

ශ්රීශුකඃ උවාච .

ඉති උද්ධවේන අති අනුරක්ත චේතසා

පෘෂ්ටඃ ජගත්ක්රීඩනකඃ ස්වශක්තිභිඃ .

ගෘහීත මූර්තිත්රයඃ ඊශ්වර ඊශ්වරඃ

ජගාද සප්රේම මනෝහරස්මිතඃ .. 7..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

හන්ත තේ කථයිෂ්යාමි මම ධර්මාන් සුමඞ්ගලාම් .

යාන් ශ්රද්ධයා ආචරන් මර්ත්යඃ මෘත්යුං ජයති දුර්ජයම් .. 8..

කුර්යාත් සර්වාණි කර්මාණි මදර්ථං ශනකෛඃ ස්මරන් .

මයි අර්පිත මනඃ චිත්තඃ මත් ධර්ම ආත්මමනෝරතිඃ .. 9..

දේශාන් පුණ්යාන් ආශ්රයේත මද්භක්තෛඃ සාධුභිඃ ශ්රිතාන් .

දේව ආසුර මනුෂ්යේෂු මද්භක්ත ආචරිතානි ච .. 10..

පෘථක් සත්රේණ වා මහ්යං පර්වයාත්රා මහෝත්සවාන් .

කාරයේත් ගීතනෘත්ය ආද්යෛඃ මහාරාජ විභූතිභිඃ .. 11..

මාං ඒව සර්වභූතේෂු බහිඃ අන්තඃ අපාවෘතම් .

ඊක්ෂේත ආත්මනි ච ආත්මානං යථා ඛං අමල ආශයඃ .. 12..

ඉති සර්වාණි භූතානි මද්භාවේන මහාද්යුතේ .

සභාජයන් මන්යමානඃ ජ්ඤානං කේවලං ආශ්රිතඃ .. 13..

බ්රාහ්මණේ පුල්කසේ ස්තේනේ බ්රහ්මණ්යේ අර්කේ ස්ඵුලිඞ්ගකේ .

අක්රූරේ ක්රූරකේ ච ඒව සමදෘක් පණ්ඩිතඃ මතඃ .. 14..

නරේෂු අභීක්ෂ්ණං මද්භාවං පුංසඃ භාවයතඃ අචිරාත් .

ස්පර්ධා අසූයා තිරස්කාරාඃ සාහඞ්කාරාඃ වියන්ති හි .. 15..

විසෘජ්ය ස්මයමානාන් ස්වාන් දෘශං ව්රීඩාං ච දෛහිකීම් .

ප්රණමේත් දණ්ඩවත් භූමෞ ආශ්ව චාණ්ඩාල ගෝ ඛරම් .. 16..

යාවත් සර්වේෂු භූතේෂු මද්භාවඃ න උපජායතේ .

තාවත් ඒවං උපාසීත වාඞ් මන කාය වෘත්තිභිඃ .. 17..

සර්වං බ්රහ්මාත්මකං තස්ය විද්යයා ආත්ම මනීෂයා .

පරිපශ්යන් උපරමේත් සර්වතඃ මුක්ත සංශයඃ .. 18..

අයං හි සර්වකල්පානාං සධ්රීචීනඃ මතඃ මම .

මද්භාවඃ සර්වභූතේෂු මනෝවාක්කායවෘත්තිභිඃ .. 19..

න හි අඞ්ග උපක්රමේ ධ්වංසඃ මද්ධර්මස්ය උද්ධව අණු අපි .

මයා ව්යවසිතඃ සම්යක් නිර්ගුණත්වාත් අනාශිෂඃ .. 20..

යඃ යඃ මයි පරේ ධර්මඃ කල්ප්යතේ නිෂ්ඵලාය චේත් .

තත් ආයාසඃ නිරර්ථඃ ස්යාත් භයාදේඃ ඉව සත්ත්ම .. 21..

ඒෂා බුද්ධිමතාං බුද්ධිඃ මනීෂා ච මනීෂිණාම් .

යත් සත්යං අනෘතේන ඉහ මර්ත්යේන ආප්නෝති මා අමෘතම් .. 22..

ඒෂ තේ අභිහිතඃ කෘත්ස්නඃ බ්රහ්මවාදස්ය සඞ්ග්රහඃ .

සමාසව්යාසවිධිනා දේවානාං අපි දුර්ගමඃ .. 23..

අභීක්ෂ්ණශඃ තේ ගදිතං ජ්ඤානං විස්පෂ්ටයුක්තිමත් .

ඒතත් විජ්ඤාය මුච්යේත පුරුෂඃ නෂ්ටසංශයඃ .. 24..

සුවිවික්තං තව ප්රශ්නං මයා ඒතත් අපි ධාරයේත් .

සනාතනං බ්රහ්මගුහ්යං පරං බ්රහ්ම අධිගච්ඡති .. 25..

යඃ ඒතත් මම භක්තේෂු සම්ප්රදද්යාත් සුපුෂ්කලම් .

තස්ය අහං බ්රහ්මදායස්ය දදාමි ආත්මානං ආත්මනා .. 26..

යඃ ඒතත් සමධීයීත පවිත්රං පරමං ශුචි .

සඃ පූයේත අහඃ අහඃ මාං ජ්ඤානදීපේන දර්ශයන් .. 27..

යඃ ඒතත් ශ්රද්ධයා නිත්යං අව්යග්රඃ ශ්රුණුයාත් නරඃ .

මයි භක්තිං පරාං කුර්වන් කර්මභිඃ න සඃ බධ්යතේ .. 28..

අපි උද්ධව ත්වයා බ්රහ්ම සඛේ සමවධාරිතම් .

අපි තේ විගතඃ මෝහඃ ශෝකඃ ච අසෞ මනෝභවඃ .. 29..

න ඒතත් ත්වයා දාම්භිකාය නාස්තිකාය ශඨාය ච .

අශුශ්රූෂෝඃ අභක්තාය දුර්විනීතාය දීයතාම් .. 30..

ඒතෛඃ දෝෂෛඃ විහීනාය බ්රහ්මණ්යාය ප්රියාය ච .

සාධවේ ශුචයේ බ්රූයාත් භක්තිඃ ස්යාත් ශූද්ර යෝෂිතාම් .. 31..

න ඒතත් විජ්ඤාය ජිජ්ඤාසෝඃ ජ්ඤාතව්යං අවශිෂ්යතේ .

පීත්වා පීයූෂං අමෘතං පාතව්යං න අවශිෂ්යතේ .. 32..

ජ්ඤානේ කර්මණි යෝගේ ච වාර්තායාං දණ්ඩධාරණේ .

යාවාන් අර්ථඃ නෘණාං තාත තාවාන් තේ අහං චතුර්විධඃ .. 33..

මර්ත්යඃ යදා ත්යක්ත සමස්තකර්මා

නිවේදිතාත්මා විචිකීර්ෂිතඃ මේ .

තදා අමෘතත්වං ප්රතිපද්යමානඃ

මයා ආත්මභූයාය ච කල්පතේ වෛ .. 34..

ශ්රීශුකඃ උවාච .

සඃ ඒවං ආදර්ශිත යෝගමාර්ගඃ

තදා උත්තම ශ්ලෝකවචඃ නිශම්ය .

බද්ධ අඤ්ජලිඃ ප්රීති උපරුද්ධ කණ්ඨඃ

න කිඤ්චිත් ඌචේඃ අශ්රු පරිප්ලුත අක්ෂඃ .. 35..

විෂ්ටභ්ය චිත්තං ප්රණය අවඝූර්ණම්

ධෛර්යේණ රාජන් බහු මන්යමානඃ .

කෘතාඤ්ජලිඃ ප්රාහ යදුප්රවීරම්

ශීර්ෂ්ණා ස්පෘශන් තත් චරණ අරවින්දම් .. 36..

උද්ධවඃ උවාච .

විද්රාවිතඃ මෝහ මහා අන්ධකාරඃ

යඃ ආශ්රිතඃ මේ තව සන්නිධානාත් .

විභාවසෝඃ කිං නු සමීපගස්ය

ශීතං තමඃ භීඃ ප්රභවන්ති අජ අද්ය .. 37..

ප්රත්යර්පිතඃ මේ භවතා අනුකම්පිනා

භෘත්යාය විජ්ඤානමයඃ ප්රදීපඃ .

හිත්වා කෘතජ්ඤඃ තව පාදමූලම්

කඃ අන්යත් සමීයාත් ශරණං ත්වදීයම් .. 38..

වෘක්ණඃ ච මේ සුදෘඪඃ ස්නේහපාශඃ

දාශාර්හ වෘෂ්ණි අන්ධක සාත්වතේෂු .

ප්රසාරිතඃ සෘෂ්ටිවිවෘද්ධයේ ත්වයා

ස්වමායයා හි ආත්ම සුබෝධ හේතිනා .. 39..

නමඃ අස්තු තේ මහායෝගින් ප්රපන්නං අනුශාධි මාම් .

යථා ත්වත් චරණ අම්භෝජේ රතිඃ ස්යාත් අනපායිනී .. 40..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ගච්ඡ උද්ධව මයා ආදිෂ්ටඃ බදරි ආඛ්යං මම ආශ්රමම් .

තත්ර මත් පාද තීර්ථෝදේ ස්නාන උපස්පර්ශනෛඃ ශුචිඃ .. 41..

ඊක්ෂයා අලකනන්දායා විධූත අශේෂ කල්මෂඃ .

වසානඃ වල්කලානි අඞ්ග වන්යභුක් සුඛ නිඃස්පෘහඃ .. 42..

තිතික්ෂෞඃ ද්වන්ද්වමාත්රාණාං සුශීලඃ සංයතේන්ද්රියඃ .

ශාන්තඃ සමාහිතධියා ජ්ඤානවිජ්ඤානසංයුතඃ .. 43..

මත්තඃ අනුශික්ෂිතං යත් තේ විවික්තමනුභාවයන් .

මයි ආවේශිත වාක් චිත්තඃ මද්ධර්ම නිරතඃ භව .

අතිව්රජ්ය ගතීඃ තිස්රඃ මාං ඒෂ්යසි තතඃ පරම් .. 44..

ශ්රීශුකඃ උවාච .

සඃ ඒවං උක්තඃ හරිමේධසා උද්ධවඃ

ප්රදක්ෂිණං තං පරිසෘත්ය පාදයෝඃ .

ශිරඃ නිධාය අශ්රුකලාභිඃ ආර්ද්රධීඃ

න්යෂිඤ්චත් අද්වන්ද්වපරඃ අපි උපක්රමේ .. 45..

සුදුස්ත්යජ ස්නේහ වියෝග කාතරඃ

න ශක්නුවන් තං පරිහාතුං ආතුරඃ .

කෘච්ඡ්රං යයෞ මූර්ධනි භර්තෘපාදුකේ

බිභ්රන් නමස්කෘත්ය යයෞ පුනඃ පුනඃ .. 46..

තතඃ තං අන්තර්හෘදි සන්නිවේශ්ය

ගතඃ මහාභාගවතඃ විශාලාම් .

යථා උපදිෂ්ටාං ජගත් ඒකබන්ධුනා

තතඃ සමාස්ථාය හරේඃ අගාත් ගතිම් .. 47..

යඃ ඒඅතත් ආනන්ද සමුද්ර සම්භෘතම්

ජ්ඤානාමෘතං භාගවතාය භාෂිතම් .

කෘෂ්ණේණ යෝගේශ්වර සේවිතාඞ්ඝ්රිණා

සච්ඡ්රද්ධයා ආසේව්ය ජගත් විමුච්යතේ .. 48..

භවභය අපහන්තුං ජ්ඤානවිජ්ඤානසාරම්

නිගමකෘත් උපජහේ භෘඞ්ගවත් වේදසාරම් .

අමෘතං උදධිතඃ ච අපායයත් භෘත්යවර්ගාන්

පුරුෂං ඍෂභං ආද්යං කෘෂ්ණසඤ්ජ්ඤං නතඃ අස්මි .. 49..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ භගවදුද්ධවසංවාදේ

පරමාර්ථප්රාප්තිසුගමෝපායකථනෝද්ධවබදරිකාශ්රමප්රවේශෝ

නාම ඒකෝනත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 29..

අථ ත්රිංශඃ අධ්යායඃ .

රාජා උවාච .

තතඃ මහාභාගවතේ උද්ධවේ නිර්ගතේ වනම් .

ද්වාරවත්යාං කිං අකරෝත් භගවාන් භූතභාවනඃ .. 1..

බ්රහ්මශාප උපසංසෘෂ්ටේ ස්වකුලේ යාදවර්ෂභඃ .

ප්රේයසීං සර්වනේත්රාණාං තනුං සඃ කථං අත්යජත් .. 2..

ප්රත්යාක්රෂ්ටුං නයනං අබලා යත්ර ලග්නං න ශේකුඃ

කර්ණාවිෂ්ටං න සරති තතඃ යත් සතාං ආත්මලග්නම් .

යත් ශ්රීඃ වාචාං ජනයති රතිං කිං නු මානං කවීනාම්

දෘෂ්ට්වා ජිෂ්ණෝඃ යුධි රථගතං යත් ච තත් සාම්යම්

ඊයුඃ .. 3..

ඍෂිඃ උවාච .

දිවි භුවි අන්තරික්ෂේ ච මහෝත්පාතාන් සමුත්ථිතාන් .

දෘෂ්ට්වා ආසීනාන් සුධර්මායාං කෘෂ්ණඃ ප්රාහ යදූන් ඉදම් .. 4..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

ඒතේ ඝෝරාඃ මහෝත්පාතාඃ ද්වාර්වත්යාං යමකේතවඃ .

මුහූර්තං අපි න ස්ථේයං අත්ර නඃ යදුපුඞ්ගවාඃ .. 5..

ස්ත්රියඃ බාලාඃ ච වෘද්ධාඃ ච ශඞ්ඛෝද්ධාරං ව්රජන්ත්විතඃ .

වයං ප්රභාසං යාස්යාමඃ යත්ර ප්රත්යක් සරස්වතී .. 6..

තත්ර අභිෂිච්ය ශුචය උපෝෂ්ය සුසමාහිතාඃ .

දේවතාඃ පූජයිෂ්යාමඃ ස්නපන ආලේපන අර්හණෛඃ ..7..

බ්රාහ්මණාන් තු මහාභාගාන් කෘතස්වස්ත්යයනා වයම් .

ගෝ භූ හිරණ්ය වාසෝභිඃ ගජ අශ්වරථ වේශ්මභිඃ .. 8..

විධිඃ ඒෂඃ හි අරිෂ්ටඝ්නඃ මඞ්ගල ආයනං උත්තමම් .

දේව ද්විජ ගවාං පූජා භූතේෂු පරමඃ භවඃ .. 9..

ඉති සර්වේ සමාකර්ණ්ය යදුවෘද්ධාඃ මධුද්විෂඃ .

තථා ඉති නෞභිඃ උත්තීර්ය ප්රභාසං ප්රයයූ රථෛඃ .. 10..

තස්මින් භගවතා ආදිෂ්ටං යදුදේවේන යාදවා .

චක්රුඃ පරභයා භක්ත්යා සර්වශ්රේය උපබෘංහිතම් .. 11..

තතඃ තස්මින් මහාපානං පපුඃ මෛරේයකං මධු .

දිෂ්ට විභ්රංශිත ධියඃ යත් ද්රවෛඃ භ්රශ්යතේ මතිඃ .. 12..

මහාපාන අභිමත්තානාං වීරාණාං දෘප්තචේතසාම් .

කෘෂ්ණමායා විමූඪානාං සඞ්ඝර්ෂඃ සුමහාන් අභූත් .. 13..

යුයුධුඃ ක්රෝධසංරබ්ධා වේලායාං ආතතායිනඃ .

ධනුභිඃ අසිභිඃ මල්ලෛඃ ගදාභිඃ තාං අරර්ෂ්ටිභිඃ .. 14..

පතත්පතාකෛ රථකුඤ්ජරාදිභිඃ

ඛර උෂ්ට්ර ගෝභිඃ මහිෂෛඃ නරෛඃ අපි .

මිථඃ සමේත්ය අශ්වතරෛඃ සුදුර්මදා

න්යහන් ශරර්දද්භිඃ ඉව ද්විපා වනේ .. 15..

ප්රද්යුම්න සාම්බෞ යුධි රූඪමත්සරෞ

අක්රූර භෝජෞ අනිරුද්ධ සාත්යකී .

සුභද්ර සඞ්ග්රාමජිතෞ සුදාරුණෞ

ගදෞ සුමිත්රා සුරථෞ සමීයතුඃ .. 16..

අන්යේ ච යේ වෛ නිශඨ උල්මුක ආදයඃ

සහස්රජිත් ශතජිත් භානු මුඛ්යාඃ .

අන්යෝන්යං ආසාද්ය මදාන්ධකාරිතා

ජඝ්නුඃ මුකුන්දේන විමෝහිතා භෘශම් .. 17..

දාශාර්හ වෘෂ්ණි අන්ධක භෝජ සාත්වතා

මධු අර්බුදා මාථුරශූරසේනාඃ .

විසර්ජනාඃ කුකුරාඃ කුන්තයඃ ච

මිථඃ තතඃ තේ අථ විසෘජ්ය සෞහෘදම් .. 18..

පුත්රාඃ අයුධ්යන් පිතෘභිඃ භ්රාතෘභිඃ ච

ස්වස්ත්රීය දෞහිත්ර පිතෘව්යමාතුලෛඃ .

මිත්රාණි මිත්රෛඃ සුහෘදඃ සුහෘද්භිඃ

ජ්ඤාතීංස්ත්වහන් ජ්ඤාතයඃ ඒව මූඪාඃ .. 19..

ශරේෂු ක්ෂීයමාණේෂු භජ්යමානේෂු ධන්වසු .

ශස්ත්රේෂු ක්ෂීයමාණේෂු මුෂ්ටිභිඃ ජහ්රුඃ ඒරකාඃ .. 20..

තාඃ වජ්රකල්පාඃ හි අභවන් පරිඝාඃ මුෂ්ටිනාඃ භෘතාඃ .

ජඝ්නුඃ ද්විෂඃ තෛඃ කෘෂ්ණේන වාර්යමාණාඃ තු තං ච තේ .. 21..

ප්රත්යනීකං මන්යමානාඃ බලභද්රං ච මෝහිතාඃ .

හන්තුං කෘතධියඃ රාජන් ආපන්නාඃ ආතතායිනඃ .. 22..

අථ තෞ අපි සඞ්ක්රුද්ධෞ උද්යම්ය කුරුනන්දන .

ඒරකා මුෂ්ටි පරිඝෞ ජරන්තෞ ජඝ්නතුඃ යුධි .. 23..

බ්රහ්මශාප උපසෘෂ්ටානාං කෘෂ්ණමායාවෘත ආත්මනාම් .

ස්පර්ධාක්රෝධඃ ක්ෂයං නින්යේ වෛණවඃ අග්නිඃ යථා වනම් .. 24..

ඒවං නෂ්ටේෂු සර්වේෂු කුලේෂු ස්වේෂු කේශවඃ .

අවතාරිතඃ භුවඃ භාරඃ ඉති මේනේ අවශේෂිතඃ .. 25..

රාමඃ සමුද්රවේලායාං යෝගං ආස්ථාය පෞරුෂම් .

තත් ත්යාජ ලෝකං මානුෂ්යං සංයෝජ්ය ආත්මානං ආත්මනි .. 26..

රාමනිර්යාණං ආලෝක්ය භගවාන් දේවකීසුතඃ .

නිෂසාද ධරෝපස්ථේ තූෂ්ණීං ආසාද්ය පිප්පලම් .. 27..

බිභ්රත් චතුර්භුජං රූපං භ්රාජිෂ්ණු ප්රභයා ස්වයා .

දිශඃ විතිමාරාඃ කුර්වන් විධූමඃ ඉව පාවකඃ .. 28..

ශ්රීවත්සාඞ්කං ඝනශ්යාමං තප්ත හාටක වර්චසම් .

කෞශේය අම්බර යුග්මේන පරිවීතං සුමඞ්ගලම් .. 29..

සුන්දර ස්මිත වක්ත්ර අබ්ජං නීල කුන්තල මණ්ඩිතම් .

පුණ්ඩරීක අභිරාමාක්ෂං ස්ඵුරන් මකර කුණ්ඩලම් .. 30..

කටිසූත්ර බ්රහ්මසූත්ර කිරීට කටක අඞ්ගදෛඃ .

හාර නූපුර මුද්රාභිඃ කෞස්තුභේන විරාජිතම් .. 31..

වනමාලා පරීතාඞ්ගං මූර්තිමද්භිඃ නිජ ආයුධෛඃ .

කෘත්වා උරෞ දක්ෂිණේ පාදං ආසීනං පඞ්කජ අරුණම් .. 32..

මුසලෞ අශේෂායඃ ඛණ්ඩකෘතේෂුඃ ලුබ්ධකඃ ජරාඃ .

මෘගාස්ය ආකාරං තත් චරණං විව්යාධ මෘගශඞ්කයා .. 33..

චතුර්භුජං තං පුරුෂං දෘෂ්ට්වා සඃ කෘත කිල්බිෂඃ .

භීතඃ පපාත ශිරසා පාදයෝඃ අසුරද්විෂඃ .. 34..

අජානතා කෘතං ඉදං පාපේන මධුසූදන .

ක්ෂන්තුං අර්හසි පාපස්ය උත්තමශ්ලෝකඃ මේ අනඝ .. 35..

යස්ය අනුස්මරණං නෲණාං අජ්ඤාන ධ්වාන්ත නාශනම් .

වදන්ති තස්ය තේ විෂ්ණෝ මයා අසාධු කෘතං ප්රභෝ .. 36..

තත් මා ආශු ජහි වෛකුණ්ඨ පාප්මානං මෘග ලුබ්ධකම් .

යථා පුනඃ අහං තු ඒවං න කුර්යාං සත් අතික්රමම් .. 37..

යස්ය ආත්ම යෝග රචිතං න විදුඃ විරිඤ්චඃ

රුද්ර ආදයඃ අස්ය තනයාඃ පතයඃ ගිරාං යේ .

ත්වත් මායයා පිහිත දෘෂ්ටයඃ ඒතත් අඤ්ජඃ

කිං තස්ය තේ වයං අසත් ගතයඃ ගෘණීමඃ .. 38..

ශ්රීභගවාන් උවාච .

මා භෛඃ ජරේ ත්වං උත්තිෂ්ඨ කාමඃ ඒෂඃ කෘතඃ හි මේ .

යාහි ත්වං මත් අනුජ්ඤාතඃ ස්වර්ගං සුකෘතිනාං පදම් .. 39..

ඉති ආදිෂ්ටඃ භගවතා කෘෂ්ණේන ඉච්ඡා ශරීරිණා .

ත්රිඃ පරික්රම්ය තං නත්වා විමානේන දිවං යයෞ .. 40..

දාරුකඃ කෘෂ්ණපදවීං අන්විච්ඡන් අධිගම්යතාම් .

වායුං තුලසිකාමෝදං ආඝ්රාය අභිමුඛං යයෞ .. 41..

තං තත්ර තිග්මද්යුභිඃ ආයුධෛඃ වෘතම්

හි අශ්වත්ථමූලේ කෘතකේතනං පතිම් .

ස්නේහප්ලුතාත්මා නිපපාත පාදයෝ

රථාත් අවප්ලුත්ය සබාෂ්පලෝචනඃ .. 42..

අපශ්යතඃ ත්වත් චරණ අම්බුජං ප්රභෝ

දෘෂ්ටිඃ ප්රණෂ්ටා තමසි ප්රවිෂ්ටා .

දිශඃ න ජානේ න ලභේ ච ශාන්තිම්

යථා නිශායං උඩුපේ ප්රණෂ්ටේ .. 43..

ඉති බ්රුවතේ සූතේ වෛ රථඃ ගරුඩලාඤ්ඡනඃ .

ඛං උත්පපාත රාජේන්ද්ර සාශ්වධ්වජඃ උදීක්ෂතඃ .. 44..

තං අන්වගච්ඡන් දිව්යානි විෂ්ණුප්රහරණානි ච .

තේන අති විස්මිත ආත්මානං සූතං ආහ ජනාර්දනඃ .. 45..

ගච්ඡ ද්වාරවතීං සූත ජ්ඤාතීනාං නිධනං මිථඃ .

සඞ්කර්ෂණස්ය නිර්යාණං බන්ධුභ්යඃ බ්රූහි මත් දශාම් .. 46..

ද්වාරකායාං ච න ස්ථේයං භවද්භිඃ ච ස්වබන්ධුභිඃ .

මයා ත්යක්තාං යදුපුරීං සමුද්රඃ ප්ලාවයිෂ්යති .. 47..

ස්වං ස්වං පරිග්රහං සර්වේ ආදාය පිතරෞ ච නඃ .

අර්ජුනේන ආවිතාඃ සර්ව ඉන්ද්රප්රස්ථං ගමිෂ්යථ .. 48..

ත්වං තු මත් ධර්මං ආස්ථාය ජ්ඤානනිෂ්ඨඃ උපේක්ෂකඃ .

මන්මායා රචනාං ඒතාං විජ්ඤාය උපශමං ව්රජ .. 49..

ඉති උක්තඃ තං පරික්රම්ය නමස්කෘත්ය පුනඃ පුනඃ .

තත් පාදෞ ශීර්ෂ්ණි උපාධාය දුර්මනාඃ ප්රයයෞ පුරීම් .. 50..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ යදුකුලසඞ්ක්ෂයෝ නාම

ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 30..

අථ ඒකත්රිංශඃ අධ්යායඃ .

ශ්රීශුකඃ උවාච .

අථ තත්ර ආගමත් බ්රහ්මා භවාන්යා ච සමං භවඃ .

මහේන්ද්රප්රමුඛාඃ දේවාඃ මුනයඃ සප්රජේශ්වරාඃ .. 1..

පිතරඃ සිද්ධගන්ධර්වාඃ විද්යාධර මහෝරගාඃ .

චාරණාඃ යක්ෂරක්ෂාංසි කින්නර අප්සරසඃ ද්විජාඃ .. 2..

ද්රෂ්ටුකාමාඃ භගවතඃ නිර්වාණං පරම උත්සුකාඃ .

ගායන්තඃ ච ගෘණන්තඃ ච ශෞරේඃ කර්මාණි ජන්ම ච .. 3..

වවර්ෂුඃ පුෂ්පවර්ෂාණි විමාන ආවලිභිඃ නභඃ .

කුර්වන්තඃ සඞ්කුලං රාජන් භක්ත්යා පරමයා යුතාඃ .. 4..

භගවාන් පිතාමහං වීක්ෂ්ය විභූතිඃ ආත්මනඃ විභුඃ .

සංයෝජ්ය ආත්මනි ච ආත්මානං පද්මනේත්රේ න්යමීලයත් .. 5..

ලෝකාභිරාමාං ස්වතනුං ධාරණා ධ්යාන මඞ්ගලම් .

යෝගධාරණයා ආග්නේය්යා අදග්ධ්වා ධාම ආවිශත් ස්වකම් .. 6..

දිවි දුන්දුභයඃ නේදුඃ පේතුඃ සුමනඃ ච ඛාත් .

සත්යං ධර්මඃ ධෘතිඃ භූමේඃ කීර්තිඃ ශ්රීඃ ච අනු තං වයුඃ .. 7..

දේව ආදයඃ බ්රහ්මමුඛ්යාඃ න විශන්තං ස්වධාමනි .

අවිජ්ඤාතගතිං කෘෂ්ණං දදෘශුඃ ච අතිවිස්මිතාඃ .. 8..

සෞදාමන්යාඃ යථා ආකාශේ යාන්ත්යාඃ හිත්වා අභ්රමණ්ඩලම් .

ගතිඃ න ලක්ෂ්යතේ මර්ත්යෛඃ තථා කෘෂ්ණස්ය දෛවතෛඃ .. 9..

බ්රහ්ම රුද්ර ආදයඃ තේ තු දෘෂ්ට්වා යෝගගතිං හරේඃ .

විස්මිතාඃ තාං ප්රශංසන්තඃ ස්වං ස්වං ලෝකං යයුඃ තදා .. 10..

රාජන් පරස්ය තනුභෘත් ජනනාප්යයේහා

මායාවිඩම්බනං අවේහි යථා නටස්ය .

සෘෂ්ට්වා ආත්මනා ඉදං අනුවිශ්ය විහෘත්ය ච අන්තේ

සංහෘත්ය ච ආත්ම මහිනා උපරතඃ සඃ ආස්තේ .. 11..

මර්ත්යේන යඃ ගුරුසුතං යමලෝකනීතම්

ත්වාං ච ආනයත් ශරණදඃ පරම අස්ත්ර දග්ධම් .

