প্রশ্নোপনিষদ্ - দ্বিতীযঃ প্রশ্নঃ

Prashnopanishad - Dvitiyah Prashnah

🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
দ্বিতীযঃ প্রশ্নঃ
অথ হৈন-ম্ভার্গবো বৈদর্ভিঃ পপ্রচ্ছ।
ভগবন্ কত্যেব দেবাঃ প্রজাং-বিঁধারযন্তে কতর এতত্প্রকাশযন্তে কঃ পুনরেষাং-বঁরিষ্ঠঃ ইতি ॥1॥
তস্মৈ স হোবাচাকাশো হ বা এষ দেবো বাযুরগ্নিরাপঃ পৃথিবী বাঙ্মনশ্চক্ষু-শ্শ্রোত্র-ঞ্চ।
তে প্রকাশ্যাভিবদন্তি বযমেতদ্বাণমবষ্টভ্য বিধারযামঃ ॥2॥
তান্ বরিষ্ঠঃ প্রাণ উবাচ।
মা মোহমাপদ্যথ অহমেবৈতত্পঞ্চধাত্মান-ম্প্রবিভজ্যৈতদ্বাণমবষ্টভ্য বিধারযামীতি তে-ঽশ্রদ্দধানা বভূবুঃ ॥3॥
সো-ঽভিমানাদূর্ধ্বমুত্ক্রামত ইব তস্মিন্নুত্ক্রামত্যথেতরে সর্ব এবোত্ক্রামন্তে তস্মিংশ্চ প্রতিষ্ঠমানে সর্ব এব প্রতিষ্ঠন্তে।
তদ্যথা মক্ষিকা মধুকররাজানমুত্ক্রামন্তং সর্ব এবোত্ক্রামন্তে তস্মিংশ্চ প্রতিষ্ঠমানে সর্ব এব প্রতিষ্টন্ত এবং-বাঁঙ্মনষ্চক্ষু-শ্শ্রোত্র-ঞ্চ তে প্রীতাঃ প্রাণং স্তুন্বন্তি ॥4॥
এষো-ঽগ্নিস্তপত্যেষ সূর্য এষ পর্জন্যো মঘবানেষ বাযুঃ।
এষ পৃথিবী রযির্দেব-স্সদসচ্চামৃত-ঞ্চ যত্ ॥5॥
অরা ইব রথনাভৌ প্রাণে সর্ব-ম্প্রতিষ্ঠিতম্।
ঋচো যজূষি সামানি যজ্ঞঃ, ক্ষত্র-ম্ব্রহ্ম চ ॥6॥
প্রজাপতিশ্চরসি গর্ভে ত্বমেব প্রতিজাযসে।
তুভ্য-ম্প্রাণ প্রজাস্ত্বিমা বলিং হরন্তি যঃ প্রাণৈঃ প্রতিতিষ্ঠসি ॥7॥
দেবানামসি বহ্নিতমঃ পিতৃণা-ম্প্রথমা স্বধা।
ঋষীণা-ঞ্চরিতং সত্যমথর্বাঙ্গিরসামসি ॥8॥
ইন্দ্রস্ত্ব-ম্প্রাণ তেজসা রুদ্রো-ঽসি পরিরক্ষিতা।
ত্বমন্তরিক্ষে চরসি সূর্যস্ত্ব-ঞ্জ্যোতিষা-ম্পতিঃ ॥9॥
যদা ত্বমভিবর্​ষস্যথেমাঃ প্রাণ তে প্রজাঃ।
আনন্দরূপাস্তিষ্ঠন্তি কামাযান্ন-ম্ভবিষ্যতীতি ॥10॥
ব্রাত্যস্ত্ব-ম্প্রাণৈকর্​ষরত্তা বিশ্বস্য সত্পতিঃ।
বযমাদ্যস্য দাতারঃ পিতা ত্ব-ম্মাতরিশ্ব নঃ ॥11॥
যা তে তনূর্বাচি প্রতিষ্ঠিতা যা শ্রোত্রে যা চ চক্ষুষি।
যা চ মনসি সন্ততা শিবা-ন্তা-ঙ্কুরূ মোত্ক্রমীঃ ॥12॥
প্রাণস্যেদং-বঁশে সর্ব-ন্ত্রিদিবে য-ত্প্রতিষ্ঠিতম্।
মাতেব পুত্রা-ন্রক্ষস্ব শ্রীশ্চ প্রজ্ঞা-ঞ্চ বিধেহি ন ইতি ॥13॥
Roman (IAST) Transliteration
dvitīyaḥ praśnaḥ
atha haina-mbhārgavo vaidarbhiḥ papraccha|
bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ-vi~dhārayante katara etatprakāśayante kaḥ punareṣāṃ-va~riṣṭhaḥ iti ||1||
tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ pṛthivī vāṅmanaścakṣu-śśrotra-ñca|
te prakāśyābhivadanti vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ ||2||
tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca|
mā mohamāpadyatha ahamevaitatpañcadhātmāna-mpravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti te-'śraddadhānā babhūvuḥ ||3||
so-'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante|
tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭanta evaṃ-vā~ṅmanaṣcakṣu-śśrotra-ñca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti ||4||
eṣo-'gnistapatyeṣa sūrya eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ|
eṣa pṛthivī rayirdeva-ssadasaccāmṛta-ñca yat ||5||
arā iva rathanābhau prāṇe sarva-mpratiṣṭhitam|
ṛco yajūṣi sāmāni yajñaḥ, kṣatra-mbrahma ca ||6||
prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase|
tubhya-mprāṇa prajāstvimā baliṃ haranti yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi ||7||
devānāmasi vahnitamaḥ pitṛṇā-mprathamā svadhā|
ṛṣīṇā-ñcaritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi ||8||
indrastva-mprāṇa tejasā rudro-'si parirakṣitā|
tvamantarikṣe carasi sūryastva-ñjyotiṣā-mpatiḥ ||9||
yadā tvamabhivar​ṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ|
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānna-mbhaviṣyatīti ||10||
vrātyastva-mprāṇaikar​ṣarattā viśvasya satpatiḥ|
vayamādyasya dātāraḥ pitā tva-mmātariśva naḥ ||11||
yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi|
yā ca manasi santatā śivā-ntā-ṅkurū motkramīḥ ||12||
prāṇasyedaṃ-va~śe sarva-ntridive ya-tpratiṣṭhitam|
māteva putrā-nrakṣasva śrīśca prajñā-ñca vidhehi na iti ||13||
Sanskrit — Devanagari (original)
द्वितीयः प्रश्नः
अथ हैन-म्भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ।
