ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରଯୋଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵସନ୍ତେ ତୁ ପୂର୍ଣସ୍ସଂଵତ୍ସରୋଽଭଵତ୍ ।
ପ୍ରସଵାର୍ଥଂ ଗତୋ ଯଷ୍ଟୁଂ ହଯମେଧେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 1 ॥
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ନ୍ଯାଯତଃ ପରିପୂଜ୍ଯ ଚ ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରସଵାର୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ ॥ 2 ॥
ଯଜ୍ଞୋ ମେ କ୍ରିଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯଥୋକ୍ତଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ ।
ଯଥା ନ ଵିଘ୍ନଃ କ୍ରିଯତେ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗେଷୁ ଵିଧୀଯତାମ୍ ॥ 3 ॥
ଭଵାନ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧସ୍ସୁହୃନ୍ମହ୍ଯଂ ଗୁରୁଶ୍ଚ ପରମୋ ମହାନ୍ ।
ଓଢଵ୍ଯୋ ଭଵତା ଚୈଵ ଭାରୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଚୋଦ୍ଯତଃ ॥ 4 ॥
ତଥେତି ଚ ସ ରାଜାନମବ୍ରଵୀଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ ।
କରିଷ୍ଯେ ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ଭଵତା ଯତ୍ସମର୍ଥିତମ୍ ॥ 5 ॥
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵିଜାନ୍ଵୃଦ୍ଧାନ୍ଯଜ୍ଞକର୍ମସୁ ନିଷ୍ଠିତାନ୍ ।
ସ୍ଥାପତ୍ଯେ ନିଷ୍ଠିତାଂଶ୍ଚୈଵ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ପରମଧାର୍ମିକାନ୍ ॥ 6 ॥
କର୍ମାନ୍ତିକାନ୍ ଶିଲ୍ପକରାନ୍ଵର୍ଧକୀନ୍ ଖନକାନପି ।
ଗଣକାନ୍ଶିଲ୍ପିନଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵ ନଟନର୍ତକାନ୍ ॥ 7 ॥
ତଥା ଶୁଚୀନ୍ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦଃ ପୁରୁଷାନ୍ ସୁବହୁଶ୍ରୁତାନ୍ ।
ଯଜ୍ଞକର୍ମ ସମୀହନ୍ତାଂ ଭଵନ୍ତୋ ରାଜଶାସନାତ୍ ॥ 8 ॥
ଇଷ୍ଟକା ବହୁ ସାହସ୍ରାଶ୍ଶୀଘ୍ରମାନୀଯତାମିତି ।
0 ଉପକାର୍ଯାଃ କ୍ରିଯନ୍ତାଂ ଚ ରାଜ୍ଞାଂ ବହୁଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ ॥ 9 ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣାଵସଥାଶ୍ଚୈଵ କର୍ତଵ୍ଯାଶ୍ଶତଶଶ୍ଶୁଭାଃ ।
ଭକ୍ଷ୍ଯାନ୍ନପାନୈର୍ବହୁଭିସ୍ସମୁପେତାସ୍ସୁନିଷ୍ଠିତାଃ ॥ 10 ॥
ତଥା ପୌରଜନସ୍ଯାପି କର୍ତଵ୍ଯା ବହୁଵିସ୍ତରାଃ ।
ଆଵାସା ବହୁଭକ୍ଷ୍ଯା ଵୈ ସର୍ଵକାମୈରୁପସ୍ଥିତାଃ ॥ 11 ॥
ତଥା ଜାନପଦସ୍ଯାପି ଜନସ୍ଯ ବହୁଶୋଭନମ୍ ।
ଦାତଵ୍ଯମନ୍ନଂ ଵିଧିଵତ୍ସତ୍କୃତ୍ଯ ନ ତୁ ଲୀଲଯା ॥ 12 ॥
ସର୍ଵେ ଵର୍ଣା ଯଥା ପୂଜାଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସୁସତ୍କୃତାଃ ।
ନ ଚାଵଜ୍ଞା ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା କାମକ୍ରୋଧଵଶାଦପି ॥ 13 ॥
ଯଜ୍ଞକର୍ମସୁ ଯେ ଵ୍ଯଗ୍ରାଃ ପୁରୁଷାଶ୍ଶିଲ୍ପିନସ୍ତଥା ।
ତେଷାମପି ଵିଶେଷେଣ ପୂଜା କାର୍ଯା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ 14 ॥
ତେ ଚ ସ୍ଯୁସ୍ସମ୍ଭୃତାସ୍ସର୍ଵେ ଵସୁଭିର୍ଭୋଜନେନ ଚ ।
ଯଥା ସର୍ଵଂ ସୁଵିହିତଂ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ପରିହୀଯତେ ॥ 15 ॥
ତଥା ଭଵନ୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ତୁ ପ୍ରୀତିସ୍ନିଗ୍ଧେନ ଚେତସା ।
ତତସ୍ସର୍ଵେ ସମାଗମ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠମିଦମବ୍ରୁଵନ୍ ॥ 16 ॥
ଯଥୋକ୍ତଂ ତତ୍ସୁଵିହିତଂ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ପରିହୀଯତେ ।
ଯଥୋକ୍ତଂ ତତ୍କରିଷ୍ଯାମୋ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ପରିହାସ୍ଯତେ ॥ 17 ॥
ତତସ୍ସୁମନ୍ତ୍ରମାନୀଯ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ନିମନ୍ତ୍ରଯସ୍ଵ ନୃପତୀନ୍ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯେ ଚ ଧାର୍ମିକାଃ ॥ 18 ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ଵୈଶ୍ଯାଞ୍ଛୂଦ୍ରାଂଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରଶଃ ।
ସମାନଯସ୍ଵ ସତ୍କୃତ୍ଯ ସର୍ଵଦେଶେଷୁ ମାନଵାନ୍ ॥ 19 ॥
ମିଥିଲାଧିପତିଂ ଶୂରଂ ଜନକଂ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମମ୍ ।
ନିଷ୍ଠିତଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ତଥା ଵେଦେଷୁ ନିଷ୍ଠିତମ୍ ॥ 20 ॥