ජිග්යේ අන්තක අන්තකං අපි ඊශං අසෞ අවනීශඃ

කිං ස්වාවනේ ස්වරනයන් මෘගයුං සදේහම් .. 12..

තථා අපි අශේශා ස්ථිති සම්භව අපි

අයේෂු අනන්ය හේතුඃ යත් අශේෂ ශක්තිධෘක් .

න ඉච්ඡත් ප්රණේතුං වපුඃ අත්ර ශේෂිතම්

මර්ත්යේන කිං ස්වස්ථගතිං ප්රදර්ශයන් .. 13..

යඃ ඒතාං ප්රාතඃ උත්ථාය කෘෂ්ණස්ය පදවීං පරාම් .

ප්රයතඃ කීර්තයේත් භක්ත්යා තාං ඒව ආප්නෝති අනුත්තමාම් .. 14..

දාරුකඃ ද්වාරකාං ඒත්ය වසුදේව උග්රසේනයෝඃ .

පතිත්වා චරණාවස්රෛඃ න්යෂිඤ්චත් කෘෂ්ණවිච්යුතඃ .. 15..

කථයාමාස නිධනං වෘෂ්ණීනාං කෘත්ස්නශඃ නෘප .

තත් ශ්රුත්වා උද්විග්න හෘදයාඃ ජනාඃ ශෝක විමූර්ච්ඡිතාඃ .. 16..

තත්ර ස්ම ත්වරිතා ජග්මුඃ කෘෂ්ණ විශ්ලේෂ විහ්වලාඃ .

ව්යසවාඃ ශේරතේ යත්ර ජ්ඤාතයඃ ඝ්නන්තඃ ආනනම් .. 17..

දේවකී රෝහිණී ච ඒව වසුදේවඃ තථා සුතෞ .

කෘෂ්ණ රාම අවපශ්යන්තඃ ශෝක ආර්තාඃ විජහුඃ ස්මෘතිම් .. 18..

ප්රාණාන් ච විජහුඃ තත්ර භගවත් විරහ ආතුරාඃ .

උපගුහ්ය පතීන් තාත චිතාං ආරුරුහුඃ ස්ත්රියඃ .. 19..

රාමපත්න්යඃ ච තත් දේහං උපගුහ්ය අග්නිං ආවිශන් .

වසුදේවපත්න්යඃ තත් ගාත්රං ප්රද්යුම්න ආදීන් හරේඃ ස්නුෂාඃ .

කෘෂ්ණපත්න්යඃ ආවිශන් අග්නිං රුක්මිණි ආද්යාඃ තදාත්මිකාඃ .. 20..

අර්ජුනඃ ප්රේයසඃ සඛ්යුඃ කෘෂ්ණස්ය විරහ ආතුරඃ .

ආත්මානං සාන්ත්වයාමාස කෘෂ්ණගීතෛඃ සදුක්තිභිඃ .. 21..

බන්ධූනාං නෂ්ටගෝත්රාණාං අර්ජුනඃ සාම්පරායිකම් .

හතානාං කාරයාමාස යථාවත් අනුපූර්වශඃ .. 22..

ද්වාරකාං හරිණා ත්යක්තා සමුද්රඃ අප්ලාවයත් ක්ෂණාත් .

වර්ජයිත්වා මහාරාජ ශ්රීමත් භගවත් ආලයම් .. 23..

නිත්යං සන්නිහිතඃ තත්ර භගවාන් මධුසූදනඃ .

ස්මෘත්යා අශේෂා අශුභහරං සර්ව මඞ්ගලං අමඞ්ගලම් .. 24..

ස්ත්රී බාල වෘද්ධාන් ආදාය හතශේෂාන් ධනඤ්ජයඃ .

ඉන්ද්රප්රස්ථං සමාවේශ්ය වජ්ර තත්ර අභ්යෂේචයත් .. 25..

ශ්රුත්වා සුහෘත් වධං රාජන් අර්ජුනාත් තේ පිතාමහාඃ .

ත්වාං තු වංශධරං කෘත්වා ජග්මුඃ සර්වේ මහාපථම් .. 26..

යඃ ඒතත් දේවදේවස්ය විෂ්ණෝඃ කර්මාණි ජන්ම ච .

කීර්තයේත් ශ්රද්ධයා මර්ත්යඃ සර්වපාපෛඃ ප්රමුච්යතේ .. 27..

ඉත්ථං හරේඃ භගවතඃ රුචිර අවතාර

වීර්යාණි බාලචරිතානි ච ශන්තමානි .

අන්යත්ර ච ඉහ ච ශ්රුතානි ගෘණන් මනුෂ්යඃ

භක්තිං පරාං පරමහංසගතෞ ලභේත .. 28..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ මෞසලෝපාඛ්යානං නාම

ඒකත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 31..

.. ඉති උද්ධවගීතා නාම ඒකාදශස්කන්ධඃ සමාප්තඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

