ਸ਼੍ਰੀਪਾਤਞ੍ਜਲਯੋਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਅਥ ਵਿਭੂਤਿਪਾਦਃ ।
ਦੇਸ਼ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾ ॥1॥
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਕਤਾਨਤਾ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ॥2॥
ਤਦੇਵਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਂ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਵ ਸਮਾਧਿਃ ॥3॥
ਤ੍ਰਯਮੇਕਤ੍ਰ ਸਂਯਮਃ ॥4॥
ਤਜ੍ਜਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕਃ ॥5॥
ਤਸ੍ਯ ਭੂਮਿषੁ ਵਿਨਿਯੋਗਃ ॥6॥
ਤ੍ਰਯਮਨ੍ਤਰਙ੍ਗਂ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ॥7॥
ਤਦਪਿ ਬਹਿਰਙ੍ਗਂ ਨਿਰ੍ਬੀਜਸ੍ਯ ॥8॥
ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਨਿਰੋਧਸਂਸ੍ਕਾਰਯੋਰਭਿਭਵਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੌ ਨਿਰੋਧਕ੍षਣਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਯੋ ਨਿਰੋਧਪਰਿਣਾਮਃ ॥9॥
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਹਿਤਾ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ॥10॥
ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਤੈਕਾਗ੍ਰਾਤਯੋਃ ਕ੍षਯੋਦਯੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਧਿਪਰਿਣਾਮਃ ॥11॥
ਤਤਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋਦਿਤੌ ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੈਕਾਗ੍ਰਤਾ ਪਰਿਣਾਮਃ ॥12॥
ਏਤੇਨ ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਧਰ੍ਮਲਕ੍षਣਾਵਸ੍ਥਾਪਰਿਣਾਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ॥13॥
ਸ਼ਾਨ੍ਤੋਦਿਤਾਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਧਰ੍ਮਾਨੁਪਾਤੀ ਧਰ੍ਮੀ ॥14॥
ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ ॥15॥
ਪਰਿਣਾਮਤ੍ਰਯਸਂਯਮਾਦਤੀਤਾਨਾਗਤਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥16॥
ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨਾਮਿਤਰੇਤਰਾਧ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਰਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸਂਯਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਰੁਤਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥17॥
ਸਂਸ੍ਕਾਰਸਾਕ੍षਾਤ੍ਕਰਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਜਾਤਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥18॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਪਰਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥19॥
ਨ ਚ ਤਤ੍ ਸਾਲਮ੍ਬਨਂ ਤਸ੍ਯਾਵਿषਯੀਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ॥20॥
ਕਾਯਰੂਪਸਂਯਮਾਤ੍ ਤਦ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚਕ੍षੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗੇऽਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮ੍ ॥21॥
ਸੋਪਕ੍ਰਮਂ ਨਿਰੁਪਕ੍ਰਮਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਸਂਯਮਾਦਪਰਾਨ੍ਤਜ੍ਞਾਨਮਰਿष੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਵਾ ॥22॥
ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿषੁ ਬਲਾਨਿ ॥23॥
ਬਲੇषੁ ਹਸ੍ਤਿਬਲਾਦੀਨੀ ॥24॥
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤ੍ਯਾਲੋਕਨ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸੂਕ੍ष੍ਮਵ੍ਯਵਹਿਤਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥25॥
ਭੁਵਨਜ੍ਞਾਨਂ ਸੂਰ੍ਯੇ ਸਂਯਮਾਤ੍ ॥26॥
ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤਾਰਾਵ੍ਯੂਹਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥27॥
ਧ੍ਰੁਵੇ ਤਦ੍ਗਤਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥28॥
ਨਾਭਿਚਕ੍ਰੇ ਕਾਯਵ੍ਯੂਹਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥29॥
ਕਣ੍ਠਕੂਪੇ ਕ੍षੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ॥30॥
ਕੂਰ੍ਮਨਾਡ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮ੍ ॥31॥
ਮੂਰ੍ਧਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਸਿਦ੍ਧਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥32॥
ਪ੍ਰਾਤਿਭਾਦ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ॥33॥
ਹृਦਯੇ ਚਿਤ੍ਤਸਂਵਿਤ੍ ॥34॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਪੁਰੁषਯੋਰਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਵਿਸ਼ੇषੋ ਭੋਗਃ ਪਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਂਯਮਾਤ੍ ਪੁਰੁषਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥35॥
ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਤਿਭਸ਼੍ਰਾਵਣਵੇਦਨਾਦਰ੍ਸ਼ਾਸ੍ਵਾਦਵਾਰ੍ਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ॥36॥
ਤੇ ਸਮਾਧਾਵੁਪਸਰ੍ਗਾਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨੇ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ॥37॥
ਬਨ੍ਧਕਾਰਣਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਚਾਰਸਂਵੇਦਨਾਚ੍ਚ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਸ਼ਰੀਰਾਵੇਸ਼ਃ ॥38॥
