ଅଥ ଦଶମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ମଯା ଉଦିତେଷୁ ଅଵହିତଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଷୁ ମଦାଶ୍ରଯଃ ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମକୁଲ ଆଚାରଂ ଅକାମାତ୍ମା ସମାଚରେତ୍ ॥ 1॥
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷେତ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଦେହିନାଂ ଵିଷଯାତ୍ମନାମ୍ ।
ଗୁଣେଷୁ ତତ୍ତ୍ଵଧ୍ଯାନେନ ସର୍ଵାରମ୍ଭଵିପର୍ଯଯମ୍ ॥ 2॥
ସୁପ୍ତସ୍ଯ ଵିଷଯାଲୋକଃ ଧ୍ଯାଯତଃ ଵା ମନୋରଥଃ ।
ନାନାମକତ୍ଵାତ୍ ଵିଫଲଃ ତଥା ଭେଦାତ୍ମଦୀଃ ଗୁଣୈଃ ॥ 3॥
ନିଵୃତ୍ତଂ କର୍ମ ସେଵେତ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମତ୍ପରଃ ତ୍ଯଜେତ୍ ।
ଜିଜ୍ଞାସାଯାଂ ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ନ ଅଦ୍ରିଯେତ୍ କର୍ମ ଚୋଦନାମ୍ ॥ 4॥
ଯମାନଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସେଵେତ ନିଯମାନ୍ ମତ୍ପରଃ କ୍ଵଚିତ୍ ।
ମଦଭିଜ୍ଞଂ ଗୁରଂ ଶାନ୍ତଂ ଉପାସୀତ ମଦାତ୍ମକମ୍ ॥ 5॥
ଅମାନ୍ଯମତ୍ସରଃ ଦକ୍ଷଃ ନିର୍ମମଃ ଦୃଢସୌହୃଦଃ ।
ଅସତ୍ଵରଃ ଅର୍ଥଜିଜ୍ଞାସୁଃ ଅନସୂଯୌଃ ଅମୋଘଵାକ୍ ॥ 6॥
ଜାଯାପତ୍ଯଗୃହକ୍ଷେତ୍ରସ୍ଵଜନଦ୍ରଵିଣ ଆଦିଷୁ ।
ଉଦାସୀନଃ ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ ସର୍ଵେଷୁ ଅର୍ଥଂ ଇଵ ଆତ୍ମନଃ ॥ 7॥
ଵିଲକ୍ଷଣଃ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ ଦେହାତ୍ ଆତ୍ମେକ୍ଷିତା ସ୍ଵଦୃକ୍ ।
ଯଥାଗ୍ନିଃ ଦାରୁଣଃ ଦାହ୍ଯାତ୍ ଦାହକଃ ଅନ୍ଯଃ ପ୍ରକାଶକଃ ॥ 8॥
ନିରୋଧ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଣୁ ବୃହନ୍ ନାନାତ୍ଵଂ ତତ୍କୃତାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ।
ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ଆଧତ୍ତଃ ଏଵଂ ଦେହଗୁଣାନ୍ ପରଃ ॥ 9॥
ଯଃ ଅସୌ ଗୁଣୈଃ ଵିରଚିତଃ ଦେହଃ ଅଯଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ହି ।
ସଂସାରଃ ତତ୍ ନିବନ୍ଧଃ ଅଯଂ ପୁଂସଃ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ଛିଦାତ୍ମନଃ ॥ 10॥
ତସ୍ମାତ୍ ଜିଜ୍ଞାସଯା ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମସ୍ଥଂ ପରମ୍ ।
ସଙ୍ଗମ୍ଯ ନିରସେତ୍ ଏତତ୍ ଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧିଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ 11॥
ଆଚାର୍ଯଃ ଅରଣିଃ ଆଦ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ ଅନ୍ତେଵାସି ଉତ୍ତର ଅରଣିଃ ।
ତତ୍ ସନ୍ଧାନଂ ପ୍ରଵଚନଂ ଵିଦ୍ଯା ସନ୍ଧିଃ ସୁଖାଵହଃ ॥ 12॥
ଵୈଶାରଦୀ ସା ଅତିଵିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଃ
ଧୁନୋତି ମାଯାଂ ଗୁଣସମ୍ପ୍ରସୂତାମ୍ ।
ଗୁଣାନ୍ ଚ ସନ୍ଦହ୍ଯ ଯତ୍ ଆତ୍ମଂ ଏତତ୍
ସ୍ଵଯଂ ଚ ଶାମ୍ଯତି ଅସମିଦ୍ ଯଥା ଅଗ୍ନିଃ ॥ 13॥
ଅଥ ଏଷାଂ କର୍ମକର୍ତୄଣାଂ ଭୋକ୍ତୄଣାଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ।
ନାନାତ୍ଵଂ ଅଥ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ଲୋକକାଲାଗମ ଆତ୍ମନାମ୍ ॥ 14॥
ମନ୍ଯସେ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସଂସ୍ଥା ହି ଔତ୍ପତ୍ତିକୀ ଯଥା ।
ତତ୍ ତତ୍ ଆକୃତିଭେଦେନ ଜାଯତେ ଭିଦ୍ଯତେ ଚ ଧୀଃ ॥ 15॥
ଏଵଂ ଅପି ଅଙ୍ଗ ସର୍ଵେଷାଂ ଦେହିନାଂ ଦେହଯୋଗତଃ ।
କାଲ ଅଵଯଵତଃ ସନ୍ତି ଭାଵା ଜନ୍ମାଦଯୋଃ ଅସକୃତ୍ ॥ 16॥
ଅତ୍ର ଅପି କର୍ମଣାଂ କର୍ତୁଃ ଅସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ।
ଭୋକ୍ତୁଃ ଚ ଦୁଃଖସୁଖଯୋଃ କଃ ଅନ୍ଵର୍ଥଃ ଵିଵଶଂ ଭଜେତ୍ ॥ 17॥
ନ ଦେହିନାଂ ସୁଖଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଵିଦୁଷାଂ ଅପି ।
ତଥା ଚ ଦୁଃଖଂ ମୂଢାନାଂ ଵୃଥା ଅହଙ୍କରଣଂ ପରମ୍ ॥ 18॥
ଯଦି ପ୍ରାପ୍ତିଂ ଵିଘାତଂ ଚ ଜାନନ୍ତି ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ।
ତେ ଅପି ଅଦ୍ଧା ନ ଵିଦୁଃ ଯୋଗଂ ମୃତ୍ଯୁଃ ନ ପ୍ରଭଵେତ୍ ଯଥା ॥ 19॥
କଃ ଅନ୍ଵର୍ଥଃ ସୁଖଯତି ଏନଂ କାମଃ ଵା ମୃତ୍ଯୁଃ ଅନ୍ତିକେ ।
ଆଘାତଂ ନୀଯମାନସ୍ଯ ଵଧ୍ଯସି ଏଵ ନ ତୁଷ୍ଟିଦଃ ॥ 20॥
ଶ୍ରୁତଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟଵତ୍ ଦୁଷ୍ଟଂ ସ୍ପର୍ଧା ଅସୂଯା ଅତ୍ଯଯଵ୍ଯଯୈଃ ।
ବହୁ ଅନ୍ତରାଯ କାମତ୍ଵାତ୍ କୃଷିଵତ୍ ଚ ଅପି ନିଷ୍ଫଲମ୍ ॥ 21॥
ଅନ୍ତରାଯୈଃ ଅଵିହତଃ ଯଦି ଧର୍ମଃ ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତଃ ।
ତେନାପି ନିର୍ଜିତଂ ସ୍ଥାନଂ ଯଥା ଗଚ୍ଛତି ତତ୍ ଶ୍ରୁଣୁ ॥ 22॥
ଇଷ୍ତ୍ଵା ଇହ ଦେଵତାଃ ଯଜ୍ଞୈଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକଂ ଯାତି ଯାଜ୍ଞିକଃ ।
ଭୁଞ୍ଜୀତ ଦେଵଵତ୍ ତତ୍ର ଭୋଗାନ୍ ଦିଵ୍ଯାନ୍ ନିଜ ଅର୍ଜିତାନ୍ ॥ 23॥
ସ୍ଵପୁଣ୍ଯ ଉପଚିତେ ଶୁଭ୍ରେ ଵିମାନଃ ଉପଗୀଯତେ ।
ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ଵିହରନ୍ମଧ୍ଯେ ଦେଵୀନାଂ ହୃଦ୍ଯଵେଷଧୃକ୍ ॥ 24॥
ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ କାମଗଯାନେନ କିଙ୍କିଣୀଜାଲମାଲିନା ।
କ୍ରୀଡନ୍ ନ ଵେଦ ଆତ୍ମପାତଂ ସୁରାକ୍ରୀଡେଷୁ ନିର୍ଵୃତଃ ॥ 25॥
ତାଵତ୍ ପ୍ରମୋଦତେ ସ୍ଵର୍ଗେ ଯାଵତ୍ ପୁଣ୍ଯଂ ସମାପ୍ଯତେ ।
କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯଃ ପତତି ଅର୍ଵାକ୍ ଅନିଚ୍ଛନ୍ କାଲଚାଲିତଃ ॥ 26॥
ଯଦି ଅଧର୍ମରତଃ ସଙ୍ଗାତ୍ ଅସତାଂ ଵା ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
କାମାତ୍ମା କୃପଣଃ ଲୁବ୍ଧଃ ସ୍ତ୍ରୈଣଃ ଭୂତଵିହିଂସକଃ ॥ 27॥
ପଶୂନ୍ ଅଵିଧିନା ଆଲଭ୍ଯ ପ୍ରେତଭୂତଗଣାନ୍ ଯଜନ୍ ।
ନରକାନ୍ ଅଵଶଃ ଜନ୍ତୁଃ ଗତ୍ଵା ଯାତି ଉଲ୍ବଣଂ ତମଃ ॥ 28॥
କର୍ମାଣି ଦୁଃଖ ଉଦର୍କାଣି କୁର୍ଵନ୍ ଦେହେନ ତୈଃ ପୁନଃ ।
ଦେହଂ ଆଭଜତେ ତତ୍ର କିଂ ସୁଖଂ ମର୍ତ୍ଯଧର୍ମିଣଃ ॥ 29॥
ଲୋକାନାଂ ଲୋକ ପାଲାନାଂ ମଦ୍ଭଯଂ କଲ୍ପଜୀଵିନାମ୍ ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଅପି ଭଯଂ ମତ୍ତଃ ଦ୍ଵିପରାଧପର ଆଯୁଷଃ ॥ 30॥
ଗୁଣାଃ ସୃଜନ୍ତି କର୍ମାଣି ଗୁଣଃ ଅନୁସୃଜତେ ଗୁଣାନ୍ ।
ଜୀଵଃ ତୁ ଗୁଣସଂଯୁକ୍ତଃ ଭୁଙ୍କ୍ତେ କର୍ମଫଲାନି ଅସୌ ॥ 31॥
ଯାଵତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯଂ ତାଵତ୍ ନାନାତ୍ଵଂ ଆତ୍ମନଃ ।
ନାନାତ୍ଵଂ ଆତ୍ମନଃ ଯାଵତ୍ ପାରତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ତଦା ଏଵ ହି ॥ 32॥
ଯାଵତ୍ ଅସ୍ଯ ଅସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତ୍ଵଂ ତାଵତ୍ ଈଶ୍ଵରତଃ ଭଯମ୍ ।
ଯଃ ଏତତ୍ ସମୁପାସୀରନ୍ ତେ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଶୁଚାର୍ପିତାଃ ॥ 33॥
କାଲଃ ଆତ୍ମା ଆଗମଃ ଲୋକଃ ସ୍ଵଭାଵଃ ଧର୍ମଃ ଏଵ ଚ ।
ଇତି ମାଂ ବହୁଧା ପ୍ରାହୁଃ ଗୁଣଵ୍ଯତିକରେ ସତି ॥ 34॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତମାନଃ ଅପି ଦେହଜେଷୁ ଅନପାଵୃତାଃ ।
ଗୁଣୈଃ ନ ବଧ୍ଯତେ ଦେହୀ ବଧ୍ଯତେ ଵା କଥଂ ଵିଭୋ ॥ 35॥
କଥଂ ଵର୍ତେତ ଵିହରେତ୍ କୈଃ ଵା ଜ୍ଞାଯେତ ଲକ୍ଷଣୈଃ ।
କିଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଉତ ଵିସୃଜେତ୍ ଶଯୀତ ଆସୀତ ଯାତି ଵା ॥ 36॥
ଏତତ୍ ଅଚ୍ଯୁତ ମେ ବ୍ରୂହି ପ୍ରଶ୍ନଂ ପ୍ରଶ୍ନଵିଦାଂ ଵର ।
ନିତ୍ଯମୁକ୍ତଃ ନିତ୍ଯବଦ୍ଧଃ ଏକଃ ଏଵ ଇତି ମେ ଭ୍ରମଃ ॥ 37॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଦଶମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha daśamo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mayā uditeṣu avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ |
varṇāśramakula ācāraṃ akāmātmā samācaret || 1||
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām |
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 2||
suptasya viṣayālokaḥ dhyāyataḥ vā manorathaḥ |
nānāmakatvāt viphalaḥ tathā bhedātmadīḥ guṇaiḥ || 3||
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparaḥ tyajet |
jijñāsāyāṃ sampravṛttaḥ na adriyet karma codanām || 4||
yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit |
madabhijñaṃ guraṃ śāntaṃ upāsīta madātmakam || 5||
amānyamatsaraḥ dakṣaḥ nirmamaḥ dṛḍhasauhṛdaḥ |
asatvaraḥ arthajijñāsuḥ anasūyauḥ amoghavāk || 6||
jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇa ādiṣu |
udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣu arthaṃ iva ātmanaḥ || 7||
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāt dehāt ātmekṣitā svadṛk |
yathāgniḥ dāruṇaḥ dāhyāt dāhakaḥ anyaḥ prakāśakaḥ || 8||
nirodha utpatti aṇu bṛhan nānātvaṃ tatkṛtān guṇān |
antaḥ praviṣṭaḥ ādhattaḥ evaṃ dehaguṇān paraḥ || 9||
yaḥ asau guṇaiḥ viracitaḥ dehaḥ ayaṃ puruṣasya hi |
saṃsāraḥ tat nibandhaḥ ayaṃ puṃsaḥ vidyāt chidātmanaḥ || 10||
tasmāt jijñāsayā ātmānaṃ ātmasthaṃ param |
saṅgamya niraset etat vastubuddhiṃ yathākramam || 11||
ācāryaḥ araṇiḥ ādyaḥ syāt antevāsi uttara araṇiḥ |
tat sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā sandhiḥ sukhāvahaḥ || 12||
vaiśāradī sā ativiśuddhabuddhiḥ
dhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām |
guṇān ca sandahya yat ātmaṃ etat
svayaṃ ca śāmyati asamid yathā agniḥ || 13||
atha eṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
nānātvaṃ atha nityatvaṃ lokakālāgama ātmanām || 14||
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hi autpattikī yathā |
tat tat ākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 15||
evaṃ api aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ |
kāla avayavataḥ santi bhāvā janmādayoḥ asakṛt || 16||
atra api karmaṇāṃ kartuḥ asvātantryaṃ ca lakṣyate |
bhoktuḥ ca duḥkhasukhayoḥ kaḥ anvarthaḥ vivaśaṃ bhajet || 17||
na dehināṃ sukhaṃ kiñcit vidyate viduṣāṃ api |
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthā ahaṅkaraṇaṃ param || 18||
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ |
te api addhā na viduḥ yogaṃ mṛtyuḥ na prabhavet yathā || 19||
kaḥ anvarthaḥ sukhayati enaṃ kāmaḥ vā mṛtyuḥ antike |
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasi eva na tuṣṭidaḥ || 20||
śrutaṃ ca dṛṣṭavat duṣṭaṃ spardhā asūyā atyayavyayaiḥ |
bahu antarāya kāmatvāt kṛṣivat ca api niṣphalam || 21||
antarāyaiḥ avihataḥ yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tat śruṇu || 22||
iṣtvā iha devatāḥ yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ |
bhuñjīta devavat tatra bhogān divyān nija arjitān || 23||