atha ekādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |

guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||

śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |

svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||

vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |

mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||

ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |

bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||

atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |

viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||

suparṇau etau sadṛśau sakhāyau

yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |

ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam

anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||

ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān

apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |

yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ

vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||

dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |

adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||

indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |

gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||

daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |

vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||

evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |

darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||

na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |

prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||

vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |

pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||

yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |

vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||

yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |

arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||

na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |

vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||

na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |

ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |

śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||

gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām

dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |

vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam

hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||

yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma

sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |

līlāvatārīpsitajanma vā syāt

bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||

evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |

upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||

yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |

mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||

śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |

gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||

madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |

labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||

satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |

saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||

uddhava uvāca |

sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |

bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||

etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |

praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||

tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |

avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||

śrībhagavān uvāca |

kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |

satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||

kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |

anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||

apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |

amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||

ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |

dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||

jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi

yādṛśaḥ |

bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||

malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |

paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||

matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |

sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||

majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |

gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||

yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |

vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||

mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |

udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||

sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |

gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||

amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |

api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||

yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |

tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||

sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |

bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||

sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |

ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||

vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |

vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||

sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |

kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||

dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |

yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||

iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |

labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||

prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |

na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||

atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |

sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||

atha dvādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |

na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||

vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |

yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||

satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |

gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||

vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |

rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||

bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |

vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||

sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |

vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||

te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |

avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||

kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |

ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||

yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |

vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||

rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte

śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |

vigāḍhabhāvena na me viyoga

tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||

tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ

mayā eva vṛndāvanagocareṇa |

kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ

hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||

tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha

dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |

yathā samādhau munayaḥ abdhitoye

nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||

matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |

brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||

tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||

māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |

yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||

uddhavaḥ uvāca |

saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |

na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||

śrībhagavān uvāca |

saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ

prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |

manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ

mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||

yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā

balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |

aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate

tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||

evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ

ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |

saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ

sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||

ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ

avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |

viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti

bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||

yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ

paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |

yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ

karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||

dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ

pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |

daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ

trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||

adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā

grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |

haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ

māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||

evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā

vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |

vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ

sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||

atha trayodaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |

sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||

sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |

sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||

dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |

āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||

āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |

dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||

tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |

nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||

sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |

tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||

veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |

evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||

uddhavaḥ uvāca |

vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |

tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||

śrībhagavān uvāca |

ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |

utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||

rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |

tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||

karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |

duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|

rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |

atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||

apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |

anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||

etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |

sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||

uddhavaḥ uvāca |

yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |

yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||

śrībhagavān uvāca |

putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |

papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||

16||

sanaka ādayaḥ ūcuḥ |

guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |

kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |

dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||

saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |

tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||

dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |

brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||

iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |

yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||

vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |

kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||

pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |

kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||

manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |

ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||

guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |

jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||

guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |

guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||

jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |

tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||

yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |

mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||

ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |

vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||

yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |

jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||

asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |

gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||

yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān

bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |

svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ

smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||

evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā

mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |

sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa

jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||

īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam

dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |

vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā

svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||

dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ

tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |

sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā

tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||

dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā

siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |

daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam

vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||

dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat

svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |

taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ

svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||

mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |

jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |

parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||

māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |

suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||

iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |

sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||

taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |

pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||

atha caturdaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |

teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||

bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |

nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||

śrībhagavān uvāca |

kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |

mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||

tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |

tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||

tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |

manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||

kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |

bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||

yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |

yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||

evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |

pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||

manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |

śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||

dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |

anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |

kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||

ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |

duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||

11||

mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |

mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||

12||

akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |

mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||

na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam

na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |

na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā

mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||

na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |

na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||

nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |

anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||

niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ

śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |

kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat

tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||

bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |

prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||

yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |

tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||

na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |

na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||

bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |

bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||

dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |

madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||

kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |

vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||

vāk gadgadā dravate yasya cittam

rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |

vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca

madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||

yathā agninā hema malaṃ jahāti

dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |

ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya

madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||

yathā yathā ātmā parimṛjyate asau

matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |

tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam

cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||

viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |

māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||

tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |

hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||

strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |

kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||

na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |

yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||

uddhavaḥ uvāca |

yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |

dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||

śrībhagavān uvāca |

samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |

hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||

prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |

viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||

hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |

prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||

evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |

daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||

hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |

dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||

karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |

vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||

samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |

sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||

samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |

hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||

śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |

nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||

dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |

sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||

sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |

indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |

buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||

tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |

na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||

tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |

tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||

evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |

vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||

dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |

saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ

mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||

uddhavaḥ uvāca |

kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |

kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||

śrībhagavān uvāca |

siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |

tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||

aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |

prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||

guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |

etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||

anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |

manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||

svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |

yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||

trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |

agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||

etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |

yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||

bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |

aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||

mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |

mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||

paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |

kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||

dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |

sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||

mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |

prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||

viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |

saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||

nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |

manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||

nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |

paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||

śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |

dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||

mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |

tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||

cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |

māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||

manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |

maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||

yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |

tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||

parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |

piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||

pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |

āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||

vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |

vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||

yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |

mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||

yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |

kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||

madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |

tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||

agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |

madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||

madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |

dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||

upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |

siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||

jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |

maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||

antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |

mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||

janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |

yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||

sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||

ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |

yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||

atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |

sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |

upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||

yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |

upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||

gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |

na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||

yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām

vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |

tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te

namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |

yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||

jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |

tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||

saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |

abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||

ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |

ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||

ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |

guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||

guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |

sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||

hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |

akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||

indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |

ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||

brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |

devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||

siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |

prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||

māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |

somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||

airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |

tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||

uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |

yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||

nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |

āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||

tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |

āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||

dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |

vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||

purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |

skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||

yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |

vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||

yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |

ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||

strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |

nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||

dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |

guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||

saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |

māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||

ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |

dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||

vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |

kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||

ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |

kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||

30||

vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |

titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||

ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |

sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||

viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |

bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||

apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |

prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||

brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |

bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||

gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |

āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |

vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |

ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||

mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |

sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||

saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |

na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||

tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |

vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||

etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |

manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||

vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |

ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||

yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |

tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||

tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |

mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||

atha saptadaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |

varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||

yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |

svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||

purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |

yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||

saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |

na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||

vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |

sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||

kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |

tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||

tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |

yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||

śrīśukaḥ uvāca |

itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |

prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||

śrībhagavān uvāca |

dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |

varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||

ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |

kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||

vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |

upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||

tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |

vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||

vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |

vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||

gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |

vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||

varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |

āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||

śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |

madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||

tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |

sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||

17||

āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |

atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||

śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |

tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||

aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |

kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |

bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||

dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |

vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||

mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |

jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||

snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |

na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||

retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |

avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||

agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |

samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||

ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |

na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||

sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |

yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||

śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |

yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||

evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |

vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||

yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |

gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||

agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |

apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||

strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |

prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |

tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||

34||

sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|

madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||

evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |

madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||

atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |

gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||

gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |

āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||

gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |

yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||

ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |

pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||

pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |

anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||

brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |

kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||

śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ

dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |

mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan

na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||

samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |

tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||

sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |

ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||

evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |

vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||

sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |

khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||

vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |

caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||

śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |

kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||

veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |

devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||

yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |

dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||

kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |

vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||

putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |

anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||

itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |

na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||

karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |

tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||

yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |

straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||

aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |

anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||

evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |

atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||

17||

atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |

vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||

kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |

vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||

keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |

na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||

grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |

ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||

agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |

ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||

svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |

deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||

vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |

na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||

agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |

cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||

evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |

māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||

yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |

kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||

yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |

ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||

yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |

virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||

iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |

agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||

viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |

vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||

bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |

tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||

dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |

satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||

mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |

nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||

bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |

saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||

bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |

vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||

ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |

ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||

viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |

ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||

anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |

bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||

tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |

viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||

puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |

puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||

vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |

saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||

na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |

asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||

yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |

sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||

jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |

saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||

budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |

vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||

vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |

śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||

na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |

ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |

dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||

ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |

yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||

alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |

labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||

āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |

tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||

yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |

tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |

anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||

nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |

ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||

duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |

ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||

tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |

yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||

yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |

jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||

surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |

avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||

bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |

gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |

gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||

iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |

sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||

bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |

sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||

iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |

jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||

varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |

saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||

etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |

yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||

atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |

māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||

jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |

svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||

jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |

jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||

tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |

na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||

tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |

jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||

jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |

sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||

tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ

māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |

janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ

ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||

uddhavaḥ uvāca |

jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat

vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |

ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte

tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||

tāpatrayeṇa abhihatasya ghore

santapyamānasya bhavādhvanīśa |

paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri

dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||

daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin

kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |

samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ

vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||

śrībhagavān uvāca |

itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |

ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||

nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |

śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||

12||

tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |

jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||

nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |

īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||

etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |

sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||

15||

ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |

punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||

śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |

pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||

karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |

vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||

bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |

punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||

śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |

pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||

ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |

madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||

madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |

mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||

madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |

iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||

evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |

mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||

yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |

dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||

yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |

rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||

dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |

guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||

uddhavaḥ uvāca |

yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |

kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||

kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |

kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||

29||

puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |

kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||

30||

kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |

kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||

kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |

etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||

śrībhagavān uvāca |

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |

āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||

33|

śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |

tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||

ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |

puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||

śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |

titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||

daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |

svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||

ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |

karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||

dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |

dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||

bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |

vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||

śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |

duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||

mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |

utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||

narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |

gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||

daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |

guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||

etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |

kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |

guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde

ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||

atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |

avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||

varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |

dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||

guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |

niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |

śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||

guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |

nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||

śrībhagavān uvāca |

yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |

jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||

6||

nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |

teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||

yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |

na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||

tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |

mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||

svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |

na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||

asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |

jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||

svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |

sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||

na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |

na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||

etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |

apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||

chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |

khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||

ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |

muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||

nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham

plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |

mayā anukūlena nabhasvateritam

pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||

yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |

abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||

dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |

atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||

manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |

sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||

eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |

hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||

sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |

bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||

nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |

manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||

yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |

mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||

yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |

yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |

karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |

guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||

jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |

veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||

tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |

juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||

proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |

kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |

kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||

tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |

na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||

yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |

yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||

sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |

svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||

na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |

vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||

nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |

tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||

na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |

sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||

evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |

kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||

atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |

kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |

viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||

śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |

dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||

dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |

darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||

bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |

ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||

vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |

dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||

deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |

guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||

akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |

kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||

karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |

yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||

dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |

saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||

śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |

aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||

dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |

kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||

amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |

bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||

snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |

mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||

mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |

dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||

kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |

guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||

samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |

autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||

yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |

eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||

viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |

saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||

kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |

tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||

tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |

tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||

viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |

vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||

phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |

śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||

utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |

āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||

na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |

kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||

evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |

phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||

kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |

agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||

na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |

ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||

te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |

hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||

hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |

yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||

svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |

āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||

rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |

upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||

iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |

tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||

evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |

māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||

vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |

parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||

śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |

anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||

mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |

bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||

yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |

ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||

chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |

oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||

39||

vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |

anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||

gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |

triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||

kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |

iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||

māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |

etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |

māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde

vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||

atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |

nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||

kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |

sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |

kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||

etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |

gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||

śrībhagavān uvāca |

yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |

māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||

na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |

evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||

yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |

prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||

parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |

paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||

ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |

pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||

paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |

yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||

anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |

svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||

puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |

tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||

prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||

sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |

guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||

puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |

jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||

śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |

vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||

śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |

gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||

sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |

sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||

vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |

labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||

sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |

jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||

ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |

taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||

catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |

jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||

saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |

pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||

tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |

bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||

ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |

aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||

iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |

sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||

uddhavaḥ uvāca |

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |

anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |

prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||

evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |

chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||

tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |

tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||

śrībhagavān uvāca |

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |

eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||

mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā

vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |

vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam

atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||

dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre

parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |

ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ

svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |

evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ

jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||

yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ

pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |

ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ

vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||

ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ

hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |

vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ

mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||

uddhavaḥ uvāca |

tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |

ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||

tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |

na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||

śrībhagavān uvāca |

manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |

lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||

dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |

udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||

viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |

jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||

janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |

viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||

svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |

tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||

indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |

bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||

nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |

kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||

yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |

tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||

saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |

saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā

āyuṣām || 44||

mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |

mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||

niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |

vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||

etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |

guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||

ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |

na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||

taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |

taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||

prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |

tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||

sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |

tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||

nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |

evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||

yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |

cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||

yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |

svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |

dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||

tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |

ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||

kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |

tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||

niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |

śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||

uddhavaḥ uvāca |

yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |

suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||

viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |

ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||

atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |

bādarāyaṇiḥ uvāca |

saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena

bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |

sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ

taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||

śrībhagavān uvāca |

barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |

duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||

na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |

yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||

kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |

taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||

kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |

smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||

avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |

vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||

jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |

śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||

duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |

dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||

tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |

dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||

tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |

arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||

jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |

daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||

saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |

upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||

tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |

khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||

saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |

na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||

prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |

iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||

yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |

lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||

arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |

nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||

steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |

bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||

ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |

tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||

bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |

ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||

arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |

tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||

21||

labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |

tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||

22||

svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |

draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||

devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |

asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||

vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |

kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||

kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |

kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||

kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |

mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||

nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |

yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||

saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |

apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||

tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |

muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||

śrībhagavān uvāca |

iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |

unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||

saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |

bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||

taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |

dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||

kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |

pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||

pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |

annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||

mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |

yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||

tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |

badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||

kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |

kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||

aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |

maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||

iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |

taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||

evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |

bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||

paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |

pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||

dvijaḥ uvāca |

na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ

na devatātmā grahakarmakālāḥ |

manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti

saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||

manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ

tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |

śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni

tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||

anīhaḥ ātmā manasā samīhatā

hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |

manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān

juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||

dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca

śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |

sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ

paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||

samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam

dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |

asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat

dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||

manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ

manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |

bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān

yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||

taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ

maruntudaṃ tat na vijitya kecit |

kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ

mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||

dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā

mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |

eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa

durantapāre tamasi bhramanti || 50||

janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |

jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ

tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||

duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu

kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |

yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit

krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||

ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ

kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |

na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt

krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||

grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |

grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām

krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||

karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |

dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ

krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||

kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |

na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt

krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||

na kenacit kva api kathañcana asya

dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |

yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt

evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||

etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām

adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |

ahaṃ tariṣyāmi durantapāram

tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||

śrībhagavān uvāca |

nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ

pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |

nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt

akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||

sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |

mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||

tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |

mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||

yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |

dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||

atha caturviṃśo'dhyāḥ |

śrībhagavān uvāca |

atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |

yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||

āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |

yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||

tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |

vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||

tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |

jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||

tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |

mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||

tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |

tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||

vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |

tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||

arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |

taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||

mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |

aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||

tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |

mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||

10||

saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |

lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||

devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |

martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||

12||

adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |

trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||

yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |

mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||

mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |

guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||

aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |

sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||

yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |

vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||

yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |

ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||

prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |

sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||

sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |

mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||

virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |

pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||

anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |

dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||

apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |

līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||

rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |

ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||

yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |

śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||

saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |

te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||

kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |

ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||

evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |

manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||

eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |

pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||

atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavānuvāca |

guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |

tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||

samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |

tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||

kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |

mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||

krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |

śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||

sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |

vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||

sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |

vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||

dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |

guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||

pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |

svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||

puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |

kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||

yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |

taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||

yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |

taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |

cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||

yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |

tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||

yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |

tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||

yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |

yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||

yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |

dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||

vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |

gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||

sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |

manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||

edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |

asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||

sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |

prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||

uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |

tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||

sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |

tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||

madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |

rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||

kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |

prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||

vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |

tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||

sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |

tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||

sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |

tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||

pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |

rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||

sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |

tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||

dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |

śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||

30||

sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||

etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |

yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |

bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||

tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |

guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||

niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |

rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||

sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |

sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||

jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |

mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||

atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |

ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||

guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |

guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |

vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||

saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |

tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||

ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |

urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||

tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |

vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||

kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |

na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||

ailaḥ uvāca |

aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |

devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||

na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |

muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||

aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |

krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||

saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |

yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||

kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |

yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||

kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |

kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||

svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |

yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||

sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |

na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||

puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |

ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||

bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |

manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||

kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |

rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||

kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |

kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||

pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |

kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||

tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |

aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||

tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |

viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||

atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |

viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||

adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |

asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||

tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |

viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||

24||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ

saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |

ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai

upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||

tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |

santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||

santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |

nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||

teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |

sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||

tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |

matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||

bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |

mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||

yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |

śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||

nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |

santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||

annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |

dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||

33||

santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |

devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||

vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |

muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||

atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |

yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||

etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |

nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||

niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |

putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||

etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |

śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||

etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |

bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||

śrībhagavān uvāca |

nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |

saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||

vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |

trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||

yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |

yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||

arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |

dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||

pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |

ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||

sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |

pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||

śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |

manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||

cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |

udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||

asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |

snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||

dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |

bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||

snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |

sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||

sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |

śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||

bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |

gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||

śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |

āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||

kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |

kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||

tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |

prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||

pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |

hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||

22||

piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |

aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||

tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |

āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||

24||

pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |

dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||

padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |

ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||

sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |

musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||

nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |

mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||

durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |

sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||

candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |

salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||

svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |

pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||

vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |

alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||

pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |

dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||

guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |

saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||

abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |

annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||

vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |

agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||

paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |

prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||

taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |

lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||

sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |

śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||

dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |

prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||

juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |

dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||

abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |

mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||

dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |

mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||

upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |

matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|

stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |

stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||

śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |

prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||

iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |

udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||

arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |

sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||

evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |

arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||

madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |

puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||

pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |

kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||

pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |

pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||

māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |

bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||

yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |

vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||

kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |

karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||

atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |

viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||

parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |

saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||

taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |

māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||

kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |

vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||

chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |

evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||

ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |

trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||

tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |

nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |

idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||

etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |

na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||

pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |

ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||

uddhavaḥ uvāca |

na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |

anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||

ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |

agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||

śrībhagavān uvāca |

yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |

saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |

dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||

yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |

saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||

śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |

ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||

deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ

jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |

sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ

saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||

amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ

manovacaḥprāṇaśarīrakarma |

jñānāsinā upāsanayā śitena

chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||

jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca

pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |

ādi antayoḥ asya yat eva kevalam

kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||

yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt

paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |

tat eva madhye vyavahāryamāṇam

nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||

vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga

guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |

samanvayena vyatirekataḥ ca

yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||

na yat purastāt uta yat na paścāt

madhye ca tat na vyapadeśamātram |

bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat

tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||

avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ

vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |

brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti

brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||

evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ

parāpavādena viśāradena |

chittvā ātmasandehaṃ upārameta

svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||

na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi

devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |

manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam

ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||

samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ

guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |

vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam

ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||

yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ

gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |

tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ

ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||

tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ

guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |

madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat

rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||

yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām

punaḥ punaḥ santudati prarohan |

evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma

kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||

kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ

manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |

te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ

yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||

karoti karma kriyate ca jantuḥ

kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |

na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api

nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||

tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam

śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |

svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam

ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||

yadi sma paśyati asat indriya atha

nānā anumānena viruddhaṃ anyat |

na manyate vastutayā manīṣī

svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||

pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram

ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |

nivartate tat punaḥ īkṣayā eva

na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||

yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām

tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |

evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me

hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||

eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ

mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |

ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme

yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||

etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |

ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||

yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |

vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||

yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |

upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||

yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |

tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||

kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |

yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||

kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |

vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||

na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |

antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||

yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |

tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||

yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |

na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||

atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |

sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |

yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||

prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |

viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||

atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam

haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |

sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ

tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||

kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ

dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |

yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām

śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||

taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām

sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |

kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai

kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||

na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa

brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |

yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan

ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||

śrīśukaḥ uvāca |

iti uddhavena ati anurakta cetasā

pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |

gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ

jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||

śrībhagavān uvāca |

hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |

yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||

kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |

mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||

deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |

deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||

pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |

kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||

māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |

īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||

iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |

sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||

brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |

akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||

nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |

spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||

visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |

praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||

yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |

tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||

sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |

paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||

ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |

madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||

na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |

mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||

yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |

tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||

eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |

yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||

eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |

samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||

abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |

etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||

suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |

sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||

yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |

tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||

yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |

saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||

yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |

mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||

api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |

api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||

na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |

aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||

etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |

sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||

na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |

pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||

jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |

yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||

martyaḥ yadā tyakta samastakarmā

niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |

tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ

mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||

śrīśukaḥ uvāca |

saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ

tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |

baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ

na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||

viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam

dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |

kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram

śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||

uddhavaḥ uvāca |

vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ

yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |

vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya

śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||

pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā

bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |

hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam

kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||

vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ

dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |

prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā

svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||

namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |

yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||

śrībhagavān uvāca |

gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |

tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||

īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |

vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||

titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |

śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||

mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |

mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |

ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||

śrīśukaḥ uvāca |

saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ

pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |

śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ

nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||

sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ

na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |

kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke

bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||

tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya

gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |

yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā

tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||

yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam

jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |

kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā

sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||

bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram

nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |

amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān

puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo

nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||

atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |

rājā uvāca |

tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |

dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||

brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |

preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||

pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ

karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |

yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām

dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam

īyuḥ || 3||

ṛṣiḥ uvāca |

divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |

dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||

śrībhagavān uvāca |

ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |

muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||

striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |

vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||

tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |

devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||

brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |

go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||

vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |

deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||

iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |

tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||

tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |

cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||

tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |

diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||

mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |

kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||

yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |

dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||

patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ

khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |

mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā

nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||

pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau

akrūra bhojau aniruddha sātyakī |

subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau

gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||

anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ

sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |

anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā

jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||

dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā

madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |

visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca

mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||

putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca

svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |

mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ

jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||

śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |

śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||

tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |

jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||

pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |

hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||

atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |

erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||

brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |

spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||

evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |

avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||

rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |

tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||

rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |

niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||

bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |

diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||

śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |

kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||

sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |

puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||

kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |

hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||

vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |

kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||

musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |

mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||

caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |

bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||

ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |

kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||

yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |

vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||

tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |

yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||

yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ

rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |

tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ

kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||

śrībhagavān uvāca |

mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |

yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |

triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||

dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |

vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||

taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam

hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |

snehaplutātmā nipapāta pādayo

rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||

apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho

dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |

diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim

yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||

iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |

khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||

taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |

tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||

gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |

saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||

dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |

mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||

svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |

arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||

tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |

manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||

iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |

tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma

triṃśo'dhyāyaḥ || 30||

atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrīśukaḥ uvāca |

atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |

mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||

pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |

cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||

draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |

gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |

kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||

bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |

saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||

lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |

yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||

divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |

satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||

deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |

avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||

saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |

gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||

brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |

vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||

rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā

māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |

sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante

saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||

martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam

tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |

jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ

kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||

tathā api aśeśā sthiti sambhava api

ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |

na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam

martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||

yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |

prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||

dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |

patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||

kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |

tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||

tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |

vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||

devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |

kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||

prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |

upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||

rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |

vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |

kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||

arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |

ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||

bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |

hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||

dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |

varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||

nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |

smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||

strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |

indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||

śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |

tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||

yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |

kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||

itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra

vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |

anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ

bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma

ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||

|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

अथ एकादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

बद्धः मुक्तः इति व्याख्या गुणतः मे न वस्तुतः ।

गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षः न बन्धनम् ॥ 1॥

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिः च मायया ।

स्वप्नः यथा आत्मनः ख्यातिः संसृतिः न तु वास्तवी ॥ 2॥

विद्या अविद्ये मम तनू विद्धि उद्धव शरीरिणाम् ।

मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ 3॥

एकस्य एव मम अंशस्य जीवस्य एव महामते ।

बन्धः अस्य अविद्यया अनादिः विद्यया च तथा इतरः ॥ 4॥

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।

विरुद्धधर्मिणोः तात स्थितयोः एकधर्मिणि ॥ 5॥

सुपर्णौ एतौ सदृशौ सखायौ

यदृच्छया एतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।

एकः तयोः खादति पिप्पलान्नम्

अन्यः निरन्नः अपि बलेन भूयान् ॥ 6॥

आत्मानं अन्यं च सः वेद विद्वान्

अपिप्पलादः न तु पिप्पलादः ।

यः अविद्यया युक् स तु नित्यबद्धः

विद्यामयः यः स तु नित्यमुक्तः ॥ 7॥

देहस्थः अपि न देहस्थः विद्वान् स्वप्नात् यथा उत्थितः ।

अदेहस्थः अपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृक् यथा ॥ 8॥

इन्द्रियैः इन्द्रियार्थेषु गुणैः अपि गुणेषु च ।

गृह्यमाणेषु अहङ्कुर्यात् न विद्वान् यः तु अविक्रियः ॥ 9॥

दैवाधीने शरीरे अस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।

वर्तमानः अबुधः तत्र कर्ता अस्मि इति निबध्यते ॥ 10॥

एवं विरक्तः शयनः आसनाटनमज्जने ।

दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु ॥ 11॥

न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्र आदयन् गुणान् ।

प्रकृतिस्थः अपि असंसक्तः यथा खं सविता अनिलः ॥ 12॥

वैशारद्येक्षया असङ्गशितया छिन्नसंशयः ।

प्रतिबुद्धः इव स्वप्नात् नानात्वात् विनिवर्तते ॥ 13॥

यस्य स्युः वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम् ।

वृत्तयः सः विनिर्मुक्तः देहस्थः अपि हि तत् गुणैः ॥ 14॥

यस्य आत्मा हिंस्यते हिंस्र्यैः येन किञ्चित् यदृच्छया ।

अर्च्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥ 15॥

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साधु असाधु वा ।

वदतः गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृक् मुनिः ॥ 16॥

न कुर्यात् न वदेत् किञ्चित् न ध्यायेत् साधु असाधु वा ।

आत्मारामः अनया वृत्त्या विचरेत् जडवत् मुनिः ॥ 17॥

शब्दब्रह्मणि निष्णातः न निष्णायात् परे यदि ।

श्रमः तस्य श्रमफलः हि अधेनुं इव रक्षतः ॥ 18॥

गां दुग्धदोहां असतीं च भार्याम्

देहं पराधीनं असत्प्रजां च ।

वित्तं तु अतीर्थीकृतं अङ्ग वाचम्

हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ 19॥

यस्यां न मे पावनं अङ्ग कर्म

स्थितिउद्भवप्राण निरोधनं अस्य ।

लीलावतारीप्सितजन्म वा स्यात्

बन्ध्यां गिरं तां बिभृयात् न धीरः ॥ 20॥

एवं जिज्ञासया अपोह्य नानात्वभ्रमं आत्मनि ।

उपारमेत विरजं मनः मयि अर्प्य सर्वगे ॥ 21॥

यदि अनीशः धारयितुं मनः ब्रह्मणि निश्चलम् ।

मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥ 22॥

श्रद्धालुः मे कथाः श‍ऋण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः ।

गायन् अनुस्मरन् कर्म जन्म च अभिनयन् मुहुः ॥ 23॥

मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः ।

लभते निश्चलां भक्तिं मयि उद्धव सनातने ॥ 24॥

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां सः उपासिता ।

सः वै मे दर्शितं सद्भिः अञ्जसा विन्दते पदम् ॥ 25॥

उद्धव उवाच ।

साधुः तव उत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।

भक्तिः त्वयि उपयुज्येत कीदृशी सद्भिः आदृता ॥ 26॥

एतत् मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत् प्रभो ।

प्रणताय अनुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ 27॥

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।

अवतीर्णः असि भगवन् स्वेच्छाउपात्तपृथक् वपुः ॥ 28॥

श्रीभगवान् उवाच ।

कृपालुः अकृतद्रोहः तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।

सत्यसारः अनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ 29॥

कामैः अहतधीः दान्तः मृदुः शुचिः अकिञ्चनः ।

अनीहः मितभुक् शान्तः स्थिरः मत् शरणः मुनिः ॥ 30॥

अप्रमत्तः गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।

अमानी मानदः कल्पः मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ 31॥

आज्ञाय एवं गुणान् दोषान्मयादिष्टान् अपि स्वकान् ।

धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत सः सत्तमः ॥ 32॥

ज्ञात्वा अज्ञात्वा अथ ये वै मां यावान् यः च अस्मि

यादृशः ।

भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमाः मताः ॥ 33॥

मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् ।

परिचर्या स्तुतिः प्रह्वगुणकर्म अनुकीर्तनम् ॥ 34॥

मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मत् अनुध्यानं उद्धव ।

सर्वलाभ उपहरणं दास्येन आत्मनिवेदनम् ॥ 35॥

मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।

गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिः मद्गृह उत्सवः ॥ 36॥

यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।

वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ 37॥

मम अर्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य च उद्यमः ।

उद्यान उपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि ॥ 38॥

सम्मार्जन उपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।

गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया ॥ 39॥

अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्य अपरिकीर्तनम् ।

अपि दीपावलोकं मे न उपयुञ्ज्यात् निवेदितम् ॥ 40॥

यत् यत् इष्टतमं लोके यत् च अतिप्रियं आत्मनः ।

तत् तत् निवेदयेत् मह्यं तत् आनन्त्याय कल्पते ॥ 41॥

सूर्यः अग्निः ब्राह्मणः गावः वैष्णवः खं मरुत् जलम् ।

भूः आत्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ 42॥

सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।

आतिथ्येन तु विप्राग्र्यः गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ 43॥

वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।

वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैः तोयपुरस्कृतैः ॥ 44॥

स्थण्डिले मन्त्रहृदयैः भोगैः आत्मानं आत्मनि ।

क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ 45॥

धिष्ण्येषु एषु इति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।

युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन् अर्चेत् समाहितः ॥ 46॥

इष्टापूर्तेन मां एवं यः यजेत समाहितः ।

लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ 47॥

प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विना उद्धव ।

न उपायः विद्यते सध्र्यङ् प्रायणं हि सतां अहम् ॥ 48॥

अथ एतत् परमं गुह्यं श्रुण्वतः यदुनन्दन ।

सुगोप्यं अपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा ॥ 49॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

एकादशपूजाविधानयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ 11॥

अथ द्वादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

न रोधयति मां योगः न स्साङ्ख्यं धर्मः एव च ।

न स्वाध्यायः तपः त्यागः न इष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ 1॥

व्रतानि यज्ञः छन्दांसि तीर्थानि नियमाः यमाः ।

यथा अवरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्ग अपहः हि माम् ॥ 2॥

सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधानः मृगाः खगाः ।

गन्धर्व अप्सरसः नागाः सिद्धाः चारणगुह्यकाः ॥ 3॥

विद्याधराः मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियः अन्त्यजाः ।

रजः तमः प्रकृतयः तस्मिन् तस्मिन् युगे अनघ ॥ 4॥

बहवः मत्पदं प्राप्ताः त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।

वृषपर्वा बलिः वाणः मयः च अथ विभीषणः ॥ 5॥

सुग्रीवः हनुमान् ऋक्षः गजः गृध्रः वणिक्पथः ।

व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यः यज्ञपत्न्यः तथा अपरे ॥ 6॥

ते न अधितश्रुतिगणाः न उपासितमहत्तमाः ।

अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गात् मां उपागताः ॥ 7॥

केवलेन हि भावेन गोप्यः गावः नगाः मृगाः ।

ये अन्ये मूढधियः नागाः सिद्धाः मां ईयुः अञ्जसा ॥ 8॥

यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपः अध्वरैः ।

व्याख्याः स्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयात् यत्नवान् अपि ॥ 9॥

रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते

श्वाफल्किना मयि अनुरक्तचित्ताः ।

विगाढभावेन न मे वियोग

तीव्राधयः अन्यं ददृशुः सुखाय ॥ 10॥

ताः ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीताः

मया एव वृन्दावनगोचरेण ।

क्षणार्धवत् ताः पुनरङ्ग तासां

हीना माया कल्पसमा बभूवुः ॥ 11॥

ताः न अविदन् मयि अनुषङ्गबद्ध

धियः स्वमात्मानं अदः तथा इदम् ।

यथा समाधौ मुनयः अब्धितोये

नद्यः प्रविष्टाः इव नामरूपे ॥ 12॥

मत्कामा रमणं जारं अस्वरूपविदः अबलाः ।

ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गात् शतसहस्रशः ॥ 13॥

तस्मात् त्वं उद्धव उत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् ।

प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतं एव च ॥ 14॥

मां एकं एव शरणं आत्मानं सर्वदेहिनाम् ।

याहि सर्वात्मभावेन मया स्याः हि अकुतोभयः ॥ 15॥

उद्धवः उवाच ।

संशयः श्रुण्वतः वाचं तव योगेश्वर ईश्वर ।

न निवर्ततः आत्मस्थः येन भ्राम्यति मे मनः ॥ 16॥

श्रीभगवान् उवाच ।

सः एष जीवः विवरप्रसूतिः

प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः ।

मनोमयं सूक्ष्मं उपेत्य रूपं

मात्रा स्वरः वर्णः इति स्थविष्ठः ॥ 17॥

यथा अनलः खे अनिलबन्धुः ऊष्मा

बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः ।

अणुः प्रजातः हविषा समिध्यते

तथा एव मे व्यक्तिः इयं हि वाणी ॥ 18॥

एवं गदिः कर्मगतिः विसर्गः

घ्राणः रसः दृक् स्पर्शः श्रुतिः च ।

सङ्कल्पविज्ञानं अथ अभिमानः

सूत्रं रजः सत्त्वतमोविकारः ॥ 19॥

अयं हि जीवः त्रिवृत् अब्जयोनिः

अव्यक्तः एकः वयसा सः आद्यः ।

विश्लिष्टशक्तिः बहुधा एव भाति

बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ 20॥

यस्मिन् इदं प्रोतं अशेषं ओतं

पटः यथा तन्तुवितानसंस्थः ।

यः एष संसारतरुः पुराणः

कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ 21॥

द्वे अस्य बीजे शतमूलः त्रिनालः

पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।

दश एकशाखः द्विसुपर्णनीडः

त्रिवल्कलः द्विफलः अर्कं प्रविष्टः ॥ 22॥

अदन्ति च एकं फलं अस्य गृध्रा

ग्रामेचराः एकं अरण्यवासाः ।

हंसाः यः एकं बहुरूपं इज्यैः

मायामयं वेद सः वेद वेदम् ॥ 23॥

एवं गुरु उपासनया एकभक्त्या

विद्याकुठारेण शितेन धीरः ।

विवृश्च्य जीवाशयं अप्रमत्तः

सम्पद्य च आत्मानं अथ त्यज अस्त्रम् ॥ 24॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

द्वादशोऽध्यायः ॥ 12॥

अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः बुद्धेः न च आत्मनः ।

सत्त्वेन अन्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन च एव हि ॥ 1॥

सत्त्वात् धर्मः भवेत् वृद्धात् पुंसः मद्भक्तिलक्षणः ।

सात्विक उपासया सत्त्वं ततः धर्मः प्रवर्तते ॥ 2॥

धर्मः रजः तमः हन्यात् सत्त्ववृद्धिः अनुत्तमः ।

आशु नश्यति तत् मूलः हि अधर्मः उभये हते ॥ 3॥

आगमः अपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।

ध्यानं मन्त्रः अथ संस्कारः दश एते गुणहेतवः ॥ 4॥

तत् तत् सात्विकं एव एषां यत् यत् वृद्धाः प्रचक्षते ।

निन्दन्ति तामसं तत् तत् राजसं तत् उपेक्षितम् ॥ 5॥

सात्त्विकानि एव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये ।

ततः धर्मः ततः ज्ञानं यावत् स्मृतिः अपोहनम् ॥ 6॥

वेणुसङ्घर्षजः वह्निः दग्ध्वा शाम्यति तत् वनम् ।

एवं गुणव्यत्ययजः देहः शाम्यति तत् क्रियः ॥ 7॥

उद्धवः उवाच ।

विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदं आपदाम् ।

तथा अपि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्व खर अजावत् ॥ 8॥

श्रीभगवान् उवाच ।

अहं इति अन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।

उत्सर्पति रजः घोरं ततः वैकारिकं मनः ॥ 9॥

रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।

ततः कामः गुणध्यानात् दुःसहः स्यात् हि दुर्मतेः ॥ 10॥

करोति कामवशगः कर्माणि अविजितेन्द्रियः ।

दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ॥ 11।

रजः तमोभ्यां यत् अपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।

अतन्द्रितः मनः युञ्जन् दोषदृष्टिः न सज्जते ॥ 12॥

अप्रमत्तः अनुयुञ्जीतः मनः मयि अर्पयन् शनैः ।

अनिर्विण्णः यथाकालं जितश्वासः जितासनः ॥ 13॥

एतावान् योगः आदिष्टः मत् शिष्यैः सनक आदिभिः ।

सर्वतः मनः आकृष्य मय्यद्धा आवेश्यते यथा ॥ 14॥

उद्धवः उवाच ।

यदा त्वं सनक आदिभ्यः येन रूपेण केशव ।

योगं आदिष्टवान् एतत् रूपं इच्छामि वेदितुम् ॥ 15॥

श्रीभगवान् उवाच ।

पुत्राः हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनक आदयः ।

पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्य ऐकान्तिकीं गतिम् ॥

16॥

सनक आदयः ऊचुः ।

गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रभो ।

कथं अन्योन्यसन्त्यागः मुमुक्षोः अतितितीर्षोः ॥ 17॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं पृष्टः महादेवः स्वयम्भूः भूतभावनः ।

ध्यायमानः प्रश्नबीजं न अभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ 18॥

सः मां अचिन्तयत् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।

तस्य अहं हंसरूपेण सकाशं अगमं तदा ॥ 19॥

दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पाद अभिवन्दनम् ।

ब्रह्माणं अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः कः भवान् इति ॥ 20॥

इति अहं मुनिभिः पृष्टः तत्त्वजिज्ञासुभिः तदा ।

यत् अवोचं अहं तेभ्यः तत् उद्धव निबोध मे ॥ 21॥

वस्तुनः यदि अनानात्वं आत्मनः प्रश्नः ईदृशः ।

कथं घटेत वः विप्राः वक्तुः वा मे कः आश्रयः ॥ 22॥

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।

कः भवान् इति वः प्रश्नः वाचारम्भः हि अनर्थकः ॥ 23॥

मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते अन्यैः अपि इन्द्रियैः ।

अहं एव न मत्तः अन्यत् इति बुध्यध्वं अञ्जसा ॥ 24॥

गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रजाः ।

जीवस्य देहः उभयं गुणाः चेतः मत् आत्मनः ॥ 25॥

गुणेषु च आविशत् चित्तं अभीक्ष्णं गुणसेवया ।

गुणाः च चित्तप्रभवाः मत् रूपः उभयं त्यजेत् ॥ 26॥

जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतः बुद्धिवृत्तयः ।

तासां विलक्षणः जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ 27॥

यः हि संसृतिबन्धः अयं आत्मनः गुणवृत्तिदः ।

मयि तुर्ये स्थितः जह्यात् त्यागः तत् गुणचेतसाम् ॥ 28॥

अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनः अर्थविपर्ययम् ।

विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितः त्यजेत् ॥ 29॥

यावत् नानार्थधीः पुंसः न निवर्तेत युक्तिभिः ।

जागर्ति अपि स्वपन् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ 30॥

असत्त्वात् आत्मनः अन्येषां भावानां तत् कृता भिदा ।

गतयः हेतवः च अस्य मृषा स्वप्नदृशः यथा ॥ 31॥

यो जागरे बहिः अनुक्षणधर्मिणः अर्थान्

भुङ्क्ते समस्तकरणैः हृदि तत् सदृक्षान् ।

स्वप्ने सुषुप्तः उपसंहरते सः एकः

स्मृति अन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृक् इन्द्रिय ईशः ॥ 32॥

एवं विमृश्य गुणतः मनसः त्र्यवस्था

मत् मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।

सञ्छिद्य हार्दं अनुमानस्त् उक्तितीक्ष्ण

ज्ञानासिना भजतः मा अखिलसंशयाधिम् ॥ 33॥

ईक्षेत विभ्रमं इदं मनसः विलासम्

दृष्टं विनष्टं अतिलोलं अलातचक्रम् ।

विज्ञानं एकं उरुधा इव विभाति माया

स्वप्नः त्रिधा गुणविसर्गकृतः विकल्पः ॥ 34॥

दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः

तूष्णीं भवेत् निजसुख अनुभवः निरीहः ।

सन्दृश्यते क्व च यदि इदं अवस्तुबुद्ध्या

त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिः आनिपातात् ॥ 35॥

देहं च नश्वरं अवस्थितं उत्थितं वा

सिद्धः न पश्यति यतः अध्यगमत्स्वरूपम् ।

दैवात् अपेतं उत दैवशात् उपेतम्

वासः यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ 36॥

देहः अपि दैववशगः खलु कर्म यावत्

स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षतः एव सासुः ।

तं अप्रपञ्चं अधिरूढसमाधियोगः

स्वाप्नं पुनः न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ 37॥

मया एतत् उक्तं वः विप्राः गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः ।

जानीतं आगतं यज्ञं युष्मत् धर्मविवक्षया ॥ 38॥

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।

परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेः दमस्य च ॥ 39॥

मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।

सुहृदं प्रियं आत्मानं साम्य असङ्ग आदयः गुणाः ॥ 40॥

इति मे छिन्नसन्देहाः मुनयः सनक आदयः ।

सभाजयित्वा परया भक्त्या अगृणत संस्तवैः ॥ 41॥

तैः अहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परम ऋषिभिः ।

प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ 42॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

हंसगीतानिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ 13॥

अथ चतुर्दशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।

तेषां विकल्पप्राधान्यं उत अहो एकमुख्यता ॥ 1॥

भवत् उदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगः अनपेक्षितः ।

निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वयि आविशेत् मनः ॥ 2॥

श्रीभगवान् उवाच ।

कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसञ्ज्ञिता ।

मया आदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मः यस्यां मदात्मकः ॥ 3॥

तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।

ततः भृगु आदयः अगृह्णन् सप्तब्रह्ममहर्षयः ॥ 4॥

तेभ्यः पितृभ्यः तत् पुत्राः देवदानवगुह्यकाः ।

मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः ॥ 5॥

किन्देवाः किन्नराः नागाः रक्षः किम्पुरुष आदयः ।

बह्व्यः तेषां प्रकृतयः रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ 6॥

याभिः भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयः तथा ।

यथाप्रकृति सर्वेषां चित्राः वाचः स्रवन्ति हि ॥ 7॥

एवं प्रकृतिवैचित्र्यात् भिद्यन्ते मतयः नृणाम् ।

पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयः अपरे ॥ 8॥

मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।

श्रेयः वदन्ति अनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ 9॥

धर्मं एके यशः च अन्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।

अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् ।

केचित् यज्ञतपोदानं व्रतानि नियम अन्यमान् ॥ 10॥

आदि अन्तवन्तः एव एषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।

दुःख उदर्काः तमोनिष्ठाः क्षुद्र आनन्दाः शुच अर्पिताः ॥

11॥

मयि अर्पित मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।

मया आत्मना सुखं यत् तत् कुतः स्यात् विषय आत्मनाम् ॥

12॥

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।

मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमयाः दिशः ॥ 13॥

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यम्

न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।

न योगसिद्धीः अपुनर्भवं वा

मयि अर्पित आत्मा इच्छति मत् विना अन्यत् ॥ 14॥

न तथा मे प्रियतमः आत्मयोनिः न शङ्करः ।

न च सङ्कर्षणः न श्रीः न एव आत्मा च यथा भवान् ॥ 15॥

निरपेक्षं मुनिं शातं निर्वैरं समदर्शनम् ।

अनुव्रजामि अहं नित्यं पूयेयेति अङ्घ्रिरेणुभिः ॥ 16॥

निष्किञ्चना मयि अनुरक्तचेतसः

शान्ताः महान्तः अखिलजीववत्सलाः ।

कामैः अनालब्धधियः जुषन्ति यत्

तत् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ 17॥

बाध्यमानः अपि मद्भक्तः विषयैः अजितेन्द्रियः ।

प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैः न अभिभूयते ॥ 18॥

यथा अग्निः सुसमृद्ध अर्चिः करोति एधांसि भस्मसात् ।

तथा मद्विषया भक्तिः उद्धव एनांसि कृत्स्नशः ॥ 19॥

न साधयति मां योगः न साङ्ख्यं धर्मः उद्धव ।

न स्वाध्यायः तपः त्यागः यथा भक्तिः मम ऊर्जिता ॥ 20॥

भक्त्या अहं एकया ग्राह्यः श्रद्धया आत्मा प्रियः सताम् ।

भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि सम्भवात् ॥ 21॥

धर्मः सत्यदया उपेतः विद्या वा तपसान्विता ।

मद्भ्क्त्यापेतं आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ 22॥

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।

विनानन्द अश्रुकलया शुध्येत् भक्त्या विनाशयः ॥ 23॥

वाक् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तम्

रुदति अभीक्ष्णं हसति क्वचित् च ।

विलज्जः उद्गायति नृत्यते च

मद्भक्तियुक्तः भुवनं पुनाति ॥ 24॥

यथा अग्निना हेम मलं जहाति

ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।

आत्मा च कर्मानुशयं विधूय

मद्भक्तियोगेन भजति अथः माम् ॥ 25॥

यथा यथा आत्मा परिमृज्यते असौ

मत्पुण्यगाथाश्रवण अभिधानैः ।

तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मम्

चक्षुः यथा एव अञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ 26॥

विषयान् ध्यायतः चित्तं विषयेषु विषज्जते ।

मां अनुस्मरतः चित्तं मयि एव प्रविलीयते ॥ 27॥

तस्मात् असत् अभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।

हित्वा मयि समाधत्स्व मनः मद्भावभावितम् ॥ 28॥

स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरतः आत्मवान् ।

क्षेमे विविक्तः आसीनः चिन्तयेत् मां अतन्द्रितः ॥ 29॥

न तथा अस्य भवेत् क्लेशः बन्धः च अन्यप्रसङ्गतः ।

योषित् सङ्गात् यथा पुंसः यथा तत् सङ्गिसङ्गतः ॥ 30॥

उद्धवः उवाच ।

यथा त्वां अरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।

ध्यायेत् मुमुक्षुः एतत् मे ध्यानं मे वक्तुं अर्हसि ॥ 31॥

श्रीभगवान् उवाच ।

समः आसनः आसीनः समकायः यथासुखम् ।

हस्तौ उत्सङ्गः आधाय स्वनासाग्रकृत ईक्षणः ॥ 32॥

प्राणस्य शोधयेत् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।

विपर्ययेण अपि शनैः अभ्यसेत् निर्जितेन्द्रियः ॥ 33॥

हृदि अविच्छिन्नं ओङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् ।

प्राणेन उदीर्य तत्र अथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ॥ 34॥

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणं एव समभ्यसेत् ।

दशकृत्वः त्रिषवणं मासात् अर्वाक् जित अनिलः ॥35॥

हृत्पुण्डरीकं अन्तस्थं ऊर्ध्वनालं अधोमुखम् ।

ध्यात्वा ऊर्ध्वमुखं उन्निद्रं अष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ 36॥

कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यसोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् ।

वह्निमध्ये स्मरेत् रूपं मम एतत् ध्यानमङ्गलम् ॥ 37॥

समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।

सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ॥ 38॥

समान कर्ण विन्यस्त स्फुरन् मकर कुण्डलम् ।

हेम अम्बरं घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम् ॥ 39॥

शङ्ख चक्र गदा पद्म वनमाला विभूषितम् ।

नूपुरैः विलसत् पादं कौस्तुभ प्रभया युतम् ॥ 40॥

द्युमत् किरीट कटक कटिसूत्र अङ्गद अयुतम् ।

सर्वाङ्ग सुन्दरं हृद्यं प्रसाद सुमुख ईक्षणम् ॥ 41॥

सुकुमारं अभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनः दधत् ।

इन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्यः मनसा आकृष्य तत् मनः ।

बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेत् मयि सर्वतः ॥ 42॥

तत् सर्व व्यापकं चित्तं आकृष्य एकत्र धारयेत् ।

न अन्यानि चिन्तयेत् भूयः सुस्मितं भावयेत् मुखम् ॥ 43॥

तत्र लब्धपदं चित्तं आकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।

तत् च त्यक्त्वा मदारोहः न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥ 44॥

एवं समाहितमतिः मां एव आत्मानं आत्मनि ।

विचष्टे मयि सर्वात्मत् ज्योतिः ज्योतिषि संयुतम् ॥ 45॥

ध्यानेन इत्थं सुतीव्रेण युञ्जतः योगिनः मनः ।

संयास्यति आशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञान क्रिया भ्रमः ॥ 46॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

भक्तिरहस्यावधारणयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ 14॥

अथ पञ्चदशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः

मयि धारयतः चेतः उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ 1॥

उद्धवः उवाच ।

कया धारणया कास्वित् कथंस्वित् सिद्धिः अच्युत ।

कति वा सिद्धयः ब्रूहि योगिनां सिद्धिदः भवान् ॥ 2॥

श्रीभगवान् उवाच ।

सिद्धयः अष्टादश प्रोक्ता धारणायोगपारगैः ।

तासां अष्टौ मत् प्रधानाः दशः एव गुणहेतवः ॥ 3॥

अणिमा महिमा मूर्तेः लघिमा प्राप्तिः इन्द्रियैः ।

प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणं ईशिता ॥ 4॥

गुणेषु असङ्गः वशिता यत् कामः तत् अवस्यति ।

एताः मे सिद्धयः सौम्य अष्टौ उत्पत्तिकाः मताः ॥ 5॥

अनूर्मिमत्त्वं देहे अस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् ।

मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ 6॥

स्वच्छन्दमृत्युः देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।

यथासङ्कल्पसंसिद्धिः आज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ 7॥

त्रिकालज्ञत्वं अद्वन्द्वं परचित्तादि अभिज्ञता ।

अग्नि अर्क अम्बु विष आदीनां प्रतिष्टम्भः अपराजयः ॥ 8॥

एताः च उद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।

यया धारणया या स्यात् यथा वा स्यात् निबोध मे ॥ 9॥

भूतसूक्ष्म आत्मनि मयि तन्मात्रं धारयेत् मनः ।

अणिमानं अवाप्नोति तन्मात्र उपासकः मम ॥ 10॥

महति आत्मन् मयि परे यथासंस्थं मनः दधत् ।

महिमानं अवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ 11॥

परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।

कालसूक्ष्मात्मतां योगी लघिमानं अवाप्नुयात् ॥ 12॥

धारयन् मयि अहन्तत्त्वे मनः वैकारिके अखिलम् ।

सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ 13॥

महति आत्मनि यः सूत्रे धारयेत् मयि मानसम् ।

प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दते अव्यक्तजन्मनः ॥ 14॥

विष्णौ त्र्यधि ईश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे ।

सः ईशित्वं अवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनाम् ॥ 15॥

नारायणे तुरीयाख्ये भगवत् शब्दशब्दिते ।

मनः मयि आदधत् योगी मत् धर्माः वहितां इयात् ॥ 16॥

निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ।

परमानन्दं आप्नोति यत्र कामः अवसीयते ॥ 17॥

श्वेतदीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।

धारयन् श्वेततां याति षडूर्मिरहितः नरः ॥ 18॥

मयि आकाश आत्मनि प्राणे मनसा घोषं उद्वहन् ।

तत्र उपलब्धा भूतानां हंसः वाचः श्रुणोति असौ ॥ 19॥

चक्षुः त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारं अपि चक्षुषि ।

मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् ॥ 20॥

मनः मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना ।

मद्धारण अनुभावेन तत्र आत्मा यत्र वै मनः ॥ 21॥

यदा मनः उपादाय यत् यत् रूपं बुभूषति ।

तत् तत् भवेत् मनोरूपं मद्योगबलं आश्रयः ॥ 22॥

परकायं विशन् सिद्धः आत्मानं तत्र भावयेत् ।

पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणः वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ 23॥

