Summary — Assamese
AI-generated · not yet verified
The Assamese meaning of each verse is shown below the verse.
सा॒ग्रं॒ह॒ण्येष्ट्या॑ यजते । इ॒मा-ञ्ज॒नता॒ग्ं॒ सङ्ग॑ह्णा॒नीति॑ ॥ द्वाद॑शारत्नी रश॒ना भ॑वति । द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒रः ।
सं॒वँ॒थ्स॒रमे॒वा व॑रुन्धे । मौ॒ञ्जी भ॑वति । ऊर्ग्वै मुञ्जाः᳚ । ऊर्ज॑मे॒ वा व॑रुन्धे ॥ चि॒त्रा नक्ष॑त्र-म्भवति । चि॒त्रं-वाँ ए॒तत्कर्म॑ ॥ 1 ॥
sā॒graṃ॒ha॒ṇyeṣṭyā̭ yajate | i॒mā-ñja॒natā॒gṃ॒ saṅga̭hṇā॒nīti̭ || dvāda̭śāratnī raśa॒nā bha̭vati | dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒raḥ |
saṃ॒va~॒thsa॒rame॒vā va̭rundhe | mau॒ñjī bha̭vati | ūrgvai muñjāḥ᳚ | ūrja̭me॒ vā va̭rundhe || ci॒trā nakṣa̭tra-mbhavati | ci॒traṃ-vā~ e॒tatkarma̭ || 1 ||
অনুবাক ১ — সাংগ্ৰহণ্যেষ্টি আদি যজমানৰ সংস্কাৰ। সাংগ্ৰহণ্যেষ্টিৰ দ্বাৰা যজ্ঞ কৰে। ‘এই জ্ঞান মই সংগ্ৰহ কৰিম’ বুলি। বাৰ হাত দীঘল ৰশনা হয়। বাৰ মাহেই সংবৎসৰ। সংবৎসৰকেই লাভ কৰে। মৌঞ্জী হয়। মৌঞ্জেই অন্ন। অন্নকেই লাভ কৰে। চিত্ৰা নক্ষত্ৰ হয়। চিত্ৰময় হয় এই কৰ্ম। ॥ ১ ॥ AI
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ के॒श॒श्म॒श्रु व॑पते । न॒खानि॒ निकृ॑न्तते । द॒तो धा॑वते । स्नाति॑ । अह॑तं॒-वाँसः॒ परि॑धत्ते । पा॒प्मनो-ऽप॑हत्यै ।
वाचं॑-यँ॒त्वोप॑वसति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ गुप्त्यै᳚ । रात्रि॑-ञ्जाग॒रय॑न्त आसते । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ 2 ॥
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || ke॒śa॒śma॒śru va̭pate | na॒khāni॒ nikṛ̭ntate | da॒to dhā̭vate | snāti̭ | aha̭taṃ॒-vā~saḥ॒ pari̭dhatte | pā॒pmano-'pa̭hatyai |
vācaṃ̭-ya~॒tvopa̭vasati | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ guptyai᳚ | rātri̭-ñjāga॒raya̭nta āsate | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || 2 ||
অশ্বমেধৰ দ্বাৰা সমৃদ্ধিৰ বাবে। পুণ্যনাম দেৱযজন স্থানত অৱস্থান কৰে। তেওঁৰ দ্বাৰা পুণ্যই কীৰ্তি লাভ কৰে। অপদাতী ঋত্বিকসকলক সুব্ৰহ্মণ্যৰ পৰা সমাহিত কৰে। স্বৰ্গলোকৰ প্ৰাপ্তিৰ বাবে। কেশ আৰু শ্মশ্ৰু কটা হয়। নখ কটা হয়। দাঁত ধোৱা হয়। স্নান কৰে। নতুন বস্ত্ৰ পৰিধান কৰে। পাপ অপহৰণৰ বাবে। বাক্য সংযত কৰি উপবাস কৰে। স্বৰ্গলোকৰ ৰক্ষাৰ বাবে। ৰাতি জাগৰণ কৰি থাকে। স্বৰ্গলোকৰ প্ৰাপ্তিৰ বাবে। ॥ ২ ॥ AI
चतु॑ष्टय्य॒ आपो॑ भवन्ति ।
चतु॑श्शफो॒ वा अश्वः॑ प्राजाप॒त्य-स्समृ॑द्ध्यै ॥
ता दि॒ग्भ्य-स्स॒माभृ॑ता भवन्ति । दि॒क्षु वा आपः॑ ।
अन्नं॒-वाँ आपः॑ । अ॒द्भ्यो वा अन्न॑-ञ्जायते । यदे॒वाद्भ्यो-ऽन्न॒-ञ्जाय॑ते । तदव॑रुन्धे ॥ तासु॑ ब्रह्मौद॒न-म्प॑चति । रेत॑ ए॒व तद्द॑धाति ॥ 3 ॥
catṷṣṭayya॒ āpo̭ bhavanti |
catṷśśapho॒ vā aśvaḥ̭ prājāpa॒tya-ssamṛ̭ddhyai ||
tā di॒gbhya-ssa॒mābhṛ̭tā bhavanti | di॒kṣu vā āpaḥ̭ |
annaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ | a॒dbhyo vā anna̭-ñjāyate | yade॒vādbhyo-'nna॒-ñjāya̭te | tadava̭rundhe || tāsṷ brahmauda॒na-mpa̭cati | reta̭ e॒va tadda̭dhāti || 3 ||
অনুবাক ২ — ব্ৰহ্মৌদনৰ অভিধান। চাৰি প্ৰকাৰৰ জল হয়। চাৰি শফযুক্ত অশ্ব প্ৰজাপতিৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে। সেইবোৰ দিশৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়। দিশত জল থাকে। জলেই অন্ন। জলৰ পৰা অন্ন জন্মে। জলৰ পৰা যি অন্ন জন্মে, তাকেই লাভ কৰে। সেইবোৰত ব্ৰহ্মৌদন ৰন্ধা হয়। তাতেই ৰেতঃ স্থাপন কৰে। ॥ ৩ ॥ AI
स॒र्पिष्वा᳚-न्भवति मेद्ध्य॒त्वाय॑ । च॒त्वार॑ आर्षे॒याः प्राश्न॑न्ति । दि॒शामे॒व ज्योति॑षि जुहोति । च॒त्वारि॒ हिर॑ण्यानि ददाति । दि॒शाम॒व ज्योती॒ग्॒ष्य व॑रुन्धे ॥ 4 ॥
sa॒rpiṣvā᳚-nbhavati meddhya॒tvāya̭ | ca॒tvāra̭ ārṣe॒yāḥ prāśna̭nti | di॒śāme॒va jyoti̭ṣi juhoti | ca॒tvāri॒ hira̭ṇyāni dadāti | di॒śāma॒va jyotī॒g॒ṣya va̭rundhe || 4 ||
চাৰি শৰাৱযুক্ত হয়। দিশত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। দুয়োফালে সোণৰ মুদ্ৰা থাকে। দুয়োফালে এই কৰ্মত দীপ্তি স্থাপন কৰে। শ্ৰুত হোৱাৰ বাবে উদ্ধাৰ কৰে। ঘৃতযুক্ত হয় মেদযুক্ত হোৱাৰ বাবে। চাৰিজন আৰ্ষেয় পুৰোহিত প্ৰাশন কৰে। দিশৰ জ্যোতিত আহুতি দিয়ে। চাৰি সোণ দান কৰে। দিশৰ জ্যোতি লাভ কৰে। ॥ ৪ ॥ AI
ब॒हु वा ए॒ष कु॑च॒रो॑-ऽमे॒द्ध्यमुप॑गच्छति ।
यदश्वः॑ । प॒वित्रं॒-वैँ द॒र्भाः ॥ 5 ॥
ba॒hu vā e॒ṣa kṷca॒ro̭-'me॒ddhyamupa̭gacchati |
yadaśvaḥ̭ | pa॒vitraṃ॒-vai~ da॒rbhāḥ || 5 ||
যি ঘৃত অৱশিষ্ট থাকে, তাত ৰশনা নিমজ্জিত কৰে। প্ৰজাপতিয়েই ওদন। ৰেতঃ ঘৃত। ঘৃতত ৰশনা নিমজ্জিত কৰি প্ৰজাপতিক ৰেতসেৰে সমৃদ্ধ কৰে। দৰ্ভময়ী ৰশনা হয়। এই কুচৰ বহু অমেধ্যৰ ওচৰত উপনীত হয়। যি অশ্ব। দৰ্ভেই পৱিত্ৰ। ॥ ৫ ॥ AI
अश्व॑स्य॒ वा आल॑ब्धस्य महि॒मोद॑-क्रामत् ।
स म॒हर्त्वि॑जः॒ प्रावि॑शत् । तन्म॒हर्त्वि॑जा-म्महर्त्वि॒क्त्वम् । यन्म॒हर्त्वि॑जः प्रा॒श्ञन्ति॑ ।
म॒हि॒मान॑-मे॒वास्मि॒न्-तद्द॑धति ॥
अश्व॑स्य॒ वा आल॑ब्धस्य॒ रेत॒ उद॑क्रामत् ।
तथ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्य-मभवत् । यथ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्य॒-न्ददा॑ति ।
रेत॑ ए॒व तद्द॑धाति ॥ ओ॒द॒ने द॑दाति । रेतो॒ वा ओ॑द॒नः । रेतो॒ हिर॑ण्यम् । रेत॑सै॒वास्मि॒-न्रेतो॑ दधाति ॥ 6 ॥
aśva̭sya॒ vā āla̭bdhasya mahi॒moda̭-krāmat |
sa ma॒hartvi̭jaḥ॒ prāvi̭śat | tanma॒hartvi̭jā-mmahartvi॒ktvam | yanma॒hartvi̭jaḥ prā॒śñanti̭ |
ma॒hi॒māna̭-me॒vāsmi॒n-tadda̭dhati ||
aśva̭sya॒ vā āla̭bdhasya॒ reta॒ uda̭krāmat |
tathsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇya-mabhavat | yathsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇya॒-ndadā̭ti |
reta̭ e॒va tadda̭dhāti || o॒da॒ne da̭dāti | reto॒ vā o̭da॒naḥ | reto॒ hira̭ṇyam | reta̭sai॒vāsmi॒-nreto̭ dadhāti || 6 ||
দৰ্ভা (কুশ)ৰে নিৰ্মিত ৰশনা হয়, তেওঁক (অশ্বক) পৱিত্ৰ কৰে। পৱিত্ৰ হোৱা অশ্বক মেধ্য (বধযোগ্য) বুলি গ্ৰহণ কৰে। অশ্বক বান্ধি লোৱাৰ পিছত তাৰ মহিমা ওপৰলৈ উঠি গ'ল। সি মহৰ্ত্বিজসকলৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰিলে। সেই কাৰণেই মহৰ্ত্বিজসকলৰ মহৰ্ত্বিকত্ব। মহৰ্ত্বিজসকলে যি খায়, তাতেই তেওঁলোকে সেই মহিমা তেওঁলোকৰ মাজত স্থাপন কৰে। অশ্বক বান্ধি লোৱাৰ পিছত তাৰ বীৰ্য ওপৰলৈ উঠি গ'ল। সেয়ে সোণালী হিৰণ্য হ'ল। যি সোণালী হিৰণ্য দিয়া হয়, তাতেই তেওঁ বীৰ্য স্থাপন কৰে। ওদনত (অন্নত) দিয়া হয়। ওদনেই বীৰ্য, হিৰণ্যও বীৰ্য; বীৰ্যৰ দ্বাৰাই তেওঁৰ মাজত বীৰ্য স্থাপন কৰে। AI