ତମାନଯ ମହାଭାଗଂ ସ୍ଵଯମେଵ ସୁସତ୍କୃତମ୍ ।
ପୂର୍ଵସମ୍ବନ୍ଧିନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତଃ ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥ 21 ॥
ତଥା କାଶୀପତିଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍ ।
ଵଯସ୍ଯଂ ରାଜସିଂହସ୍ଯ ସ୍ଵଯମେଵାନଯସ୍ଵ ହ ॥ 22 ॥
ତଥା କେକଯରାଜାନଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ପରମଧାର୍ମିକମ୍ ।
ଶ୍ଵଶୁରଂ ରାଜସିଂହସ୍ଯ ସପୁତ୍ରଂ ତ୍ଵମିହାନଯ ॥ 23 ॥
ଅଙ୍ଗେଶ୍ଵରଂ ମହାଭାଗଂ ରୋମପାଦଂ ସୁସତ୍କୃତମ୍ ।
ଵଯସ୍ଯଂ ରାଜସିଂହସ୍ଯ ସମାନଯ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ॥ 24 ॥
ପ୍ରାଚୀନାନ୍ସିନ୍ଧୁ ସୌଵୀରାନ୍ସୌରାଷ୍ଟ୍ରେଯାଂଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାନ୍ ।
ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାନ୍ନରେନ୍ଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ସମସ୍ତାନାନଯସ୍ଵ ହ ॥ 25 ॥
ସନ୍ତି ସ୍ନିଗ୍ଧାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ରାଜାନଃ ପୃଥିଵୀତଲେ ।
ତାନାନଯ ଯଥାକ୍ଷିପ୍ରଂ ସାନୁଗାନ୍ସହ ବାନ୍ଧଵାନ୍ ॥ 26 ॥
ଵସିଷ୍ଠଵାକ୍ଯଂ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵରିତସ୍ତଦା ।
ଵ୍ଯାଦିଶତ୍ପୁରୁଷାଂସ୍ତତ୍ର ରାଜ୍ଞାମାନଯନେ ଶୁଭାନ୍ ॥ 27 ॥
ସ୍ଵଯମେଵ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରଯଯୌ ମୁନିଶାସନାତ୍ ।
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵରିତୋ ଭୂତ୍ଵା ସମାନେତୁଂ ମହୀକ୍ଷିତଃ ॥ 28 ॥
ତେ ଚ କର୍ମାନ୍ତିକାସ୍ସର୍ଵେ ଵସିଷ୍ଠାଯ ଚ ଧୀମତେ ।
ସର୍ଵଂ ନିଵେଦଯନ୍ତି ସ୍ମ ଯଜ୍ଞେ ଯଦୁପକଲ୍ପିତମ୍ ॥ 29 ॥
ତତଃପ୍ରୀତୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତାନ୍ ସର୍ଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଅଵଜ୍ଞଯା ନ ଦାତଵ୍ଯଂ କସ୍ଯଚିଲ୍ଲୀଲଯାଽପି ଵା ॥ 30 ॥
ଅଵଜ୍ଞଯା କୃତଂ ହନ୍ଯାଦ୍ଦାତାରଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।
28 ତତଃ କୈଶ୍ଚିଦହୋରାତ୍ରୈରୁପଯାତା ମହୀକ୍ଷିତଃ ॥ 31 ॥
ବହୂନି ରତ୍ନାନ୍ଯାଦାଯ ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଵୈ ।
ତତୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ସୁପ୍ରୀତୋ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 32 ॥
ଉପଯାତା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ରାଜାନସ୍ତଵ ଶାସନାତ୍ ।
ମଯାପି ସତ୍କୃତାଃ ସର୍ଵେ ଯଥାର୍ହଂ ରାଜସତ୍ତମାଃ ॥ 33 ॥
ଯଜ୍ଞୀଯଂ ଚ କୃତଂ ରାଜନ୍ ପୁରୁଷୈସ୍ସୁସମାହିତୈଃ ।
ନିର୍ଯାତୁ ଚ ଭଵାନ୍ଯଷ୍ଟୁଂ ଯଜ୍ଞାଯତନମନ୍ତିକାତ୍ ॥ 34 ॥
ସର୍ଵକାମୈରୁପହୃତୈରୁପେତଂ ଚ ସମନ୍ତତଃ ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମନସେଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍ ॥ 35 ॥
ତଥା ଵସିଷ୍ଠଵଚନାଦୃଶ୍ଯଶୃଙ୍ଗସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ ।
ଶୁଭେ ଦିଵସନକ୍ଷତ୍ରେ ନିର୍ଯାତୋ ଜଗତୀପତିଃ ॥ 36 ॥
ତତୋ ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାସ୍ସର୍ଵ ଏଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।
ଋଶ୍ଯଶୃଙ୍ଗଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞକର୍ମାରଭନ୍ ତଦା ॥ 37 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha trayodaśassargaḥ |
punaḥ prāpte vasante tu pūrṇassaṃvatsaro'bhavat |
prasavārthaṃ gato yaṣṭuṃ hayamedhena vīryavān || 1 ||
abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ paripūjya ca |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam || 2 ||
yajño me kriyatāṃ brahmanyathoktaṃ munipuṅgava |
yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām || 3 ||
bhavān snigdhassuhṛnmahyaṃ guruśca paramo mahān |
oḍhavyo bhavatā caiva bhāro yajñasya codyataḥ || 4 ||
tatheti ca sa rājānamabravīddvijasattamaḥ |
kariṣye sarvamevaitadbhavatā yatsamarthitam || 5 ||