पार्ष्ण्या आपीड्य गुदं प्राणं हृत् उरः कण्ठ मूर्धसु ।

आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वा उत्सृजेत् तनुम् ॥ 24॥

विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् ।

विमानेन उपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ॥ 25॥

यथा सङ्कल्पयेत् बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान् ।

मयि सत्ये मनः युञ्जन् तथा तत् समुपाश्नुते ॥ 26॥

यः वै मद्भावं आपन्नः ईशितुः वशितुः पुमान् ।

कुतश्चित् न विहन्येत तस्य च आज्ञा यथा मम ॥ 27॥

मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनः धारणाविदः ।

तस्य त्रैकालिकी बुद्धिः जन्म मृत्यु उपबृंहिता ॥ 28॥

अग्नि आदिभिः न हन्येत मुनेः योगं अयं वपुः ।

मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसां उदकं यथा ॥ 29॥

मद्विभूतिः अभिध्यायन् श्रीवत्स अस्त्रबिभूषिताः ।

ध्वजातपत्रव्यजनैः सः भवेत् अपराजितः ॥ 30॥

उपासकस्य मां एवं योगधारणया मुनेः ।

सिद्धयः पूर्वकथिताः उपतिष्ठन्ति अशेषतः ॥ 31॥

जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वास आत्मनः मुनेः ।

मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ 32॥

अन्तरायान् वदन्ति एताः युञ्जतः योगं उत्तमम् ।

मया सम्पद्यमानस्य कालक्षेपणहेतवः ॥ 33॥

जन्म ओषधि तपो मन्त्रैः यावतीः इह सिद्धयः ।

योगेन आप्नोति ताः सर्वाः न अन्यैः योगगतिं व्रजेत् ॥ 34॥

सर्वासां अपि सिद्धीनां हेतुः पतिः अहं प्रभुः ।

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ 35॥

अहं आत्मा अन्तरः बाह्यः अनावृतः सर्वदेहिनाम् ।

यथा भूतानि भूतेषु बहिः अन्तः स्वयं तथा ॥ 36॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

सिद्धनिरूपणयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ 15॥

अथ षोडशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

त्वं ब्रह्म परमं साक्षात् अनादि अनन्तं अपावृतम् ।

सर्वेषां अपि भावानां त्राणस्थिति अप्यय उद्भवः ॥ 1॥

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयं अकृत आत्मभिः ।

उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ 2॥

येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।

उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तत् वदस्व मे ॥ 3॥

गूढः चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।

न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ 4॥

याः काः च भूमौ दिवि वै रसायाम्

विभूतयः दिक्षु महाविभूते ।

ताः मह्यं आख्याहि अनुभाविताः ते

नमामि ते तीर्थ पद अङ्घ्रिपद्मम् ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं एतत् अहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।

युयुत्सुना विनशने सपत्नैः अर्जुनेन वै ॥ 6॥

ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यं अधर्मं राज्यहेतुकम् ।

ततः निवृत्तः हन्ता अहं हतः अयं इति लौकिकः ॥ 7॥

सः तदा पुरुषव्याघ्रः युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।

अभ्यभाषत मां एवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ 8॥

अहं आत्मा उद्धव आमीषां भूतानां सुहृत् ईश्वरः ।

अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थिति उद्भव अप्ययः ॥ 9॥

अहं गतिः गतिमतां कालः कलयतां अहम् ।

गुणानां च अपि अहं साम्यं गुणिन्या उत्पत्तिकः गुणः ॥ 10॥

गुणिनां अपि अहं सूत्रं महतां च महान् अहम् ।

सूक्ष्माणां अपि अहं जीवः दुर्जयानां अहं मनः ॥ 11॥

हिरण्यगर्भः वेदानां मन्त्राणां प्रणवः त्रिवृत् ।

अक्षराणां अकारः अस्मि पदानि छन्दसां अहम् ॥ 12॥

इन्द्रः अहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।

आदित्यानां अहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ 13॥

ब्रह्मर्षीणां भृगुः अहं राजर्षीणां अहं मनुः ।

देवर्षिणां नारदः अहं हविर्धानि अस्मि धेनुषु ॥ 14॥

सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णः अहं पतत्रिणाम् ।

प्रजापतीनां दक्षः अहं पितॄणां अहं अर्यमा ॥ 15॥

मां विद्धि उद्धव दैत्यानां प्रह्लादं असुरेश्वरम् ।

सोमं नक्षत्र ओषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ 16॥

ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।

तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ 17॥

उच्चैःश्रवाः तुरङ्गाणां धातूनां अस्मि काञ्चनम् ।

यमः संयमतां च अहं सर्पाणां अस्मि वासुकिः ॥ 18॥

नागेन्द्राणां अनन्तः अहं मृगेन्द्रः श‍ऋङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।

आश्रमाणां अहं तुर्यः वर्णानां प्रथमः अनघ ॥ 19॥

तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसां अहम् ।

आयुधानां धनुः अहं त्रिपुरघ्नः धनुष्मताम् ॥ 20॥

धिष्ण्यानां अस्मि अहं मेरुः गहनानां हिमालयः ।

वनस्पतीनां अश्वत्थः ओषधीनां अहं यवः ॥ 21॥

पुरोधसां वसिष्ठः अहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।

स्कन्दः अहं सर्वसेनान्यां अग्रण्यां भगवान् अजः ॥ 22॥

यज्ञानां ब्रह्मयज्ञः अहं व्रतानां अविहिंसनम् ।

वायु अग्नि अर्क अम्बु वाक् आत्मा शुचीनां अपि अहं शुचिः ॥ 23॥

योगानां आत्मसंरोधः मन्त्रः अस्मि विजिगीषताम् ।

आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ 24॥

स्त्रीणां तु शतरूपा अहं पुंसां स्वायम्भुवः मनुः ।

नारायणः मुनीनां च कुमारः ब्रह्मचारिणाम् ॥ 25॥

धर्माणां अस्मि सन्न्यासः क्षेमाणां अबहिः मतिः ।

गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानां अजः तु अहम् ॥ 26॥

संवत्सरः अस्मि अनिमिषां ऋतूनां मधुमाधवौ ।

मासानां मार्गशीर्षः अहं नक्षत्राणां तथा अभिजित् ॥ 27॥

अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलः असितः ।

द्वैपायनः अस्मि व्यासानां कवीनां काव्यः आत्मवान् ॥ 28॥

वासुदेवः भगवतां त्वं भागवतेषु अहम् ।

किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याघ्राणां सुदर्शनः ॥ 29॥

रत्नानां पद्मरागः अस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।

कुशः अस्मि दर्भजातीनां गव्यं आज्यं हविष्षु अहम् ॥

30॥

व्यवसायिनां अहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।

तितिक्षा अस्मि तितिक्षणां सत्त्वं सत्त्ववतां अहम् ॥ 31॥

ओजः सहोबलवतां कर्म अहं विद्धि सात्त्वताम् ।

सात्त्वतां नवमूर्तीनां आदिमूर्तिः अहं परा ॥ 32॥

विश्वावसुः पूर्वचित्तिः गन्धर्व अप्सरसां अहम् ।

भूधराणां अहं स्थैर्यं गन्धमात्रं अहं भुवः ॥ 33॥

अपां रसः च परमः तेजिष्ठानां विभावसुः ।

प्रभा सूर्य इन्दु ताराणां शब्दः अहं नभसः परः ॥ 34॥

ब्रह्मण्यानां बलिः अहं विराणां अहं अर्जुनः ।

भूतानां स्थितिः उत्पत्तिः अहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥ 35॥

गति उक्ति उत्सर्ग उपादानं आनन्द स्पर्श लक्षणम् ।

आस्वाद श्रुति अवघ्राणं अहं सर्वेन्द्रिय इन्द्रियम् ॥ 36॥

पृथिवी वायुः आकाशः आपः ज्योतिः अहं महान् ।

विकारः पुरुषः अव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।

अहं एतत् प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं सत्त्वविनिश्चयः ॥ 37॥

मया ईश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।

सर्वात्मना अपि सर्वेण न भावः विद्यते क्वचित् ॥ 38॥

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।

न तथा मे विभूतीनां सृजतः अण्डानि कोटिशः ॥ 39॥

तेजः श्रीः कीर्तिः ऐश्वर्यं ह्रीः त्यागः सौभगं भगः ।

वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मे अंशकः ॥ 40॥

एताः ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।

मनोविकाराः एव एते यथा वाचा अभिधीयते ॥ 41॥

वाचं यच्छ मनः यच्छ प्राणानि यच्छ इन्द्रियाणि च ।

आत्मानं आत्मना यच्छ न भूयः कल्पसे अध्वने ॥ 42॥

यः वै वाक् मनसि सम्यक् असंयच्छन् धिया यतिः ।

तस्य व्रतं तपः दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ 43॥

तस्मात् मनः वचः प्राणान् नियच्छेत् मत् परायणः ।

मत् भक्ति युक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ 44॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

विभूतियोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ 16॥

अथ सप्तदशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

यः त्वया अभितः पूर्वं धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।

वर्णाश्रम आचारवतां सर्वेषां द्विपदां अपि ॥ 1॥

यथा अनुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिः नृणां भवेत् ।

स्वधर्मेण अरविन्दाक्ष तत् समाख्यातुं अर्हसि ॥ 2॥

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।

यत् तेन हंसरूपेण ब्रह्मणे अभ्यात्थ माधव ॥ 3॥

सः इदानीं सुमहता कालेन अमित्रकर्शन ।

न प्रायः भविता मर्त्यलोके प्राक् अनुशासितः ॥ 4॥

वक्ता कर्ता अविता न अन्यः धर्मस्य अच्युत ते भुवि ।

सभायां अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ 5॥

कर्त्रा अवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।

त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ 6॥

तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।

यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ 7॥

श्रीशुकः उवाच ।

इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः सः भगवान् हरिः ।

प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान् ॥ 8॥

श्रीभगवान् उवाच ।

धर्म्यः एष तव प्रश्नः नैःश्रेयसकरः नृणाम् ।

वर्णाश्रम आचारवतां तं उद्धव निबोध मे ॥ 9॥

आदौ कृतयुगे वर्णः नृणां हंसः इति स्मृतः ।

कृतकृत्याः प्रजाः जात्याः तस्मात् कृतयुगं विदुः ॥ 10॥

वेदः प्रणवः एव अग्रे धर्मः अहं वृषरूपधृक् ।

उपासते तपोनिष्ठां हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ 11॥

त्रेतामुखे महाभाग प्राणात् मे हृदयात् त्रयी ।

विद्या प्रादुः अभूत् तस्याः अहं आसं त्रिवृन्मखः ॥ 12॥

विप्र क्षत्रिय विट् शूद्राः मुख बाहु उरु पादजाः ।

वैराजात् पुरुषात् जाताः यः आत्माचारलक्षणाः ॥ 13॥

गृहाश्रमः जघनतः ब्रह्मचर्यं हृदः मम ।

वक्षःस्थानात् वने वासः न्यासः शीर्षणि संस्थितः ॥ 14॥

वर्णानां आश्रमाणां च जन्मभूमि अनुसारिणीः ।

आसन् प्रकृतयः नॄणां नीचैः नीच उत्तम उत्तमाः ॥ 15॥

शमः दमः तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिः आर्जवम् ।

मद्भक्तिः च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयः तु इमाः ॥ 16॥

तेजः बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षा औदार्यं उद्यमः ।

स्थैर्यं ब्रह्मणि अत ऐश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयः तु इमाः ॥

17॥

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भः ब्रह्मसेवनम् ।

अतुष्टिः अर्थ उपचयैः वैश्यप्रकृतयः तु इमाः ॥ 18॥

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां च अपि अमायया ।

तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्रप्रकृतयः तु इमाः ॥ 19॥

अशौचं अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।

कामः क्रोधः च तर्षः च स्वभावः अन्तेवसायिनाम् ॥ 20॥

अहिंसा सत्यं अस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।

भूतप्रियहितेहा च धर्मः अयं सार्ववर्णिकः ॥ 21॥

द्वितीयं प्राप्य अनुपूर्व्यात् जन्म उपनयनं द्विजः ।

वसन् गुरुकुले दान्तः ब्रह्म अधीयीत च आहुतः ॥ 22॥

मेखला अजिन दण्ड अक्ष ब्रह्मसूत्र कमण्डलून् ।

जटिलः अधौतदद्वासः अरक्तपीठः कुशान् दधत् ॥ 23॥

स्नान भोजन होमेषु जप उच्चारे च वाग्यतः ।

न च्छिन्द्यात् नख रोमाणि कक्ष उपस्थगतानि अपि ॥ 24॥

रेतः न अवरिकेत् जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।

अवकीर्णे अवगाह्य अप्सु यतासुः त्रिपदीं जपेत् ॥ 25॥

अग्नि अर्क आचार्य गो विप्र गुरु वृद्ध सुरान् शुचिः ।

समाहितः उपासीत सन्ध्ये च यतवाक् जपन् ॥ 26॥

आचार्यं मां विजानीयात् न अवमन्येत कर्हिचित् ।

न मर्त्यबुद्धि आसूयेत सर्वदेवमयः गुरुः ॥ 27॥

सायं प्रातः उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।

यत् च अन्यत् अपि अनुज्ञातं उपयुञ्जीत संयतः ॥ 28॥

शुश्रूषमाणः आचार्यं सदा उपासीत नीचवत् ।

यान शय्या आसन स्थानैः न अतिदूरे कृताञ्जलिः ॥ 29॥

एवंवृत्तः गुरुकुले वसेत् भोगविवर्जितः ।

विद्या समाप्यते यावत् बिभ्रत् व्रतं अखण्डितम् ॥ 30॥

यदि असौ छन्दसां लोकं आरोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।

गुरवे विन्यसेत् देहं स्वाध्यायार्थं वृहत् व्रतः ॥ 31॥

अग्नौ गुरौ आत्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।

अपृथक् धीः उपासीत ब्रह्मवर्चस्वी अकल्मषः ॥ 32॥

स्त्रीणां निरीक्षण स्पर्श संलाप क्ष्वेलन आदिकम् ।

प्राणिनः मिथुनीभूतान् अगृहस्थः अग्रतः त्यजेत् ॥ 33॥

शौचं आचमनं स्नानं सन्ध्या उपासनं आर्जवम् ।

तीर्थसेवा जपः अस्पृश्य अभक्ष्य असम्भाष्य वर्जनम् ॥

34॥

सर्व आश्रम प्रयुक्तः अयं नियमः कुलनन्दन।

मद्भावः सर्बभूतेषु मनोवाक्काय संयमः ॥ 35॥

एवं बृहत् व्रतधरः ब्राह्मणः अग्निः इव ज्वलन् ।

मद्भक्तः तीव्रतपसा दग्धकर्म आशयः अमलः ॥ 36॥

अथ अनन्तरं आवेक्ष्यन् यथा जिज्ञासित आगमः ।

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायत् गुरु अनुमोदितः ॥ 37॥

गृहं वनं वा उपविशेत् प्रव्रजेत् वा द्विज उत्तमः ।

आश्रमात् आश्रमं गच्छेत् न अन्यथा मत्परः चरेत् ॥ 38॥

गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेत् अजुगुप्सिताम् ।

यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णां अनुक्रमात् ॥ 39॥

इज्य अध्ययन दानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।

प्रतिग्रहः अध्यापनं च ब्राह्मणस्य एव याजनम् ॥ 40॥

प्रतिग्रहं मन्यमानः तपः तेजोयशोनुदम् ।

अन्याभ्यां एव जीवेत शिलैः वा दोषदृक् तयोः ॥ 41॥

ब्राह्मणस्य हि देहः अयं क्षुद्रकामाय न इष्यते ।

कृच्छ्राय तपसे च इह प्रेत्य अनन्तसुखाय च ॥ 42॥

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तः

धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।

मयि अर्पितात्मा गृहः एव तिष्ठन्

न अतिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥ 43॥

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।

तान् उद्धरिष्ये न चिरात् आपद्भ्यः नौः इव अर्णवात् ॥ 44॥

सर्वाः समुद्धरेत् राजा पिता इव व्यसनात् प्रजाः ।

आत्मानं आत्मना धीरः यथा गजपतिः गजान् ॥ 45॥

एवंविधः नरपतिः विमानेन अर्कवचसा ।

विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इन्द्रेण सह मोदते ॥ 46॥

सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एव आपदं तरेत् ।

खड्गेन वा आपदाक्रान्तः न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 47॥

वैश्यवृत्त्या तु राजन् यः जीवेत् मृगयया आपदि ।

चरेत् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 48॥

शूद्रवृत्तिं भजेत् वैश्यः शूद्रः कारुकटप्रियाम् ।

कृच्छ्रात् मुक्तः न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ 49॥

वेद अध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्न आद्यैः यथा उदयम् ।

देवर्षि पितृभूतानि मद्रूपाणि अन्वहं यजेत् ॥ 50॥

यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा ।

धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून् ॥ 51॥

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्बि अपि ।

विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 52॥

पुत्र दारा आप्त बन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।

अनुदेहं वियन्ति एते स्वप्नः निद्रानुगः यथा ॥ 53॥

इत्थं परिमृशन् मुक्तः गृहेषु अतिथिवत् वसन् ।

न गृहैः अनुबध्येत निर्ममः निरहङ्कृतः ॥ 54॥

कर्मभिः गृहं एधीयैः इष्ट्वा मां एव भक्तिमान् ।

तिष्ठेत् वनं वा उपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ 55॥

यः तु आसक्तं अतिः गेहे पुत्र वित्तैषण आतुरः ।

स्त्रैणः कृपणधीः मूढः मम अहं इति बध्यते ॥ 56॥

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजा आत्मजाः ।

अनाथाः मां ऋते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ 57॥

एवं गृह आशय आक्षिप्त हृदयः मूढधीः अयम् ।

अतृप्तः तान् अनुध्यायन् मृतः अन्धं विशते तमः ॥ 58॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मधर्मनिरूपणे सप्तदशोऽध्यायः ॥

17॥

अथ अष्टादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सह एव वा ।

वनः एव वसेत् शान्तः तृतीयं भागं आयुषः ॥ 1॥

कन्दमूलफलैः वन्यैः मेध्यैः वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।

वसीत वल्कलं वासः तृणपर्ण अजिनानि च ॥ 2॥

केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयात् अतः ।

न धावेत् अप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥ 3॥

ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड् जले ।

आकण्ठमग्नः शिशिरः एवंवृत्तः तपश्चरेत् ॥ 4॥

अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वं अथ अपि वा ।

उलूखल अश्मकुट्टः वा दन्त उलूखलः एव वा ॥ 5॥

स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वं आत्मनः वृत्तिकारणम् ।

देशकालबल अभिज्ञः न आददीत अन्यदा आहृतम् ॥ 6॥

वन्यैः चरुपुरोडाशैः निर्वपेत् कालचोदितान् ।

न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ 7॥

अग्निहोत्रं च दर्शः च पूर्णमासः च पूर्ववत् ।

चातुर्मास्यानि च मुनेः आम्नातानि च नैगमैः ॥ 8॥

एवं चीर्णेन तपसा मुनिः धमनिसन्ततः ।

मां तपोमयं आराध्य ऋषिलोकात् उपैति माम् ॥ 9॥

यः तु एतत् कृच्छ्रतः चीर्णं तपः निःश्रेयसं महत् ।

कामाय अल्पीयसे युञ्ज्यात् वालिशः कः अपरः ततः ॥ 10॥

यदा असौ नियमे अकल्पः जरया जातवेपथुः ।

आत्मनि अग्नीन् समारोप्य मच्चित्तः अग्निं समाविशेत् ॥ 11॥

यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरय आत्मसु ।

विरागः जायते सम्यक् न्यस्त अग्निः प्रव्रजेत् ततः ॥ 12॥

इष्ट्वा यथा उपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वं ऋत्विजे ।

अग्नीन् स्वप्राणः आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ 13॥

विप्रस्य वै सन्न्यसतः देवाः दारादिरूपिणः ।

विघ्नान् कुर्वन्ति अयं हि अस्मान् आक्रम्य समियात् परम् ॥ 14॥

बिभृयात् चेत् मुनिः वासः कौपीन आच्छादनं परम् ।

त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यां अन्यत् किञ्चित् अनापदि ॥ 15॥

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम् ।

सत्यपूतां वदेत् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ 16॥

मौन अनीहा अनिल आयामाः दण्डाः वाक् देह चेतसाम् ।

नहि एते यस्य सन्ति अङ्गः वेणुभिः न भवेत् यतिः ॥ 17॥

भिक्षां चतुषु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयन् चरेत् ।

सप्तागारान् असङ्क्लृप्तान् तुष्येत् लब्धेन तावता ॥ 18॥

बहिः जलाशयं गत्वा तत्र उपस्पृश्य वाग्यतः ।

विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीत अशेषं आहृतम् ॥ 19॥

एकः चरेत् महीं एतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।

आत्मक्रीडः आत्मरतः आत्मवान् समदर्शनः ॥ 20॥

विविक्तक्षेमशरणः मद्भावविमलाशयः ।

आत्मानं चिन्तयेत् एकं अभेदेन मया मुनिः ॥ 21॥

अन्वीक्षेत आत्मनः बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।

बन्धः इन्द्रियविक्षेपः मोक्षः एषां च संयमः ॥ 22॥

तस्मात् नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेत् मुनिः ।

विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यः लब्ध्वा आत्मनि सुखं महत् ॥ 23॥

पुरग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशन् चरेत् ।

पुण्यदेशसरित् शैलवन आश्रमवतीं महीम् ॥ 24॥

वानप्रस्थ आश्रम पदेषु अभीक्ष्णं भैक्ष्यं आचरेत् ।

संसिध्यत्याश्वसम्मोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥ 25॥

न एतत् वस्तुतया पश्येत् दृश्यमानं विनश्यति ।

असक्तचित्तः विरमेत् इह अमुत्र चिकीर्षितात् ॥ 26॥

यत् एतत् आत्मनि जगत् मनोवाक्प्राणसंहतम् ।

सर्वं माया इति तर्केण स्वस्थः त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ 27॥

ज्ञाननिष्ठः विरक्तः वा मद्भक्तः वा अनपेक्षकः ।

सलिङ्गान् आश्रमां त्यक्त्वा चरेत् अविधिगोचरः ॥ 28॥

बुधः बालकवत् क्रीडेत् कुशलः जडवत् चरेत् ।

वदेत् उन्मत्तवत् विद्वान् गोचर्यां नैगमः चरेत् ॥ 29॥

वेदवादरतः न स्यात् न पाखण्डी न हैतुकः ।

शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ 30॥

न उद्विजेत जनात् धीरः जनं च उद्वेजयेत् न तु ।

अतिवादान् तितिक्षेत न अवमन्येत कञ्चन ।

देहं उद्दिश्य पशुवत् वैरं कुर्यात् न केनचित् ॥ 31॥

एकः एव परः हि आत्मा भूतेषु आत्मनि अवस्थितः ।

यथा इन्दुः उदपात्रेषु भूतानि एकात्मकानि च ॥ 32॥

अलब्ध्वा न विषीदेत काले काले अशनं क्वचित् ।

लब्ध्वा न हृष्येत् धृतिं आनुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ 33॥

आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् ।

तत्त्वं विमृश्यते तेन तत् विज्ञाय विमुच्यते ॥ 34॥

यत् ऋच्छया उपपन्नात् अन्नं अद्यात् श्रेष्ठं उत अपरम् ।

तथा वासः तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेत् मुनिः ॥ 35॥

शौचं आचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।

अन्यान् च नियमान् ज्ञानी यथा अहं लीलया ईश्वरः ॥ 36॥

नहि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता ।

आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिः ततः सम्पद्यते मया ॥ 37॥

दुःख उदर्केषु कामेषु जातनिर्वेदः आत्मवान् ।

अजिज्ञासित मद्धर्मः गुरुं मुनिं उपाव्रजेत् ॥ 38॥

तावत् परिचरेत् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः ।

यावत् ब्रह्म विजानीयात् मां एव गुरुं आदृतः ॥ 39॥

यः तु असंयत षड्वर्गः प्रचण्ड इन्द्रिय सारथिः ।

ज्ञान वैराग्य रहितः त्रिदण्डं उपजीवति ॥ 40॥

सुरान् आत्मानं आत्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा ।

अविपक्व कषायः अस्मात् उष्मात् च विहीयते ॥ 41॥

भिक्षोः धर्मः शमः अहिंसा तपः ईक्षा वनौकसः ।

गृहिणः भूतरक्ष इज्याः द्विजस्य आचार्यसेवनम् ॥ 42॥

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं सन्तोषः भूतसौहृदम् ।

गृहस्थस्य अपि ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम् ॥ 43॥

इति मां यः स्वधर्मेण भजन् नित्यं अनन्यभाक् ।

सर्वभूतेषु मद्भावः मद्भक्तिं विन्दते अचिरात् ॥ 44॥

भक्त्या उद्धव अनपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।

सर्व उत्पत्ति अपि अयं ब्रह्म कारणं मा उपयाति सः ॥ 45॥

इति स्वधर्म निर्णिक्त सत्त्वः निर्ज्ञात् मद्गतिः ।

ज्ञान विज्ञान सम्पन्नः न चिरात् समुपैति माम् ॥ 46॥

वर्णाश्रमवतां धर्मः एषः आचारलक्षणः ।

सः एव मद्भक्तियुतः निःश्रेयसकरः परः ॥ 47॥

एतत् ते अभिहितं साधो भवान् पृच्छति यत् च माम् ।

यथा स्वधर्मसंयुक्तः भक्तः मां समियात् परम् ॥ 48॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

वानप्रस्थसन्न्यासधर्मनिरूपणं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ 18॥

अथ एकोनविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

यः विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान् न अनुमानिकः ।

मायामात्रं इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ 1॥

ज्ञानिनः तु अहं एव इष्टः स्वार्थः हेतुः च सम्मतः ।

स्वर्गः च एव अपवर्गः च न अन्यः अर्थः मदृते प्रियः ॥ 2॥

ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुः मम ।

ज्ञानी प्रियतमः अतः मे ज्ञानेन असौ बिभर्ति माम् ॥ 3॥

तपः तीर्थं जपः दानं पवित्राणि इतराणि च ।

न अलं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ॥ 4॥

तस्मात् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानं उद्धव ।

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः भज मां भक्तिभावतः ॥ 5॥

ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मां इष्ट्वा आत्मानं आत्मनि ।

सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयः अगमन्॥ 6॥

त्वयि उद्धव आश्रयति यः त्रिविधः विकारः

मायान्तरा आपतति न आदि अपवर्गयोः यत् ।

जन्मादयः अस्य यत् अमी तव तस्य किं स्युः

आदि अन्तयोः यत् असतः अस्ति तत् एव मध्ये ॥ 7॥

उद्धवः उवाच ।

ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथा एतत्

वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् ।

आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते

त्वत् भक्तियोगं च महत् विमृग्यम् ॥ 8॥

तापत्रयेण अभिहतस्य घोरे

सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश ।

पश्यामि न अन्यत् शरणं तवाङ्घ्रि

द्वन्द्व आतपत्रात् अमृत अभिवर्षात् ॥ 9॥

दष्टं जनं सम्पतितं बिले अस्मिन्

कालाहिना क्षुद्रसुखोः उतर्षम् ।

समुद्धर एनं कृपया अपवर्ग्यैः

वचोभिः आसिञ्च महानुभाव ॥ 10॥

श्रीभगवान् उवाच ।

इत्थं एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।

अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नः अनुश्रुण्वताम् ॥ 11॥

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृत् निधनविह्वलः ।

श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चात् मोक्षधर्मान् अपृच्छत ॥

12॥

तान् अहं ते अभिधास्यामि देवव्रतमुखात् श्रुतान् ।

ज्ञानवैराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्ति उपबृंहितान् ॥ 13॥

नव एकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।

ईक्षेत अथ एकं अपि एषु तत् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ 14॥

एतत् एव हि विज्ञानं न तथा एकेन येन यत् ।

स्थिति उत्पत्ति अपि अयान् पश्येत् भावानां त्रिगुण आत्मनाम् ॥

15॥

आदौ अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यत् अन्वियात् ।

पुनः तत् प्रतिसङ्क्रामे यत् शिष्येत तत् एव सत् ॥ 16॥

श्रुतिः प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अनुमानं चतुष्टयम् ।