यो वै ब्रह्म॑णे दे॒वेभ्यः॑ प्र॒जाप॑त॒ये-ऽप्र॑ति-प्रो॒च्याश्व॒-म्मेद्ध्य॑-म्ब॒द्ध्नाति॑ ।
आ दे॒वता᳚भ्यो वृश्च्यते । पापी॑यान्भवति । यः प्र॑ति॒प्रोच्य॑ । न दे॒वता᳚भ्य॒ आवृ॑श्च्यते । वसी॑यान्भवति ॥ यदाह॑ । ब्रह्म॒न्नश्व॒-म्मेद्ध्य॑-म्भन्थ्स्यामि दे॒वेभ्यः॑ प्र॒जाप॑तये॒ तेन॑ राद्ध्यास॒मिति॑ । ब्रह्म॒ वै ब्र॒ह्मा ।
ब्रह्म॑ण ए॒व दे॒वेभ्यः॑ प्र॒जाप॑तये प्रति॒प्रोच्याश्व॒-म्मेद्ध्य॑-म्बद्ध्नाति ॥ 7 ॥
yo vai brahma̭ṇe de॒vebhyaḥ̭ pra॒jāpa̭ta॒ye-'pra̭ti-pro॒cyāśva॒-mmeddhya̭-mba॒ddhnāti̭ |
ā de॒vatā᳚bhyo vṛścyate | pāpī̭yānbhavati | yaḥ pra̭ti॒procya̭ | na de॒vatā᳚bhya॒ āvṛ̭ścyate | vasī̭yānbhavati || yadāha̭ | brahma॒nnaśva॒-mmeddhya̭-mbhanthsyāmi de॒vebhyaḥ̭ pra॒jāpa̭taye॒ tena̭ rāddhyāsa॒miti̭ | brahma॒ vai bra॒hmā |
brahma̭ṇa e॒va de॒vebhyaḥ̭ pra॒jāpa̭taye prati॒procyāśva॒-mmeddhya̭-mbaddhnāti || 7 ||
অনুৱাক ৩ — ৰশনাৰে অশ্ব বন্ধন। যি ব্যক্তিয়ে ব্ৰহ্মা, দেৱতাসকল আৰু প্ৰজাপতিক নজনোৱাকৈ মেধ্য অশ্বক বান্ধে, সি দেৱতাসকলৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয় আৰু পাপীয়ান হয়। যি জনাই জনাই বান্ধে, সি দেৱতাসকলৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয়, সি শ্ৰেষ্ঠতৰ হয়। যি কয় — 'হে ব্ৰহ্মন, মই দেৱতাসকল আৰু প্ৰজাপতিৰ বাবে মেধ্য অশ্বক বান্ধিম, তেওঁলোকৰ দ্বাৰা মই সফল হওঁ' — ব্ৰহ্মাই ব্ৰহ্মা। ব্ৰহ্মাক, দেৱতাসকলক আৰু প্ৰজাপতিক জনাই তেওঁ মেধ্য অশ্বক বান্ধে। AI
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इति॑ रश॒ना-माद॑त्ते॒ प्रसू᳚त्यै । अ॒श्विनो᳚-र्बा॒हुभ्या॒-मित्या॑ह । अ॒श्विनौ॒ हि दे॒वाना॑-मद्ध्व॒र्यू आस्ता᳚म् ।
पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्या॒-मित्या॑ह॒ यत्यै᳚ ॥
व्यृ॑द्धं॒-वाँ ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यद॑य॒जुष्के॑ण क्रि॒यते᳚ ।
इ॒माम॑गृभ्णन्-रश॒ना-मृ॒तस्ये-त्यधि॑ वदति॒ यजु॑ष्कृत्यै । य॒ज्ञस्य॒ समृ॑द्ध्यै ॥ 8 ॥
de॒vasya̭ tvā savi॒tuḥ pra̭sa॒va iti̭ raśa॒nā-māda̭tte॒ prasū᳚tyai | a॒śvino᳚-rbā॒hubhyā॒-mityā̭ha | a॒śvinau॒ hi de॒vānā̭-maddhva॒ryū āstā᳚m |
pū॒ṣṇo hastā᳚bhyā॒-mityā̭ha॒ yatyai᳚ ||
vyṛ̭ddhaṃ॒-vā~ e॒tadya॒jñasya̭ | yada̭ya॒juṣkḙṇa kri॒yate᳚ |
i॒māma̭gṛbhṇan-raśa॒nā-mṛ॒tasye-tyadhi̭ vadati॒ yajṷṣkṛtyai | ya॒jñasya॒ samṛ̭ddhyai || 8 ||
সি দেৱতাসকলৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয়, সি শ্ৰেষ্ঠতৰ হয়। 'দেৱ সৱিতাৰ প্ৰসৱৰ আদেশত তোমাক' — এই বুলি ৰশনা গ্ৰহণ কৰে, প্ৰসূতিৰ (প্ৰেৰণাৰ) বাবে। 'অশ্বিনসকলৰ বাহুৰ দ্বাৰা' বুলি কয়, কাৰণ অশ্বিনসকলেই দেৱতাসকলৰ অধ্বৰ্যু আছিল। 'পূষনৰ হাতৰ দ্বাৰা' বুলি কয়, গতিৰ বাবে। যি যজ্ঞ অযাজুষ্ক (যজুৰ্মন্ত্ৰবিহীন) ভাৱে কৰা হয়, সেয়া যজ্ঞৰ ব্যৰ্থতা। 'এই ৰশনা মই ঋতৰ (সত্যৰ) পৰা গ্ৰহণ কৰিলোঁ' — এই বুলি উচ্চাৰণ কৰে, যজুৰ্মন্ত্ৰযুক্ত কৰাৰ বাবে আৰু যজ্ঞৰ সিদ্ধিৰ বাবে। AI
तस्य॑ त्रयोद॒शो मासो॑ वि॒ष्टप᳚म् । ऋ॒ष॒भ ए॒ष य॒ज्ञाना᳚म् । यद॑श्वमे॒धः । यथा॒ वा ऋ॑ष॒भस्य॑ वि॒ष्टप᳚म् । ए॒वमे॒तस्य॑ वि॒ष्टप᳚म् । त्र॒यो॒द॒शम॑र॒त्निग्ं र॑श॒नाया॑-मु॒पाद॑धाति ॥ 9 ॥
tasya̭ trayoda॒śo māso̭ vi॒ṣṭapa᳚m | ṛ॒ṣa॒bha e॒ṣa ya॒jñānā᳚m | yada̭śvame॒dhaḥ | yathā॒ vā ṛ̭ṣa॒bhasya̭ vi॒ṣṭapa᳚m | e॒vame॒tasya̭ vi॒ṣṭapa᳚m | tra॒yo॒da॒śama̭ra॒tnigṃ ra̭śa॒nāyā̭-mu॒pāda̭dhāti || 9 ||
তাত তেওঁলোকে কয় — ৰশনা বাৰ অৰত্নিৰ কৰিব লাগে, নে তেৰ অৰত্নিৰ? ঋতুসকলৰ মাজত ঋষভ (বৃষ) যেনে সংৱৎসৰ, তেনে। তাৰ তেৰ মাহেই বিষ্টপ (পদ/স্থান)। যজ্ঞসকলৰ মাজত ঋষভ যেনে অশ্বমেধ, তেনে। ঋষভৰ যি বিষ্টপ, সেইদৰে ইয়াৰো বিষ্টপ। তেৰ অৰত্নিৰ ৰশনা ৰশনাত স্থাপন কৰে। AI
तया॑ दे॒वा-स्सु॒तमाब॑भूवु॒-रित्या॑ह । भूति॑मे॒वोपाव॑र्तते ॥ ऋ॒तस्य॒ सामन᳚-थ्स॒रमा॒रप॒न्तीत्या॑ह । स॒त्यं-वाँ ऋ॒तम् ।
स॒त्येनै॒वैन॑ मृ॒तेनार॑भते ॥ अ॒भि॒धा अ॒सीत्या॑ह ॥ 10 ॥
tayā̭ de॒vā-ssu॒tamāba̭bhūvu॒-rityā̭ha | bhūti̭me॒vopāva̭rtate || ṛ॒tasya॒ sāmana᳚-thsa॒ramā॒rapa॒ntītyā̭ha | sa॒tyaṃ-vā~ ṛ॒tam |
sa॒tyenai॒vaina̭ mṛ॒tenāra̭bhate || a॒bhi॒dhā a॒sītyā̭ha || 10 ||
‘যেন ঋষভৰ (বৃষ)ৰ বিষ্টপ (পদক্ষেপ) সম্পন্ন কৰে, তেনেকুৱা কৰে।’ তাকে কৰে। ‘পূৰ্ব আয়ুৰ বিদথেষু কবি’ এইদৰে কয়। আয়ুকে তেওঁৰ ভিতৰত স্থাপন কৰে। ‘তয়া দেৱা সুতমাৱভূৱুঃ’ এইদৰে কয়। ভূতিকেই প্ৰাপ্ত হয়। ‘ঋতস্য সামন্ৎসৰমাৰপন্তী’ এইদৰে কয়। সত্যেই ঋত। সত্যেৰেই তেওঁ তাক আৰম্ভ কৰে। ‘অভিধা অসি’ এইদৰে কয়। AI
भू॒मान॑-मे॒वोप॑ति । य॒न्ता-ऽसीत्या॑ह । य॒न्तार॑मे॒वैन॑-ङ्करोति ।
ध॒र्ता-ऽसीत्या॑ह । ध॒र्तार॑मे॒वैन॑-ङ्करोति । सो᳚-ऽग्निं-वैँ᳚श्वान॒र-मित्या॑ह ।
अ॒ग्ना-वे॒वैनं॑-वैँश्वान॒रे जु॑होति । सप्र॑थस॒मित्या॑ह ॥ 11 ॥
bhū॒māna̭-me॒vopa̭ti | ya॒ntā-'sītyā̭ha | ya॒ntāra̭me॒vaina̭-ṅkaroti |
dha॒rtā-'sītyā̭ha | dha॒rtāra̭me॒vaina̭-ṅkaroti | so᳚-'gniṃ-vai~᳚śvāna॒ra-mityā̭ha |
a॒gnā-ve॒vainaṃ̭-vai~śvāna॒re jṷhoti | sapra̭thasa॒mityā̭ha || 11 ||
সেয়ে অশ্বমেধ যাগ কৰোঁতা সকলো প্ৰাণীক অভিভূত কৰে। ‘ভুৱনমসি’ এইদৰে কয়। ভূমাকেই তেওঁ বঢ়ায়। ‘যন্তাসি’ এইদৰে কয়। তেওঁকেই যন্তা (নিয়ন্তা) কৰে। ‘ধৰ্তাসি’ এইদৰে কয়। তেওঁকেই ধৰ্তা (ধাৰক) কৰে। ‘সोऽগ্নিং বৈশ্বানৰম্’ এইদৰে কয়। অগ্নি বৈশ্বানৰতেই তেওঁ তাক আহুতি দিয়ে। ‘সপ্ৰথসম্’ এইদৰে কয়। AI
स्वाहा॑कृत॒ इत्या॑ह । होम॑ ए॒वास्य॒षः ।
पृ॒थि॒व्या-मित्या॑ह । अ॒स्यामे॒वैन॒-म्प्रति॑ष्ठापयति । य॒न्ता राड्य॒न्ता-ऽसि॒ यम॑नो ध॒र्ता-ऽसि॑ ध॒रुण॒ इत्या॑ह ।
रू॒पमे॒वास्यै॒-तन्म॑हि॒मानं॒-व्याँच॑ष्टे ।
कृ॒ष्यै त्वा॒ क्षेमा॑य त्वा र॒य्यै त्वा॒ पोषा॑य॒ त्वेत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा᳚स्ते ॥
स्व॒गा त्वा॑ दे॒वेभ्य॒ इत्या॑ह ।
दे॒वेभ्य॑ ए॒वैनग्ग्॑ स्व॒गा क॑रोति ।
स्वाहा᳚ त्वा प्र॒जाप॑तय॒ इत्या॑ह । प्रा॒जा॒प॒त्यो वा अश्वः॑ ।
यस्या॑ ए॒व दे॒वता॑या आल॒भ्यत᳚ । तयै॒वैन॒ग्ं॒ सम॑र्धयति ॥ 12 ॥
svāhā̭kṛta॒ ityā̭ha | homa̭ e॒vāsya॒ṣaḥ |
pṛ॒thi॒vyā-mityā̭ha | a॒syāme॒vaina॒-mprati̭ṣṭhāpayati | ya॒ntā rāḍya॒ntā-'si॒ yama̭no dha॒rtā-'si̭ dha॒ruṇa॒ ityā̭ha |
rū॒pame॒vāsyai॒-tanma̭hi॒mānaṃ॒-vyā~ca̭ṣṭe |
kṛ॒ṣyai tvā॒ kṣemā̭ya tvā ra॒yyai tvā॒ poṣā̭ya॒ tvetyā̭ha | ā॒śiṣa̭me॒vaitāmāśā᳚ste ||
sva॒gā tvā̭ de॒vebhya॒ ityā̭ha |
de॒vebhya̭ e॒vainagg̭ sva॒gā ka̭roti |
svāhā᳚ tvā pra॒jāpa̭taya॒ ityā̭ha | prā॒jā॒pa॒tyo vā aśvaḥ̭ |
yasyā̭ e॒va de॒vatā̭yā āla॒bhyata᳚ | tayai॒vaina॒gṃ॒ sama̭rdhayati || 12 ||