भगवन् कत्येव देवाः प्रजां-विँधारयन्ते कतर एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां-वँरिष्ठः इति ॥1॥
तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षु-श्श्रोत्र-ञ्च।
ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥2॥
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच।
मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत्पञ्चधात्मान-म्प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति ते-ऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥3॥
सो-ऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते।
तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवं-वाँङ्मनष्चक्षु-श्श्रोत्र-ञ्च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥4॥
एषो-ऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः।
एष पृथिवी रयिर्देव-स्सदसच्चामृत-ञ्च यत् ॥5॥
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्व-म्प्रतिष्ठितम्।
ऋचो यजूषि सामानि यज्ञः, क्षत्र-म्ब्रह्म च ॥6॥
प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे।
तुभ्य-म्प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि ॥7॥
देवानामसि वह्नितमः पितृणा-म्प्रथमा स्वधा।
ऋषीणा-ञ्चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥8॥
इन्द्रस्त्व-म्प्राण तेजसा रुद्रो-ऽसि परिरक्षिता।
त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्व-ञ्ज्योतिषा-म्पतिः ॥9॥
यदा त्वमभिवर्​षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः।
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्न-म्भविष्यतीति ॥10॥
व्रात्यस्त्व-म्प्राणैकर्​षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः।
वयमाद्यस्य दातारः पिता त्व-म्मातरिश्व नः ॥11॥
या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि।
या च मनसि सन्तता शिवा-न्ता-ङ्कुरू मोत्क्रमीः ॥12॥
प्राणस्येदं-वँशे सर्व-न्त्रिदिवे य-त्प्रतिष्ठितम्।
मातेव पुत्रा-न्रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञा-ञ्च विधेहि न इति ॥13॥
dvitīyaḥ praśnaḥ
atha haina-mbhārgavo vaidarbhiḥ papraccha|
bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ-vi~dhārayante katara etatprakāśayante kaḥ punareṣāṃ-va~riṣṭhaḥ iti ||1||
tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ pṛthivī vāṅmanaścakṣu-śśrotra-ñca|
te prakāśyābhivadanti vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ ||2||
tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca|
mā mohamāpadyatha ahamevaitatpañcadhātmāna-mpravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti te-'śraddadhānā babhūvuḥ ||3||
so-'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante|
tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭanta evaṃ-vā~ṅmanaṣcakṣu-śśrotra-ñca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti ||4||
eṣo-'gnistapatyeṣa sūrya eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ|
eṣa pṛthivī rayirdeva-ssadasaccāmṛta-ñca yat ||5||
arā iva rathanābhau prāṇe sarva-mpratiṣṭhitam|
ṛco yajūṣi sāmāni yajñaḥ, kṣatra-mbrahma ca ||6||
prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase|
tubhya-mprāṇa prajāstvimā baliṃ haranti yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi ||7||
devānāmasi vahnitamaḥ pitṛṇā-mprathamā svadhā|
ṛṣīṇā-ñcaritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi ||8||
indrastva-mprāṇa tejasā rudro-'si parirakṣitā|
tvamantarikṣe carasi sūryastva-ñjyotiṣā-mpatiḥ ||9||
yadā tvamabhivar​ṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ|
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānna-mbhaviṣyatīti ||10||
vrātyastva-mprāṇaikar​ṣarattā viśvasya satpatiḥ|
vayamādyasya dātāraḥ pitā tva-mmātariśva naḥ ||11||
yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi|
yā ca manasi santatā śivā-ntā-ṅkurū motkramīḥ ||12||
prāṇasyedaṃ-va~śe sarva-ntridive ya-tpratiṣṭhitam|
māteva putrā-nrakṣasva śrīśca prajñā-ñca vidhehi na iti ||13||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in