प्रमाणेषु अनवस्थानात् विकल्पात् सः विरज्यते ॥ 17॥

कर्मणां परिणामित्वात् आविरिञ्चात् अमङ्गलम् ।

विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 18॥

भक्तियोगः पुरा एव उक्तः प्रीयमाणाय ते अनघ ।

पुनः च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम् ॥ 19॥

श्रद्धा अमृतकथायां मे शश्वत् मत् अनुकीर्तनम् ।

परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥ 20॥

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैः अभिवन्दनम् ।

मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ 21॥

मदर्थेषु अङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।

मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥ 22॥

मदर्थे अर्थ परित्यागः भोगस्य च सुखस्य च ।

इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यत् व्रतं तपः ॥ 23॥

एवं धर्मैः मनुष्याणां उद्धव आत्मनिवेदिनाम् ।

मयि सञ्जायते भक्तिः कः अन्यः अर्थः अस्य अवशिष्यते ॥ 24॥

यदा आत्मनि अर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्व उपबृंहितम् ।

धर्मं ज्ञानं सवैराग्यं ऐश्वर्यं च अभिपद्यते ॥ 25॥

यत् अर्पितं तत् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति ।

रजस्वलं च आसन् निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥ 26॥

धर्मः मद्भक्तिकृत् प्रोक्तः ज्ञानं च एकात्म्यदर्शनम् ।

गुणेषु असङ्गः वैराग्यं ऐश्वर्यं च अणिं आदयः ॥ 27॥

उद्धवः उवाच ।

यमः कतिविधः प्रोक्तः नियमः वा अरिकर्शन ।

कः शमः कः दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो ॥ 28॥

किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यं ऋतं उच्यते ।

कः त्यागः किं धनं चेष्टं कः यज्ञः का च दक्षिणा ॥

29॥

पुंसः किंस्वित् बलं श्रीमन् भगः लाभः च केशव ।

का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखं एव च ॥

30॥

कः पण्डितः कः च मूर्खः कः पन्थाः उत्पथः च कः ।

कः स्वर्गः नरकः कः स्वित् कः बन्धुः उत किं गृहम् ॥ 31॥

कः आढ्यः कः दरिद्रः वा कृपणः कः ईश्वरः ।

एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतान् च सत्पते ॥ 32॥

श्रीभगवान् उवाच ।

अहिंसा सत्यं अस्तेयं असङ्गः ह्रीः असञ्चयः ।

आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमा अभयम् ॥

33।

शौचं जपः तपः होमः श्रद्धा आतिथ्यं मत् अर्चनम् ।

तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिः आचार्यसेवनम् ॥ 34॥

एते यमाः सनियमाः उभयोः द्वादश स्मृताः ।

पुंसां उपासिताः तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ 35॥

शमः मत् निष्ठता बुद्धेः दमः इन्द्रियसंयमः ।

तितिक्षा दुःखसम्मर्षः जिह्वा उपस्थजयः धृतिः ॥ 36॥

दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागः तपः स्मृतम् ।

स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ॥ 37॥

ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।

कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यासः उच्यते ॥ 38॥

धर्मः इष्टं धनं नॄणां यज्ञः अहं भगवत्तमः ।

दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥ 39॥

भगः मे ऐश्वरः भावः लाभः मद्भक्तिः उत्तमः ।

विद्या आत्मनि भिद अबाधः जुगुप्सा ह्रीः अकर्मसु ॥ 40॥

श्रीः गुणाः नैरपेक्ष्य आद्याः सुखं दुःखसुख अत्ययः ।

दुःखं कामसुख अपेक्षा पण्डितः बन्धमोक्षवित् ॥ 41॥

मूर्खः देह आदि अहं बुद्धिः पन्थाः मत् निगमः स्मृतः ।

उत्पथः चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुण उअदयः ॥ 42॥

नरकः तमः उन्नहः बन्धुः गुरुः अहं सखे ।

गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यः हि आढ्यः उच्यते ॥ 43॥

दरिद्रः यः तु असन्तुष्टः कृपणः यः अजितेन्द्रियः ।

गुणेषु असक्तधीः ईशः गुणसङ्गः विपर्ययः ॥ 44॥

एतः उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।

किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ।

गुणदोष दृशिः दोषः गुणः तु उभयवर्जितः ॥ 45॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुधवसंवादे

एकोनविंशोऽध्यायः ॥ 19॥

अथ विंशः अध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

विधिः च प्रतिषेधः च निगमः हि ईश्वरस्य ते ।

अवेक्षते अरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ 1॥

वर्णाश्रम विकल्पं च प्रतिलोम अनुलोमजम् ।

द्रव्य देश वयः कालान् स्वर्गं नरकं एव च ॥ 2॥

गुण दोष भिदा दृष्टिं अन्तरेण वचः तव ।

निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेध विधि लक्षणम् ॥ 3॥

पितृदेवमनुष्याणां वेदः चक्षुः तव ईश्वर ।

श्रेयः तु अनुपलब्धे अर्थे साध्यसाधनयोः अपि ॥ 4॥

गुणदोषभिदादृष्टिः निगमात् ते न हि स्वतः ।

निगमेन अपवादः च भिदायाः इति हि भ्रमः ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

योगाः त्रयः मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयोविधित्सया ।

ज्ञानं कर्म च भक्तिः च न उपायः अन्यः अस्ति कुत्रचित् ॥

6॥

निर्विण्णानां ज्ञानयोगः न्यासिनां इह कर्मसु ।

तेषु अनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगः ति कामिनाम् ॥ 7॥

यदृच्छया मत् कथा आदौ जातश्रद्धः तु यः पुमान् ।

न निर्विण्णः न अतिसक्तः भक्तियोगः अस्य सिद्धिदः ॥ 8॥

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।

मत् कथाश्रवण आदौ वा श्रद्धा यावत् न जायते ॥ 9॥

स्वधर्मस्थः यजन्यज्ञैः अनाशीः कामः उद्धव ।

न याति स्वर्गनरकौ यदि अन्यत्र समाचरेत् ॥ 10॥

अस्मिन् लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थः अनघः शुचिः ।

ज्ञानं विशुद्धं आप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ 11॥

स्वर्गिणः अपि एतं इच्छन्ति लोकं निरयिणः तथा ।

साधकं ज्ञानभक्तिभ्यां उभयं तत् असाधकम् ॥ 12॥

न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेत् नारकीं वा विचक्षणः ।

न इमं लोकं च काङ्क्षेत देह आवेशात् प्रमाद्यति ॥ 13॥

एतत् विद्वान् पुरा मृत्योः अभवाय घटेत सः ।

अप्रमत्तः इदं ज्ञात्वा मर्त्यं अपि अर्थसिद्धिदम् ॥ 14॥

छिद्यमानं यमैः एतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।

खगः स्वकेतं उत्सृज्य क्षेमं याति हि अलम्पटः ॥ 15॥

अहोरात्रैः छिद्यमानं बुद्ध्वायुः भयवेपथुः ।

मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ 16॥

नृदेहं आद्यं सुलभं सुदुर्लभम्

प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् ।

मया अनुकूलेन नभस्वतेरितम्

पुमान् भवाब्धिं न तरेत् सः आत्महा ॥ 17॥

यदा आरम्भेषु निर्विण्णः विरक्तः संयतेन्द्रियः ।

अभ्यासेन आत्मनः योगी धारयेत् अचलं मनः ॥ 18॥

धार्यमाणं मनः यः हि भ्राम्यदाशु अनवस्थितम् ।

अतन्द्रितः अनुरोधेन मार्गेण आत्मवशं नयेत् ॥ 19॥

मनोगतिं न विसृजेत् जितप्राणः जितेन्द्रियः ।

सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मनः आत्मवशं नयेत् ॥ 20॥

एषः वै परमः योगः मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः ।

हृदयज्ञत्वं अन्विच्छन् दम्यस्य एव अर्वतः मुहुः ॥ 21॥

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोम अनुलोमतः ।

भव अपि अयौ अनुध्ययेत् मनः यावत् प्रसीदति ॥ 22॥

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्य उक्तवेदिनः ।

मनः त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्य अनुचिन्तया ॥ 23॥

यम आदिभिः योगपथैः आन्वीक्षिक्या च विद्यया ।

मम अर्चोपासनाभिः वा न अन्यैः योग्यं स्मरेत् मनः ॥ 24॥

यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् ।

योगेन एव दहेत् अंहः न अन्यत् तत्र कदाचन ॥ 25॥

स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।

कर्मणां जाति अशुद्धानां अनेन नियमः कृतः ।

गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ 26॥

जातश्रद्दः मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।

वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागे अपि अनीश्वरः ॥ 27॥

ततः भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुः दृढनिश्चयः ।

जुषमाणः च तान् कामान् दुःख उदर्कान् च गर्हयन् ॥ 28॥

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतः मा असकृत् मुनेः ।

कामाः हृदय्याः नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ 29॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।

क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि मयि दृष्टे अखिल आत्मनि ॥ 30॥

तस्मात् मद्भक्तियुक्तस्य योगिनः वै मत् आत्मनः ।

न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयः भवेत् इह ॥ 31॥

यत् कर्मभिः यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतः च यत् ।

योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिः इतरैः अपि ॥ 32॥

सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तः लभते अञ्जसा ।

स्वर्ग अपवर्गं मत् धाम कथञ्चित् यदि वाञ्छति ॥ 33॥

न किञ्चित् साधवः धीराः भक्ताः हि एकान्तिनः मम ।

वाञ्छति अपि मया दत्तं कैवल्यं अपुनर्भवम् ॥ 34॥

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुः निःश्रेयसं अनल्पकम् ।

तस्मात् निराशिषः भक्तिः निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ 35॥

न मयि एकान्तभक्तानां गुणदोष उद्भवाः गुणाः ।

साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परं उपेयुषाम् ॥ 36॥

एवं एतत् मया आदिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः ।

क्षेमं विन्दन्ति मत् स्थानं यत् ब्रह्म परमं विदुः ॥ 37॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

वेदत्रयीविभागयोगो नाम विंशोऽध्यायः ॥ 20॥

अथ एकविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

यः एतान् मत्पथः हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् ।

क्षुद्रान् कामान् चलैः प्राणैः जुषन्तः संसरन्ति ते ॥ 1॥

स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।

विपर्ययः तु दोषः स्यात् उभयोः एषः निश्चयः ॥ 2॥

शुद्धि अशुद्धी विधीयेते समानेषु अपि वस्तुषु ।

द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभ अशुभौ ॥ 3॥

धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थं इति च अनघ ।

दर्शितः अयं मया आचारः धर्मं उद्वहतां धुरम् ॥ 4॥

भूमि अम्बु अग्नि अनिल आकाशाः भूतानां पञ्च धातवः ।

आब्रह्म स्थावर आदीनां शरीराः आत्मसंयुताः ॥ 5॥

वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेषु अपि ।

धातुषु उद्धव कल्प्यन्तः एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ 6॥

देश काल आदि भावानां वस्तूनां मम सत्तम ।

गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ 7॥

अकृष्णसारः देशानां अब्रह्मण्यः अशुचिः भवेत् ।

कृष्णसारः अपि असौवीर कीकट असंस्कृतेरिणम् ॥ 8॥

कर्मण्यः गुणवान् कालः द्रव्यतः स्वतः एव वा ।

यतः निवर्तते कर्म सः दोषः अकर्मकः स्मृतः ॥ 9॥

द्रव्यस्य शुद्धि अशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।

संस्कारेण अथ कालेन महत्त्व अल्पतया अथवा ॥ 10॥

शक्त्या अशक्त्या अथवा बुद्ध्या समृद्ध्या च यत् आत्मने ।

अघं कुर्वन्ति हि यथा देश अवस्था अनुसारतः ॥ 11॥

धान्य दारु अस्थि तन्तूनां रस तैजस चर्मणाम् ।

काल वायु अग्नि मृत्तोयैः पार्थिवानां युत अयुतैः ॥ 12॥

अमेध्यलिप्तं यत् येन गन्धं लेपं व्यपोहति ।

भजते प्रकृतिं तस्य तत् शौचं तावत् इष्यते ॥ 13॥

स्नान दान तपः अवस्था वीर्य संस्कार कर्मभिः ।

मत् स्मृत्या च आत्मनः शौचं शुद्धः कर्म आचरेत् द्विजः ॥ 14॥

मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिः मदर्पणम् ।

धर्मः सम्पद्यते षड्भिः अधर्मः तु विपर्ययः ॥ 15॥

क्वचित् गुणः अपि दोषः स्यात् दोषः अपि विधिना गुणः ।

गुणदोषार्थनियमः तत् भिदां एव बाधते ॥ 16॥

समानकर्म आचरणं पतितानां न पातकम् ।

औत्पत्तिकः गुणः सङ्गः न शयानः पतति अधः ॥ 17॥

यतः यतः निवर्तेत विमुच्येत ततः ततः ।

एषः धर्मः नॄणां क्षेमः शोकमोहभय अपहः ॥ 18॥

विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः सङ्गः ततः भवेत् ।

सङ्गात् तत्र भवेत् कामः कामात् एव कलिः नॄणाम् ॥ 19॥

कलेः दुर्विषहः क्रोधः तमः तं अनुवर्तते ।

तमसा ग्रस्यते पुंसः चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ 20॥

तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।

ततः अस्य स्वार्थविभ्रंशः मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ 21॥

विषयाभिनिवेशेन न आत्मानं वेद न अपरम् ।

वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्र इव यः श्वसन् ॥ 22॥

फलश्रुतिः इयं नॄणां न श्रेयः रोचनं परम् ।

श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ 23॥

उत्पत्ति एव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।

आसक्तमनसः मर्त्या आत्मनः अनर्थहेतुषु ॥ 24॥

न तान् अविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतः वृजिनाध्वनि ।

कथं युञ्ज्यात् पुनः तेषु तान् तमः विशतः बुधः ॥ 25॥

एवं व्यवसितं केचित् अविज्ञाय कुबुद्धयः ।

फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञाः वदन्ति हि ॥ 26॥

कामिनः कृपणाः लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।

अग्निमुग्धा धुमतान्ताः स्वं लोकं न विन्दन्ति ते ॥ 27॥

न ते मां अङ्गः जानन्ति हृदिस्थं यः इदं यतः ।

उक्थशस्त्राः हि असुतृपः यथा नीहारचक्षुषः ॥ 28॥

ते मे मतं अविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।

हिंसायां यदि रागः स्यात् यज्ञः एव न चोदना ॥ 29॥

हिंसाविहाराः हि अलब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।

यजन्ते देवताः यज्ञैः पितृभूतपतीन् खलाः ॥ 30॥

स्वप्न् उपमं अमुं लोकं असन्तं श्रवणप्रियम् ।

आशिषः हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्ति अर्थान् यथा वणिक् ॥ 31॥

रजःसत्त्वतमोनिष्ठाः रजःसत्त्वतमोजुषः ।

उपासतः इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न तथा एव माम् ॥ 32॥

इष्ट्वा इह देवताः यज्ञैः गत्वा रंस्यामहे दिवि ।

तस्य अन्तः इह भूयास्मः महाशाला महाकुलाः ॥ 33॥

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नॄणाम् ।

मानिनान् च अतिस्तब्धानां मद्वार्ता अपि न रोचते ॥ 34॥

वेदाः ब्रह्मात्मविषयाः त्रिकाण्डविषयाः इमे ।

परोक्षवादाः ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥ 35॥

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राण इन्द्रिय मनोमयम् ।

अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ 36॥

मया उपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणा अनन्तशक्तिना ।

भूतेषु घोषरूपेण बिसेषु ऊर्ण इव लक्ष्यते ॥ 37॥

यथा ऊर्णनाभिः हृदयात् ऊर्णां उद्वमते मुखात् ।

आकाशात् घोषवान् प्राणः मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ 38॥

छन्दोमयः अमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः ।

ओङ्कारात् व्यञ्जित स्पर्श स्वर उष्म अन्तस्थ भूषिताम् ॥

39॥

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिः चतुर उत्तरैः ।

अनन्तपारां बृहतीं सृजति आक्षिपते स्वयम् ॥ 40॥

गायत्री उष्णिक् अनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिः एव च ।

त्रिष्टुप् जगती अतिच्छन्दः हि अत्यष्टि अतिजगत् विराट् ॥ 41॥

किं विधत्ते किं आचष्टे किं अनूद्य विकल्पयेत् ।

इति अस्याः हृदयं लोके न अन्यः मत् वेद कश्चन ॥42॥

मां विधत्ते अभिधत्ते मां विकल्प्य अपोह्यते तु अहम् ।

एतावान् सर्ववेदार्थः शब्दः आस्थाय मां भिदाम् ।

मायामात्रं अनूद्य अन्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ 43॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवद्द्धवसंवादे

वेदत्रयविभागनिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः ॥ 21॥

अथ द्वाविंशः अध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातानि ऋषिभिः प्रभो ।

नव एकादश पञ्च त्रीणि आत्थ त्वं इह शुश्रुम ॥ 1॥

केचित् षड्विंशतिं प्राहुः अपरे पञ्चविंशतिम् ।

सप्त एके नव षट् केचित् चत्वारि एकादश अपरे ।

केचित् सप्तदश प्राहुः षोडश एके त्रयोदश ॥ 2॥

एतावत् त्वं हि सङ्ख्यानां ऋषयः यत् विवक्षया ।

गायन्ति पृथक् आयुष्मन् इदं नः वक्तुं अर्हसि ॥ 3॥

श्रीभगवान् उवाच ।

युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणाः यथा ।

मायां मदीयां उद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ 4॥

न एतत् एवं यथा आत्थ त्वं यत् अहं वच्मि तत् तथा ।

एवं विवदतां हेतुं शक्तयः मे दुरत्ययाः ॥ 5॥

यासां व्यतिकरात् आसीत् विकल्पः वदतां पदम् ।

प्राप्ते शमदमे अपि एति वादस्तमनु शाम्यति ॥ 6॥

परस्परान् अनुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।

पौर्व अपर्य प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुः विवक्षितम् ॥ 7॥

एकस्मिन् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानि इतराणि च ।

पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥ 8॥

पौर्व अपर्यं अतः अमीषां प्रसङ्ख्यानं अभीप्सताम् ।

यथा विविक्तं यत् वक्त्रं गृह्णीमः युक्तिसम्भवात् ॥ 9॥

अनादि अविद्यायुक्तस्य पुरुषस्य आत्मवेदनम् ।

स्वतः न सम्भवात् अन्यः तत्त्वज्ञः ज्ञानदः भवेत् ॥ 10॥

पुरुष ईश्वरयोः अत्र न वैलक्षण्यं अणु अपि ।

तत् अन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेः गुणः ॥ 11॥

प्रकृतिः गुणसाम्यं वै प्रकृतेः न आत्मनः गुणाः ।

सत्त्वं रजः तमः इति स्थिति उत्पत्ति अन्तहेतवः ॥ 12॥

सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमः अज्ञानं इह उच्यते ।

गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रं एव च ॥ 13॥

पुरुषः प्रकृतिः व्यक्तं अहङ्कारः नभः अनिलः ।

ज्योतिः आपः क्षितिः इति तत्त्वानि उक्तानि मे नव ॥ 14॥

श्रोत्रं त्वक् दर्शनं घ्राणः जिह्वा इति ज्ञानशक्तयः ।

वाक् पाणि उपस्थ पायु अङ्घ्रिः कर्माण्यङ्ग उभयं मनः ॥ 15॥

शब्दः स्पर्शः रसः गन्धः रूपं च इति अर्थजातयः ।

गति उक्ति उत्सर्ग शिल्पानि कर्म आयतन सिद्धयः ॥ 16॥

सर्ग आदौ प्रकृतिः हि अस्य कार्य कारण रूपिणी ।

सत्त्व आदिभिः गुणैः धत्ते पुरुषः अव्यक्तः ईक्षते ॥ 17॥

व्यक्त आदयः विकुर्वाणाः धातवः पुरुष ईक्षया ।

लब्धवीर्याः सृजन्ति अण्डं संहताः प्रकृतेः बलात् ॥ 18॥

सप्त एव धातवः इति तत्र अर्थाः पञ्च खादयः ।

ज्ञानं आत्मा उभय आधारः ततः देह इन्द्रिय आसवः ॥ 19॥

षड् इति अत्र अपि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।

तैः युक्तः आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वा इदं समुपाविशत् ॥ 20॥

चत्वारि एव इति तत्र अपि तेजः आपः अन्नं आत्मनः ।

जातानि तैः इदं जातं जन्म अवयविनः खलु ॥ 21॥

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्र इन्द्रियाणि च ।

पञ्चपञ्च एक मनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ 22॥

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मा एव मनः उच्यते ।

भूतेन्द्रियाणि पञ्च एव मनः आत्मा त्रयोदशः ॥ 23॥

एकादशत्वः आत्मा असौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।

अष्टौ प्रकृतयः च एव पुरुषः च नव इति अथ ॥ 24॥

इति नाना प्रसङ्ख्यानं तत्त्वानां ऋषिभिः कृतम् ।

सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्वात् विदुषां किं अशोभनम् ॥ 25॥

उद्धवः उवाच ।

प्रकृतिः पुरुषः च उभौ यदि अपि आत्मविलक्षणौ ।

अन्योन्य अपाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ।

प्रकृतौ लक्ष्यते हि आत्मा प्रकृतिः च तथा आत्मनि ॥ 26॥

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि ।

छेत्तुं अर्हसि सर्वज्ञ वचोभिः नयनैपुणैः ॥ 27॥

त्वत्तः ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषः ते अत्र शक्तितः ।

त्वं एव हि आत्म मायाया गतिं वेत्थ न च अपरः ॥ 28॥

श्रीभगवान् उवाच ।

प्रकृतिः पुरुषः च इति विकल्पः पुरुषर्षभ ।

एषः वैकारिकः सर्गः गुणव्यतिकरात्मकः ॥ 29॥

मम अङ्ग माया गुणमयी अनेकधा

विकल्पबुद्धीः च गुणैः विधत्ते ।

वैकारिकः त्रिविधः अध्यात्मं एकम्

अथ अधिदैवं अधिभूतं अन्यत् ॥ 30॥

दृक् रूपं आर्कं वपुः अत्र रन्ध्रे

परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे ।

आत्मा यत् एषं अपरः यः आद्यः

स्वया अनुभूत्य अखिलसिद्धसिद्धिः ।

एवं त्वक् आदि श्रवणादि चक्षुः

जिह्व आदि नास आदि च चित्तयुक्तम् ॥ 31॥

यः असौ गुणक्षोभकृतौ विकारः

प्रधानमूलात् महतः प्रसूतः ।

अहं त्रिवृत् मोहविकल्पहेतुः

वैकारिकः तामसः ऐन्द्रियः च ॥ 32॥

आत्मापरिज्ञानमयः विवादः

हि अस्ति इति न अस्ति इति भिदार्थनिष्ठः ।

व्यर्थः अपि न एव उपरमेत पुंसां

मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ 33॥

उद्धवः उवाच ।

त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।

उच्च अवचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ 34॥

तत् मम आख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यं अनात्मभिः ।

न हि एतत् प्रायशः लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ॥ 35॥

श्रीभगवान् उवाच ।

मनः कर्ममयं नृणां इन्द्रियैः पञ्चभिः युतम् ।

लोकात् लोकं प्रयाति अन्यः आत्मा तत् अनुवर्तते ॥ 36॥

ध्यायन् मनः अनुविषयान् दृष्टान् वा अनुश्रुतान् अथ ।

उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिः तत् अनुशाम्यति ॥ 37॥

विषय अभिनिवेशेन न आत्मानं यत् स्मरेत् पुनः ।

जन्तोः वै कस्यचित् हेतोः मृत्युः अत्यन्तविस्मृतिः ॥ 38॥

जन्म तु आत्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।

विषय स्वीकृतिं प्राहुः यथा स्वप्नमनोरथः ॥ 39॥

स्वप्नं मनोरथं च इत्थं प्राक्तनं न स्मरति असौ ।

तत्र पूर्वं इव आत्मानं अपूर्वं च अनुपश्यति ॥ 40॥

इन्द्रिय आयन सृष्ट्या इदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।

बहिः अन्तः भिदाहेतुः जनः असत् जनकृत् यथा ॥ 41॥

नित्यदा हि अङ्गः भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।

कालेन अल्क्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तत् न दृश्यते ॥ 42॥

यथा अर्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।

तथा एव सर्वभूतानां वयः अवस्था आदयः कृताः ॥ 43॥

सः अयं दीपः अर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तत् इदं जलम् ।

सः अयं पुमान् इति नृणां मृषाः गीः धीः मृषा

आयुषाम् ॥ 44॥

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सः अपि अयं पुमान् ।

म्रियते वामरः भ्रान्त्या यथा अग्निः दारु संयुतः ॥ 45॥

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।

वयोमध्यं जरा मृत्युः इति अवस्थाः तनोः नव ॥ 46॥

एताः मनोरथमयीः हि अन्यस्य उच्चावचाः तनूः ।

गुणसङ्गात् उपादत्ते क्वचित् कश्चित् जहाति च ॥ 47॥

आत्मनः पितृपुत्राभ्यां अनुमेयौ भवाप्ययौ ।

न भवाप्ययवस्तूनां अभिज्ञः द्वयलक्षणः ॥ 48॥

तरोः बीजविपाकाभ्यां यः विद्वात् जन्मसंयमौ ।

तरोः विलक्षणः द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥ 49॥

प्रकृतेः एवं आत्मानं अविविच्य अबुधः पुमान् ।

तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ 50॥

सत्त्वसङ्गात् ऋषीन् देवान् रजसा असुरमानुषान् ।

तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितः याति कर्मभिः ॥ 51॥

नृत्यतः गायतः पश्यन् यथा एव अनुकरोति तान् ।

एवं बुद्धिगुणान् पश्यन् अनीहः अपि अनुकार्यते ॥ 52॥

यथा अम्भसा प्रचलता तरवः अपि चलाः इव ।

चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमति इव भूः ॥ 53॥

यथा मनोरथधियः विषयानुभवः मृषा ।

स्वप्नदृष्टाः च दाशार्ह तथा संसारः आत्मनः ॥ 54॥

अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।

ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 55॥

तस्मात् उद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयान् असत् इन्द्रियैः ।

आत्मा अग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 56॥

क्षिप्तः अवमानितः असद्भिः प्रलब्धः असूयितः अथवा ।

ताडितः सन्निबद्धः वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥ 57॥

निष्ठितः मूत्रितः बहुधा एवं प्रकम्पितः ।

श्रेयस्कामः कृच्छ्रगतः आत्मना आत्मानं उद्धरेत् ॥ 58॥

उद्धवः उवाच ।

यथा एवं अनुबुद्ध्येयं वद नः वदतां वर ।

सुदुःसहं इमं मन्यः आत्मनि असत् अतिक्रमम् ॥ 59॥

विदुषं अपि विश्वात्मन् प्रकृतिः हि बलीयसी ।

ऋते त्वत् धर्मनिरतान् शान्ताः ते चरणालयान् ॥ 60॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

द्वाविंशोऽध्यायः ॥ 22॥

अथ त्रयोविंशः अध्यायः ।

बादरायणिः उवाच ।

सः एवं आशंसितः उद्धवेन

भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः ।

सभाजयन् बृत्यवचः मुकुन्दः

तं आबभाषे श्रवणीयवीर्यः ॥ 1॥

श्रीभगवान् उवाच ।

बर्हस्पत्य सः वै न अत्र साधुः वै दुर्जन् ईरितैः ।

दुरुक्तैः भिन्नं आत्मानं यः समाधातुं ईश्वरः ॥ 2॥

न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैः सुमर्मगैः ।

यथा तुदन्ति मर्मस्थाः हि असतां परुषेषवः ॥ 3॥

कथयन्ति महत्पुण्यं इतिहासं इह उद्धव ।

तं अहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः ॥ 4॥

केनचित् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।

स्मरताः धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ 5॥

अवनिषु द्विजः कश्चित् आसीत् आढ्यतमः श्रिया ।

वार्तावृत्तिः कदर्यः तु कामी लुब्धः अतिकोपनः ॥ 6॥

ज्ञातयः अतिथयः तस्य वाङ्मात्रेण अपि न अर्चिताः ।

शून्य अवसथः आत्मा अपि काले कामैः अनर्चितः ॥ 7॥

दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।

दारा दुहितरः भृत्याः विषण्णाः न आचरन् प्रियम् ॥ 8॥

तस्य एवं यक्षवित्तस्य च्युतस्य उभयलोकतः ।

धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ 9॥

तत् अवध्यान विस्रस्त पुण्य स्कन्धस्य भूरिद ।

अर्थः अपि अगच्छन् निधनं बहु आयास परिश्रमः ॥ 10॥

ज्ञातयः जगृहुः किञ्चित् किञ्चित् अस्यवः उद्धव ।

दैवतः कालतः किञ्चित् ब्रह्मबन्धोः नृपार्थिवात् ॥ 11॥

सः एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः ।

उपेक्षितः च स्वजनैः चिन्तां आप दुरत्ययाम् ॥ 12॥

तस्य एवं ध्यायतः दीर्घं नष्टरायः तपस्विनः ।

खिद्यतः बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥

सः च आह इदं अहो कष्टं वृथा आत्मा मे अनुतापितः ।

न धर्माय न कामाय यस्य अर्थ आयासः ईदृशः ॥ 14॥

प्रायेण अर्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।

इह च आत्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ 15॥

यशः यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्याः ये गुणिनां गुणाः ।