প্ৰজা আৰু পশুৰ দ্বাৰাই তেওঁ তাক বিস্তাৰ কৰে। ‘স্বাহাকৃতঃ’ এইদৰে কয়। তেওঁৰ সেইটোৱেই হোম। ‘পৃথিৱ্যাম্’ এইদৰে কয়। এই পৃথিৱীতেই তেওঁ তাক প্ৰতিষ্ঠিত কৰে। ‘যন্তা ৰাট্ যন্তাসি যমনো ধৰ্তাসি ধৰুণঃ’ এইদৰে কয়। তেওঁৰ সেই ৰূপ আৰু মহিমাকেই বৰ্ণনা কৰে। ‘কৃষ্যৈ ত্বা ক্ষেমায় ত্বা ৰয্যৈ ত্বা পোষায় ত্বা’ এইদৰে কয়। এই আশিষেই তেওঁ আশীৰ্বাদ কৰে। ‘স্বগা ত্বা দেৱেভ্যঃ’ এইদৰে কয়। দেৱতাসকলৰ বাবে তেওঁ তাক স্বগা কৰে। ‘স্বাহা ত্বা প্ৰজাপতয়ঃ’ এইদৰে কয়। অশ্ব প্ৰজাপতিসম্পৰ্কীয়। যাৰ দেৱতাক উদ্দেশ্যি তাক গ্ৰহণ কৰা হয়, সেই দেৱতাৰ দ্বাৰাই তেওঁ তাক সমৃদ্ধ কৰে। AI
अनुवाकं 4 - अश्वस्य जले-ऽवगाहनम्
यः पि॒तुर॑नु॒जायाः᳚ पु॒त्रः । स पु॒रस्ता᳚न्नयति ।
यो मा॒तुर॑नु॒जायाः᳚ पु॒त्रः । स प॒श्चान्न॑यति ।
विष्व॑ञ्चमे॒वास्मा᳚त्-पा॒प्मानं॒-विँवृ॑हतः ॥ यो अर्व॑न्त॒-ञ्जिघाग्ं॑सति॒ तम॒भ्य॑मीति॒ वरु॑ण॒ इति॒ श्वान॑-ञ्चतुर॒क्ष-म्प्रसौ॑ति ।
प॒रो मर्तः॑ प॒र-श्श्वेति॒ शुन॑श्चतु-र॒क्षस्य॒ प्रह॑न्ति । श्वेव॒ वै पा॒प्मा भ्रातृ॑व्यः । पा॒प्मान॑-मे॒वास्य॒ भ्रातृ॑व्यग्ं हन्ति ॥
सै॒द्ध्र॒क-म्मुस॑ल-म्भवति ॥ 13 ॥
anuvākaṃ 4 - aśvasya jale-'vagāhanam
yaḥ pi॒tura̭nu॒jāyāḥ᳚ pu॒traḥ | sa pu॒rastā᳚nnayati |
yo mā॒tura̭nu॒jāyāḥ᳚ pu॒traḥ | sa pa॒ścānna̭yati |
viṣva̭ñcame॒vāsmā᳚t-pā॒pmānaṃ॒-vi~vṛ̭hataḥ || yo arva̭nta॒-ñjighāgṃ̭sati॒ tama॒bhya̭mīti॒ varṷṇa॒ iti॒ śvāna̭-ñcatura॒kṣa-mprasaṷti |
pa॒ro martaḥ̭ pa॒ra-śśveti॒ śuna̭ścatu-ra॒kṣasya॒ praha̭nti | śveva॒ vai pā॒pmā bhrātṛ̭vyaḥ | pā॒pmāna̭-me॒vāsya॒ bhrātṛ̭vyagṃ hanti ||
sai॒ddhra॒ka-mmusa̭la-mbhavati || 13 ||
‘সমৃদ্ধিৰে বান্ধে’, ‘উপদধাতি’, ‘অসি’ এইদৰে কয়, ‘সপ্ৰথসম্’ এইদৰে কয়, ‘দেৱসকলৰ বাবে’ এইদৰে কয় — এই পাঁচটা। (অধ্যায় ৩) অনুৱাক ৪ — ঘোঁৰাৰ পানীত অৱগাহন। যি পিতৃৰ সৰু ভাইৰ পুত্ৰ, সি আগত নিয়ে। যি মাতৃৰ সৰু ভাইৰ পুত্ৰ, সি পিছত নিয়ে। তেওঁলোকে ইয়াৰ পৰা পাপক বিৰুদ্ধ দিশলৈ আঁতৰাই দিয়ে। ‘যি ঘোঁৰাক হিংসা কৰে, তাক বৰুণে ধৰে’ এইদৰে কৈ চাৰিচকুৰ কুকুৰক প্ৰেৰণ কৰে। ‘মৰ্ত্যৰ পৰা আঁতৰত, কুকুৰৰ পৰাও আঁতৰত’ এইদৰে চাৰিচকুৰ কুকুৰক প্ৰহাৰ কৰে। কুকুৰৰ দৰে শত্ৰু পাপী হয়; সি ইয়াৰ শত্ৰুৰ পাপক বধ কৰে। সেই মুষল সৈন্ধ্ৰকৰ দৰে হয়। ॥ ১৩ ॥ AI
पु॒ग्ग्॒श्च॒ल्वां-वैँ दे॒वा-श्शुच॒-न्न्य॑दधुः । शु॒चैवास्य॒ शुचग्ं॑ हन्ति ॥
पा॒प्मा वा ए॒तमी᳚फ्स॒-तीत्या॑हुः । यो᳚-ऽश्वमे॒धेन॒ यज॑त॒ इति॑ ।
अश्व॑स्याधस्प॒दमुपा᳚स्यति ।
व॒ज्री वा अश्वः॑ प्राजाप॒त्यः ।
वज्रे॑णै॒व पा॒प्मान॒-म्भ्रातृ॑व्य॒-मव॑क्रामति ॥ द॒क्षि॒णा-ऽप॑प्लावयति ॥ 14 ॥
pu॒gg॒śca॒lvāṃ-vai~ de॒vā-śśuca॒-nnya̭dadhuḥ | śu॒caivāsya॒ śucagṃ̭ hanti ||
pā॒pmā vā e॒tamī᳚phsa॒-tītyā̭huḥ | yo᳚-'śvame॒dhena॒ yaja̭ta॒ iti̭ |
aśva̭syādhaspa॒damupā᳚syati |
va॒jrī vā aśvaḥ̭ prājāpa॒tyaḥ |
vajrḙṇai॒va pā॒pmāna॒-mbhrātṛ̭vya॒-mava̭krāmati || da॒kṣi॒ṇā-'pa̭plāvayati || 14 ||
কৰ্ম, কৰ্মৰ দ্বাৰাই ইয়াৰ বাবে সিদ্ধি সাধন কৰে। পৌগ্শ্চলেয়ে হত্যা কৰে। পুগ্শ্চল্বা নামৰ শুচক দেৱতাসকলে স্থাপন কৰিছিল; শুচৰ দ্বাৰাই ইয়াৰ শুচক বধ কৰে। ‘যি অশ্বমেধেৰে যজ্ঞ কৰে, তাক পাপে আক্ৰান্ত কৰে’ বুলি কোৱা হয়। ঘোঁৰাৰ তলৰ ভৰিৰ ওচৰত উপাসনা কৰে। ঘোঁৰা প্ৰজাপতিৰ বজ্ৰ; বজ্ৰৰ দ্বাৰাই পাপী শত্ৰুক অতিক্ৰম কৰে। দক্ষিণাক প্লাৱিত কৰে। ॥ ১৪ ॥ AI
अ॒फ्सु-यो॑नि॒र्वा अश्वः॑ । अ॒फ्सु॒जो वे॑त॒सः ।
स्वादे॒वैनं॒-योँने॒र्निर्मि॑मीते ॥
पु॒रस्ता᳚त्-प्र॒त्यञ्च॑-म॒भ्युदू॑हति ।
पु॒रस्ता॑-दे॒वास्मि॑-न्प्र॒तीच्य॒ मृत॑-न्दधाति ॥
अ॒ह-ञ्च॒ त्व-ञ्च॑ वृत्रह॒न्निति॑ ब्र॒ह्मा यज॑मानस्य॒ हस्त॑-ङ्गृह्णाति ।
ब्र॒ह्म॒क्ष॒त्रे ए॒व सन्द॑धाति ।
अ॒भि क्रत्वे᳚न्द्र भू॒रध॒ ज्मन्नित्य॑-ध्व॒र्यु-र्यज॑मानं-वाँचयत्य॒-भिजि॑त्यै ॥ 15 ॥
a॒phsu-yo̭ni॒rvā aśvaḥ̭ | a॒phsu॒jo vḙta॒saḥ |
svāde॒vainaṃ॒-yo~ne॒rnirmi̭mīte ||
pu॒rastā᳚t-pra॒tyañca̭-ma॒bhyudṷ̄hati |
pu॒rastā̭-de॒vāsmi̭-npra॒tīcya॒ mṛta̭-ndadhāti ||
a॒ha-ñca॒ tva-ñca̭ vṛtraha॒nniti̭ bra॒hmā yaja̭mānasya॒ hasta̭-ṅgṛhṇāti |
bra॒hma॒kṣa॒tre e॒va sanda̭dhāti |
a॒bhi kratve᳚ndra bhū॒radha॒ jmannitya̭-dhva॒ryu-ryaja̭mānaṃ-vā~cayatya॒-bhiji̭tyai || 15 ||
ইয়াৰ পৰা পাপ ৰূপী মলিনতাক প্লাৱিত কৰি আঁতৰাই দিয়ে। ঈষীকাৰে নিৰ্মিত উদূহ হয়। ঈষীকা আয়ু; আয়ু ইয়াৰ মাজত স্থাপন কৰে। ঈষীকা অমৃত; অমৃত ইয়াৰ মাজত স্থাপন কৰে। বেতৰ শাখা ইয়াৰ সৈতে সংযুক্ত হয়। ঘোঁৰা পানীৰ যোনি; বেত পানীত জন্মা। সেই যোনিৰ পৰাই ইয়াক সৃষ্টি কৰে। আগত পশ্চিমমুখীকৈ অভ্যুদূহ কৰে; আগতেই ইয়াৰ মাজত পশ্চিমমুখীকৈ মৃতক স্থাপন কৰে। ‘মই আৰু তুমি, হে বৃত্ৰহন’ এইদৰে ব্ৰহ্মাই যজমানৰ হাত ধৰে; ব্ৰহ্ম আৰু ক্ষত্ৰক সংযুক্ত কৰে। ‘হে ইন্দ্ৰ, ক্ৰতুৰ বাবে পৃথিৱীত আগবাঢ়া’ এইদৰে অধ্বৰ্যুৱে যজমানক বাক্য কয়, অভিজিতিৰ বাবে। ॥ ১৫ ॥ AI
च॒त्वार॑ ऋ॒त्विज॒-स्समु॑क्षन्ति ।
आ॒भ्य ए॒वैन॑-ञ्चत॒सृभ्यो॑ दि॒ग्भ्यो॑-ऽभिसमी॑रयन्ति ॥ श॒तेन॑ राजपु॒त्रै-स्स॒हाद्ध्व॒र्युः । पु॒रस्ता᳚त्-प्र॒त्यन्तिष्ठ॒-न्प्रोक्ष॑ति । अ॒नेनाश्वे॑न॒ मेद्ध्ये॑ने॒ष्ट्वा ।
अ॒यग्ं राजा॑ वृ॒त्रं-वँ॑द्ध्या॒दिति॑ । रा॒ज्यं-वाँ अ॑द्ध्व॒र्युः । क्ष॒त्रग्ं रा॑जपु॒त्रः । रा॒ज्येनै॒-वास्मि॑न् क्ष॒त्र-न्द॑धाति ॥
श॒तेना॑-रा॒जभि॑रु॒ग्रै-स्स॒ह ब्र॒ह्मा ॥ 16 ॥
ca॒tvāra̭ ṛ॒tvija॒-ssamṷkṣanti |
ā॒bhya e॒vaina̭-ñcata॒sṛbhyo̭ di॒gbhyo̭-'bhisamī̭rayanti || śa॒tena̭ rājapu॒trai-ssa॒hāddhva॒ryuḥ | pu॒rastā᳚t-pra॒tyantiṣṭha॒-nprokṣa̭ti | a॒nenāśvḙna॒ meddhyḙne॒ṣṭvā |
a॒yagṃ rājā̭ vṛ॒traṃ-va~̭ddhyā॒diti̭ | rā॒jyaṃ-vā~ a̭ddhva॒ryuḥ | kṣa॒tragṃ rā̭japu॒traḥ | rā॒jyenai॒-vāsmi̭n kṣa॒tra-nda̭dhāti ||
śa॒tenā̭-rā॒jabhi̭ru॒grai-ssa॒ha bra॒hmā || 16 ||
অনুবাক ৫ — অশ্বৰ প্ৰোক্ষণ আৰু মহৰ্ত্বিকসকল। চাৰিজন ঋত্বিকে অশ্বত প্ৰোক্ষণ কৰে। এই চাৰিজনৰ দ্বাৰাই তেওঁক চাৰি দিশৰ পৰা আগবঢ়াই লৈ যায়। এশ ৰাজপুত্ৰৰ সৈতে অগ্নিধে সন্মুখত থিয় হৈ প্ৰোক্ষণ কৰে। এই অশ্বৰ দ্বাৰা যুদ্ধৰ বাবে ইষ্টি সম্পন্ন কৰি, 'এই ৰজাই বৃত্ৰক বধ কৰিব পাৰক' বুলি কয়। অগ্নিধৰ ৰাজ্য, ৰাজপুত্ৰৰ ক্ষত্ৰ। ৰাজ্যৰ দ্বাৰাই তেওঁৰ মাজত ক্ষত্ৰ স্থাপন কৰে। এশ উগ্ৰ ৰজাৰ সৈতে ব্ৰহ্মাই। AI
अ॒यग्ं राजा᳚-ऽप्रतिधृ॒ष्यो᳚-ऽस्त्विति॑ । बलं॒-वैँ ब्र॒ह्मा । बल॑मरा॒जोग्रः । बल॑नै॒-वास्मि॒-न्बल॑-न्दधाति ॥ श॒तेन॑ सूतग्राम॒णिभिः॑ स॒ह होता᳚ । प॒श्चात्-प्रान्तिष्ठ॒-न्प्रोक्ष॑ति ।
अ॒नेनाश्वे॑न॒ मेद्ध्ये॑ने॒ष्ट्वा । अ॒यग्ं राजा॒-ऽस्यै वि॒शः ॥ 17 ॥