tato'bravīdvijānvṛddhānyajñakarmasu niṣṭhitān |
sthāpatye niṣṭhitāṃścaiva vṛddhānparamadhārmikān || 6 ||
karmāntikān śilpakarānvardhakīn khanakānapi |
gaṇakānśilpinaścaiva tathaiva naṭanartakān || 7 ||
tathā śucīnśāstravidaḥ puruṣān subahuśrutān |
yajñakarma samīhantāṃ bhavanto rājaśāsanāt || 8 ||
iṣṭakā bahu sāhasrāśśīghramānīyatāmiti |
0 upakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ || 9 ||
brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyāśśataśaśśubhāḥ |
bhakṣyānnapānairbahubhissamupetāssuniṣṭhitāḥ || 10 ||
tathā paurajanasyāpi kartavyā bahuvistarāḥ |
āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmairupasthitāḥ || 11 ||
tathā jānapadasyāpi janasya bahuśobhanam |
dātavyamannaṃ vidhivatsatkṛtya na tu līlayā || 12 ||
sarve varṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ |
na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśādapi || 13 ||
yajñakarmasu ye vyagrāḥ puruṣāśśilpinastathā |
teṣāmapi viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam || 14 ||
te ca syussambhṛtāssarve vasubhirbhojanena ca |
yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiñcitparihīyate || 15 ||
tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā |
tatassarve samāgamya vasiṣṭhamidamabruvan || 16 ||
yathoktaṃ tatsuvihitaṃ na kiñcitparihīyate |
yathoktaṃ tatkariṣyāmo na kiñcitparihāsyate || 17 ||
tatassumantramānīya vasiṣṭho vākyamabravīt |
nimantrayasva nṛpatīnpṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ || 18 ||
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñchūdrāṃścaiva sahasraśaḥ |
samānayasva satkṛtya sarvadeśeṣu mānavān || 19 ||
mithilādhipatiṃ śūraṃ janakaṃ satyavikramam |
niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam || 20 ||
tamānaya mahābhāgaṃ svayameva susatkṛtam |
pūrvasambandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te || 21 ||
tathā kāśīpatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam |
vayasyaṃ rājasiṃhasya svayamevānayasva ha || 22 ||
tathā kekayarājānaṃ vṛddhaṃ paramadhārmikam |
śvaśuraṃ rājasiṃhasya saputraṃ tvamihānaya || 23 ||
aṅgeśvaraṃ mahābhāgaṃ romapādaṃ susatkṛtam |
vayasyaṃ rājasiṃhasya samānaya yaśasvinam || 24 ||
prācīnānsindhu sauvīrānsaurāṣṭreyāṃśca pārthivān |
dākṣiṇātyānnarendrāṃśca samastānānayasva ha || 25 ||
santi snigdhāśca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale |
tānānaya yathākṣipraṃ sānugānsaha bāndhavān || 26 ||
vasiṣṭhavākyaṃ tacchrutvā sumantrastvaritastadā |
vyādiśatpuruṣāṃstatra rājñāmānayane śubhān || 27 ||
svayameva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt |
sumantrastvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ || 28 ||
te ca karmāntikāssarve vasiṣṭhāya ca dhīmate |
sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yadupakalpitam || 29 ||
tataḥprīto dvijaśreṣṭhastān sarvānidamabravīt |
avajñayā na dātavyaṃ kasyacillīlayā'pi vā || 30 ||
avajñayā kṛtaṃ hanyāddātāraṃ nātra saṃśayaḥ |
28 tataḥ kaiścidahorātrairupayātā mahīkṣitaḥ || 31 ||
bahūni ratnānyādāya rājño daśarathasya vai |
tato vasiṣṭhassuprīto rājānamidamabravīt || 32 ||
upayātā naravyāghra rājānastava śāsanāt |
mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ || 33 ||