लोभः स्वल्पः अपि तान् हन्ति श्वित्रः रूपं इव इप्सितम् ॥ 16॥

अर्थस्य साधने सिद्धः उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।

नाश उपभोगः आयासः त्रासः चिन्ता भ्रमः नृणाम् ॥ 17॥

स्तेयं हिंसा अनृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयः मदः ।

भेदः वैरं अविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ 18॥

एते पञ्चदशान् अर्थाः हि अर्थमूलाः मताः नृणाम् ।

तस्मात् अनर्थं अर्थाख्यं श्रेयः अर्थी दूरतः त्यजेत् ॥ 19॥

भिद्यन्ते भ्रातरः दाराः पितरः सुहृदः तथा ।

एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वे अरयः कृताः ॥ 20॥

अर्थेन अल्पीयसा हि एते संरब्धा दीप्तं अन्यवः ।

त्यजन्ति आशु स्पृधः घ्नन्ति सहसा उत्सृज्य सौहृदम् ॥

21॥

लब्ध्वा जन्म अमरप्रार्थ्यं मानुष्यं तत् द्विज अग्र्यताम् ।

तत् अनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्ति अशुभां गतिम् ॥

22॥

स्वर्ग अपवर्गयोः द्वारं प्राप्य लोकं इमं पुमान् ।

द्रविणे कः अनूषज्जेत मर्त्यः अनर्थस्य धामनि ॥ 23॥

देवर्षि पितृ भूतानि ज्ञातीन् बन्धून् च भागिनः ।

असंविभज्य च आत्मानं यक्षवित्तः पतति अधः ॥ 24॥

व्यर्थया अर्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयः बलम् ।

कुशलाः येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥ 25॥

कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थया अर्थेहया असकृत् ।

कस्यचित् मायया नूनं लोकः अयं सुविमोहितः ॥ 26॥

किं धनैः धनदैः वा किं कामैः वा कामदैः उत ।

मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिः वा उत जन्मदैः ॥ 27॥

नूनं मे भगवान् तुष्टः सर्वदेवमयः हरिः ।

येन नीतः दशां एतां निर्वेदः च आत्मनः प्लवः ॥ 28॥

सः अहं कलौ अशेषेण शोषयिह्ह्ये अङ्गं आत्मनः ।

अप्रमत्तः अखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्धः आत्मनि ॥ 29॥

तत्र मां अनुमोदेरन् देवाः त्रिभुवनेश्वराः ।

मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥ 30॥

श्रीभगवान् उवाच ।

इति अभिप्रेत्य मनसा हि आवन्त्यः द्विजसत्तमः ।

उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तः भिक्षुः अभूत् मुनिः ॥ 31॥

सः चचार महीं एतां संयत आत्मेन्द्रिय अनिलः ।

भिक्षार्थं नगर ग्रामान् असङ्गः अलक्षितः अविशत् ॥ 32॥

तं वै प्रवयसं भिक्षुं अवधूतं असज्जनाः ।

दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्रः बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥ 33॥

केचित् त्रिवेणुं जगृहुः एके पात्रं कमण्डलुम् ।

पीठं च एके अक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ॥ 34॥

प्रदाय च पुनः तानि दर्शितानि आददुः मुनेः ।

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित् तटे ॥ 35॥

मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्ति अस्य च मूर्धनि ।

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ॥ 36॥

तर्जयन्ति अपरे वाग्भिः स्तेनः अयं इति वादिनः ।

बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचित् बध्यतां बध्यतां इति ॥ 37॥

क्षिपन्ति एके अवजानन्तः एषः धर्मध्वजः शठः ।

क्षीणवित्तः इमां वृत्तिं अग्रहीत् स्वजन उज्झितः ॥ 38॥

अहो एषः महासारः धृतिमान् गिरिः आडिव ।

मौनेन साधयति अर्थं बकवत् दृढनिश्चयः ॥ 39॥

इति एके विहसन्ति एनं एके दुर्वातयन्ति च ।

तं बबन्धुः निरुरुधुः यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ 40॥

एवं सः भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।

भोक्तव्यं आत्मनः दिष्टं प्राप्तं प्राप्तं अबुध्यत ॥ 41॥

परिभूतः इमां गाथां अगायत नराधमैः ।

पातयद्भिः स्वधर्मस्थः धृतिं आस्थाय सात्विकीम् ॥ 42॥

द्विजः उवाच ।

न अयं जनः मे सुखदुःखहेतुः

न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः ।

मनः परं कारणं आमनन्ति

संसारचक्रं परिवर्तयेत् यत् ॥ 43॥

मनः गुणान् वै सृजते बलीयः

ततः च कर्माणि विलक्षणानि ।

शुक्लानि कृष्णानि अथ लोहितानि

तेभ्यः सवर्णाः सृतयः भवन्ति ॥ 44॥

अनीहः आत्मा मनसा समीहता

हिरण्मयः मत्सखः उद्विचष्टे ।

मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्

जुषन् निबद्धः गुणसङ्गतः असौ ॥ 45॥

दानं स्वधर्मः नियमः यमः च

श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।

सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः

परः हि योगः मनसः समाधि ॥ 46॥

समाहितं यस्य मनः प्रशान्तम्

दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् ।

असंयतं यस्य मनः विनश्यत्

दानादिभिः चेत् अपरं किमेभिः ॥ 47॥

मनोवशे अन्ये हि अभवन् स्म देवाः

मनः च न अन्यस्य वशं समेति ।

भीष्मः हि देवः सहसः सहीयान्

युञ्ज्यात् वशे तं सः हि देवदेवः ॥ 48॥

तं दुर्जयं शत्रुं असह्यवेगं

मरुन्तुदं तत् न विजित्य केचित् ।

कुर्वन्ति असत् विग्रहं अत्र मर्त्यैः

मित्राणि उदासीन रिपून् विमूढाः ॥ 49॥

देहं मनोमात्रं इमं गृहीत्वा

मम अहं इति अन्ध धियः मनुष्याः ।

एषः अहं अन्यः अयं इति भ्रमेण

दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ 50॥

जनः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः च अत्र ह भौमयोः तत् ।

जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भिः

तत् वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ 51॥

दुःखस्य हेतुः यदि देवताः तु

किं आत्मनः तत्र विकारयोः तत् ।

यत् अङ्गं अङ्गेन निहन्यते क्वचित्

क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ 52॥

आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः

किं अन्यतः तत्र निजस्वभावः ।

न हि आत्मनः अन्यत् यदि तत् मृषा स्यात्

क्रुध्येत कस्मात् न सुखं न दुःखम् ॥ 53॥

ग्रहाः निमित्तं सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः अजस्य जनस्य ते वै ।

ग्रहैः ग्रहस्य एव वदन्ति पीडाम्

क्रुध्येत कस्मै पुरुषः ततः अन्यः ॥ 54॥

कर्माः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः तत् हि जडाजडत्वे ।

देहः तु अचित्पुरुषः अयं सुपर्णः

क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ 55॥

कालः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः तत्र तत् आत्मकः असौ ।

न अग्नेः हि तापः न हिमस्य तत् स्यात्

क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ 56॥

न केनचित् क्व अपि कथञ्चन अस्य

द्वन्द्व उपरागः परतः परस्य ।

यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यात्

एवं प्रबुद्धः न बिभेति भूतैः ॥ 57॥

एतां सः आस्थाय परात्मनिष्ठाम्

अध्यासितां पूर्वतमैः महर्षिभिः ।

अहं तरिष्यामि दुरन्तपारम्

तमः मुकुन्द अङ्घ्रिनिषेवया एव ॥ 58॥

श्रीभगवान् उवाच ।

निर्विद्य नष्टद्रविणः गतक्लमः

प्रव्रज्य गां पर्यटमानः इत्थम् ।

निराकृतः असद्भिः अपि स्वधर्मात्

अकम्पितः अमुं मुनिः आह गाथाम् ॥ 59॥

सुखदुःखप्रदः न अन्यः पुरुषस्य आत्मविभ्रमः ।

मित्र उदासीनरिपवः संसारः तमसः कृतः ॥ 60॥

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।

मयि आवेशितया युक्तः एतावान् योगसङ्ग्रहः ॥ 61॥

यः एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।

धारयन् श्रावयन् श्रुण्वन् द्वन्द्वैः न एव अभिभूयते ॥ 62॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

बिक्षुगीतनिरूपणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ 23॥

अथ चतुर्विंशोऽध्याः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैः विनिश्चितम् ।

यत् विज्ञाय पुमान् सद्यः जह्यात् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 1॥

आसीत् ज्ञानं अथः हि अर्थः एकं एव अविकल्पितम् ।

यदा विवेकनिपुणाः आदौ कृतयुगे अयुगे ॥ 2॥

तत् मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।

वाङ्मनः अगोचरं सत्यं द्विधा समभवत् बृहत् ॥ 3॥

तयोः एकतरः हि अर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।

ज्ञानं तु अन्यतरः भावः पुरुषः सः अभिधीयते ॥ 4॥

तमः रजः सत्त्वं इति प्रकृतेः अभवन् गुणाः ।

मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुष अनुमतेन च ॥ 5॥

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ।

ततः विकुर्वतः जातः यः अहङ्कारः विमोहनः ॥ 6॥

वैकारिकः तैजसः च तामसः च इति अहं त्रिवृत् ।

तन्मात्र इन्द्रिय मनसां कारणं चित् अचित् मयः ॥ 7॥

अर्थः तन्मात्रिकात् जज्ञे तामसात् इन्द्रियाणि च ।

तैजसात् देवताः आसन् एकादश च वैकृतात् ॥ 8॥

मया सञ्चोदिताः भावाः सर्वे संहति अकारिणः ।

अण्डं उत्पादयामासुः मम आयतनं उत्तमम् ॥ 9॥

तस्मिन् अहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।

मम नाभ्यां अभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र च आत्मभूः ॥

10॥

सः असृजत् तपसा युक्तः रजसा मत् अनुग्रहात् ।

लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूः भुवः स्वः इति त्रिधा ॥ 11॥

देवानां ओकः आसीत् स्वः भूतानां च भुवः पदम् ।

मर्त्य आदीनां च भूः लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥

12॥

अधः असुराणां नागानां भूमेः ओकः असृजत् प्रभुः ।

त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुण आत्मनाम् ॥ 13॥

योगस्य तपसः च एव न्यासस्य गतयः अमलाः ।

महः जनः तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ 14॥

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तं इदं जगत् ।

गुणप्रवाहः एतस्मिन् उन्मज्जति निमज्जति ॥ 15॥

अणुः बृहत् कृशः स्थूलः यः यः भावः प्रसिध्यति ।

सर्वः अपि उभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 16॥

यः तु यस्य आदिः अन्तः च सः वै मध्यं च तस्य सन् ।

विकारः व्यवहारार्थः यथा तैजस पार्थिवाः ॥ 17॥

यत् उपादाय पूर्वः तु भावः विकुरुते अपरम् ।

आदिः अन्तः यदा यस्य तत् सत्यं अभिधीयते ॥ 18॥

प्रकृतिः हि अस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।

सतः अभिव्यञ्जकः कालः ब्रह्म तत् त्रितयं तु अहम् ॥ 19॥

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्व अपर्येण नित्यशः ।

महान् गुणविसर्ग अर्थः स्थिति अन्तः यावत् ईक्षणम् ॥ 20॥

विराट् मया आसाद्यमानः लोककल्पविकल्पकः ।

पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ 21॥

अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।

धानाः भूमौ प्रलीयन्ते भूमिः गन्धे प्रलीयते ॥ 22॥

अप्सु प्रलीयन्ते गन्धः आपः च स्वगुणे रसे ।

लीयते ज्योतिषि रसः ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ 23॥

रूपं वायौ सः च स्पर्शे लीयते सः अपि च अम्बरे ।

अम्बरं शब्दतन्मात्रः इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ 24॥

योनिः वैकारिके सौम्य लीयते मनसि ईश्वरे ।

शब्दः भूतादिं अपि एति भूतादिः महति प्रभुः ॥ 25॥

सः लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः ।

ते अव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत्कले लीयते अव्यये ॥ 26॥

कालः मायामये जीवे जीवः आत्मनि मयि अजे ।

आत्मा केवलः आत्मस्थः विकल्प अपाय लक्षणः ॥ 27॥

एवं अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिकः भ्रमः ।

मनसः हृदि तिष्ठेत व्योम्नि इव अर्क उदये तमः ॥ 28॥

एषः साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।

प्रतिलोम अनुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ 29॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

प्रकृतिपुरुषसाङ्ख्ययोगो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ 24॥

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः ।

श्रीभगवानुवाच ।

गुणानां असमिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत् ।

तन्मे पुरुषवर्य इअदं उपधारय शंसतः ॥ 1॥

समः दमः तितिक्षा ईक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।

तुष्टिः त्यागः अस्पृहा श्रद्धा ह्रीः दया आदिः स्वनिर्वृतिः ॥ 2॥

कामः ईहा मदः तृष्णा स्तम्भः आशीः भिदा सुखम् ।

मद उत्साहः यशः प्रीतिः हास्यं वीर्यं बल उद्यमः ॥ 3॥

क्रोधः लोभः अनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः ।

शोकमोहौ विषादार्ती निद्रा आशा भीः अनुद्यमः ॥ 4॥

सत्त्वस्य रजसः च एताः तमसः च अनुमूर्वशः ।

वृत्तयः वर्णितप्रायाः सन्निपातं अथः श्रुणु ॥ 5॥

सन्निपातः तु अहं इति मम इति उद्धव या मतिः ।

व्यवहारः सन्निपातः मनोमात्र इन्द्रियासुभिः ॥ 6॥

धर्मे च अर्थे च कामे च यदा असौ परिनिष्ठितः ।

गुणानां सन्निकर्षः अयं श्रद्धाः अतिधनावहः ॥ 7॥

प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यः हि गृहाश्रमे ।

स्वधर्मे च अनुतिष्ठेत गुणानां समितिः हि सा ॥ 8॥

पुरुषं सत्त्वसंयुक्तं अनुमीयात् शम आदिभिः ।

कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैः तमसा युतम् ॥ 9॥

यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।

तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियं एव वा ॥ 10॥

यदा आशिषः आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।

तं रजःप्रकृतिं विद्यात् हिंसां आशास्य तामसम् ॥ 11॥

सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः जीवस्य न एव मे ।

चित्तजा यैः तु भूतानां सज्जमानः निबध्यते ॥ 12॥

यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।

तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञान आदिभिः पुमान् ॥ 13॥

यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् ।

तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ 14॥

यदा जयेत् रजः सत्त्वं तमः मूढः लयं जडम् ।

युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसया आशया ॥ 15॥

यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।

देहे अभयं मनोसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ 16॥

विकुर्वन् क्रियया च अधीर निर्वृतिः च चेतसाम् ।

गात्रास्वास्थ्यं मनः भ्रान्तं रजः एतैः निशामय ॥ 17॥

सीदत् चित्तं विलीयेत चेतसः ग्रहणे अक्षमम् ।

मनः नष्टं तमः ग्लानिः तमः तत् उपधारय ॥ 18॥

एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलं एधते ।

असुराणां च रजसि तमसि उद्धव रक्षसाम् ॥ 19॥

सत्त्वात् जगरणं विद्यात् रजसा स्वप्नं आदिशेत् ।

प्रस्वापं तमसा जन्तोः तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ 20॥

उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन आब्रह्मणः जनाः ।

तमसा अधः अधः आमुख्यात् रजसा अन्तरचारिणः ॥ 21॥

सत्त्वे प्रलीनाः स्वः यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।

तमोलयाः तु निरयं यान्ति मां एव निर्गुणाः ॥ 22॥

मदर्पणं निष्फलं वा सात्विकं निजकर्म तत् ।

राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ 23॥

कैवल्यं सात्विकं ज्ञानं रजः वैकल्पिकं च यत् ।

प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ 24॥

वनं तु सात्विकः वासः ग्रामः राजसः उच्यते ।

तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतनं तु निर्गुणम् ॥ 25॥

सात्विकः कारकः असङ्गी रागान्धः राजसः स्मृतः ।

तामसः स्मृतिविभ्रष्टः निर्गुणः मदपाश्रयः ॥ 26॥

सात्त्विकी आध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।

तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ 27॥

पथ्यं पूतं अनायः तं आहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् ।

राजसं च इन्द्रियप्रेष्ठं तामसं च आर्तिद अशुचि ॥ 28॥

सात्त्विकं सुखं आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।

तामसं मोहदैनोत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ 29॥

द्रव्यं देशः फलं कालः ज्ञानं कर्म च कारकाः ।

श्रद्धा अवस्था आकृतिः निष्ठा त्रैगुण्यः सर्वः एव हि ॥

30॥

सर्वे गुणमयाः भावाः पुरुष अव्यक्त धिष्ठिताः ॥ 31॥

एताः संसृतयः पुंसः गुणकर्मनिबन्धनाः ।

येन इमे निर्जिताः सौम्य गुणाः जीवेन चित्तजाः ।

भक्तियोगेन मन्निष्ठः मद्भावाय प्रपद्यते ॥ 32॥

तस्मात् अहं इमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् ।

गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ 33॥

निःसङ्गः मां भजेत् विद्वान् अप्रमत्तः जितेन्द्रियः ।

रजः तमः च अभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनिः ॥ 34॥

सत्त्वं च अभिजयेत् युक्तः नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।

सम्पद्यते गुणैः मुक्तः जीवः जीवं विहाय माम् ॥ 35॥

जीवः जीवविनिर्मुक्तः गुणैः च आशयसम्भवैः ।

मया एव ब्रह्मणा पूर्णः न बहिः न अन्तरः चरेत् ॥ 36॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

गुणनिर्गुणनिरूपणं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ 25॥

अथ षड्विंशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

मत् लक्षणं इमं कायं लब्ध्वा मद्धर्मः आस्थितः ।

आनन्दं परमात्मानं आत्मस्थं समुपैति माम् ॥1॥

गुणमय्याः जीवयोन्याः विमुक्तः ज्ञाननिष्ठया ।

गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेषु अवस्तुतः ।

वर्तमानः अपि न पुमान् युज्यते अवस्तुभिः गुणैः ॥ 2॥

सङ्गं न कुर्यात् असतां शिश्न उदर तृपां क्वचित् ।

तस्य अनुगतः तमसि अन्धे पतति अन्ध अनुगान्धवत् ॥ 3॥

ऐलः सम्राट् इमां गाथां अगायत बृहच्छ्रवाः ।

उर्वशी विरहात् मुह्यन् निर्विण्णः शोकसंयमे ॥ 4॥

त्यक्त्वा आत्मानं व्रजन्तीं तां नग्नः उन्मत्तवत् नृपः ।

विलपन् अन्वगात् जाये घोरे तिष्ठ इति विक्लवः ॥ 5॥

कामान् अतृप्तः अनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनीः ।

न वेद यान्तीः न अयान्तीः उर्वशी आकृष्टचेअतनः ॥ 6॥

ऐलः उवाच ।

अहो मे मोहविस्तारः कामकष्मलचेतसः ।

देव्याः गृहीतकण्ठस्य न आयुःखण्डाः इमे स्मृताः ॥ 7॥

न अहं वेद अभिनिर्मुक्तः सूर्यः वा अभ्युदितः अमुया ।

मुषितः वर्षपूगानां बत अहानि गतानि उत ॥ 8॥

अहो मे आत्मसम्मोहः येन आत्मा योषितां कृतः ।

क्रीडामृगः चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥ 9॥

सपरिच्छदं आत्मानं हित्वा तृणं इव ईश्वरम् ।

यान्तीं स्त्रियं च अन्वगमं नग्नः उन्मत्तवत् रुदन् ॥ 10॥

कुतः तस्य अनुभावः स्यात् तेजः ईशत्वं एव वा ।

यः अन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः ॥ 11॥

किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।

किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिः यस्य मनः हृतम् ॥ 12॥

स्वार्थस्य अकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डित मानिनम् ।

यः अहं ईश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिः गो खरवत् जितः ॥ 13॥

सेवतः वर्षपूगात् मे उर्वश्यः अधरासवम् ।

न तृप्यति आत्मभूः कामः वह्निः आहुतिभिः यथा ॥ 14॥

पुंश्चल्या अपहृतं चित्तं कोन्वन्यः मोचितुं प्रभुः ।

आत्मारामेश्वरं ऋते भगवन्तं अधोक्षजम् ॥ 15॥

बोधितस्य अपि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।

मनोगतः महामोहः न अपयाति अजितात्मनः ॥ 16॥

किं एतया नः अपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।

रज्जुस्वरूप अविदुषः यः अहं यत् अजितेन्द्रियः ॥ 17॥

क्व अयं मलोमसः कायः दौर्गन्धि आदि आत्मकः अशुचिः ।

क्व गुणाः सौमनस्य आद्याः हि अध्यासः अविद्यया कृतः ॥ 18॥

पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनः अग्नेः श्वगृध्रयोः ।

किं आत्मनः किं सुहृदां इति यः न अवसीयते ॥ 19॥

तस्मिन् कलेवरे अमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।

अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ 20॥

त्वङ् मांस रुधिर स्नायु मेदो मज्जा अस्थि संहतौ ।

विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियत् अन्तरम् ॥ 21॥

अथ अपि न उपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु च अर्थवित् ।

विषय इन्द्रिय संयोगात् मनः क्षुभ्यति न अन्यथा ॥ 22॥

अदृष्टात् अश्रुतात् भावात् न भावः उपजायते ।

असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः ॥ 23॥

तस्मात् सङ्गः न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु च इन्द्रियैः ।

विदुषां च अपि अविश्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम् ॥

24॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः

सः उर्वशीलोकं अथः विहाय ।

आत्मानं आत्मनि अवगम्य मां वै

उपारमत् ज्ञानविधूतमोहः ॥ 25॥

ततः दुःसङ्गं उत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।

सन्तः एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ 26॥

सन्तः अनपेक्षाः मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।

निर्ममाः निरहङ्काराः निर्द्वन्द्वाः निष्परिग्रहाः ॥ 27॥

तेषु नित्यं महाभागः महाभागेषु मत्कथाः ।

सम्भवन्ति हिता नॄणां जुषतां प्रपुनन्ति अघम् ॥ 28॥

ताः ये श्रुण्वन्ति गायन्ति हि अनुमोदन्ति च अदृताः ।

मत्पराः श्रद्दधानाः च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ 29॥

भक्तिं लब्धवतः साधोः किं अन्यत् अवशिष्यते ।

मयि अनन्तगुणे ब्रह्मणि आनन्द अनुभव आत्मनि ॥ 30॥

यथा उपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् ।

शीतं भयं तमः अपि एति साधून् संसेवतः तथा ॥ 31॥

निमज्ज्य उन्मज्ज्यतां घोरे भवाब्धौ परम अयनम् ।

सन्तः ब्रह्मविदः शान्ताः नौः दृढ इव अप्सु मज्जताम् ॥ 32॥

अन्नं हि प्राणिनां प्राणः आर्तानां शरणं तु अहम् ।

धर्मः वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तः अर्वाक् बिभ्यतः अरणम् ॥

33॥

सन्तः दिशन्ति चक्षूंषि बहिः अर्कः समुत्थितः ।

देवताः बान्धवाः सन्तः सन्तः आत्मा अहं एव च ॥ 34॥

वैतसेनः ततः अपि एवं उर्वश्या लोकनिःस्पृहः ।

मुक्तसङ्गः महीं एतां आत्मारामः चचार ह ॥ 35॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

ऐलगीतं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ 26॥

अथ सप्तविंशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

क्रियायोगं समाचक्ष्व भवत् आराधनं प्रभो ।

यस्मात् त्वां ये यथा अर्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥ 1॥

एतत् वदन्ति मुनयः मुहुः निःश्रेयसं नृणाम् ।

नारदः भगवान् व्यासः आचार्यः अङ्गिरसः सुतः ॥ 2॥

निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यत् आह भगवान् अजः ।

पुत्रेभ्यः भृगुमुख्येभ्यः देव्यै च भगवान् भवः ॥ 3॥

एतत् वै सर्ववर्णानां आश्रमाणां च सम्मतम् ।

श्रेयसां उत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ 4॥

एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।

भक्ताय च अनुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वर ईश्वर ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

नहि अन्तः अनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य च उद्धव ।

सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 6॥

वैदिकः तान्त्रिकः मिश्रः इति मे त्रिविधः मखः ।

त्रयाणां ईप्सितेन एव विधिना मां समर्चयेत् ॥ 7॥

यदा स्वनिगमेन उक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।

यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तत् निबोध मे ॥ 8॥

अर्चायां स्थण्डिले अग्नौ वा सूर्ये वा अप्सु हृदि द्विजः ।

द्रव्येण भक्तियुक्तः अर्चेत् स्वगुरुं मां अमायया ॥ 9॥

पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तः अङ्गशुद्धये ।

उभयैः अपि च स्नानं मन्त्रैः मृद्ग्रहणादिना ॥ 10॥

सन्ध्या उपास्ति आदि कर्माणि वेदेन अचोदितानि मे ।

पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ 11॥

शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।

मनोमयी मणिमयी प्रतिमा अष्टविधा स्मृता ॥ 12॥

चल अचल इति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।

उद्वास आवाहने न स्तः स्थिरायां उद्धव अर्चने ॥ 13॥

अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेत् द्वयम् ।

स्नपनं तु अविलेप्यायां अन्यत्र परिमार्जनम् ॥ 14॥

द्रव्यैः प्रसिद्ध्यैः मत् यागः प्रतिमादिषु अमायिनः ।

भक्तस्य च यथालब्धैः हृदि भावेन च एव हि ॥ 15॥

स्नान अलङ्करणं प्रेष्ठं अर्चायां एव तु उद्धव ।

स्थण्डिले तत्त्वविन्यासः वह्नौ आज्यप्लुतं हविः ॥ 16॥

सूर्ये च अभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिल आदिभिः ।

श्रद्धया उपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वारि अपि ॥ 17॥

भूर्यपि अभक्त उपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।

गन्धः धूपः सुमनसः दीपः अन्न आद्य च किं पुनः ॥ 18॥

शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राक् दर्भैः कल्पित आसनः ।

आसीनः प्राक् उदक् वा अर्चेत् अर्चायां अथ सम्मुखः ॥ 19॥

कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् ।

कलशं प्रोक्षणीयं च यथावत् उपसाधयेत् ॥ 20॥

तत् अद्भिः देवयजनं द्रव्याणि आत्मानं एव च ।

प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीणि अद्भिः तैः तैः द्रव्यैः च साधयेत् ॥ 21॥

पाद्य अर्घ आचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।

हृदा शीर्ष्णा अथ शिखया गायत्र्या च अभिमन्त्रयेत् ॥

22॥

पिण्डे वायु अग्नि संशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।

अण्वीं जीवकलां ध्यायेत् नाद अन्ते सिद्धभाविताम् ॥ 23॥

तया आत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।

आवाह्य अर्च आदिषु स्थाप्य न्यस्त अङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥

24॥

पाद्य उपस्पर्श अर्हण आदीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् ।

धर्मादिभिः च नवभिः कल्पयित्वा आसनं मम ॥ 25॥

पद्मं अष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसर उज्ज्वलम् ।

उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तु उभयसिद्धये ॥ 26॥

सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुः हलान् ।

मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं च अनुपूजयेत् ॥ 27॥

नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डं एव च ।

महाबलं बलं च एव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ 28॥

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।

स्वे स्वे स्थाने तु अभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षण आदिभिः ॥ 29॥