a॒yagṃ rājā᳚-'pratidhṛ॒ṣyo᳚-'stviti̭ | balaṃ॒-vai~ bra॒hmā | bala̭marā॒jograḥ | bala̭nai॒-vāsmi॒-nbala̭-ndadhāti || śa॒tena̭ sūtagrāma॒ṇibhiḥ̭ sa॒ha hotā᳚ | pa॒ścāt-prāntiṣṭha॒-nprokṣa̭ti |
a॒nenāśvḙna॒ meddhyḙne॒ṣṭvā | a॒yagṃ rājā॒-'syai vi॒śaḥ || 17 ||
দক্ষিণ দিশৰ পৰা থিয় হৈ প্ৰোক্ষণ কৰে। এই অশ্বৰ দ্বাৰা যুদ্ধৰ বাবে ইষ্টি সম্পন্ন কৰি, 'এই ৰজাই অপ্ৰতিহত হওক' বুলি কয়। ব্ৰহ্মাৰ বল, উগ্ৰ ৰজাৰ বল। বলৰ দ্বাৰাই তেওঁৰ মাজত বল স্থাপন কৰে। এশ সূত-গ্ৰামণীৰ সৈতে হোতা পশ্চিম দিশত থিয় হৈ প্ৰোক্ষণ কৰে। এই অশ্বৰ দ্বাৰা যুদ্ধৰ বাবে ইষ্টি সম্পন্ন কৰি, 'এই ৰজাই এই প্ৰজাৰ'। AI
ब॒हु॒हि॒र॒ण्यायै॑ बहुह॒स्तिका॑यै । ब॒हु॒दा॒स॒पू॒रु॒षायै॑ रयि॒मत्यै॒ पुष्टि॑मत्यै । ब॒हु॒रा॒य॒स्पो॒षायै॒ राजा॒-ऽस्त्विति॑ । भू॒मा वै होता᳚ । भू॒मा सू॑तग्राम॒ण्यः॑ । भू॒म्नैवास्मि॑-न्भू॒मान॑-न्दधाति ॥ श॒तेन॑ क्षत्त-सङ्ग्रही॒तृभिः॑ स॒होद्गा॒ता । उ॒त्त॒र॒तो द॑क्षि॒णा तिष्ठ॒-न्प्रोक्ष॑ति ॥ 18 ॥
ba॒hu॒hi॒ra॒ṇyāyai̭ bahuha॒stikā̭yai | ba॒hu॒dā॒sa॒pū॒ru॒ṣāyai̭ rayi॒matyai॒ puṣṭi̭matyai | ba॒hu॒rā॒ya॒spo॒ṣāyai॒ rājā॒-'stviti̭ | bhū॒mā vai hotā᳚ | bhū॒mā sṷ̄tagrāma॒ṇyaḥ̭ | bhū॒mnaivāsmi̭-nbhū॒māna̭-ndadhāti || śa॒tena̭ kṣatta-saṅgrahī॒tṛbhiḥ̭ sa॒hodgā॒tā | u॒tta॒ra॒to da̭kṣi॒ṇā tiṣṭha॒-nprokṣa̭ti || 18 ||
বহু গাই, বহু ঘোঁৰা, বহু ছাগলী-মেষ, বহু ধান-যৱ, বহু মাষ-তিল, বহু সোণ, বহু হাতী, বহু দাস-পুৰুষ, ধনশালী, পুষ্টিশালী, বহু ৰাজস্পোষক — 'ৰজা হওক' বুলি কয়। হোতাৰ প্ৰাচুৰ্য, সূত-গ্ৰামণীসকলৰ প্ৰাচুৰ্য। প্ৰাচুৰ্যৰ দ্বাৰাই তেওঁৰ মাজত প্ৰাচুৰ্য স্থাপন কৰে। এশ ক্ষত্ত-সংগ্ৰহীতাৰ সৈতে উদ্গাতা উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত থিয় হৈ প্ৰোক্ষণ কৰে। AI
अ॒यग्ं राजा॒ सर्व॒मायु॑रे॒त्विति॑ ।
आयु॒र्वा उ॑द्गा॒ता । आयुः॑ क्षत्त-सङ्ग्रही॒तारः॑ ।
आयु॑षै॒-वास्मि॒न्नायु॑-र्दधाति ॥ श॒तग्ं श॑त-म्भवन्ति । श॒तायुः॒ पुरु॑ष-श्श॒तेन्द्रि॑यः ।
आयु॑ष्ये॒वेन्द्रि॒ये प्रति॑तिष्ठति ॥ च॒तु॒-श्श॒ता भ॑वन्ति । चत॑स्रो॒ दिशः॑ । दि॒क्ष्वे॑व प्रति॑तिष्ठति ॥ 19 ॥
a॒yagṃ rājā॒ sarva॒māyṷre॒tviti̭ |
āyu॒rvā ṷdgā॒tā | āyuḥ̭ kṣatta-saṅgrahī॒tāraḥ̭ |
āyṷṣai॒-vāsmi॒nnāyṷ-rdadhāti || śa॒tagṃ śa̭ta-mbhavanti | śa॒tāyuḥ॒ purṷṣa-śśa॒tendri̭yaḥ |
āyṷṣye॒vendri॒ye prati̭tiṣṭhati || ca॒tu॒-śśa॒tā bha̭vanti | cata̭sro॒ diśaḥ̭ | di॒kṣvḙva prati̭tiṣṭhati || 19 ||
এই অশ্বৰ দ্বাৰা যুদ্ধৰ বাবে ইষ্টি সম্পন্ন কৰি, 'এই ৰজাই সম্পূৰ্ণ আয়ু লাভ কৰক' বুলি কয়। উদ্গাতাৰ আয়ু, ক্ষত্ত-সংগ্ৰহীতাসকলৰ আয়ু। আয়ুৰ দ্বাৰাই তেওঁৰ মাজত আয়ু স্থাপন কৰে। এশ এশ হয়, মানুহৰ আয়ু এশ, ইন্দ্ৰিয় এশ। আয়ু আৰু ইন্দ্ৰিয়তেই প্ৰতিষ্ঠিত হয়। চাৰিশ হয়, চাৰি দিশ। দিশবোৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত হয়। AI
यथा॒ वै ह॒विषो॑ गृही॒तस्य॒ स्कन्द॑ति । ए॒वं-वाँ ए॒तदश्व॑स्य स्कन्दति ।
यन्नि॒क्तमना॑-लब्ध-मुथ्सृ॒जन्ति॑ । यथ्स्तोक्या॑ अ॒न्वाह॑ । स॒र्व॒हुत॑-मे॒वैन॑-ङ्करो॒त्य-स्क॑न्दाय । अस्क॑न्न॒ग्ं॒ हि तत् ।
यद्धु॒तस्य॒ स्कन्द॑ति ॥ स॒हस्र॒-मन्वा॑ह । स॒हस्र॑ सम्मित-स्सुव॒र्गो लो॒कः ।
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒-भिजि॑त्यै ॥ 20 ॥
yathā॒ vai ha॒viṣo̭ gṛhī॒tasya॒ skanda̭ti | e॒vaṃ-vā~ e॒tadaśva̭sya skandati |
yanni॒ktamanā̭-labdha-muthsṛ॒janti̭ | yathstokyā̭ a॒nvāha̭ | sa॒rva॒huta̭-me॒vaina̭-ṅkaro॒tya-ska̭ndāya | aska̭nna॒gṃ॒ hi tat |
yaddhu॒tasya॒ skanda̭ti || sa॒hasra॒-manvā̭ha | sa॒hasra̭ sammita-ssuva॒rgo lo॒kaḥ |
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasyā॒-bhiji̭tyai || 20 ||
অনুবাক ৬ — মাটিত পৰা বিন্দুসমূহৰ অভিমন্ত্ৰণ। যিদৰে গ্ৰহণ কৰা হবিৰ পৰা টোপাল পৰে, সেইদৰে এই অশ্বৰ পৰাও টোপাল পৰে। যি নিক্ষিপ্ত কিন্তু গ্ৰহণ নকৰা টোপাল এৰি দিয়া হয়, সেই কাৰণে স্তোক্যা মন্ত্ৰৰে অনুচ্চাৰণ কৰে। এইদৰে তেওঁ সেই অশ্বক সৰ্বহুত কৰে, যাতে টোপাল নপৰে। কাৰণ সেয়া অস্কন্ন (অপতিত) হয়। কিন্তু হুত (আহুতি দিয়া) বস্তুৰ পৰা যি টোপাল পৰে, তাৰ বাবে সহস্ৰবাৰ অনুচ্চাৰণ কৰে। সহস্ৰৰ সমান স্বৰ্গলোক। স্বৰ্গলোক জয় কৰাৰ বাবে। ॥ ২০ ॥ AI
स्तोक्या॑ जुहोति । या ए॒व वर्ष्या॒ आपः॑ । ता अव॑रुन्धे ॥ अ॒स्या-ञ्जु॑होति । इ॒यं-वाँ अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः ॥ 21 ॥
stokyā̭ juhoti | yā e॒va varṣyā॒ āpaḥ̭ | tā ava̭rundhe || a॒syā-ñjṷhoti | i॒yaṃ-vā~ a॒gnirvai᳚śvāna॒raḥ || 21 ||
যদি সীমিত সংখ্যক অনুচ্চাৰণ কৰে, তেন্তে সীমিত ফল লাভ কৰে। সেয়ে অসীম সংখ্যক অনুচ্চাৰণ কৰে। অসীম স্বৰ্গলোক। স্বৰ্গলোক সম্পূৰ্ণৰূপে লাভ কৰাৰ বাবে। স্তোক্যা মন্ত্ৰৰে আহুতি দিয়ে। যি বৰষুণৰ পানী, তাক লাভ কৰে। এই পৃথিৱীত আহুতি দিয়ে। এই পৃথিৱী অগ্নি বৈশ্বানৰ। ॥ ২১ ॥ AI
अ॒ग्नय॑ ए॒वैन॑-ञ्जुहोति ॥ सोमा॑य॒ स्वाहेत्या॑ह । सोमा॑यै॒वैन॑-ञ्जुहोति । स॒वि॒त्रे स्वाहेत्या॑ह । स॒वि॒त्र ए॒वैन॑-ञ्जुहोति ॥ 22 ॥
a॒gnaya̭ e॒vaina̭-ñjuhoti || somā̭ya॒ svāhetyā̭ha | somā̭yai॒vaina̭-ñjuhoti | sa॒vi॒tre svāhetyā̭ha | sa॒vi॒tra e॒vaina̭-ñjuhoti || 22 ||
এই পৃথিৱীতেই সেইবোৰক প্ৰতিষ্ঠিত কৰে। প্ৰজাপতিয়ে কৈছিল — মই স্তোক্যা মন্ত্ৰসমূহত অশ্বমেধক সংস্থাপন কৰো, সেই সংস্থাপিত অশ্বমেধৰ দ্বাৰা মই তাক অনুষ্ঠান কৰো। ‘অগ্নয় স্বাহা’ বুলি কয়। অগ্নিতেই তাক আহুতি দিয়ে। ‘সোমায় স্বাহা’ বুলি কয়। সোমতেই তাক আহুতি দিয়ে। ‘সৱিত্ৰে স্বাহা’ বুলি কয়। সৱিতাৰেই তাক আহুতি দিয়ে। ॥ ২২ ॥ AI
बृह॒स्पत॑य ए॒वैन॑-ञ्जुहोति । अ॒पा-म्मोदा॑य॒ स्वाहेत्या॑ह । अ॒द्भ्य ए॒वैन॑-ञ्जुहोति । वा॒यवे॒ स्वाहेत्या॑ह । वा॒यव॑ ए॒वैन॑-ञ्जुहोति ॥ 23 ॥
bṛha॒spata̭ya e॒vaina̭-ñjuhoti | a॒pā-mmodā̭ya॒ svāhetyā̭ha | a॒dbhya e॒vaina̭-ñjuhoti | vā॒yave॒ svāhetyā̭ha | vā॒yava̭ e॒vaina̭-ñjuhoti || 23 ||
‘সৰস্বত্যৈ স্বাহা’ বুলি কয়। সৰস্বতীৰেই তাক আহুতি দিয়ে। ‘পূষ্ণে স্বাহা’ বুলি কয়। পূষাৰেই তাক আহুতি দিয়ে। ‘বৃহস্পতয়ে স্বাহা’ বুলি কয়। বৃহস্পতিৰেই তাক আহুতি দিয়ে। ‘অপাং মোদায় স্বাহা’ বুলি কয়। পানীৰেই তাক আহুতি দিয়ে। ‘ৱায়ৱে স্বাহা’ বুলি কয়। বায়ুৰেই তাক আহুতি দিয়ে। ॥ ২৩ ॥ AI
दश॑ दश स॒पान्द॑-ञ्जुहोति । दशा᳚क्षरा वि॒राट् । अन्नं॑-विँ॒राट् । वि॒राजै॒-वान्नाद्य॒मव॑रुन्धे ॥ प्र वा ए॒षो᳚-ऽस्माल्लो॒का-च्च्य॑वते ।
यः परा॑ची॒राहु॑ती-र्जु॒होति॑ ।
पुनः॑ पुनरभ्या॒वर्त॑-ञ्जुहोति ।
अ॒स्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑तिष्ठति ॥
ए॒ताग्ं ह॒ वाव सो᳚-ऽश्वमे॒धस्य॒ सग्ग्स्थि॑ति मुवा॒चा-स्क॑न्दाय । अस्क॑न्न॒ग्ं॒ हि तत् ।
