ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ
ਅਥ ਹੈਨ-ਮ੍ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਵੈਦਰ੍ਭਿਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ।
ਭਗਵਨ੍ ਕਤ੍ਯੇਵ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਂ-ਵਿਁਧਾਰਯਨ੍ਤੇ ਕਤਰ ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤੇ ਕਃ ਪੁਨਰੇषਾਂ-ਵਁਰਿष੍ਠਃ ਇਤਿ ॥1॥
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚਾਕਾਸ਼ੋ ਹ ਵਾ ਏष ਦੇਵੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਃ ਪृਥਿਵੀ ਵਾਙ੍ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍षੁ-ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ-ਞ੍ਚ।
ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਾਭਿਵਦਨ੍ਤਿ ਵਯਮੇਤਦ੍ਬਾਣਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਵਿਧਾਰਯਾਮਃ ॥2॥
ਤਾਨ੍ ਵਰਿष੍ਠਃ ਪ੍ਰਾਣ ਉਵਾਚ।
ਮਾ ਮੋਹਮਾਪਦ੍ਯਥ ਅਹਮੇਵੈਤਤ੍ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾਨ-ਮ੍ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯੈਤਦ੍ਬਾਣਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਵਿਧਾਰਯਾਮੀਤਿ ਤੇ-ऽਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾ ਬਭੂਵੁਃ ॥3॥
ਸੋ-ऽਭਿਮਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤ ਇਵ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਥੇਤਰੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ।
ਤਦ੍ਯਥਾ ਮਕ੍षਿਕਾ ਮਧੁਕਰਰਾਜਾਨਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਨ੍ਤ ਏਵਂ-ਵਾਁਙ੍ਮਨष੍ਚਕ੍षੁ-ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ-ਞ੍ਚ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਸ੍ਤੁਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ॥4॥
ਏषੋ-ऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯ ਏष ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਮਘਵਾਨੇष ਵਾਯੁਃ।
ਏष ਪृਥਿਵੀ ਰਯਿਰ੍ਦੇਵ-ਸ੍ਸਦਸਚ੍ਚਾਮृਤ-ਞ੍ਚ ਯਤ੍ ॥5॥
ਅਰਾ ਇਵ ਰਥਨਾਭੌ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਰ੍ਵ-ਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍।
ऋਚੋ ਯਜੂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਜ੍ਞਃ, ਕ੍षਤ੍ਰ-ਮ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ॥6॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ਚਰਸਿ ਗਰ੍ਭੇ ਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਜਾਯਸੇ।
ਤੁਭ੍ਯ-ਮ੍ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾ ਬਲਿਂ ਹਰਨ੍ਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਸਿ ॥7॥
ਦੇਵਾਨਾਮਸਿ ਵਹ੍ਨਿਤਮਃ ਪਿਤृਣਾ-ਮ੍ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਵਧਾ।
ऋषੀਣਾ-ਞ੍ਚਰਿਤਂ ਸਤ੍ਯਮਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਾਮਸਿ ॥8॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵ-ਮ੍ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਜਸਾ ਰੁਦ੍ਰੋ-ऽਸਿ ਪਰਿਰਕ੍षਿਤਾ।
ਤ੍ਵਮਨ੍ਤਰਿਕ੍षੇ ਚਰਸਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵ-ਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿषਾ-ਮ੍ਪਤਿਃ ॥9॥
ਯਦਾ ਤ੍ਵਮਭਿਵਰ੍षਸ੍ਯਥੇਮਾਃ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ।
ਆਨਨ੍ਦਰੂਪਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਯਾਨ੍ਨ-ਮ੍ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ ॥10॥
ਵ੍ਰਾਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵ-ਮ੍ਪ੍ਰਾਣੈਕਰ੍षਰਤ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਸਤ੍ਪਤਿਃ।
ਵਯਮਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦਾਤਾਰਃ ਪਿਤਾ ਤ੍ਵ-ਮ੍ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵ ਨਃ ॥11॥
ਯਾ ਤੇ ਤਨੂਰ੍ਵਾਚਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਯਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਯਾ ਚ ਚਕ੍षੁषਿ।
ਯਾ ਚ ਮਨਸਿ ਸਨ੍ਤਤਾ ਸ਼ਿਵਾ-ਨ੍ਤਾ-ਙ੍ਕੁਰੂ ਮੋਤ੍ਕ੍ਰਮੀਃ ॥12॥
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੇਦਂ-ਵਁਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵ-ਨ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਯ-ਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍।
ਮਾਤੇਵ ਪੁਤ੍ਰਾ-ਨ੍ਰਕ੍षਸ੍ਵ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ-ਞ੍ਚ ਵਿਧੇਹਿ ਨ ਇਤਿ ॥13॥
Roman (IAST) Transliteration
dvitīyaḥ praśnaḥ
atha haina-mbhārgavo vaidarbhiḥ papraccha|
bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ-vi~dhārayante katara etatprakāśayante kaḥ punareṣāṃ-va~riṣṭhaḥ iti ||1||
tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ pṛthivī vāṅmanaścakṣu-śśrotra-ñca|
te prakāśyābhivadanti vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ ||2||
tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca|
mā mohamāpadyatha ahamevaitatpañcadhātmāna-mpravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti te-'śraddadhānā babhūvuḥ ||3||
so-'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante|
tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭanta evaṃ-vā~ṅmanaṣcakṣu-śśrotra-ñca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti ||4||
eṣo-'gnistapatyeṣa sūrya eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ|
eṣa pṛthivī rayirdeva-ssadasaccāmṛta-ñca yat ||5||
arā iva rathanābhau prāṇe sarva-mpratiṣṭhitam|
ṛco yajūṣi sāmāni yajñaḥ, kṣatra-mbrahma ca ||6||
prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase|
tubhya-mprāṇa prajāstvimā baliṃ haranti yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi ||7||
devānāmasi vahnitamaḥ pitṛṇā-mprathamā svadhā|
ṛṣīṇā-ñcaritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi ||8||
indrastva-mprāṇa tejasā rudro-'si parirakṣitā|
tvamantarikṣe carasi sūryastva-ñjyotiṣā-mpatiḥ ||9||
yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ|
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānna-mbhaviṣyatīti ||10||
vrātyastva-mprāṇaikarṣarattā viśvasya satpatiḥ|
vayamādyasya dātāraḥ pitā tva-mmātariśva naḥ ||11||
yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi|
yā ca manasi santatā śivā-ntā-ṅkurū motkramīḥ ||12||
prāṇasyedaṃ-va~śe sarva-ntridive ya-tpratiṣṭhitam|
māteva putrā-nrakṣasva śrīśca prajñā-ñca vidhehi na iti ||13||
Sanskrit — Devanagari (original)
द्वितीयः प्रश्नः
अथ हैन-म्भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ।
भगवन् कत्येव देवाः प्रजां-विँधारयन्ते कतर एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां-वँरिष्ठः इति ॥1॥
तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षु-श्श्रोत्र-ञ्च।
ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥2॥
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच।
मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत्पञ्चधात्मान-म्प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति ते-ऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥3॥
सो-ऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते।
तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवं-वाँङ्मनष्चक्षु-श्श्रोत्र-ञ्च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥4॥
एषो-ऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः।
एष पृथिवी रयिर्देव-स्सदसच्चामृत-ञ्च यत् ॥5॥
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्व-म्प्रतिष्ठितम्।
ऋचो यजूषि सामानि यज्ञः, क्षत्र-म्ब्रह्म च ॥6॥
प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे।
तुभ्य-म्प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि ॥7॥
देवानामसि वह्नितमः पितृणा-म्प्रथमा स्वधा।
ऋषीणा-ञ्चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥8॥
इन्द्रस्त्व-म्प्राण तेजसा रुद्रो-ऽसि परिरक्षिता।
त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्व-ञ्ज्योतिषा-म्पतिः ॥9॥
यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः।
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्न-म्भविष्यतीति ॥10॥
व्रात्यस्त्व-म्प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः।
वयमाद्यस्य दातारः पिता त्व-म्मातरिश्व नः ॥11॥
या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि।
या च मनसि सन्तता शिवा-न्ता-ङ्कुरू मोत्क्रमीः ॥12॥
प्राणस्येदं-वँशे सर्व-न्त्रिदिवे य-त्प्रतिष्ठितम्।
मातेव पुत्रा-न्रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञा-ञ्च विधेहि न इति ॥13॥
dvitīyaḥ praśnaḥ
atha haina-mbhārgavo vaidarbhiḥ papraccha|
bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ-vi~dhārayante katara etatprakāśayante kaḥ punareṣāṃ-va~riṣṭhaḥ iti ||1||
tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ pṛthivī vāṅmanaścakṣu-śśrotra-ñca|
te prakāśyābhivadanti vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ ||2||
tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca|
mā mohamāpadyatha ahamevaitatpañcadhātmāna-mpravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti te-'śraddadhānā babhūvuḥ ||3||
so-'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante|
tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭanta evaṃ-vā~ṅmanaṣcakṣu-śśrotra-ñca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti ||4||
eṣo-'gnistapatyeṣa sūrya eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ|
eṣa pṛthivī rayirdeva-ssadasaccāmṛta-ñca yat ||5||
arā iva rathanābhau prāṇe sarva-mpratiṣṭhitam|
ṛco yajūṣi sāmāni yajñaḥ, kṣatra-mbrahma ca ||6||
prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase|
tubhya-mprāṇa prajāstvimā baliṃ haranti yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi ||7||
devānāmasi vahnitamaḥ pitṛṇā-mprathamā svadhā|
ṛṣīṇā-ñcaritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi ||8||
indrastva-mprāṇa tejasā rudro-'si parirakṣitā|
tvamantarikṣe carasi sūryastva-ñjyotiṣā-mpatiḥ ||9||
yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ|
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānna-mbhaviṣyatīti ||10||
vrātyastva-mprāṇaikarṣarattā viśvasya satpatiḥ|
vayamādyasya dātāraḥ pitā tva-mmātariśva naḥ ||11||
yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi|
yā ca manasi santatā śivā-ntā-ṅkurū motkramīḥ ||12||
prāṇasyedaṃ-va~śe sarva-ntridive ya-tpratiṣṭhitam|
māteva putrā-nrakṣasva śrīśca prajñā-ñca vidhehi na iti ||13||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.