चन्दन उशीर कर्पूर कुङ्कुम अगरु वासितैः ।

सलिलैः स्नापयेत् मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति ॥ 30॥

स्वर्णघर्म अनुवाकेन महापुरुषविद्यया ।

पौरुषेण अपि सूक्तेन सामभीः राजनादिभिः ॥ 31॥

वस्त्र उपवीत आभरण पत्र स्रक् गन्ध लेपनैः ।

अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तः मां यथा उचितम् ॥ 32॥

पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसः अक्षतान् ।

धूप दीप उपहार्याणि दद्यात् मे श्रद्धया अर्चकः ॥ 33॥

गुडपायससर्पींषि शष्कुलि आपूप मोदकान् ।

संयाव दधि सूपां च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ 34॥

अभ्यङ्ग उन्मर्दन आदर्श दन्तधौ अभिषेचनम् ।

अन्नद्य गीत नृत्यादि पर्वणि स्युः उतान्वहम् ॥ 35॥

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।

अग्निं आधाय परितः समूहेत् पाणिना उदितम् ॥ 36॥

परिस्तीर्य अथ पर्युक्षेत् अन्वाधाय यथाविधि ।

प्रोक्षण्या आसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ 37॥

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।

लसत् चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ 38॥

स्फुरत् किरीट कटक कटिसूत्रवर अङ्गदम् ।

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ 39॥

ध्यायन् अभ्यर्च्य दारूणि हविषा अभिघृतानि च ।

प्रास्य आज्यभागौ आघारौ दत्त्वा च आज्यप्लुतं हविः ॥ 40॥

जुहुयात् मूलमन्त्रेण षोडशर्च अवदानतः ।

धर्मादिभ्यः यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः ॥ 41॥

अभ्यर्च्य अथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यः बलिं हरेत् ।

मूलमन्त्रं जपेत् ब्रह्म स्मरन् नारायण आत्मकम् ॥ 42॥

दत्त्वा आचमनं उच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।

मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यं अथ अर्हयेत् ॥ 42॥

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम ।

मत्कथाः श्रावयन् श्रुण्वन् मुहूर्तं क्षणिकः भवेत् ॥ 44।

स्तवैः उच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्रकृतैः अपि ।

स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत् ॥ 45॥

शिरः मत् पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।

प्रपन्नं पाहि मां ईश भीतं मृत्युग्रह अर्णवात् ॥ 46॥

इति शेषां मया दत्तां शिरसि आधाय सादरम् ।

उद्वासयेत् चेत् उद्वास्यं ज्योतिः ज्योतिषि तत् पुनः ॥ 47॥

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र च अर्चयेत् ।

सर्वभूतेषु आत्मनि च सर्व आत्मा अहं अवस्थितः ॥ 48॥

एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः ।

अर्चन् उभयतः सिद्धिं मत्तः विन्दति अभीप्सिताम् ॥ 49॥

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेत् दृढम् ।

पुष्प उद्यानानि रम्याणि पूजा यात्रा उत्सव आश्रितान् ॥ 50॥

पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वसु अथ अन्वहम् ।

क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत् सार्ष्टितां इयात् ॥ 51॥

प्रतिष्ठया सार्वभौमंसद्मना भुवनत्रयम् ।

पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिः मत् साम्यतां इयात् ॥ 52॥

मां एव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।

भक्तियोगं सः लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ 53॥

यः स्वदत्तां परैः दत्तं हरेत सुरविप्रयोः ।

वृत्तिं सः जायते विड्भुक् वर्षाणां अयुतायुतम् ॥ 54॥

कर्तुः च सारथेः हेतोः अनुमोदितुः एव च ।

कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयः भूयसि तत्फलम् ॥ 55॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

सप्तविंशोऽध्यायः ॥ 27॥

अथ अष्टविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेत् न गर्हयेत् ।

विश्वं एकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 1॥

परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।

सः आशु भ्रश्यते स्वार्थात् असत्य अभिनिवेशतः ॥ 2॥

तैजसे निद्रया आपन्ने पिण्डस्थः नष्टचेतनः ।

मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वत् नानार्थदृक् पुमान् ॥ 3॥

किं भद्रं किं अभद्रं वा द्वैतस्य अवस्तुनः कियत् ।

वाचा उदितं तत् अनृतं मनसा ध्यातं एव च ॥ 4॥

छायाप्रत्याह्वयाभासा हि असन्तः अपि अर्थकारिणः ।

एवं देहादयः भावाः यच्छन्ति आमृत्युतः भयम् ॥ 5॥

आत्मा एव तत् इदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।

त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरति ईश्वरः ॥ 6॥

तस्मात् नहि आत्मनः अन्यस्मात् अन्यः भावः निरूपितः ।

निरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला भातिः आत्मनि ।

इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ 7॥

एतत् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।

न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ 8॥

प्रत्यक्षेण अनुमानेन निगमेन आत्मसंविदा ।

आदि अन्तवत् असत् ज्ञात्वा निःसङ्गः विचरेत् इह ॥ 9॥

उद्धवः उवाच ।

न एव आत्मनः न देहस्य संसृतिः द्रष्टृदृश्ययोः ।

अनात्मस्वदृशोः ईश कस्य स्यात् उपलभ्यते ॥ 10॥

आत्मा अव्ययः अगुणः शुद्धः स्वयञ्ज्योतिः अनावृतः ।

अग्निवत् दारुवत् देहः कस्य इह संसृतिः ॥ 11॥

श्रीभगवान् उवाच ।

यावत् देह इन्द्रिय प्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम् ।

संसारः फलवान् तावत् अपार्थः अपि अविवेकिनः ॥ 12॥

अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।

ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 13॥

यथा हि अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापः बहु अनर्थभृत् ।

सः एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ 14॥

शोक हर्ष भय क्रोध लोभ मोह स्पृहादयः ।

अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युः च न आत्मनः ॥ 15॥

देह इन्द्रिय प्राण मनः अभिमानः

जीवः अन्तरात्मा गुणकर्म मूर्तिः ।

सूत्रं महान् इति उरुधा इव गीतः

संसारः आधावति कालतन्त्रः ॥ 16॥

अमूलं एतत् बहुरूप रूपितं

मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।

ज्ञानासिना उपासनया शितेन

छित्त्वा मुनिः गां विचरति अतृष्णः ॥ 17॥

ज्ञानं विवेकः निगमः तपः च

प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अथ अनुमानम् ।

आदि अन्तयोः अस्य यत् एव केवलम्

कालः च हेतुः च तत् एव मध्ये ॥ 18॥

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्

पश्चात् च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।

तत् एव मध्ये व्यवहार्यमाणम्

नानापदेशैः अहं अस्य तद्वत् ॥ 19॥

विज्ञानं एतत् त्रियवस्तं अङ्ग

गुणत्रयं कारण कार्य कर्तृ ।

समन्वयेन व्यतिरेकतः च

येन एव तुर्येण तत् एव सत्यम् ॥ 20॥

न यत् पुरस्तात् उत यत् न पश्चात्

मध्ये च तत् न व्यपदेशमात्रम् ।

भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत्

तत् एव तत् स्यात् इति मे मनीषा ॥ 21॥

अविद्यमानः अपि अवभासते यः

वैकारिकः राजससर्गः एषः ।

ब्रह्म स्वयञ्ज्योतिः अतः विभाति

ब्रह्म इन्द्रिय अर्थ आत्म विकार चित्रम् ॥ 22॥

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः

परापवादेन विशारदेन ।

छित्त्वा आत्मसन्देहं उपारमेत

स्वानन्दतुष्टः अखिल कामुकेभ्यः ॥ 23॥

न आत्मा वपुः पार्थिवं इन्द्रियाणि

देवाः हि असुः वायुजलं हुताशः ।

मनः अन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम्

अहङ्कृतिः खं क्षितिः अर्थसाम्यम् ॥ 24॥

समाहितैः कः करणैः गुणात्मभिः

गुणः भवेत् मत्सुविविक्तधाम्नः ।

विक्षिप्यमाणैः उत किं न दूषणम्

घनैः उपेतैः विगतैः रवेः किम् ॥ 25॥

यथा नभः वायु अनल अम्बु भू गुणैः

गतागतैः वर्तुगुणैः न सज्जते ।

तथा अक्षरं सत्त्व रजः तमः मलैः

अहम्मतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ 26॥

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयः

गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।

मद्भक्तियोगेन दृढेन यावत्

रजः निरस्येत मनःकषायः ॥ 27॥

यथा आमयः असाधु चिकित्सितः नृणाम्

पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।

एवं मनः अपक्व कषय कर्म

कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ 28॥

कुयोगिनः ये विहित अन्तरायैः

मनुष्यभूतैः त्रिदश उपसृष्टैः ।

ते प्राक्तन अभ्यासबलेन भूयः

युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ 29॥

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः

केनापि असौ चोदितः आनिपातात् ।

न तत्र विद्वान्प्रकृतौ स्थितः अपि

निवृत्त तृष्णः स्वसुख अनुभूत्या ॥ 30॥

तिष्ठन्तं आसीनं उत व्रजन्तम्

शयानं उक्षन्तं अदन्तं अन्नम् ।

स्वभावं अन्यत् किं अपि इहमानम्

आत्मानं आत्मस्थमतिः न वेद ॥ 31॥

यदि स्म पश्यति असत् इन्द्रिय अथ

नाना अनुमानेन विरुद्धं अन्यत् ।

न मन्यते वस्तुतया मनीषी

स्वाप्नं यथा उत्थाय तिरोदधानम् ॥ 32॥

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम्

अज्ञानं आत्मनि अविविक्तं अङ्ग ।

निवर्तते तत् पुनः ईक्षया एव

न गृह्यते न अपि विसृज्य आत्मा ॥ 33॥

यथा हि भानोः उदयः नृचक्षुषाम्

तमः निहन्यात् न तु सद्विधत्ते ।

एवं समीक्षा निपुणा सती मे

हन्यात् तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ 34॥

एषः स्वयञ्ज्योतिः अजः अप्रमेयः

महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।

एकः अद्वितीयः वचसां विरामे

येन ईशिता वाक् असवः चरन्ति ॥ 35॥

एतावान् आत्मसम्मोहः यत् विकल्पः तु केवले ।

आत्मन् नृते स्वमात्मानं अवलम्बः न यस्य हि ॥36॥

यत् नाम आकृतिभिः ग्राह्यं पञ्चवर्णं अबाधितम् ।

व्यर्थेन अपि अर्थवादः अयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ 37॥

योगिनः अपक्वयोगस्य युञ्जतः कायः उत्थितैः ।

उपसर्गैः विहन्येत तत्र अयं विहितः विधिः ॥ 38॥

योगधारणया कांश्चित् आसनैः धारण अन्वितैः ।

तपोमन्त्रौषधैः कांश्चित् उपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ 39॥

कांश्चित् मम अनुध्यानेन नामसङ्कीर्तन आदिभिः ।

योगेश्वर अनुवृत्त्या वा हन्यात् अशुभदान् शनैः ॥ 40॥

केचित् देहं इमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।

विधाय विविध उपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ 41॥

न हि तत् कुशलात् दृत्यं तत् आयासः हि अपार्थकः ।

अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्य इव वनस्पतेः ॥ 42॥

योगं निषेवतः नित्यं कायः चेत् कल्पतां इयात् ।

तत् श्रद्दध्यात् न मतिमान् योगं उत्सृज्य मत्परः ॥ 43॥

योगचर्यां इमां योगी विचरन् मत् व्यपाश्रयः ।

न अन्तरायैः विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ 44॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

परमार्थनिर्णयो नाम अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ 28॥

अथ एकोनत्रिंशः अध्यायः ।

सुदुस्तरां इमां मन्ये योगचर्यां अनात्मनः ।

यथा अञ्जसा पुमान् सिह्येत् तत् मे ब्रूहि अञ्जसा अच्युत ॥ 1॥

प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तः योगिनः मनः ।

विषीदन्ति असमाधानात् मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ 2॥

अथ अतः आनन्ददुघं पदाम्बुजम्

हंसाः श्रयेरन् अरविन्दलोचन ।

सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिः

त्वत् मायया अमी विहताः न मानिनः ॥ 3॥

किं चित्रं अच्युत तव एतत् अशेषबन्धः

दासेषु अनन्यशरणेषु यत् आत्म सात्त्वम् ।

यः अरोचयत्सह मृगैः स्वयं ईश्वराणाम्

श्रीमत् किरीट तट पीडित पाद पीठः ॥ 4॥

तं त्वा अखिल आत्मदयित ईश्वरं आश्रितानाम्

सर्व अर्थदं स्वकृतवित् विसृजेत कः नु ।

कः वा भजेत् किं अपि विस्मृतये अनु भूत्यै

किं वा भवेत् न तव पादरजोजुषां नः ॥ 5॥

न एव उपयन्ति अपचितिं कवयः तव ईश

ब्रह्मायुषा अपि कृतं ऋधमुदः स्मरन्तः ।

यः अन्तर्बहिः तनुभृतां अशुभं विधुन्वन्

आचार्यचैत्यवपुषा स्वगतं व्यनक्ति ॥ 6॥

श्रीशुकः उवाच ।

इति उद्धवेन अति अनुरक्त चेतसा

पृष्टः जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।

गृहीत मूर्तित्रयः ईश्वर ईश्वरः

जगाद सप्रेम मनोहरस्मितः ॥ 7॥

श्रीभगवान् उवाच ।

हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलाम् ।

यान् श्रद्धया आचरन् मर्त्यः मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ 8॥

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।

मयि अर्पित मनः चित्तः मत् धर्म आत्ममनोरतिः ॥ 9॥

देशान् पुण्यान् आश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।

देव आसुर मनुष्येषु मद्भक्त आचरितानि च ॥ 10॥

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रा महोत्सवान् ।

कारयेत् गीतनृत्य आद्यैः महाराज विभूतिभिः ॥ 11॥

मां एव सर्वभूतेषु बहिः अन्तः अपावृतम् ।

ईक्षेत आत्मनि च आत्मानं यथा खं अमल आशयः ॥ 12॥

इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।

सभाजयन् मन्यमानः ज्ञानं केवलं आश्रितः ॥ 13॥

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्ये अर्के स्फुलिङ्गके ।

अक्रूरे क्रूरके च एव समदृक् पण्डितः मतः ॥ 14॥

नरेषु अभीक्ष्णं मद्भावं पुंसः भावयतः अचिरात् ।

स्पर्धा असूया तिरस्काराः साहङ्काराः वियन्ति हि ॥ 15॥

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।

प्रणमेत् दण्डवत् भूमौ आश्व चाण्डाल गो खरम् ॥ 16॥

यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावः न उपजायते ।

तावत् एवं उपासीत वाङ् मन काय वृत्तिभिः ॥ 17॥

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्यया आत्म मनीषया ।

परिपश्यन् उपरमेत् सर्वतः मुक्त संशयः ॥ 18॥

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनः मतः मम ।

मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ 19॥

न हि अङ्ग उपक्रमे ध्वंसः मद्धर्मस्य उद्धव अणु अपि ।

मया व्यवसितः सम्यक् निर्गुणत्वात् अनाशिषः ॥ 20॥

यः यः मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।

तत् आयासः निरर्थः स्यात् भयादेः इव सत्त्म ॥ 21॥

एषा बुद्धिमतां बुद्धिः मनीषा च मनीषिणाम् ।

यत् सत्यं अनृतेन इह मर्त्येन आप्नोति मा अमृतम् ॥ 22॥

एष ते अभिहितः कृत्स्नः ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।

समासव्यासविधिना देवानां अपि दुर्गमः ॥ 23॥

अभीक्ष्णशः ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।

एतत् विज्ञाय मुच्येत पुरुषः नष्टसंशयः ॥ 24॥

सुविविक्तं तव प्रश्नं मया एतत् अपि धारयेत् ।

सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्म अधिगच्छति ॥ 25॥

यः एतत् मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।

तस्य अहं ब्रह्मदायस्य ददामि आत्मानं आत्मना ॥ 26॥

यः एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।

सः पूयेत अहः अहः मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ 27॥

यः एतत् श्रद्धया नित्यं अव्यग्रः श्रुणुयात् नरः ।

मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिः न सः बध्यते ॥ 28॥

अपि उद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।

अपि ते विगतः मोहः शोकः च असौ मनोभवः ॥ 29॥

न एतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।

अशुश्रूषोः अभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ 30॥

एतैः दोषैः विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।

साधवे शुचये ब्रूयात् भक्तिः स्यात् शूद्र योषिताम् ॥ 31॥

न एतत् विज्ञाय जिज्ञासोः ज्ञातव्यं अवशिष्यते ।

पीत्वा पीयूषं अमृतं पातव्यं न अवशिष्यते ॥ 32॥

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।

यावान् अर्थः नृणां तात तावान् ते अहं चतुर्विधः ॥ 33॥

मर्त्यः यदा त्यक्त समस्तकर्मा

निवेदितात्मा विचिकीर्षितः मे ।

तदा अमृतत्वं प्रतिपद्यमानः

मया आत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ 34॥

श्रीशुकः उवाच ।

सः एवं आदर्शित योगमार्गः

तदा उत्तम श्लोकवचः निशम्य ।

बद्ध अञ्जलिः प्रीति उपरुद्ध कण्ठः

न किञ्चित् ऊचेः अश्रु परिप्लुत अक्षः ॥ 35॥

विष्टभ्य चित्तं प्रणय अवघूर्णम्

धैर्येण राजन् बहु मन्यमानः ।

कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरम्

शीर्ष्णा स्पृशन् तत् चरण अरविन्दम् ॥ 36॥

उद्धवः उवाच ।

विद्रावितः मोह महा अन्धकारः

यः आश्रितः मे तव सन्निधानात् ।

विभावसोः किं नु समीपगस्य

शीतं तमः भीः प्रभवन्ति अज अद्य ॥ 37॥

प्रत्यर्पितः मे भवता अनुकम्पिना

भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।

हित्वा कृतज्ञः तव पादमूलम्

कः अन्यत् समीयात् शरणं त्वदीयम् ॥ 38॥

वृक्णः च मे सुदृढः स्नेहपाशः

दाशार्ह वृष्णि अन्धक सात्वतेषु ।

प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया

स्वमायया हि आत्म सुबोध हेतिना ॥ 39॥

नमः अस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नं अनुशाधि माम् ।

यथा त्वत् चरण अम्भोजे रतिः स्यात् अनपायिनी ॥ 40॥

श्रीभगवान् उवाच ।

गच्छ उद्धव मया आदिष्टः बदरि आख्यं मम आश्रमम् ।

तत्र मत् पाद तीर्थोदे स्नान उपस्पर्शनैः शुचिः ॥ 41॥

ईक्षया अलकनन्दाया विधूत अशेष कल्मषः ।

वसानः वल्कलानि अङ्ग वन्यभुक् सुख निःस्पृहः ॥ 42॥

तितिक्षौः द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।

शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ 43॥

मत्तः अनुशिक्षितं यत् ते विविक्तमनुभावयन् ।

मयि आवेशित वाक् चित्तः मद्धर्म निरतः भव ।

अतिव्रज्य गतीः तिस्रः मां एष्यसि ततः परम् ॥ 44॥

श्रीशुकः उवाच ।

सः एवं उक्तः हरिमेधसा उद्धवः

प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।

शिरः निधाय अश्रुकलाभिः आर्द्रधीः

न्यषिञ्चत् अद्वन्द्वपरः अपि उपक्रमे ॥ 45॥

सुदुस्त्यज स्नेह वियोग कातरः

न शक्नुवन् तं परिहातुं आतुरः ।

कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके

बिभ्रन् नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ 46॥

ततः तं अन्तर्हृदि सन्निवेश्य

गतः महाभागवतः विशालाम् ।

यथा उपदिष्टां जगत् एकबन्धुना

ततः समास्थाय हरेः अगात् गतिम् ॥ 47॥

यः एअतत् आनन्द समुद्र सम्भृतम्

ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।

कृष्णेण योगेश्वर सेविताङ्घ्रिणा

सच्छ्रद्धया आसेव्य जगत् विमुच्यते ॥ 48॥

भवभय अपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारम्

निगमकृत् उपजहे भृङ्गवत् वेदसारम् ।

अमृतं उदधितः च अपाययत् भृत्यवर्गान्

पुरुषं ऋषभं आद्यं कृष्णसञ्ज्ञं नतः अस्मि ॥ 49॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

परमार्थप्राप्तिसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो

नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ 29॥

अथ त्रिंशः अध्यायः ।

राजा उवाच ।

ततः महाभागवते उद्धवे निर्गते वनम् ।

द्वारवत्यां किं अकरोत् भगवान् भूतभावनः ॥ 1॥

ब्रह्मशाप उपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।

प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं सः कथं अत्यजत् ॥ 2॥

प्रत्याक्रष्टुं नयनं अबला यत्र लग्नं न शेकुः

कर्णाविष्टं न सरति ततः यत् सतां आत्मलग्नम् ।

यत् श्रीः वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनाम्

दृष्ट्वा जिष्णोः युधि रथगतं यत् च तत् साम्यम्

ईयुः ॥ 3॥

ऋषिः उवाच ।

दिवि भुवि अन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् ।

दृष्ट्वा आसीनान् सुधर्मायां कृष्णः प्राह यदून् इदम् ॥ 4॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एते घोराः महोत्पाताः द्वार्वत्यां यमकेतवः ।

मुहूर्तं अपि न स्थेयं अत्र नः यदुपुङ्गवाः ॥ 5॥

स्त्रियः बालाः च वृद्धाः च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः ।

वयं प्रभासं यास्यामः यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ 6॥

तत्र अभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।

देवताः पूजयिष्यामः स्नपन आलेपन अर्हणैः ॥7॥

ब्राह्मणान् तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् ।

गो भू हिरण्य वासोभिः गज अश्वरथ वेश्मभिः ॥ 8॥

विधिः एषः हि अरिष्टघ्नः मङ्गल आयनं उत्तमम् ।

देव द्विज गवां पूजा भूतेषु परमः भवः ॥ 9॥

इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धाः मधुद्विषः ।

तथा इति नौभिः उत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ 10॥

तस्मिन् भगवता आदिष्टं यदुदेवेन यादवा ।

चक्रुः परभया भक्त्या सर्वश्रेय उपबृंहितम् ॥ 11॥

ततः तस्मिन् महापानं पपुः मैरेयकं मधु ।

दिष्ट विभ्रंशित धियः यत् द्रवैः भ्रश्यते मतिः ॥ 12॥

महापान अभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।

कृष्णमाया विमूढानां सङ्घर्षः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥

युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायां आततायिनः ।

धनुभिः असिभिः मल्लैः गदाभिः तां अरर्ष्टिभिः ॥ 14॥

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः

खर उष्ट्र गोभिः महिषैः नरैः अपि ।

मिथः समेत्य अश्वतरैः सुदुर्मदा

न्यहन् शरर्दद्भिः इव द्विपा वने ॥ 15॥

प्रद्युम्न साम्बौ युधि रूढमत्सरौ

अक्रूर भोजौ अनिरुद्ध सात्यकी ।

सुभद्र सङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ

गदौ सुमित्रा सुरथौ समीयतुः ॥ 16॥

अन्ये च ये वै निशठ उल्मुक आदयः

सहस्रजित् शतजित् भानु मुख्याः ।

अन्योन्यं आसाद्य मदान्धकारिता

जघ्नुः मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ 17॥

दाशार्ह वृष्णि अन्धक भोज सात्वता

मधु अर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।

विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयः च

मिथः ततः ते अथ विसृज्य सौहृदम् ॥ 18॥

पुत्राः अयुध्यन् पितृभिः भ्रातृभिः च

स्वस्त्रीय दौहित्र पितृव्यमातुलैः ।

मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भिः

ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातयः एव मूढाः ॥ 19॥

शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।

शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिभिः जह्रुः एरकाः ॥ 20॥

ताः वज्रकल्पाः हि अभवन् परिघाः मुष्टिनाः भृताः ।

जघ्नुः द्विषः तैः कृष्णेन वार्यमाणाः तु तं च ते ॥ 21॥

प्रत्यनीकं मन्यमानाः बलभद्रं च मोहिताः ।

हन्तुं कृतधियः राजन् आपन्नाः आततायिनः ॥ 22॥

अथ तौ अपि सङ्क्रुद्धौ उद्यम्य कुरुनन्दन ।

एरका मुष्टि परिघौ जरन्तौ जघ्नतुः युधि ॥ 23॥

ब्रह्मशाप उपसृष्टानां कृष्णमायावृत आत्मनाम् ।

स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवः अग्निः यथा वनम् ॥ 24॥

एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।

अवतारितः भुवः भारः इति मेने अवशेषितः ॥ 25॥

रामः समुद्रवेलायां योगं आस्थाय पौरुषम् ।

तत् त्याज लोकं मानुष्यं संयोज्य आत्मानं आत्मनि ॥ 26॥

रामनिर्याणं आलोक्य भगवान् देवकीसुतः ।

निषसाद धरोपस्थे तूष्णीं आसाद्य पिप्पलम् ॥ 27॥

बिभ्रत् चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।

दिशः वितिमाराः कुर्वन् विधूमः इव पावकः ॥ 28॥

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्त हाटक वर्चसम् ।

कौशेय अम्बर युग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ 29॥

सुन्दर स्मित वक्त्र अब्जं नील कुन्तल मण्डितम् ।

पुण्डरीक अभिरामाक्षं स्फुरन् मकर कुण्डलम् ॥ 30॥

कटिसूत्र ब्रह्मसूत्र किरीट कटक अङ्गदैः ।

हार नूपुर मुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ 31॥

वनमाला परीताङ्गं मूर्तिमद्भिः निज आयुधैः ।

कृत्वा उरौ दक्षिणे पादं आसीनं पङ्कज अरुणम् ॥ 32॥

मुसलौ अशेषायः खण्डकृतेषुः लुब्धकः जराः ।

मृगास्य आकारं तत् चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ 33॥

चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा सः कृत किल्बिषः ।

भीतः पपात शिरसा पादयोः असुरद्विषः ॥ 34॥

अजानता कृतं इदं पापेन मधुसूदन ।

क्षन्तुं अर्हसि पापस्य उत्तमश्लोकः मे अनघ ॥ 35॥

यस्य अनुस्मरणं नॄणां अज्ञान ध्वान्त नाशनम् ।

वदन्ति तस्य ते विष्णो मया असाधु कृतं प्रभो ॥ 36॥

तत् मा आशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृग लुब्धकम् ।

यथा पुनः अहं तु एवं न कुर्यां सत् अतिक्रमम् ॥ 37॥

यस्य आत्म योग रचितं न विदुः विरिञ्चः

रुद्र आदयः अस्य तनयाः पतयः गिरां ये ।

त्वत् मायया पिहित दृष्टयः एतत् अञ्जः

किं तस्य ते वयं असत् गतयः गृणीमः ॥ 38॥

श्रीभगवान् उवाच ।

मा भैः जरे त्वं उत्तिष्ठ कामः एषः कृतः हि मे ।

याहि त्वं मत् अनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ 39॥

इति आदिष्टः भगवता कृष्णेन इच्छा शरीरिणा ।

त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ 40॥

दारुकः कृष्णपदवीं अन्विच्छन् अधिगम्यताम् ।

वायुं तुलसिकामोदं आघ्राय अभिमुखं ययौ ॥ 41॥

तं तत्र तिग्मद्युभिः आयुधैः वृतम्

हि अश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।

स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो

रथात् अवप्लुत्य सबाष्पलोचनः ॥ 42॥

अपश्यतः त्वत् चरण अम्बुजं प्रभो

दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा ।

दिशः न जाने न लभे च शान्तिम्

यथा निशायं उडुपे प्रणष्टे ॥ 43॥

इति ब्रुवते सूते वै रथः गरुडलाञ्छनः ।

खं उत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वजः उदीक्षतः ॥ 44॥

तं अन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।

तेन अति विस्मित आत्मानं सूतं आह जनार्दनः ॥ 45॥

गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।

सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यः ब्रूहि मत् दशाम् ॥ 46॥

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिः च स्वबन्धुभिः ।

मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ 47॥

स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः ।

अर्जुनेन आविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ 48॥

त्वं तु मत् धर्मं आस्थाय ज्ञाननिष्ठः उपेक्षकः ।

मन्माया रचनां एतां विज्ञाय उपशमं व्रज ॥ 49॥

इति उक्तः तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः ।

तत् पादौ शीर्ष्णि उपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम् ॥ 50॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे यदुकुलसङ्क्षयो नाम