svapuṇya upacite śubhre vimānaḥ upagīyate |
gandharvaiḥ viharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 24||
strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā |
krīḍan na veda ātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 25||
tāvat pramodate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate |
kṣīṇapuṇyaḥ patati arvāk anicchan kālacālitaḥ || 26||
yadi adharmarataḥ saṅgāt asatāṃ vā ajitendriyaḥ |
kāmātmā kṛpaṇaḥ lubdhaḥ straiṇaḥ bhūtavihiṃsakaḥ || 27||
paśūn avidhinā ālabhya pretabhūtagaṇān yajan |
narakān avaśaḥ jantuḥ gatvā yāti ulbaṇaṃ tamaḥ || 28||
karmāṇi duḥkha udarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ |
dehaṃ ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 29||
lokānāṃ loka pālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām |
brahmaṇaḥ api bhayaṃ mattaḥ dviparādhapara āyuṣaḥ || 30||
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇaḥ anusṛjate guṇān |
jīvaḥ tu guṇasaṃyuktaḥ bhuṅkte karmaphalāni asau || 31||
yāvat syāt guṇavaiṣamyaṃ tāvat nānātvaṃ ātmanaḥ |
nānātvaṃ ātmanaḥ yāvat pāratantryaṃ tadā eva hi || 32||
yāvat asya asvatantratvaṃ tāvat īśvarataḥ bhayam |
yaḥ etat samupāsīran te muhyanti śucārpitāḥ || 33||
kālaḥ ātmā āgamaḥ lokaḥ svabhāvaḥ dharmaḥ eva ca |
iti māṃ bahudhā prāhuḥ guṇavyatikare sati || 34||
uddhavaḥ uvāca |
guṇeṣu vartamānaḥ api dehajeṣu anapāvṛtāḥ |
guṇaiḥ na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 35||
kathaṃ varteta viharet kaiḥ vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ |
kiṃ bhuñjīta uta visṛjet śayīta āsīta yāti vā || 36||
etat acyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
nityamuktaḥ nityabaddhaḥ ekaḥ eva iti me bhramaḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
daśamo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ दशमोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
मया उदितेषु अवहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।
वर्णाश्रमकुल आचारं अकामात्मा समाचरेत् ॥ 1॥
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् ।
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ 2॥
सुप्तस्य विषयालोकः ध्यायतः वा मनोरथः ।
नानामकत्वात् विफलः तथा भेदात्मदीः गुणैः ॥ 3॥
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परः त्यजेत् ।
जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तः न अद्रियेत् कर्म चोदनाम् ॥ 4॥
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित् ।
मदभिज्ञं गुरं शान्तं उपासीत मदात्मकम् ॥ 5॥
अमान्यमत्सरः दक्षः निर्ममः दृढसौहृदः ।
असत्वरः अर्थजिज्ञासुः अनसूयौः अमोघवाक् ॥ 6॥
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविण आदिषु ।
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेषु अर्थं इव आत्मनः ॥ 7॥
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्मात् देहात् आत्मेक्षिता स्वदृक् ।