यद्य॒ज्ञस्य॒ सग्ग्स्थि॑तस्य॒ स्कन्द॑ति ॥ 24 ॥
daśa̭ daśa sa॒pānda̭-ñjuhoti | daśā᳚kṣarā vi॒rāṭ | annaṃ̭-vi~॒rāṭ | vi॒rājai॒-vānnādya॒mava̭rundhe || pra vā e॒ṣo᳚-'smāllo॒kā-ccya̭vate |
yaḥ parā̭cī॒rāhṷtī-rju॒hoti̭ |
punaḥ̭ punarabhyā॒varta̭-ñjuhoti |
a॒sminne॒va lo॒ke prati̭tiṣṭhati ||
e॒tāgṃ ha॒ vāva so᳚-'śvame॒dhasya॒ saggsthi̭ti muvā॒cā-ska̭ndāya | aska̭nna॒gṃ॒ hi tat |
yadya॒jñasya॒ saggsthi̭tasya॒ skanda̭ti || 24 ||
‘মিত্ৰৰ বাবে স্বাহা’ বুলি কয়। এইদৰে তেওঁ সেই আহুতি মিত্ৰ দেৱতালৈ আগবঢ়ায়। ‘বৰুণৰ বাবে স্বাহা’ বুলি কয়। এইদৰে তেওঁ সেই আহুতি বৰুণ দেৱতালৈ আগবঢ়ায়। এই দুয়ো দেৱতালৈকে তেওঁ আহুতি আগবঢ়ায়। দহ-দহকৈ সপান্ধ আহুতি আগবঢ়ায়। বিৰাটৰ দহটা অক্ষৰ। বিৰাটেই অন্ন। বিৰাটৰ দ্বাৰাই অন্নাদ্য লাভ কৰে। যি জনে পূবমুখী আহুতি আগবঢ়ায়, তেওঁ এই লোকৰ পৰা পতন হয়। পুনৰ পুনৰ ঘূৰাই আহুতি আগবঢ়ায়। এইদৰে তেওঁ এই লোকতে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। এইবোৰেই অশ্বমেধৰ সংস্থিতি বুলি তেওঁ কৈছিল, যাতে ই স্খলিত নহয়। কাৰণ সেই সংস্থিত যাগৰ যদি স্খলন হয়, তেন্তে সেয়া সঁচাকৈয়ে স্খলিত হয়। AI
अनुवाकं 7 - अथाध्वर्युप्रोक्षणम्
प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्ट॒-म्प्रोक्षा॒मीति॑ पुर॒स्ता᳚त्-प॒त्यन्तिष्ठ॒-न्प्रोक्ष॑ति ।
प्र॒जाप॑ति॒र्वै दे॒वाना॑-मन्ना॒दो वी॒र्या॑वान् ।
अ॒न्नाद्य॑-मे॒वास्मि॑न् वी॒र्य॑-न्दधाति ।
तस्मा॒दश्वः॑ पशू॒ना-म॑न्ना॒दो वी॒र्या॑वत्तमः ॥ इ॒न्द्रा॒ग्निभ्या॒-न्त्वेति॑ दक्षिण॒तः ।
इ॒न्द्रा॒ग्नी वै दे॒वाना॒मोजि॑ष्ठौ॒ बलि॑ष्ठौ । ओज॑ ए॒वास्मि॒-न्बल॑-न्दधाति । तस्मा॒दश्वः॑ पशू॒नामोजि॑ष्ठो॒ बलि॑ष्ठः ॥ वा॒यवे॒ त्वेति॑ प॒श्चात् । वा॒युर्वै दे॒वाना॑मा॒शु-स्सा॑रसा॒रित॑मः ॥ 25 ॥
anuvākaṃ 7 - athādhvaryuprokṣaṇam
pra॒jāpa̭taye tvā॒ juṣṭa॒-mprokṣā॒mīti̭ pura॒stā᳚t-pa॒tyantiṣṭha॒-nprokṣa̭ti |
pra॒jāpa̭ti॒rvai de॒vānā̭-mannā॒do vī॒ryā̭vān |
a॒nnādya̭-me॒vāsmi̭n vī॒rya̭-ndadhāti |
tasmā॒daśvaḥ̭ paśū॒nā-ma̭nnā॒do vī॒ryā̭vattamaḥ || i॒ndrā॒gnibhyā॒-ntveti̭ dakṣiṇa॒taḥ |
i॒ndrā॒gnī vai de॒vānā॒moji̭ṣṭhau॒ bali̭ṣṭhau | oja̭ e॒vāsmi॒-nbala̭-ndadhāti | tasmā॒daśvaḥ̭ paśū॒nāmoji̭ṣṭho॒ bali̭ṣṭhaḥ || vā॒yave॒ tveti̭ pa॒ścāt | vā॒yurvai de॒vānā̭mā॒śu-ssā̭rasā॒rita̭maḥ || 25 ||
(অভিজিতিৰ বাবে — বৈশ্বানৰ — সৱিতাৰ বাবে তেওঁ আহুতি আগবঢ়ায় — বায়ুৰ বাবে তেওঁ আহুতি আগবঢ়ায় — পতন হয়, ছয়টা) (অনুৱাক ৭ — এতিয়া অধ্বৰ্যুৰ প্ৰোক্ষণ) ‘প্ৰজাপতিৰ বাবে তোমাক প্ৰীতিকৰ কৰি প্ৰোক্ষণ কৰোঁ’ এই বুলি সন্মুখত পূবমুখ হৈ প্ৰোক্ষণ কৰে। প্ৰজাপতিয়েই দেৱতাসকলৰ মাজত অন্নাদ আৰু বীৰ্যৱান। তেওঁ এই জনৰ মাজত অন্নাদ্য আৰু বীৰ্য স্থাপন কৰে। সেয়ে পশুসকলৰ মাজত অশ্বই অন্নাদ আৰু বীৰ্যৱানতৰ। ‘ইন্দ্ৰাগ্নিৰ বাবে তোমাক’ এই বুলি দক্ষিণত প্ৰোক্ষণ কৰে। ইন্দ্ৰাগ্নিয়েই দেৱতাসকলৰ মাজত ওজস্বিতম আৰু বলিষ্ঠতম। তেওঁ এই জনৰ মাজত ওজ আৰু বল স্থাপন কৰে। সেয়ে পশুসকলৰ মাজত অশ্বই ওজস্বিতম আৰু বলিষ্ঠতম। ‘বায়ুৰ বাবে তোমাক’ এই বুলি পিছফালে প্ৰোক্ষণ কৰে। বায়ুৱেই দেৱতাসকলৰ মাজত আটাইতকৈ দ্ৰুতগামী আৰু শীঘ্ৰগামী। AI
विश्वे᳚भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॒ इत्यु॑त्तर॒तः ।
विश्वे॒ वै दे॒वा दे॒वानां᳚-यँश॒स्वित॑माः ।
यश॑ ए॒वास्मि॑न्दधाति । तस्मा॒दश्वः॑ पशू॒नां-यँ॑श॒स्वित॑मः ॥ दे॒वेभ्य॒-स्त्वेत्य॒धस्ता᳚त् । दे॒वा वै दे॒वाना॒-मप॑चिततमाः ।
अप॑चिति-मे॒वास्मि॑-न्दधाति ।
तस्मा॒दश्वः॑ पशू॒ना-मप॑चिततमः ॥ 26 ॥
viśve᳚bhyastvā de॒vebhya॒ ityṷttara॒taḥ |
viśve॒ vai de॒vā de॒vānāṃ᳚-ya~śa॒svita̭māḥ |
yaśa̭ e॒vāsmi̭ndadhāti | tasmā॒daśvaḥ̭ paśū॒nāṃ-ya~̭śa॒svita̭maḥ || de॒vebhya॒-stvetya॒dhastā᳚t | de॒vā vai de॒vānā॒-mapa̭citatamāḥ |
apa̭citi-me॒vāsmi̭-ndadhāti |
tasmā॒daśvaḥ̭ paśū॒nā-mapa̭citatamaḥ || 26 ||
তেওঁ এই জনৰ মাজত জৱ (বেগ) স্থাপন কৰে। সেয়ে পশুসকলৰ মাজত অশ্বই আটাইতকৈ দ্ৰুতগামী আৰু শীঘ্ৰগামী। ‘সকলো দেৱতাৰ বাবে তোমাক’ এই বুলি উত্তৰফালে প্ৰোক্ষণ কৰে। সকলো দেৱতাই দেৱতাসকলৰ মাজত যশস্বিতম। তেওঁ এই জনৰ মাজত যশ স্থাপন কৰে। সেয়ে পশুসকলৰ মাজত অশ্বই যশস্বিতম। ‘দেৱতাসকলৰ বাবে তোমাক’ এই বুলি তলত প্ৰোক্ষণ কৰে। দেৱতাসকলেই দেৱতাসকলৰ মাজত অপচিতিতম (সৰ্বাধিক সন্মানিত)। তেওঁ এই জনৰ মাজত অপচিতি (সন্মান) স্থাপন কৰে। সেয়ে পশুসকলৰ মাজত অশ্বই অপচিতিতম। AI
सर्वे॒ वै दे॒वास्त्विषि॑मन्तो हर॒स्विनः॑ ।
त्विषि॑मे॒-वास्मि॒न्॒. हरो॑ दधाति ।
तस्मा॒दश्वः॑ पशू॒ना-न्त्विषि॑मान् हर॒स्वित॑मः ॥ दि॒वे त्वा॒-ऽन्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वेत्या॑ह ।
ए॒भ्य ए॒वैनं॑-लोँ॒केभ्यः॒ प्रोक्ष॑ति ॥
स॒ते त्वा-ऽस॑ते त्वा॒-ऽद्भ्यस्त्वौ-ष॑धीभ्यस्त्वा॒ विश्वे᳚भ्यस्त्वा भू॒तेभ्य॒ इत्या॑ह ।
तस्मा॑दश्वमेधया॒जिन॒ग्ं॒ सर्वा॑णि भू॒तान्युप॑ जीवन्ति ॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । यत्प्रा॑जाप॒त्यो-ऽश्वः॑ । अथ॒ कस्मा॑देन-म॒न्याभ्यो॑ दे॒वता॒भ्यो-ऽपि॒ प्रोक्ष॒तीति॑ ।
अश्वे॒ वै सर्वा॑ दे॒वता॑ अ॒न्वाय॑त्ताः ।
तं-यँद्विश्वे᳚भ्यस्त्वा भू॒तेभ्य॒ इति॑ प्रा॒क्षति॑ ।
दे॒वता॑ ए॒वास्मि॑-न्न॒न्वाया॑तयति ।
तस्मा॒दश्वे॒ सर्वा॑ दे॒वता॑ अ॒न्वाय॑त्ताः ॥ 27 ॥
sarve॒ vai de॒vāstviṣi̭manto hara॒svinaḥ̭ |
tviṣi̭me॒-vāsmi॒n॒. haro̭ dadhāti |
tasmā॒daśvaḥ̭ paśū॒nā-ntviṣi̭mān hara॒svita̭maḥ || di॒ve tvā॒-'ntari̭kṣāya tvā pṛthi॒vyai tvetyā̭ha |
e॒bhya e॒vainaṃ̭-lo~॒kebhyaḥ॒ prokṣa̭ti ||
sa॒te tvā-'sa̭te tvā॒-'dbhyastvau-ṣa̭dhībhyastvā॒ viśve᳚bhyastvā bhū॒tebhya॒ ityā̭ha |
tasmā̭daśvamedhayā॒jina॒gṃ॒ sarvā̭ṇi bhū॒tānyupa̭ jīvanti || bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | yatprā̭jāpa॒tyo-'śvaḥ̭ | atha॒ kasmā̭dena-ma॒nyābhyo̭ de॒vatā॒bhyo-'pi॒ prokṣa॒tīti̭ |
aśve॒ vai sarvā̭ de॒vatā̭ a॒nvāya̭ttāḥ |
taṃ-ya~dviśve᳚bhyastvā bhū॒tebhya॒ iti̭ prā॒kṣati̭ |
de॒vatā̭ e॒vāsmi̭-nna॒nvāyā̭tayati |
tasmā॒daśve॒ sarvā̭ de॒vatā̭ a॒nvāya̭ttāḥ || 27 ||