yajñīyaṃ ca kṛtaṃ rājan puruṣaissusamāhitaiḥ |
niryātu ca bhavānyaṣṭuṃ yajñāyatanamantikāt || 34 ||
sarvakāmairupahṛtairupetaṃ ca samantataḥ |
draṣṭumarhasi rājendra manaseva vinirmitam || 35 ||
tathā vasiṣṭhavacanādṛśyaśṛṅgasya cobhayoḥ |
śubhe divasanakṣatre niryāto jagatīpatiḥ || 36 ||
tato vasiṣṭhapramukhāssarva eva dvijottamāḥ |
ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhan tadā || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe trayodaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।
अथ त्रयोदशस्सर्गः ।
पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णस्संवत्सरोऽभवत् ।
प्रसवार्थं गतो यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान् ॥ 1 ॥
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः परिपूज्य च ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् ॥ 2 ॥
यज्ञो मे क्रियतां ब्रह्मन्यथोक्तं मुनिपुङ्गव ।
यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् ॥ 3 ॥
भवान् स्निग्धस्सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् ।
ओढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः ॥ 4 ॥
तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ।
करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम् ॥ 5 ॥
ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ।
स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान् ॥ 6 ॥
कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि ।
गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् ॥ 7 ॥
तथा शुचीन्शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् ।
यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् ॥ 8 ॥
इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति ।
0 उपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः ॥ 9 ॥
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याश्शतशश्शुभाः ।
भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिस्समुपेतास्सुनिष्ठिताः ॥ 10 ॥
तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः ।
आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः ॥ 11 ॥
तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ।
दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया ॥ 12 ॥
सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ।
न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि ॥ 13 ॥
यज्ञकर्मसु ये व्यग्राः पुरुषाश्शिल्पिनस्तथा ।
तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् ॥ 14 ॥
ते च स्युस्सम्भृतास्सर्वे वसुभिर्भोजनेन च ।
यथा सर्वं सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते ॥ 15 ॥
तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा ।
ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् ॥ 16 ॥
यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते ।
यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते ॥ 17 ॥
ततस्सुमन्त्रमानीय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।
निमन्त्रयस्व नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिकाः ॥ 18 ॥
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्चैव सहस्रशः ।
समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ॥ 19 ॥
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् ।
निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् ॥ 20 ॥
तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् ।
पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥ 21 ॥
तथा काशीपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् ।
वयस्यं राजसिंहस्य स्वयमेवानयस्व ह ॥ 22 ॥
तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् ।
श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं त्वमिहानय ॥ 23 ॥
अङ्गेश्वरं महाभागं रोमपादं सुसत्कृतम् ।
वयस्यं राजसिंहस्य समानय यशस्विनम् ॥ 24 ॥
प्राचीनान्सिन्धु सौवीरान्सौराष्ट्रेयांश्च पार्थिवान् ।
दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ॥ 25 ॥
सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले ।
तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सह बान्धवान् ॥ 26 ॥
वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा ।
व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥ 27 ॥
स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् ।
सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥ 28 ॥
ते च कर्मान्तिकास्सर्वे वसिष्ठाय च धीमते ।
सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥ 29 ॥
ततःप्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वानिदमब्रवीत् ।
अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयाऽपि वा ॥ 30 ॥
अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशयः ।
28 ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः ॥ 31 ॥
बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य वै ।
ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् ॥ 32 ॥
उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् ।
मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः ॥ 33 ॥
यज्ञीयं च कृतं राजन् पुरुषैस्सुसमाहितैः ।
निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् ॥ 34 ॥
सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं च समन्ततः ।
द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम् ॥ 35 ॥
तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयोः ।
शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥ 36 ॥
ततो वसिष्ठप्रमुखास्सर्व एव द्विजोत्तमाः ।
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभन् तदा ॥ 37 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha trayodaśassargaḥ |
punaḥ prāpte vasante tu pūrṇassaṃvatsaro'bhavat |
prasavārthaṃ gato yaṣṭuṃ hayamedhena vīryavān || 1 ||
abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ paripūjya ca |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam || 2 ||
yajño me kriyatāṃ brahmanyathoktaṃ munipuṅgava |
yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām || 3 ||
bhavān snigdhassuhṛnmahyaṃ guruśca paramo mahān |
oḍhavyo bhavatā caiva bhāro yajñasya codyataḥ || 4 ||
tatheti ca sa rājānamabravīddvijasattamaḥ |
kariṣye sarvamevaitadbhavatā yatsamarthitam || 5 ||
tato'bravīdvijānvṛddhānyajñakarmasu niṣṭhitān |
sthāpatye niṣṭhitāṃścaiva vṛddhānparamadhārmikān || 6 ||
karmāntikān śilpakarānvardhakīn khanakānapi |
gaṇakānśilpinaścaiva tathaiva naṭanartakān || 7 ||
tathā śucīnśāstravidaḥ puruṣān subahuśrutān |
yajñakarma samīhantāṃ bhavanto rājaśāsanāt || 8 ||
iṣṭakā bahu sāhasrāśśīghramānīyatāmiti |
0 upakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ || 9 ||
brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyāśśataśaśśubhāḥ |
bhakṣyānnapānairbahubhissamupetāssuniṣṭhitāḥ || 10 ||