यथाग्निः दारुणः दाह्यात् दाहकः अन्यः प्रकाशकः ॥ 8॥
निरोध उत्पत्ति अणु बृहन् नानात्वं तत्कृतान् गुणान् ।
अन्तः प्रविष्टः आधत्तः एवं देहगुणान् परः ॥ 9॥
यः असौ गुणैः विरचितः देहः अयं पुरुषस्य हि ।
संसारः तत् निबन्धः अयं पुंसः विद्यात् छिदात्मनः ॥ 10॥
तस्मात् जिज्ञासया आत्मानं आत्मस्थं परम् ।
सङ्गम्य निरसेत् एतत् वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ 11॥
आचार्यः अरणिः आद्यः स्यात् अन्तेवासि उत्तर अरणिः ।
तत् सन्धानं प्रवचनं विद्या सन्धिः सुखावहः ॥ 12॥
वैशारदी सा अतिविशुद्धबुद्धिः
धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् ।
गुणान् च सन्दह्य यत् आत्मं एतत्
स्वयं च शाम्यति असमिद् यथा अग्निः ॥ 13॥
अथ एषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः ।
नानात्वं अथ नित्यत्वं लोककालागम आत्मनाम् ॥ 14॥
मन्यसे सर्वभावानां संस्था हि औत्पत्तिकी यथा ।
तत् तत् आकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ 15॥
एवं अपि अङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।
काल अवयवतः सन्ति भावा जन्मादयोः असकृत् ॥ 16॥
अत्र अपि कर्मणां कर्तुः अस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते ।
भोक्तुः च दुःखसुखयोः कः अन्वर्थः विवशं भजेत् ॥ 17॥
न देहिनां सुखं किञ्चित् विद्यते विदुषां अपि ।
तथा च दुःखं मूढानां वृथा अहङ्करणं परम् ॥ 18॥
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।
ते अपि अद्धा न विदुः योगं मृत्युः न प्रभवेत् यथा ॥ 19॥
कः अन्वर्थः सुखयति एनं कामः वा मृत्युः अन्तिके ।
आघातं नीयमानस्य वध्यसि एव न तुष्टिदः ॥ 20॥
श्रुतं च दृष्टवत् दुष्टं स्पर्धा असूया अत्ययव्ययैः ।
बहु अन्तराय कामत्वात् कृषिवत् च अपि निष्फलम् ॥ 21॥
अन्तरायैः अविहतः यदि धर्मः स्वनुष्ठितः ।
तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तत् श्रुणु ॥ 22॥
इष्त्वा इह देवताः यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः ।
भुञ्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निज अर्जितान् ॥ 23॥
स्वपुण्य उपचिते शुभ्रे विमानः उपगीयते ।
गन्धर्वैः विहरन्मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ 24॥
स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना ।
क्रीडन् न वेद आत्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः ॥ 25॥
तावत् प्रमोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते ।
क्षीणपुण्यः पतति अर्वाक् अनिच्छन् कालचालितः ॥ 26॥
यदि अधर्मरतः सङ्गात् असतां वा अजितेन्द्रियः ।
कामात्मा कृपणः लुब्धः स्त्रैणः भूतविहिंसकः ॥ 27॥
पशून् अविधिना आलभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् ।
नरकान् अवशः जन्तुः गत्वा याति उल्बणं तमः ॥ 28॥
कर्माणि दुःख उदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः ।
देहं आभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः ॥ 29॥
लोकानां लोक पालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् ।
ब्रह्मणः अपि भयं मत्तः द्विपराधपर आयुषः ॥ 30॥
गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणः अनुसृजते गुणान् ।