‘সকলো দেৱতাৰ বাবে তোমাক’ এইদৰে ওপৰত কয়। নিশ্চয় সকলো দেৱতাই তেজস্বী আৰু উগ্ৰ। তেওঁ তেজস্বিত্ব আৰু উগ্ৰতা এই অশ্বত স্থাপন কৰে। সেয়ে অশ্ব পশুবোৰৰ ভিতৰত তেজস্বী আৰু অতি উগ্ৰ। ‘দ্যুলোকৰ বাবে তোমাক, অন্তৰীক্ষৰ বাবে তোমাক, পৃথিৱীৰ বাবে তোমাক’ এইদৰে কয়। এই লোকবোৰৰ বাবেই তেওঁ ইয়াক প্ৰোক্ষণ কৰে। ‘সত্যৰ বাবে তোমাক, অসত্যৰ বাবে তোমাক, পানীৰ বাবে তোমাক, ঔষধিৰ বাবে তোমাক, সকলো প্ৰাণীৰ বাবে তোমাক’ এইদৰে কয়। সেয়ে অশ্বমেধ অনুষ্ঠান কৰা ব্যক্তিৰ ওপৰত সকলো প্ৰাণীয়ে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে। ব্ৰহ্মবাদীসকলে কয়—যিহেতু অশ্ব প্ৰজাপতিৰ, তেন্তে কিয় তেওঁ ইয়াক আন দেৱতাসকলৰ বাবেও প্ৰোক্ষণ কৰে? নিশ্চয় সকলো দেৱতা অশ্বত অধীন। ‘সকলো প্ৰাণীৰ বাবে তোমাক’ এইদৰে যেতিয়া তেওঁ প্ৰোক্ষণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ দেৱতাসকলক ইয়াত অধীন কৰে। সেয়ে সকলো দেৱতা অশ্বত অধীন। AI
अनुवाकं 8 - अश्वचरितानामश्वरूपाणा-ञ्च होमाः
यथा॒ वै ह॒विषो॑ गृही॒तस्य॒ स्कन्द॑ति ।
ए॒वं-वाँ ए॒तदश्व॑स्य स्कन्दति ।
यत्प्रोक्षि॑त॒-मना॑लब्ध-मुथ्सृ॒जन्ति॑ । यद॑श्व-चरि॒तानि॑ जु॒होति॑ । स॒र्व॒हुत॑-मे॒वैन॑-ङ्करो॒त्य-स्क॑न्दाय । अस्क॑न्न॒ग्ं॒ हि तत् । यद्धु॒तस्य॒ स्कन्द॑ति ॥ ई॒ङ्का॒राय॒ स्वाहे-ङ्कृ॑ताय॒ स्वाहेत्या॑ह । ए॒तानि॒ वा अ॑श्वचरि॒तानि॑ । च॒रि॒तैरे॒वैन॒ग्ं॒ सम॑र्धयति ॥ 28 ॥
anuvākaṃ 8 - aśvacaritānāmaśvarūpāṇā-ñca homāḥ
yathā॒ vai ha॒viṣo̭ gṛhī॒tasya॒ skanda̭ti |
e॒vaṃ-vā~ e॒tadaśva̭sya skandati |
yatprokṣi̭ta॒-manā̭labdha-muthsṛ॒janti̭ | yada̭śva-cari॒tāni̭ ju॒hoti̭ | sa॒rva॒huta̭-me॒vaina̭-ṅkaro॒tya-ska̭ndāya | aska̭nna॒gṃ॒ hi tat | yaddhu॒tasya॒ skanda̭ti || ī॒ṅkā॒rāya॒ svāhe-ṅkṛ̭tāya॒ svāhetyā̭ha | e॒tāni॒ vā a̭śvacari॒tāni̭ | ca॒ri॒taire॒vaina॒gṃ॒ sama̭rdhayati || 28 ||
(অতি শ্ৰেষ্ঠ, অতি পূজনীয়, প্ৰজাপতিৰ অশ্ব, পাঁচ) (অধ্যায় ৭) অনুৱাক ৮—অশ্বচৰিত আৰু অশ্বৰূপৰ হোম। নিশ্চয় যিদৰে গ্ৰহণ কৰা হবিৰ পৰা পতন হয়, সেইদৰে তোমালোকৰ এই অশ্বৰ পৰাও পতন হয়। যেতিয়া প্ৰোক্ষণ কৰা কিন্তু গ্ৰহণ নকৰা অশ্বক মুকলি কৰি দিয়া হয়, তেতিয়া যেতিয়া অশ্বচৰিতবোৰ হোম কৰা হয়, তেতিয়া তেওঁ ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে হুত কৰে যাতে পতন নহয়। কাৰণ সেইটো অপতিত, যি হুতৰ পৰা পতিত হয়। ‘ইঙ্কাৰৰ বাবে স্বাহা, ইঙ্কৃতৰ বাবে স্বাহা’ এইদৰে কয়। নিশ্চয় এইবোৰ অশ্বচৰিত। চৰিতবোৰৰ দ্বাৰাই তেওঁ ইয়াক সমৃদ্ধ কৰে। AI
नैता हो॑त॒व्या॑ इति॑ । अथो॒ खल्वा॑हुः । हो॒त॒व्या॑ ए॒व । अत्र॒ वावैवं-विँ॒द्वान॑श्वमे॒धग्ं
सग्ग्स्था॑पयति । यद॑श्व-चरि॒तानि॑ जु॒होति॑ । तस्मा᳚-द्धोत॒व्या॑ इति॑ ॥ ब॒हि॒र्धा वा ए॑नमे॒तदा॒यत॑ना-द्दधाति ।
भ्रातृ॑व्यमस्मै जनयति ॥ 29 ॥
naitā ho̭ta॒vyā̭ iti̭ | atho॒ khalvā̭huḥ | ho॒ta॒vyā̭ e॒va | atra॒ vāvaivaṃ-vi~॒dvāna̭śvame॒dhagṃ
saggsthā̭payati | yada̭śva-cari॒tāni̭ ju॒hoti̭ | tasmā᳚-ddhota॒vyā̭ iti̭ || ba॒hi॒rdhā vā ḙname॒tadā॒yata̭nā-ddadhāti |
bhrātṛ̭vyamasmai janayati || 29 ||
তেতিয়া তেওঁলোকে কয়—নিশ্চয় অশ্বচৰিতবোৰ অহুত, এইবোৰ হোম কৰিব নালাগে। কিন্তু তেওঁলোকে আকৌ কয়—নিশ্চয় হোম কৰিব লাগে। ইয়াতেই এনে জ্ঞানী ব্যক্তিয়ে অশ্বমেধ স্থাপন কৰে, যেতিয়া অশ্বচৰিতবোৰ হোম কৰে। সেয়ে হোম কৰিব লাগে বুলি কয়। নিশ্চয় তেওঁ ইয়াক ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা বাহিৰত ৰাখে, তেওঁৰ বাবে শত্ৰু জন্মায়। AI
सा॒वि॒त्रि॒या इष्ट्याः᳚ पु॒रस्ता᳚थ्स्विष्ट॒ कृतः॑ ।
आ॒ह॒व॒नीये᳚-ऽश्वचरि॒तानि॑ जुहोति । आ॒यत॑न ए॒वास्याहु॑ती-र्जुहोति । नास्मै॒ भ्रातृ॑व्य-ञ्जनयति ॥ तदा॑हुः । य॒ज्ञ॒मु॒खे य॑ज्ञमुखे होत॒व्याः᳚ । य॒ज्ञस्य॒ क्लृप्त्यै᳚ । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्या-नु॑ख्यात्या॒ इति॑ ॥ अथो॒ खल्वा॑हुः ॥ 30 ॥
sā॒vi॒tri॒yā iṣṭyāḥ᳚ pu॒rastā᳚thsviṣṭa॒ kṛtaḥ̭ |
ā॒ha॒va॒nīye᳚-'śvacari॒tāni̭ juhoti | ā॒yata̭na e॒vāsyāhṷtī-rjuhoti | nāsmai॒ bhrātṛ̭vya-ñjanayati || tadā̭huḥ | ya॒jña॒mu॒khe ya̭jñamukhe hota॒vyāḥ᳚ | ya॒jñasya॒ klṛptyai᳚ | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasyā-nṷkhyātyā॒ iti̭ || atho॒ khalvā̭huḥ || 30 ||
যিটোৰ যজ্ঞস্থানত অগ্নিৰ বাহিৰে আন ক'তো আহুতি দিয়া নহয়, সেই সাবিত্ৰী ইষ্টিৰ আগত স্বিষ্টকৃত (সম্পন্ন) কৰি আহৱনীয় অগ্নিত অশ্বচৰিত (অশ্বৰ দ্বাৰা গমন কৰা ঠাইৰ ঋক্সমূহ) জুহোতি (আহুতি দিয়ে)। তেওঁৰ যজ্ঞস্থানতে আহুতিসমূহ দিয়ে, তেওঁৰ বাবে শত্ৰু জন্ম নকৰে। তেতিয়া তেওঁলোকে কয়—'প্ৰতিটো যজ্ঞমুখত আহুতি দিব লাগে, যজ্ঞৰ সিদ্ধিৰ বাবে, স্বৰ্গলোকৰ প্ৰাপ্তিৰ বাবে।' কিন্তু তেওঁলোকে আকৌ কয়— AI
प॒शुभि॒-र्यज॑मानं॒-व्यँ॑द्र्धयेत् ।
अव॑ सुव॒र्गाल्लो॒का-त्प॑द्येत । पापी॑या-न्थ्स्या॒दिति॑ ।
स॒कृदे॒व हो॑त॒व्याः᳚ । न यज॑मान-म्प॒शुभि॒-र्व्य॑द्र्धयति । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ञ्ज॑यति । न पापी॑या-न्भवति ॥ अ॒ष्टाच॑त्वारिग्ंशतमश्व रू॒पाणि॑ जुहोति । अ॒ष्टाच॑त्वारिग्ंशदक्षरा॒ जग॑ती । जाग॒तो-ऽश्वः॑ प्राजाप॒त्य-स्समृ॑द्ध्यै ॥ एक॒मति॑रिक्त-ञ्जुहोति । तस्मा॒देकः॑ प्र॒जास्वद्र्धु॑कः ॥ 31 ॥
pa॒śubhi॒-ryaja̭mānaṃ॒-vya~̭drdhayet |
ava̭ suva॒rgāllo॒kā-tpa̭dyeta | pāpī̭yā-nthsyā॒diti̭ |
sa॒kṛde॒va ho̭ta॒vyāḥ᳚ | na yaja̭māna-mpa॒śubhi॒-rvya̭drdhayati | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñja̭yati | na pāpī̭yā-nbhavati || a॒ṣṭāca̭tvārigṃśatamaśva rū॒pāṇi̭ juhoti | a॒ṣṭāca̭tvārigṃśadakṣarā॒ jaga̭tī | jāga॒to-'śvaḥ̭ prājāpa॒tya-ssamṛ̭ddhyai || eka॒mati̭rikta-ñjuhoti | tasmā॒dekaḥ̭ pra॒jāsvadrdhṷkaḥ || 31 ||
যদি প্ৰতিটো যজ্ঞমুখত আহুতি দিয়ে, তেন্তে পশুৰ দ্বাৰা যজমানক বাধাগ্ৰস্ত কৰিব, তেওঁ স্বৰ্গলোকৰ পৰা পতিত হ'ব, তেওঁ অধম হ'ব। সেয়ে একবাৰেই আহুতি দিব লাগে; তেওঁ যজমানক পশুৰ দ্বাৰা বাধাগ্ৰস্ত নকৰে, তেওঁ স্বৰ্গলোক জয় কৰে, অধম নহয়। তেওঁ অশ্বৰূপত আঠত্ৰিশটা আহুতি দিয়ে; জগতী ছন্দৰ আঠত্ৰিশটা অক্ষৰ; জাগত (জগতী ছন্দত থকা) অশ্ব প্ৰজাপতিৰ, সিদ্ধিৰ বাবে। তেওঁ এটা অতিৰিক্ত আহুতি দিয়ে; সেয়ে এজন প্ৰজাৰ মাজত বৰ্ধনশীল হয়। AI
अनुवाकं 9 - अश्वस्य नाम्नामभिवाचनम्, उथ्सर्गश्च
वि॒भूर्मा॒त्रा प्र॒भूः पि॒त्रेत्या॑ह । इ॒यं-वैँ मा॒ता । अ॒सौ पि॒ता । आ॒भ्यामे॒वैन॒-म्परि॑ददाति ॥ अश्वो॑-ऽसि॒ हयो॒-ऽसीत्या॑ह । शास्त्ये॒वैन॑मे॒तत् । तस्मा᳚च्छि॒ष्टाः प्र॒जा जा॑यन्ते ॥ अत्यो॒-ऽसीत्या॑ह ।
तस्मा॒दश्व॒-स्सर्वा᳚-न्प॒शूनत्ये॑-ऽति ।
तस्मा॒दश्व॒-स्सर्वे॑षा-म्पशू॒नाग् श्रैष्ठ्य॑-ङ्गच्छति ॥ 32 ॥
anuvākaṃ 9 - aśvasya nāmnāmabhivācanam, uthsargaśca
vi॒bhūrmā॒trā pra॒bhūḥ pi॒tretyā̭ha | i॒yaṃ-vai~ mā॒tā | a॒sau pi॒tā | ā॒bhyāme॒vaina॒-mpari̭dadāti || aśvo̭-'si॒ hayo॒-'sītyā̭ha | śāstye॒vaina̭me॒tat | tasmā᳚cchi॒ṣṭāḥ pra॒jā jā̭yante || atyo॒-'sītyā̭ha |
tasmā॒daśva॒-ssarvā᳚-npa॒śūnatyḙ-'ti |
tasmā॒daśva॒-ssarvḙṣā-mpaśū॒nāg śraiṣṭhya̭-ṅgacchati || 32 ||