tathā paurajanasyāpi kartavyā bahuvistarāḥ |
āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmairupasthitāḥ || 11 ||
tathā jānapadasyāpi janasya bahuśobhanam |
dātavyamannaṃ vidhivatsatkṛtya na tu līlayā || 12 ||
sarve varṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ |
na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśādapi || 13 ||
yajñakarmasu ye vyagrāḥ puruṣāśśilpinastathā |
teṣāmapi viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam || 14 ||
te ca syussambhṛtāssarve vasubhirbhojanena ca |
yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiñcitparihīyate || 15 ||
tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā |
tatassarve samāgamya vasiṣṭhamidamabruvan || 16 ||
yathoktaṃ tatsuvihitaṃ na kiñcitparihīyate |
yathoktaṃ tatkariṣyāmo na kiñcitparihāsyate || 17 ||
tatassumantramānīya vasiṣṭho vākyamabravīt |
nimantrayasva nṛpatīnpṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ || 18 ||
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñchūdrāṃścaiva sahasraśaḥ |
samānayasva satkṛtya sarvadeśeṣu mānavān || 19 ||
mithilādhipatiṃ śūraṃ janakaṃ satyavikramam |
niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam || 20 ||
tamānaya mahābhāgaṃ svayameva susatkṛtam |
pūrvasambandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te || 21 ||
tathā kāśīpatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam |
vayasyaṃ rājasiṃhasya svayamevānayasva ha || 22 ||
tathā kekayarājānaṃ vṛddhaṃ paramadhārmikam |
śvaśuraṃ rājasiṃhasya saputraṃ tvamihānaya || 23 ||
aṅgeśvaraṃ mahābhāgaṃ romapādaṃ susatkṛtam |
vayasyaṃ rājasiṃhasya samānaya yaśasvinam || 24 ||
prācīnānsindhu sauvīrānsaurāṣṭreyāṃśca pārthivān |
dākṣiṇātyānnarendrāṃśca samastānānayasva ha || 25 ||
santi snigdhāśca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale |
tānānaya yathākṣipraṃ sānugānsaha bāndhavān || 26 ||
vasiṣṭhavākyaṃ tacchrutvā sumantrastvaritastadā |
vyādiśatpuruṣāṃstatra rājñāmānayane śubhān || 27 ||
svayameva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt |
sumantrastvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ || 28 ||
te ca karmāntikāssarve vasiṣṭhāya ca dhīmate |
sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yadupakalpitam || 29 ||
tataḥprīto dvijaśreṣṭhastān sarvānidamabravīt |
avajñayā na dātavyaṃ kasyacillīlayā'pi vā || 30 ||
avajñayā kṛtaṃ hanyāddātāraṃ nātra saṃśayaḥ |
28 tataḥ kaiścidahorātrairupayātā mahīkṣitaḥ || 31 ||
bahūni ratnānyādāya rājño daśarathasya vai |
tato vasiṣṭhassuprīto rājānamidamabravīt || 32 ||
upayātā naravyāghra rājānastava śāsanāt |
mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ || 33 ||
yajñīyaṃ ca kṛtaṃ rājan puruṣaissusamāhitaiḥ |
niryātu ca bhavānyaṣṭuṃ yajñāyatanamantikāt || 34 ||
sarvakāmairupahṛtairupetaṃ ca samantataḥ |
draṣṭumarhasi rājendra manaseva vinirmitam || 35 ||
tathā vasiṣṭhavacanādṛśyaśṛṅgasya cobhayoḥ |
śubhe divasanakṣatre niryāto jagatīpatiḥ || 36 ||
tato vasiṣṭhapramukhāssarva eva dvijottamāḥ |
ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhan tadā || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe trayodaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.