जीवः तु गुणसंयुक्तः भुङ्क्ते कर्मफलानि असौ ॥ 31॥
यावत् स्यात् गुणवैषम्यं तावत् नानात्वं आत्मनः ।
नानात्वं आत्मनः यावत् पारतन्त्र्यं तदा एव हि ॥ 32॥
यावत् अस्य अस्वतन्त्रत्वं तावत् ईश्वरतः भयम् ।
यः एतत् समुपासीरन् ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः ॥ 33॥
कालः आत्मा आगमः लोकः स्वभावः धर्मः एव च ।
इति मां बहुधा प्राहुः गुणव्यतिकरे सति ॥ 34॥
उद्धवः उवाच ।
गुणेषु वर्तमानः अपि देहजेषु अनपावृताः ।
गुणैः न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ 35॥
कथं वर्तेत विहरेत् कैः वा ज्ञायेत लक्षणैः ।
किं भुञ्जीत उत विसृजेत् शयीत आसीत याति वा ॥ 36॥
एतत् अच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
नित्यमुक्तः नित्यबद्धः एकः एव इति मे भ्रमः ॥ 37॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
दशमोऽध्यायः ॥
atha daśamo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mayā uditeṣu avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ |
varṇāśramakula ācāraṃ akāmātmā samācaret || 1||
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām |
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 2||
suptasya viṣayālokaḥ dhyāyataḥ vā manorathaḥ |
nānāmakatvāt viphalaḥ tathā bhedātmadīḥ guṇaiḥ || 3||
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparaḥ tyajet |
jijñāsāyāṃ sampravṛttaḥ na adriyet karma codanām || 4||
yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit |
madabhijñaṃ guraṃ śāntaṃ upāsīta madātmakam || 5||
amānyamatsaraḥ dakṣaḥ nirmamaḥ dṛḍhasauhṛdaḥ |
asatvaraḥ arthajijñāsuḥ anasūyauḥ amoghavāk || 6||
jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇa ādiṣu |
udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣu arthaṃ iva ātmanaḥ || 7||
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāt dehāt ātmekṣitā svadṛk |
yathāgniḥ dāruṇaḥ dāhyāt dāhakaḥ anyaḥ prakāśakaḥ || 8||
nirodha utpatti aṇu bṛhan nānātvaṃ tatkṛtān guṇān |
antaḥ praviṣṭaḥ ādhattaḥ evaṃ dehaguṇān paraḥ || 9||
yaḥ asau guṇaiḥ viracitaḥ dehaḥ ayaṃ puruṣasya hi |
saṃsāraḥ tat nibandhaḥ ayaṃ puṃsaḥ vidyāt chidātmanaḥ || 10||
tasmāt jijñāsayā ātmānaṃ ātmasthaṃ param |
saṅgamya niraset etat vastubuddhiṃ yathākramam || 11||
ācāryaḥ araṇiḥ ādyaḥ syāt antevāsi uttara araṇiḥ |
tat sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā sandhiḥ sukhāvahaḥ || 12||
vaiśāradī sā ativiśuddhabuddhiḥ
dhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām |
guṇān ca sandahya yat ātmaṃ etat
svayaṃ ca śāmyati asamid yathā agniḥ || 13||
atha eṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
nānātvaṃ atha nityatvaṃ lokakālāgama ātmanām || 14||
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hi autpattikī yathā |
tat tat ākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 15||
evaṃ api aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ |
kāla avayavataḥ santi bhāvā janmādayoḥ asakṛt || 16||
atra api karmaṇāṃ kartuḥ asvātantryaṃ ca lakṣyate |
bhoktuḥ ca duḥkhasukhayoḥ kaḥ anvarthaḥ vivaśaṃ bhajet || 17||
na dehināṃ sukhaṃ kiñcit vidyate viduṣāṃ api |
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthā ahaṅkaraṇaṃ param || 18||
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ |
te api addhā na viduḥ yogaṃ mṛtyuḥ na prabhavet yathā || 19||
kaḥ anvarthaḥ sukhayati enaṃ kāmaḥ vā mṛtyuḥ antike |
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasi eva na tuṣṭidaḥ || 20||
śrutaṃ ca dṛṣṭavat duṣṭaṃ spardhā asūyā atyayavyayaiḥ |
bahu antarāya kāmatvāt kṛṣivat ca api niṣphalam || 21||
antarāyaiḥ avihataḥ yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tat śruṇu || 22||
iṣtvā iha devatāḥ yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ |
bhuñjīta devavat tatra bhogān divyān nija arjitān || 23||
svapuṇya upacite śubhre vimānaḥ upagīyate |
gandharvaiḥ viharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 24||
strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā |
krīḍan na veda ātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 25||
tāvat pramodate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate |
kṣīṇapuṇyaḥ patati arvāk anicchan kālacālitaḥ || 26||
yadi adharmarataḥ saṅgāt asatāṃ vā ajitendriyaḥ |
kāmātmā kṛpaṇaḥ lubdhaḥ straiṇaḥ bhūtavihiṃsakaḥ || 27||
paśūn avidhinā ālabhya pretabhūtagaṇān yajan |
narakān avaśaḥ jantuḥ gatvā yāti ulbaṇaṃ tamaḥ || 28||
karmāṇi duḥkha udarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ |
dehaṃ ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 29||
lokānāṃ loka pālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām |
brahmaṇaḥ api bhayaṃ mattaḥ dviparādhapara āyuṣaḥ || 30||
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇaḥ anusṛjate guṇān |
jīvaḥ tu guṇasaṃyuktaḥ bhuṅkte karmaphalāni asau || 31||
yāvat syāt guṇavaiṣamyaṃ tāvat nānātvaṃ ātmanaḥ |
nānātvaṃ ātmanaḥ yāvat pāratantryaṃ tadā eva hi || 32||
yāvat asya asvatantratvaṃ tāvat īśvarataḥ bhayam |
yaḥ etat samupāsīran te muhyanti śucārpitāḥ || 33||
kālaḥ ātmā āgamaḥ lokaḥ svabhāvaḥ dharmaḥ eva ca |
iti māṃ bahudhā prāhuḥ guṇavyatikare sati || 34||
uddhavaḥ uvāca |
guṇeṣu vartamānaḥ api dehajeṣu anapāvṛtāḥ |
guṇaiḥ na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 35||
kathaṃ varteta viharet kaiḥ vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ |
kiṃ bhuñjīta uta visṛjet śayīta āsīta yāti vā || 36||
etat acyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
nityamuktaḥ nityabaddhaḥ ekaḥ eva iti me bhramaḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
daśamo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.