त्रिंशोऽध्यायः ॥ 30॥

अथ एकत्रिंशः अध्यायः ।

श्रीशुकः उवाच ।

अथ तत्र आगमत् ब्रह्मा भवान्या च समं भवः ।

महेन्द्रप्रमुखाः देवाः मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ 1॥

पितरः सिद्धगन्धर्वाः विद्याधर महोरगाः ।

चारणाः यक्षरक्षांसि किन्नर अप्सरसः द्विजाः ॥ 2॥

द्रष्टुकामाः भगवतः निर्वाणं परम उत्सुकाः ।

गायन्तः च गृणन्तः च शौरेः कर्माणि जन्म च ॥ 3॥

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि विमान आवलिभिः नभः ।

कुर्वन्तः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः ॥ 4॥

भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतिः आत्मनः विभुः ।

संयोज्य आत्मनि च आत्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ 5॥

लोकाभिरामां स्वतनुं धारणा ध्यान मङ्गलम् ।

योगधारणया आग्नेय्या अदग्ध्वा धाम आविशत् स्वकम् ॥ 6॥

दिवि दुन्दुभयः नेदुः पेतुः सुमनः च खात् ।

सत्यं धर्मः धृतिः भूमेः कीर्तिः श्रीः च अनु तं वयुः ॥ 7॥

देव आदयः ब्रह्ममुख्याः न विशन्तं स्वधामनि ।

अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुः च अतिविस्मिताः ॥ 8॥

सौदामन्याः यथा आकाशे यान्त्याः हित्वा अभ्रमण्डलम् ।

गतिः न लक्ष्यते मर्त्यैः तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥ 9॥

ब्रह्म रुद्र आदयः ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरेः ।

विस्मिताः तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुः तदा ॥ 10॥

राजन् परस्य तनुभृत् जननाप्ययेहा

मायाविडम्बनं अवेहि यथा नटस्य ।

सृष्ट्वा आत्मना इदं अनुविश्य विहृत्य च अन्ते

संहृत्य च आत्म महिना उपरतः सः आस्ते ॥ 11॥

मर्त्येन यः गुरुसुतं यमलोकनीतम्

त्वां च आनयत् शरणदः परम अस्त्र दग्धम् ।

जिग्ये अन्तक अन्तकं अपि ईशं असौ अवनीशः

किं स्वावने स्वरनयन् मृगयुं सदेहम् ॥ 12॥

तथा अपि अशेशा स्थिति सम्भव अपि

अयेषु अनन्य हेतुः यत् अशेष शक्तिधृक् ।

न इच्छत् प्रणेतुं वपुः अत्र शेषितम्

मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ 13॥

यः एतां प्रातः उत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् ।

प्रयतः कीर्तयेत् भक्त्या तां एव आप्नोति अनुत्तमाम् ॥ 14॥

दारुकः द्वारकां एत्य वसुदेव उग्रसेनयोः ।

पतित्वा चरणावस्रैः न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युतः ॥ 15॥

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशः नृप ।

तत् श्रुत्वा उद्विग्न हृदयाः जनाः शोक विमूर्च्छिताः ॥ 16॥

तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्ण विश्लेष विह्वलाः ।

व्यसवाः शेरते यत्र ज्ञातयः घ्नन्तः आननम् ॥ 17॥

देवकी रोहिणी च एव वसुदेवः तथा सुतौ ।

कृष्ण राम अवपश्यन्तः शोक आर्ताः विजहुः स्मृतिम् ॥ 18॥

प्राणान् च विजहुः तत्र भगवत् विरह आतुराः ।

उपगुह्य पतीन् तात चितां आरुरुहुः स्त्रियः ॥ 19॥

रामपत्न्यः च तत् देहं उपगुह्य अग्निं आविशन् ।

वसुदेवपत्न्यः तत् गात्रं प्रद्युम्न आदीन् हरेः स्नुषाः ।

कृष्णपत्न्यः आविशन् अग्निं रुक्मिणि आद्याः तदात्मिकाः ॥ 20॥

अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरह आतुरः ।

आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ 21॥

बन्धूनां नष्टगोत्राणां अर्जुनः साम्परायिकम् ।

हतानां कारयामास यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 22॥

द्वारकां हरिणा त्यक्ता समुद्रः अप्लावयत् क्षणात् ।

वर्जयित्वा महाराज श्रीमत् भगवत् आलयम् ॥ 23॥

नित्यं सन्निहितः तत्र भगवान् मधुसूदनः ।

स्मृत्या अशेषा अशुभहरं सर्व मङ्गलं अमङ्गलम् ॥ 24॥

स्त्री बाल वृद्धान् आदाय हतशेषान् धनञ्जयः ।

इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्र तत्र अभ्यषेचयत् ॥ 25॥

श्रुत्वा सुहृत् वधं राजन् अर्जुनात् ते पितामहाः ।

त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम् ॥ 26॥

यः एतत् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च ।

कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 27॥

इत्थं हरेः भगवतः रुचिर अवतार

वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि ।

अन्यत्र च इह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यः

भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ 28॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे मौसलोपाख्यानं नाम

एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ 31॥

॥ इति उद्धवगीता नाम एकादशस्कन्धः समाप्तः ॥

atha ekādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |

guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||

śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |

svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||

vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |

mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||

ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |

bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||

atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |

viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||

suparṇau etau sadṛśau sakhāyau

yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |

ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam

anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||

ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān

apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |

yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ

vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||

dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |

adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||

indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |

gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||

daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |

vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||

evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |

darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||

na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |

prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||

vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |

pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||

yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |

vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||

yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |

arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||

na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |

vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||

na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |

ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |

śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||

gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām

dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |

vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam

hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||

yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma

sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |

līlāvatārīpsitajanma vā syāt

bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||

evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |

upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||

yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |

mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||

śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |

gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||

madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |

labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||

satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |

saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||

uddhava uvāca |

sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |

bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||

etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |

praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||

tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |

avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||

śrībhagavān uvāca |

kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |

satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||

kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |

anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||

apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |

amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||

ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |

dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||

jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi

yādṛśaḥ |

bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||

malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |

paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||

matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |

sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||

majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |

gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||

yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |

vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||

mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |

udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||

sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |

gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||

amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |

api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||

yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |

tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||

sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |

bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||

sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |

ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||

vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |

vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||

sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |

kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||

dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |

yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||

iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |

labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||

prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |

na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||

atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |

sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||

atha dvādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |

na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||

vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |

yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||

satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |

gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||

vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |

rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||

bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |

vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||

sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |

vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||

te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |

avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||

kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |

ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||

yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |

vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||

rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte

śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |

vigāḍhabhāvena na me viyoga

tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||

tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ

mayā eva vṛndāvanagocareṇa |

kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ

hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||

tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha

dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |

yathā samādhau munayaḥ abdhitoye

nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||

matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |

brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||

tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||

māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |

yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||

uddhavaḥ uvāca |

saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |

na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||

śrībhagavān uvāca |

saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ

prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |

manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ

mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||

yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā

balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |

aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate

tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||

evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ

ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |

saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ

sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||

ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ

avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |

viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti

bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||

yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ

paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |

yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ

karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||

dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ

pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |

daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ

trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||

adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā

grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |

haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ

māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||

evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā

vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |

vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ

sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||

atha trayodaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |

sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||

sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |

sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||

dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |

āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||

āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |

dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||

tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |

nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||

sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |

tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||

veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |

evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||

uddhavaḥ uvāca |

vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |

tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||

śrībhagavān uvāca |

ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |

utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||

rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |

tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||

karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |

duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|

rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |

atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||

apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |

anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||

etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |

sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||

uddhavaḥ uvāca |

yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |

yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||

śrībhagavān uvāca |

putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |

papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||

16||

sanaka ādayaḥ ūcuḥ |

guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |

kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |

dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||

saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |

tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||

dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |

brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||

iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |

yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||

vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |

kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||

pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |

kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||

manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |

ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||

guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |

jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||

guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |

guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||

jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |

tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||

yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |

mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||

ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |

vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||

yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |

jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||

asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |

gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||

yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān

bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |

svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ

smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||

evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā

mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |

sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa

jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||

īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam

dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |

vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā

svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||

dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ

tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |

sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā

tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||

dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā

siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |

daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam

vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||

dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat

svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |

taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ

svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||

mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |

jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |

parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||

māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |

suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||

iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |

sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||

taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |

pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||

atha caturdaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |

teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||

bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |

nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||

śrībhagavān uvāca |

kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |

mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||

tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |

tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||

tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |

manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||

kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |

bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||

yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |

yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||

evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |

pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||

manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |

śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||

dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |

anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |

kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||

ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |

duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||

11||

mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |

mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||

12||

akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |

mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||

na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam

na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |

na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā

mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||

na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |

na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||

nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |

anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||

niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ

śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |

kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat

tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||

bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |

prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||

yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |

tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||

na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |

na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||

bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |

bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||

dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |

madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||

kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |

vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||

vāk gadgadā dravate yasya cittam

rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |

vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca

madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||

yathā agninā hema malaṃ jahāti

dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |

ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya

madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||

yathā yathā ātmā parimṛjyate asau

matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |

tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam

cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||

viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |

māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||

tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |

hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||

strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |

kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||

na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |

yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||

uddhavaḥ uvāca |

yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |

dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||

śrībhagavān uvāca |

samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |

hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||

prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |

viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||

hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |

prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||

evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |

daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||

hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |

dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||

karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |

vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||

samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |

sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||

samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |

hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||

śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |

nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||

dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |

sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||

sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |

indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |

buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||

tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |

na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||

tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |

tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||

evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |

vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||

dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |

saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ

mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||

uddhavaḥ uvāca |

kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |

kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||

śrībhagavān uvāca |

siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |

tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||

aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |

prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||

guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |

etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||

anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |

manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||

svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |

yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||

trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |

agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||

etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |

yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||

bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |

aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||

mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |

mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||

paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |

kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||

dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |

sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||

mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |

prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||

viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |

saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||

nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |

manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||

nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |

paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||

śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |

dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||

mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |

tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||

cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |

māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||

manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |

maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||

yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |

tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||

parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |

piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||

pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |

āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||

vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |

vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||

yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |

mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||

yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |

kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||

madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |

tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||

agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |

madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||

madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |

dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||

upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |

siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||

jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |

maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||

antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |

mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||

janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |

yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||

sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||

ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |

yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||

atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |

sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |

upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||

yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |

upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||

gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |

na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||

yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām

vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |

tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te

namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |

yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||

jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |

tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||

saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |

abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||

ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |

ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||

ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |

guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||

guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |

sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||

hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |

akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||

indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |

ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||

brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |

devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||

siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |

prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||

māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |

somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||

airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |

tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||

uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |

yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||

nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |

āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||

tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |

āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||

dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |

vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||

purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |

skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||

yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |

vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||

yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |

ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||

strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |

nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||

dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |

guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||

saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |

māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||

ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |

dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||

vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |

kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||

ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |

kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||

30||

vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |

titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||

ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |

sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||

viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |

bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||

apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |

prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||

brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |

bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||

gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |

āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |

vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |

ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||

mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |

sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||

saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |

na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||

tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |

vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||

etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |

manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||

vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |

ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||

yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |

tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||

tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |

mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||

atha saptadaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |

varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||

yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |

svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||

purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |

yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||

saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |

na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||

vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |

sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||

kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |

tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||

tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |

yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||

śrīśukaḥ uvāca |

itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |

prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||

śrībhagavān uvāca |

dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |

varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||

ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |

kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||

vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |

upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||

tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |

vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||

vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |

vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||

gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |

vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||

varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |

āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||

śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |

madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||

tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |

sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||

17||

āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |

atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||

śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |

tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||

aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |

kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |

bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||

dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |

vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||

mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |

jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||

snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |

na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||

retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |

avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||

agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |

samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||

ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |

na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||

sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |

yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||

śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |

yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||

evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |

vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||

yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |

gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||

agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |

apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||

strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |

prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |

tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||

34||

sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|

madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||

evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |

madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||

atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |

gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||

gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |

āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||

gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |

yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||

ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |

pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||

pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |

anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||

brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |

kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||

śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ

dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |

mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan

na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||

samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |

tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||

sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |

ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||

evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |

vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||

sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |

khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||

vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |

caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||

śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |

kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||

veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |

devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||

yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |

dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||

kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |

vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||

putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |

anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||

itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |

na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||

karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |

tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||

yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |

straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||

aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |

anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||

evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |

atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||

17||

atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |

vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||

kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |

vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||

keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |

na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||

grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |

ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||

agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |

ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||

svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |

deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||

vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |

na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||

agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |

cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||

evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |

māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||

yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |

kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||

yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |

ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||

yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |

virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||

iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |

agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||

viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |

vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||

bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |

tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||

dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |

satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||

mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |

nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||

bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |

saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||

bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |

vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||

ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |

ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||

viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |

ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||

anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |

bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||

tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |

viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||

puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |

puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||

vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |

saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||

na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |

asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||

yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |

sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||

jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |

saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||

budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |

vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||

vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |

śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||

na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |

ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |

dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||

ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |

yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||

alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |

labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||

āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |

tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||

yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |

tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |

anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||

nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |

ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||

duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |

ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||

tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |

yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||

yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |

jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||

surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |

avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||

bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |

gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |

gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||

iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |

sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||

bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |

sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||

iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |

jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||

varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |

saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||

etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |

yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||

atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |

māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||

jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |

svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||

jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |

jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||

tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |

na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||

tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |

jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||

jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |

sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||

tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ

māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |

janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ

ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||

uddhavaḥ uvāca |

jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat

vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |

ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte

tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||

tāpatrayeṇa abhihatasya ghore

santapyamānasya bhavādhvanīśa |

paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri

dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||

daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin

kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |

samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ

vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||

śrībhagavān uvāca |

itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |

ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||

nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |

śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||

12||

tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |

jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||

nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |

īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||

etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |

sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||

15||

ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |

punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||

śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |

pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||

karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |

vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||

bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |

punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||

śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |

pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||

ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |

madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||

madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |

mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||

madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |

iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||

evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |

mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||

yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |

dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||

yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |

rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||

dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |

guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||

uddhavaḥ uvāca |

yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |

kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||

kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |

kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||

29||

puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |

kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||

30||

kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |

kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||

kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |

etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||

śrībhagavān uvāca |

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |

āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||

33|

śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |

tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||

ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |

puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||

śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |

titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||

daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |

svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||

ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |

karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||

dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |

dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||

bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |

vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||

śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |

duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||

mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |

utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||

narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |

gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||

daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |

guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||

etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |

kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |

guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde

ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||

atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |

avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||

varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |

dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||

guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |

niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |

śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||

guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |

nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||

śrībhagavān uvāca |

yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |

jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||

6||

nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |

teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||

yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |

na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||

tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |

mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||

svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |

na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||

asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |

jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||

svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |

sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||

na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |

na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||

etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |

apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||

chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |

khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||

ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |

muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||

nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham

plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |

mayā anukūlena nabhasvateritam

pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||

yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |

abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||

dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |

atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||

manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |

sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||

eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |

hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||

sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |

bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||

nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |

manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||

yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |

mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||

yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |

yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |

karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |

guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||

jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |

veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||

tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |

juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||

proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |

kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |

kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||

tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |

na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||

yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |

yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||

sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |

svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||

na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |

vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||

nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |

tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||

na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |

sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||

evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |

kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||

atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |

kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |

viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||

śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |

dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||

dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |

darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||

bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |

ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||

vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |

dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||

deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |

guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||

akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |

kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||

karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |

yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||

dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |

saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||

śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |

aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||

dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |

kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||

amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |

bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||

snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |

mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||

mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |

dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||

kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |

guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||

samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |

autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||

yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |

eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||

viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |

saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||

kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |

tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||

tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |

tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||

viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |

vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||

phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |

śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||

utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |

āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||

na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |

kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||

evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |

phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||

kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |

agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||

na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |

ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||

te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |

hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||

hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |

yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||

svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |

āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||

rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |

upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||

iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |

tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||

evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |

māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||

vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |

parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||

śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |

anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||

mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |

bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||

yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |

ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||

chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |

oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||

39||

vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |

anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||

gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |

triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||

kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |

iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||

māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |

etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |

māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde

vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||

atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |

nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||

kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |

sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |

kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||

etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |

gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||

śrībhagavān uvāca |

yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |

māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||

na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |

evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||

yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |

prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||

parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |

paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||

ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |

pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||

paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |

yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||

anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |

svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||

puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |

tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||

prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||

sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |

guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||

puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |

jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||

śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |

vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||

śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |

gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||

sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |

sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||

vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |

labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||

sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |

jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||

ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |

taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||

catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |

jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||

saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |

pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||

tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |

bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||

ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |

aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||

iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |

sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||

uddhavaḥ uvāca |

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |

anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |

prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||

evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |

chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||

tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |

tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||

śrībhagavān uvāca |

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |

eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||

mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā

vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |

vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam

atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||

dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre

parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |

ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ

svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |

evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ

jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||

yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ

pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |

ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ

vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||

ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ

hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |

vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ

mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||

uddhavaḥ uvāca |

tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |

ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||

tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |

na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||

śrībhagavān uvāca |

manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |

lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||

dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |

udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||

viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |

jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||

janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |

viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||

svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |

tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||

indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |

bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||

nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |

kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||

yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |

tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||

saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |

saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā

āyuṣām || 44||

mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |

mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||

niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |

vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||

etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |

guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||

ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |

na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||

taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |

taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||

prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |

tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||

sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |

tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||

nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |

evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||

yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |

cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||

yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |

svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |

dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||

tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |

ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||

kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |

tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||

niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |

śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||

uddhavaḥ uvāca |

yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |

suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||

viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |

ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||

atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |

bādarāyaṇiḥ uvāca |

saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena

bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |

sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ

taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||

śrībhagavān uvāca |

barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |

duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||

na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |

yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||

kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |

taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||

kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |

smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||

avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |

vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||

jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |

śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||

duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |

dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||

tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |

dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||

tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |

arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||

jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |

daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||

saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |

upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||

tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |

khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||

saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |

na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||

prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |

iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||

yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |

lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||

arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |

nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||

steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |

bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||

ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |

tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||

bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |

ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||

arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |

tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||

21||

labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |

tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||

22||

svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |

draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||

devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |

asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||

vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |

kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||

kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |

kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||

kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |

mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||

nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |

yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||

saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |

apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||

tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |

muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||

śrībhagavān uvāca |

iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |

unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||

saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |

bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||

taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |

dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||

kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |

pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||

pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |

annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||

mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |

yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||

tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |

badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||

kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |

kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||

aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |

maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||

iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |

taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||

evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |

bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||

paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |

pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||

dvijaḥ uvāca |

na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ

na devatātmā grahakarmakālāḥ |

manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti

saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||

manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ

tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |

śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni

tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||

anīhaḥ ātmā manasā samīhatā

hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |

manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān

juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||

dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca

śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |

sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ

paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||

samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam

dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |

asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat

dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||

manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ

manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |

bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān

yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||

taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ

maruntudaṃ tat na vijitya kecit |

kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ

mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||

dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā

mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |

eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa

durantapāre tamasi bhramanti || 50||

janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |

jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ

tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||

duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu

kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |

yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit

krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||

ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ

kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |

na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt

krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||

grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |

grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām

krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||

karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |

dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ

krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||

kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |

na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt

krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||

na kenacit kva api kathañcana asya

dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |

yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt

evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||

etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām

adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |

ahaṃ tariṣyāmi durantapāram

tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||

śrībhagavān uvāca |

nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ

pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |

nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt

akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||

sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |

mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||

tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |

mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||

yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |

dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||

atha caturviṃśo'dhyāḥ |

śrībhagavān uvāca |

atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |

yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||

āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |

yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||

tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |

vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||

tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |

jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||

tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |

mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||

tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |

tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||

vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |

tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||

arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |

taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||

mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |

aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||

tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |

mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||

10||

saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |

lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||

devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |

martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||

12||

adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |

trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||

yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |

mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||

mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |

guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||

aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |

sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||

yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |

vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||

yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |

ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||

prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |

sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||

sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |

mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||

virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |

pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||

anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |

dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||

apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |

līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||

rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |

ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||

yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |

śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||

saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |

te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||

kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |

ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||

evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |

manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||

eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |

pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||

atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavānuvāca |

guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |

tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||

samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |

tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||

kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |

mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||

krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |

śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||

sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |

vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||

sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |

vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||

dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |

guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||

pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |

svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||

puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |

kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||

yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |

taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||

yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |

taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |

cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||

yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |

tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||

yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |

tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||

yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |

yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||

yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |

dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||

vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |

gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||

sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |

manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||

edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |

asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||

sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |

prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||

uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |

tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||

sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |

tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||

madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |

rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||

kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |

prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||

vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |

tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||

sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |

tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||

sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |

tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||

pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |

rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||

sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |

tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||

dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |

śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||

30||

sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||

etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |

yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |

bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||

tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |

guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||

niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |

rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||

sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |

sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||

jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |

mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||

atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |

ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||

guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |

guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |

vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||

saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |

tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||

ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |

urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||

tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |

vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||

kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |

na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||

ailaḥ uvāca |

aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |

devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||

na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |

muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||

aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |

krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||

saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |

yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||

kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |

yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||

kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |

kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||

svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |

yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||

sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |

na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||

puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |

ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||

bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |

manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||

kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |

rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||

kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |

kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||

pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |

kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||

tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |

aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||

tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |

viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||

atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |

viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||

adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |

asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||

tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |

viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||

24||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ

saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |

ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai

upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||

tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |

santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||

santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |

nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||

teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |

sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||

tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |

matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||

bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |

mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||

yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |

śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||

nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |

santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||

annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |

dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||

33||

santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |

devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||

vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |

muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||

atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |

yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||

etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |

nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||

niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |

putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||

etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |

śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||

etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |

bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||

śrībhagavān uvāca |

nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |

saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||

vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |

trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||

yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |

yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||

arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |

dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||

pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |

ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||

sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |

pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||

śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |

manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||

cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |

udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||

asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |

snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||

dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |

bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||

snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |

sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||

sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |

śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||

bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |

gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||

śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |

āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||

kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |

kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||

tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |

prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||

pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |

hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||

22||

piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |

aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||

tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |

āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||

24||

pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |

dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||

padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |

ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||

sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |

musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||

nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |

mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||

durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |

sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||

candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |

salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||

svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |

pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||

vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |

alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||

pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |

dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||

guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |

saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||

abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |

annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||

vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |

agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||

paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |

prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||

taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |

lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||

sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |

śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||

dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |

prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||

juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |

dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||

abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |

mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||

dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |

mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||

upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |

matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|

stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |

stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||

śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |

prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||

iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |

udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||

arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |

sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||

evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |

arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||

madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |

puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||

pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |

kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||

pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |

pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||

māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |

bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||

yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |

vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||

kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |

karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||

atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |

viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||

parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |

saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||

taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |

māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||

kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |

vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||

chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |

evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||

ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |

trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||

tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |

nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |

idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||

etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |

na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||

pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |

ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||

uddhavaḥ uvāca |

na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |

anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||

ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |

agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||

śrībhagavān uvāca |

yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |

saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |

dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||

yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |

saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||

śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |

ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||

deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ

jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |

sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ

saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||

amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ

manovacaḥprāṇaśarīrakarma |

jñānāsinā upāsanayā śitena

chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||

jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca

pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |

ādi antayoḥ asya yat eva kevalam

kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||

yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt

paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |

tat eva madhye vyavahāryamāṇam

nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||

vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga

guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |

samanvayena vyatirekataḥ ca

yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||

na yat purastāt uta yat na paścāt

madhye ca tat na vyapadeśamātram |

bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat

tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||

avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ

vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |

brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti

brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||

evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ

parāpavādena viśāradena |

chittvā ātmasandehaṃ upārameta

svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||

na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi

devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |

manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam

ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||

samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ

guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |

vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam

ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||

yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ

gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |

tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ

ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||

tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ

guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |

madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat

rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||

yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām

punaḥ punaḥ santudati prarohan |

evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma

kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||

kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ

manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |

te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ

yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||

karoti karma kriyate ca jantuḥ

kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |

na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api

nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||

tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam

śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |

svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam

ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||

yadi sma paśyati asat indriya atha

nānā anumānena viruddhaṃ anyat |

na manyate vastutayā manīṣī

svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||

pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram

ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |

nivartate tat punaḥ īkṣayā eva

na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||

yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām

tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |

evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me

hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||

eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ

mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |

ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme

yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||

etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |

ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||

yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |

vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||

yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |

upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||

yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |

tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||

kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |

yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||

kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |

vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||

na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |

antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||

yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |

tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||

yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |

na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||

atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |

sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |

yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||

prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |

viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||

atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam

haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |

sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ

tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||

kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ

dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |

yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām

śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||

taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām

sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |

kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai

kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||

na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa

brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |

yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan

ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||

śrīśukaḥ uvāca |

iti uddhavena ati anurakta cetasā

pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |

gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ

jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||

śrībhagavān uvāca |

hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |

yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||

kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |

mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||

deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |

deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||

pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |

kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||

māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |

īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||

iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |

sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||

brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |

akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||

nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |

spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||

visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |

praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||

yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |

tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||

sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |

paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||

ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |

madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||

na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |

mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||

yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |

tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||

eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |

yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||

eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |

samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||

abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |

etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||

suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |

sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||

yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |

tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||

yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |

saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||

yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |

mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||

api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |

api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||

na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |

aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||

etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |

sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||

na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |

pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||

jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |

yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||

martyaḥ yadā tyakta samastakarmā

niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |

tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ

mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||

śrīśukaḥ uvāca |

saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ

tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |

baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ

na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||

viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam

dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |

kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram

śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||

uddhavaḥ uvāca |

vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ

yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |

vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya

śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||

pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā

bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |

hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam

kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||

vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ

dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |

prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā

svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||

namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |

yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||

śrībhagavān uvāca |

gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |

tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||

īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |

vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||

titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |

śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||

mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |

mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |

ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||

śrīśukaḥ uvāca |

saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ

pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |

śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ

nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||

sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ

na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |

kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke

bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||

tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya

gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |

yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā

tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||

yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam

jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |

kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā

sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||

bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram

nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |

amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān

puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo

nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||

atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |

rājā uvāca |

tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |

dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||

brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |

preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||

pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ

karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |

yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām

dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam

īyuḥ || 3||

ṛṣiḥ uvāca |

divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |

dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||

śrībhagavān uvāca |

ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |

muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||

striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |

vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||

tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |

devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||

brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |

go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||

vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |

deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||

iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |

tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||

tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |

cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||

tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |

diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||

mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |

kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||

yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |

dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||

patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ

khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |

mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā

nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||

pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau

akrūra bhojau aniruddha sātyakī |

subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau

gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||

anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ

sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |

anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā

jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||

dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā

madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |

visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca

mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||

putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca

svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |

mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ

jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||

śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |

śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||

tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |

jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||

pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |

hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||

atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |

erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||

brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |

spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||

evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |

avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||

rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |

tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||

rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |

niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||

bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |

diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||

śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |

kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||

sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |

puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||

kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |

hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||

vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |

kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||

musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |

mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||

caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |

bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||

ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |

kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||

yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |

vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||

tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |

yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||

yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ

rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |

tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ

kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||

śrībhagavān uvāca |

mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |

yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |

triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||

dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |

vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||

taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam

hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |

snehaplutātmā nipapāta pādayo

rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||

apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho

dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |

diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim

yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||

iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |

khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||

taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |

tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||

gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |

saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||

dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |

mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||

svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |

arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||

tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |

manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||

iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |

tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma

triṃśo'dhyāyaḥ || 30||

atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrīśukaḥ uvāca |

atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |

mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||

pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |

cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||

draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |

gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |

kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||

bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |

saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||

lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |

yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||

divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |

satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||

deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |

avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||

saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |

gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||

brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |

vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||

rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā

māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |

sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante

saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||

martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam

tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |

jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ

kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||

tathā api aśeśā sthiti sambhava api

ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |

na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam

martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||

yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |

prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||

dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |

patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||

kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |

tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||

tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |

vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||

devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |

kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||

prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |

upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||

rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |

vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |

kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||

arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |

ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||

bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |

hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||

dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |

varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||

nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |

smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||

strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |

indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||

śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |

tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||

yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |

kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||

itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra

vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |

anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ

bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma

ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||

|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.

උද්ධවගීතා - ඒකාදශෝ(අ)ධ්යායඃ