ਉਦਾਨਜਯਾਜ੍ਜਲਪਙ੍ਕਕਣ੍ਟਕਾਦਿष੍ਵਸਙ੍ਗ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ॥39॥
ਸਮਾਨਜਯਾਜ੍ਜ੍ਵਲਨਮ੍ ॥40॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਯੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸਂਯਮਾਤ੍ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍ ॥41॥
ਕਾਯਾਕਾਸ਼ਯੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸਂਯਮਾਤ੍ ਲਘੁਤੂਲਸਮਾਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਆਕਾਸ਼ਗਮਨਮ੍ ॥42॥
ਬਹਿਰਕਲ੍ਪਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਹਾਵਿਦੇਹਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਵਰਣਕ੍षਯਃ ॥43॥
ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਵਰੂਪਸੂਕ੍ष੍ਮਾਨ੍ਵਯਾਰ੍ਥਵਤ੍ਤ੍ਵਸਂਯਮਾਤ੍ ਭੂਤਜਯਃ ॥44॥
ਤਤੋऽਣਿਮਾਦਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ਕਾਯਸਮ੍ਪਤ੍ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਾਨਭਿਘਾਤਸ਼੍ਚ ॥45॥
ਰੂਪਲਾਵਣ੍ਯਬਲਵਜ੍ਰਸਂਹਨਨਤ੍ਵਾਨਿ ਕਾਯਸਮ੍ਪਤ੍ ॥46॥
ਗ੍ਰਹਣਸ੍ਵਰੂਪਾਸ੍ਮਿਤਾਨ੍ਵਯਾਰ੍ਥਵਤ੍ਤ੍ਵਸਂਯਮਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯਃ ॥47॥
ਤਤੋ ਮਨੋਜਵਿਤ੍ਵਂ ਵਿਕਰਣਭਾਵਃ ਪ੍ਰਧਾਨਜਯਸ਼੍ਚ ॥48॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਪੁਰੁषਾਨ੍ਯਤਾਖ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਧਿष੍ਠਾਤृਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਾਤृਤ੍ਵਞ੍ਚ ॥49॥
ਤਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਦਪਿ ਦੋषਬੀਜਕ੍षਯੇ ਕੈਵਲ੍ਯਮ੍ ॥50॥
ਸ੍ਥਾਨ੍ਯੁਪਨਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਸਙ੍ਗਸ੍ਮਯਾਕਰਣਂ ਪੁਨਰਨਿष੍ਟਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍ ॥51॥
ਕ੍षਣਤਤ੍ਕ੍ਰਮਯੋਃ ਸਂਯਮਾਦ੍ਵਿਵੇਕਜਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥52॥
ਜਾਤਿਲਕ੍षਣਦੇਸ਼ੈਰਨ੍ਯਤਾਨਵਚ੍ਛੇਦਾਤ੍ ਤੁਲ੍ਯਯੋਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ॥53॥
ਤਾਰਕਂ ਸਰ੍ਵਵਿषਯਂ ਸਰ੍ਵਥਾਵਿषਯਮਕ੍ਰਮਂ ਚੇਤਿ ਵਿਵੇਕਜਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥54॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਪੁਰੁषਯੋਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯੇ ਕੈਵਲ੍ਯਮ੍ ॥55॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਪਾਤਞ੍ਜਲਯੋਗਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਵਿਭੂਤਿਪਾਦੋ ਨਾਮ ਤृਤੀਯਃ ਪਾਦਃ ।
Roman (IAST) Transliteration
śrīpātañjalayogadarśanam |
atha vibhūtipādaḥ |
deśabandhaścittasya dhāraṇā ||1||
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||
trayamekatra saṃyamaḥ ||4||
tajjayāt prajñālokaḥ ||5||
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||
trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||
tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||
tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||10||
sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||14||
kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||
pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānam ||16||
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||18||
pratyayasya paracittajñānam ||19||
na ca tat sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||
maitryādiṣu balāni ||23||
baleṣu hastibalādīnī ||24||
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||
candre tārāvyūhajñānam ||27||
dhruve tadgatijñānam ||28||
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||
prātibhādvā sarvam ||33||
hṛdaye cittasaṃvit ||34||
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
te samādhāvupasargāvyutthāne siddhayaḥ ||37||
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
samānajayājjvalanam ||40||
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||55||
iti śrīpātañjalayogadarśane vibhūtipādo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ |
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीपातञ्जलयोगदर्शनम् ।
अथ विभूतिपादः ।
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥1॥
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥2॥
तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥3॥
त्रयमेकत्र संयमः ॥4॥
तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥5॥
तस्य भूमिषु विनियोगः ॥6॥
त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥7॥
तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥8॥
व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥9॥
तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥10॥
सर्वार्थतैकाग्रातयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥11॥
ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता परिणामः ॥12॥
एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥13॥
शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥14॥
क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥15॥
परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥16॥
शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात् सङ्करस्तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥17॥
संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥18॥
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥19॥
न च तत् सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥20॥
कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुः प्रकाशासम्प्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥21॥
सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥22॥
मैत्र्यादिषु बलानि ॥23॥
बलेषु हस्तिबलादीनी ॥24॥
प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥25॥
भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥26॥
चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥27॥
ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥28॥
नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥29॥
कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥30॥
कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥31॥
मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥32॥
प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥33॥
हृदये चित्तसंवित् ॥34॥
सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥35॥
ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥36॥
ते समाधावुपसर्गाव्युत्थाने सिद्धयः ॥37॥
बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥38॥
उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥39॥
समानजयाज्ज्वलनम् ॥40॥
श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमात् दिव्यं श्रोत्रम् ॥41॥
कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमात् लघुतूलसमापत्तेश्च आकाशगमनम् ॥42॥
बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥43॥
स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमात् भूतजयः ॥44॥
ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत् तद्धर्मानभिघातश्च ॥45॥
रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥46॥
ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥47॥
ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥48॥
सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वञ्च ॥49॥
तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥50॥
स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥51॥
क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥52॥
जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥53॥
तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥54॥
सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥55॥
इति श्रीपातञ्जलयोगदर्शने विभूतिपादो नाम तृतीयः पादः ।
śrīpātañjalayogadarśanam |
atha vibhūtipādaḥ |
deśabandhaścittasya dhāraṇā ||1||
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||
trayamekatra saṃyamaḥ ||4||
tajjayāt prajñālokaḥ ||5||
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||
trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||
tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||
tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||10||
sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||14||
kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||
pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānam ||16||
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||18||
pratyayasya paracittajñānam ||19||
na ca tat sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||
maitryādiṣu balāni ||23||
baleṣu hastibalādīnī ||24||
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||
candre tārāvyūhajñānam ||27||
dhruve tadgatijñānam ||28||
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||
prātibhādvā sarvam ||33||
hṛdaye cittasaṃvit ||34||
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
te samādhāvupasargāvyutthāne siddhayaḥ ||37||
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
samānajayājjvalanam ||40||
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||55||
iti śrīpātañjalayogadarśane vibhūtipādo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.