(বৰ্ধন কৰে—জন্ম দিয়ে—বুলিও কোৱা হয়—জগতী আৰু তিনি) (অনুৱাক ৮) অনুৱাক ৯ — অশ্বৰ নামসমূহৰ অভিবাচন আৰু উৎসৰ্গ। 'বিভু, মাত্ৰা, প্ৰভু, পিতৃ' এইদৰে কয়। এই পৃথিৱী মাতা, সেই আকাশ পিতা; এই দুয়োৰে দ্বাৰাই তেওঁক পৰিদান কৰে। 'তুমি অশ্ব, তুমি হয়' এইদৰে কয়; তেওঁক তেতিয়া শাসন কৰে; সেয়ে শাসিত প্ৰজাসকল জন্মগ্ৰহণ কৰে। 'তুমি অত্য' এইদৰে কয়; সেয়ে অশ্বই সকলো পশুক অতিক্ৰম কৰে; সেয়ে অশ্বই সকলো পশুৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠত্ব লাভ কৰে। AI
रू॒पमे॒वास्यै॒तन्म॑हि॒मानं॒-व्याँच॑ष्टे ॥
ययु॒र्नामा॒-ऽसीत्या॑ह । ए॒तद्वा अश्व॑स्य प्रि॒य-न्ना॑म॒धेय᳚म् । प्रि॒येणै॒वैन॑-न्नाम॒धेये॑ना॒भिव॑दति । तस्मा॒दप्या॑मि॒त्रौ स॒गन्त्य॑ । नाम्ना॒ चेद्ध्वये॑ते । मि॒त्रमे॒व भ॑वतः ॥ 33 ॥
rū॒pame॒vāsyai॒tanma̭hi॒mānaṃ॒-vyā~ca̭ṣṭe ||
yayu॒rnāmā॒-'sītyā̭ha | e॒tadvā aśva̭sya pri॒ya-nnā̭ma॒dheya᳚m | pri॒yeṇai॒vaina̭-nnāma॒dheyḙnā॒bhiva̭dati | tasmā॒dapyā̭mi॒trau sa॒gantya̭ | nāmnā॒ ceddhvayḙte | mi॒trame॒va bha̭vataḥ || 33 ||
যি এনেদৰে জানে, তেওঁ যশ আৰু শ্ৰেষ্ঠত্ব লাভ কৰে। 'তুমি নৰ, তুমি অৰ্বা, তুমি সপ্তি, তুমি বাজী' এইদৰে কয়; তেওঁৰ ৰূপ আৰু মহিমা তেতিয়া বৰ্ণনা কৰে। 'তুমি যয়ু নামৰ' এইদৰে কয়; এইটো অশ্বৰ প্ৰিয় নামধেয়; প্ৰিয় নামধেয়ৰ দ্বাৰাই তেওঁক অভিবাদন কৰে; সেয়ে পৰস্পৰ বিৰোধী দুয়ো যদি নামেৰে মাতে, তেন্তে তেওঁলোক মিত্ৰ হয়। AI
अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒ स्वाहे᳚न्द्रा॒ग्निभ्या॒मिति॑ पूर्वहो॒मा-ञ्जु॑होति । पूव॑ ए॒व द्वि॒षन्त॒-म्भ्रातृ॑व्य॒-मति॑क्रामति ॥ भूर॑सि भु॒वे त्वा॒ भव्या॑य त्वा भविष्य॒ते त्वेत्युथ्सृ॑जति सर्व॒त्वाय॑ ॥ देवा॑ आशापाला ए॒त-न्दे॒वेभ्यो-ऽश्व॒-म्मेधा॑य॒ प्रोक्षि॑त-ङ्गोपाय॒तेत्या॑ह । श॒तं-वैँ तल्प्या॑ राजपु॒त्रा दे॒वा आ॑शापा॒लाः । तेभ्य॑ ए॒वैन॒-म्परि॑ददाति ॥
ई॒श्व॒रो वा अश्वः॒ प्रमु॑क्तः॒ परा᳚-म्परा॒वत॒-ङ्गन्तोः᳚ । इ॒ह धृति॒-स्स्वाहे॒ह विधृ॑ति॒-स्स्वाहे॒ह रन्ति॒-स्स्वाहे॒ह रम॑तिः॒
स्वाहेति॑ चतृ॒षु प॒थ्सु जु॑होति ॥ 34 ॥
a॒gnaye॒ svāhā॒ svāhe᳚ndrā॒gnibhyā॒miti̭ pūrvaho॒mā-ñjṷhoti | pūva̭ e॒va dvi॒ṣanta॒-mbhrātṛ̭vya॒-mati̭krāmati || bhūra̭si bhu॒ve tvā॒ bhavyā̭ya tvā bhaviṣya॒te tvetyuthsṛ̭jati sarva॒tvāya̭ || devā̭ āśāpālā e॒ta-nde॒vebhyo-'śva॒-mmedhā̭ya॒ prokṣi̭ta-ṅgopāya॒tetyā̭ha | śa॒taṃ-vai~ talpyā̭ rājapu॒trā de॒vā ā̭śāpā॒lāḥ | tebhya̭ e॒vaina॒-mpari̭dadāti ||
ī॒śva॒ro vā aśvaḥ॒ pramṷktaḥ॒ parā᳚-mparā॒vata॒-ṅgantoḥ᳚ | i॒ha dhṛti॒-ssvāhe॒ha vidhṛ̭ti॒-ssvāhe॒ha ranti॒-ssvāhe॒ha rama̭tiḥ॒
svāheti̭ catṛ॒ṣu pa॒thsu jṷhoti || 34 ||
‘আদিত্যসকলৰ পথ অনুসৰণ কৰা’ বুলি কয়। এইদৰে তেওঁ তাক আদিত্যসকলৰ ওচৰলৈ লৈ যায়। ‘অগ্নিৰ বাবে স্বাহা, ইন্দ্ৰাগ্নিৰ বাবে স্বাহা’ বুলি আগৰ হোমবোৰ জুহে। এইদৰে তেওঁ প্ৰথমে শত্ৰু ভ্ৰাতৃবধক অতিক্ৰম কৰে। ‘তুমি ভূঃ, তোমাক ভুৱঃ, তোমাক ভৱ্য, তোমাক ভৱিষ্যৎ’ বুলি তেওঁ এৰি দিয়ে, যাতে সৰ্বস্ব হয়। ‘দেৱতা আশাপালসকলে এই অশ্বমেধৰ বাবে দেৱতাসকললৈ প্ৰক্ষিপ্ত অশ্ব ৰক্ষা কৰক’ বুলি কয়। শত তাল্প্য ৰাজপুত্ৰই দেৱতা আশাপাল। তেওঁলোককেই তেওঁ এই অশ্ব সমৰ্পণ কৰে। অশ্ব মুক্ত হ’লে সি পৰাৱত পৰ্যন্ত যাব পাৰে। ‘ইয়াত ধৃতি স্বাহা, ইয়াত বিধৃতি স্বাহা, ইয়াত ৰন্তি স্বাহা, ইয়াত ৰমতি স্বাহা’ বুলি চাৰি পথত জুহে। AI
ताभि॑रे॒वैन॑-म्बद्ध्नाति ।
तस्मा॒दश्वः॒ प्रमु॑क्तो॒ बन्ध॑न॒-माग॑च्छति ।
तस्मा॒दश्वः॒ प्रमु॑क्तो॒ बन्ध॑न॒-न्न ज॑हाति ॥
रा॒ष्ट्रं-वाँ अ॑श्वमे॒धः । रा॒ष्ट्रे खलु॒ वा ए॒ते व्याय॑च्छन्ते । ये-ऽश्व॒-म्मेद्ध्य॒ग्ं॒ रक्ष॑न्ति । तेषां॒-यँ उ॒दृच॒-ङ्गच्छ॑न्ति ।
रा॒ष्ट्रादे॒व ते रा॒ष्ट्र-ङ्ग॑च्छन्ति । अ॒थ य उ॒दृच॒-न्न गच्छ॑न्ति ॥ 35 ॥
tābhi̭re॒vaina̭-mbaddhnāti |
tasmā॒daśvaḥ॒ pramṷkto॒ bandha̭na॒-māga̭cchati |
tasmā॒daśvaḥ॒ pramṷkto॒ bandha̭na॒-nna ja̭hāti ||
rā॒ṣṭraṃ-vā~ a̭śvame॒dhaḥ | rā॒ṣṭre khalu॒ vā e॒te vyāya̭cchante | ye-'śva॒-mmeddhya॒gṃ॒ rakṣa̭nti | teṣāṃ॒-ya~ u॒dṛca॒-ṅgaccha̭nti |
rā॒ṣṭrāde॒va te rā॒ṣṭra-ṅga̭cchanti | a॒tha ya u॒dṛca॒-nna gaccha̭nti || 35 ||
এইবোৰেই অশ্বৰ বন্ধন। সেইবোৰেই তেওঁ তাক বান্ধে। সেয়ে মুক্ত অশ্বই বন্ধনলৈ আহে। সেয়ে মুক্ত অশ্বই বন্ধন ত্যাগ নকৰে। অশ্বমেধ ৰাষ্ট্ৰ। যিসকলে অশ্বমেধ ৰক্ষা কৰে, তেওঁলোক ৰাষ্ট্ৰতেই ব্যায়াম কৰে। তেওঁলোকৰ যিসকলে উৰ্ধ্বলোকলৈ যায়, তেওঁলোকে ৰাষ্ট্ৰৰ পৰাই ৰাষ্ট্ৰলৈ যায়। কিন্তু যিসকলে উৰ্ধ্বলোকলৈ নাযায়, তেওঁলোক ৰাষ্ট্ৰৰ পৰাই বিচ্ছিন্ন হয়। AI
ह॒न्येता᳚स्य य॒ज्ञः । च॒तु॒श्श॒ता र॑क्षन्ति । य॒ज्ञस्याघाताय ॥ अथा॒न्य-मा॒नीय॒ प्रोक्षे॑युः । सैव ततः॒ प्राय॑श्चित्तिः ॥ 36 ॥
ha॒nyetā᳚sya ya॒jñaḥ | ca॒tu॒śśa॒tā ra̭kṣanti | ya॒jñasyāghātāya || athā॒nya-mā॒nīya॒ prokṣḙyuḥ | saiva tataḥ॒ prāya̭ścittiḥ || 36 ||
ৰাষ্ট্ৰৰ পৰাই তেওঁলোক বিচ্ছিন্ন হয়। এইজন অৱশ্যে পৰা সিঁচা হয়, যি বলহীন হৈ অশ্বমেধেৰে যজ্ঞ কৰে। যদি শত্ৰুসকলে অশ্ব লাভ কৰে, তেন্তে তাৰ যজ্ঞ নষ্ট হ’ব। চাৰিশ ৰক্ষী ৰাখে, যজ্ঞৰ আঘাতৰ বাবে। তেতিয়া অন্য এটা আনি প্ৰক্ষিপ্ত কৰিব। সেয়ে তেতিয়াৰ প্ৰায়শ্চিত্ত। AI
अनुवाकं 10 - दीक्षाभिधान-न्तत्र वैश्वदेवहोमः
प्र॒जाप॑ति-रकामयताश्वमे॒धेन॑ यजे॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । तस्य॑ तेपा॒नस्य॑ । स॒प्तात्मनो॑ दे॒वता॒ उद॑क्रामन्न् । सा दी॒क्षा-ऽभ॑वत् । स ए॒तानि॑ वैश्वदे॒वान्य॑पश्यत् । तान्य॑ जुहोत् ।
तैर्वै स दी॒क्षामवा॑रुन्ध । यद्वै᳚श्व दे॒वानि॑ जु॒होति॑ । दी॒क्षामे॒व-तैर्यज॑मा॒नो-ऽव॑रुन्धे ॥ 37 ॥
anuvākaṃ 10 - dīkṣābhidhāna-ntatra vaiśvadevahomaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayatāśvame॒dhena̭ yaje॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | tasya̭ tepā॒nasya̭ | sa॒ptātmano̭ de॒vatā॒ uda̭krāmann | sā dī॒kṣā-'bha̭vat | sa e॒tāni̭ vaiśvade॒vānya̭paśyat | tānya̭ juhot |
tairvai sa dī॒kṣāmavā̭rundha | yadvai᳚śva de॒vāni̭ ju॒hoti̭ | dī॒kṣāme॒va-tairyaja̭mā॒no-'va̭rundhe || 37 ||
প্ৰজাপতিয়ে ইচ্ছা কৰিলে ‘মই অশ্বমেধেৰে যজ্ঞ কৰিম’। তেওঁ তপস্যা কৰিলে। তেওঁ তপস্যা কৰোঁতে সপ্ত আত্মাৰ দেৱতাসকলে ওপৰলৈ উঠি গ’ল। সেয়ে দীক্ষা হ’ল। তেওঁ এই বৈশ্বদেৱ দেৱতাসকলক দেখিলে। তেওঁ সেইবোৰ জুহিলে। সেইবোৰেৰেই তেওঁ দীক্ষা লাভ কৰিলে। যি বৈশ্বদেৱ দেৱতাসকলক জুহে, সেইবোৰেৰেই যজমান দীক্ষা লাভ কৰে। AI
च॒त्वार्यौ᳚द्ग्रह॒णानि॑ । स॒प्त सम्प॑द्यन्ते । स॒प्त वै शी॑र.ष॒ण्याः᳚ प्रा॒णाः ।
प्रा॒णा दी॒क्षा । प्रा॒णैरे॒व प्रा॒णान्दी॒क्षामव॑रुन्धे ॥ 38 ॥
ca॒tvāryau᳚dgraha॒ṇāni̭ | sa॒pta sampa̭dyante | sa॒pta vai śī̭ra.ṣa॒ṇyāḥ᳚ prā॒ṇāḥ |
prā॒ṇā dī॒kṣā | prā॒ṇaire॒va prā॒ṇāndī॒kṣāmava̭rundhe || 38 ||
সাতবাৰ আহুতি দিয়ে। কাৰণ সেই সাতোটা দেৱতাই ওপৰলৈ গুচি গৈছিল। প্ৰতিদিনে আহুতি দিয়ে; প্ৰতিদিনেই দীক্ষাক লাভ কৰে। তিনিটা বৈশ্বদেৱ আহুতি দিয়ে, চাৰিটা ঔদগ্ৰহণ আহুতি দিয়ে; সাতোটা মিলি যায়। সাতোটা শিৰস্থ প্ৰাণ। প্ৰাণেই দীক্ষা। প্ৰাণৰ দ্বাৰাই প্ৰাণক, দীক্ষাক লাভ কৰে॥ ৩৮ ॥ AI
द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॑ । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । अ॒सावा॑दि॒त्य ए॑कवि॒ग्ं॒शः ॥ ए॒ष सु॑व॒र्गो लो॒कः । तद्दैव्य॑-ङ्क्ष॒त्त्रम् ।
सा श्रीः । तद्ब्र॒द्ध्नस्य॑ वि॒ष्टप᳚म् । तथ्स्वारा᳚ज्य-मुच्यते ॥ 39 ॥
dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ || e॒ṣa sṷva॒rgo lo॒kaḥ | taddaivya̭-ṅkṣa॒ttram |
sā śrīḥ | tadbra॒ddhnasya̭ vi॒ṣṭapa᳚m | tathsvārā᳚jya-mucyate || 39 ||
একৈশটা বৈশ্বদেৱ আহুতি দিয়ে। একৈশটাই দেৱলোক। বাৰ মাহ, পাঁচ ঋতু, এই তিনিও লোক; সেই আদিত্যই একৈশতম। তেৱেঁই স্বৰ্গলোক। সেয়ে দৈৱ্য ক্ষত্ৰ, সেয়ে শ্ৰী, সেয়ে বৃদ্ধস্য বিষ্টপ, তাকেই স্বাৰাজ্য বুলি কোৱা হয়॥ ৩৯ ॥ AI
त्रे॒धा वि॒भज्य॑ दे॒वता᳚-ञ्जुहोति । त्र्या॑वृतो॒ वै दे॒वाः । त्र्या॑वृत इ॒मे लो॒काः । ए॒षां-लोँ॒काना॒माप्त्यै᳚ । ए॒षां-लोँ॒काना॒-ङ्क्लृप्त्यै᳚ ॥ अप॒ वा ए॒तस्मा᳚त्प्रा॒णाः क्रा॑मन्ति ॥ 40 ॥
tre॒dhā vi॒bhajya̭ de॒vatā᳚-ñjuhoti | tryā̭vṛto॒ vai de॒vāḥ | tryā̭vṛta i॒me lo॒kāḥ | e॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒māptyai᳚ | e॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ṅklṛptyai᳚ || apa॒ vā e॒tasmā᳚tprā॒ṇāḥ krā̭manti || 40 ||
ত্ৰিশটা ঔদগ্ৰহণ আহুতি দিয়ে। ত্ৰিশ অক্ষৰযুক্তা বিৰাট; বিৰাটেই অন্ন। বিৰাটৰ দ্বাৰাই অন্নক লাভ কৰে। দেৱতাক তিনিভাগ কৰি আহুতি দিয়ে। দেৱতাসকল ত্ৰিবৃত, এই লোকসকলো ত্ৰিবৃত; এই লোকসকলক পাবলৈ, এই লোকসকলক সজাবলৈ। এই মানুহৰ পৰা প্ৰাণবোৰ আঁতৰি যায়॥ ৪০ ॥ AI
स॒प्त वै शी॑र्ष॒ण्याः᳚ प्रा॒णाः । प्रा॒णा दी॒क्षा ।
प्रा॒णैरे॒व प्रा॒णान्दी॒क्षामव॑रुन्धे ॥ पू॒र्णा॒हु॒ति-मु॑त्त॒मा-ञ्जु॑होति ।
सर्वं॒-वैँ पू᳚र्णाहु॒तिः । सर्व॑मे॒वाप्नो॑ति । अथो॑ इ॒यं-वैँ पू᳚र्णाहु॒तिः ।
अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥ 41 ॥
sa॒pta vai śī̭rṣa॒ṇyāḥ᳚ prā॒ṇāḥ | prā॒ṇā dī॒kṣā |
prā॒ṇaire॒va prā॒ṇāndī॒kṣāmava̭rundhe || pū॒rṇā॒hu॒ti-mṷtta॒mā-ñjṷhoti |
sarvaṃ॒-vai~ pū᳚rṇāhu॒tiḥ | sarva̭me॒vāpno̭ti | atho̭ i॒yaṃ-vai~ pū᳚rṇāhu॒tiḥ |
a॒syāme॒va prati̭tiṣṭhati || 41 ||
যি দীক্ষাক অতিক্ৰম কৰে, তেওঁৰ বাবে সাত দিন ধৰি কৰ্ম কৰা হয়। সাতোটা শিৰস্থ প্ৰাণ; প্ৰাণেই দীক্ষা। প্ৰাণৰ দ্বাৰাই প্ৰাণক, দীক্ষাক লাভ কৰে। শেষত পূৰ্ণাহুতি দিয়ে। পূৰ্ণাহুতিয়েই সকলো। সকলোকে পায়। আৰু এই পূৰ্ণাহুতিয়েই এই পৃথিৱী; এই পৃথিৱীতেই প্ৰতিষ্ঠিত হয়॥ ৪১ ॥ AI
अनुवाकं 11 - वैश्वदेवहोममन्त्रव्याख्यानम्
प्रजाप॑ति-रश्वमे॒ध-म॑सृजत । तग्ं सृ॒ष्ट-न्न किञ्च॒नोद॑यच्छत् ।
तं-वैँ᳚श्वदे॒वान्ये॒-वोद॑यच्छन्न् । यद्वै᳚श्वदे॒वानि॑ जु॒होति॑ ।
य॒ज्ञस्योद्य॑त्यै ॥ स्वाहा॒-ऽऽधिमाधी॑ताय॒ स्वाहा᳚ । स्वाहा-ऽऽधी॑त॒-म्मन॑से॒ स्वाहा᳚ ।
स्वाहा॒ मनः॑ प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा᳚ ।
काय॒ स्वाहा॒ कस्मै॒ स्वाहा॑ कत॒मस्मै॒ स्वाहेति॑ प्राजाप॒त्ये मुख्ये॑ भवतः ।
प्र॒जाप॑ति-मुखाभिरे॒वैन॑-न्दे॒वता॑भि॒रुद्य॑च्छते ॥ 42 ॥
anuvākaṃ 11 - vaiśvadevahomamantravyākhyānam
prajāpa̭ti-raśvame॒dha-ma̭sṛjata | tagṃ sṛ॒ṣṭa-nna kiñca॒noda̭yacchat |
taṃ-vai~᳚śvade॒vānye॒-voda̭yacchann | yadvai᳚śvade॒vāni̭ ju॒hoti̭ |
ya॒jñasyodya̭tyai || svāhā॒-''dhimādhī̭tāya॒ svāhā᳚ | svāhā-''dhī̭ta॒-mmana̭se॒ svāhā᳚ |
svāhā॒ manaḥ̭ pra॒jāpa̭taye॒ svāhā᳚ |
kāya॒ svāhā॒ kasmai॒ svāhā̭ kata॒masmai॒ svāheti̭ prājāpa॒tye mukhyḙ bhavataḥ |
pra॒jāpa̭ti-mukhābhire॒vaina̭-nde॒vatā̭bhi॒rudya̭cchate || 42 ||
প্ৰজাপতিয়ে অশ্বমেধক সৃষ্টি কৰিলে। সৃষ্টি কৰাৰ পিছতো সেয়ে কেতিয়াও নুঠিল। তেতিয়া বৈশ্বদেৱ দেৱতাসকলে তাক তোলিলে। যি হেতু বৈশ্বদেৱ দেৱতাসকলক আহুতি দিয়া হয়, সেয়ে যজ্ঞৰ উত্থানৰ বাবে। স্বাহা অধিমাধীতক স্বাহা। স্বাহা অধীত মনক স্বাহা। স্বাহা মনক প্ৰজাপতিক স্বাহা। কাক স্বাহা, কাক স্বাহা, কতমক স্বাহা—এইবোৰ প্ৰজাপতিসম্বন্ধীয় মুখ্য মন্ত্ৰ হয়। প্ৰজাপতিৰ মুখযুক্ত দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাই তাক তোলে। ॥৪২॥ AI
सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॒ सर॑स्वत्यै बृह॒त्यै᳚ स्वाहा॒ सर॑स्वत्यै पाव॒कायै॒ स्वाहेत्या॑ह ।
वाग्वै सर॑स्वती । वा॒चैवैन॒मुद्य॑च्छते ॥
पू॒ष्णे स्वाहा॑ पू॒ष्णे प्र॑प॒थ्या॑य॒ स्वाहा॑ पू॒ष्णे न॒रन्धि॑षाय॒ स्वाहेत्या॑ह ।
प॒शवो॒ वै पू॒षा । प॒शुभि॑रे॒वैन॒-मुद्य॑च्छते ॥ त्वष्ट्रे॒ स्वाहा॒ त्वष्ट्र॑ तु॒रीपा॑य॒ स्वाहा॒ त्वष्ट्रे॑ पुरु॒रूपा॑य॒ स्वाहेत्या॑ह । त्वष्टा॒ वै प॑शू॒ना-म्मि॑थु॒नानाग्ं॑ रूप॒कृत् । रू॒पमे॒व प॒शुषु॑ दधाति । अथो॑ रू॒पैरे॒वैन॒-मुद्य॑च्छते ॥
विष्ण॑वे॒ स्वाहा॒ विष्ण॑वे निखुर्य॒पाय॒ स्वाहा॒ विष्ण॑वे निभूय॒पाय॒ स्वाहेत्या॑ह ।
य॒ज्ञो वै विष्णुः॑ । य॒ज्ञायै॒वैन॒-मुद्य॑च्छते ॥ पू॒र्णा॒हु॒ति-मु॑त्त॒मा-ञ्जु॑होति । प्रत्युत्त॑ब्ध्यै सय॒त्वाय॑ ॥ 43 ॥
sara̭svatyai॒ svāhā॒ sara̭svatyai bṛha॒tyai᳚ svāhā॒ sara̭svatyai pāva॒kāyai॒ svāhetyā̭ha |
vāgvai sara̭svatī | vā॒caivaina॒mudya̭cchate ||
pū॒ṣṇe svāhā̭ pū॒ṣṇe pra̭pa॒thyā̭ya॒ svāhā̭ pū॒ṣṇe na॒randhi̭ṣāya॒ svāhetyā̭ha |
pa॒śavo॒ vai pū॒ṣā | pa॒śubhi̭re॒vaina॒-mudya̭cchate || tvaṣṭre॒ svāhā॒ tvaṣṭra̭ tu॒rīpā̭ya॒ svāhā॒ tvaṣṭrḙ puru॒rūpā̭ya॒ svāhetyā̭ha | tvaṣṭā॒ vai pa̭śū॒nā-mmi̭thu॒nānāgṃ̭ rūpa॒kṛt | rū॒pame॒va pa॒śuṣṷ dadhāti | atho̭ rū॒paire॒vaina॒-mudya̭cchate ||
viṣṇa̭ve॒ svāhā॒ viṣṇa̭ve nikhurya॒pāya॒ svāhā॒ viṣṇa̭ve nibhūya॒pāya॒ svāhetyā̭ha |
ya॒jño vai viṣṇuḥ̭ | ya॒jñāyai॒vaina॒-mudya̭cchate || pū॒rṇā॒hu॒ti-mṷtta॒mā-ñjṷhoti | pratyutta̭bdhyai saya॒tvāya̭ || 43 ||
অদিতিক স্বাহা, মহী অদিতিক স্বাহা, সুমৃড়ীকা অদিতিক স্বাহা—এইদৰে কয়। এই পৃথিৱী অদিতি। এই পৃথিৱীতেই তাক প্ৰতিষ্ঠিত কৰি তোলে। সৰস্বতীক স্বাহা, বৃহতী সৰস্বতীক স্বাহা, পাৱকা সৰস্বতীক স্বাহা—এইদৰে কয়। বাক্ সৰস্বতী। বাক্ৰ দ্বাৰাই তাক তোলে। পূষণক স্বাহা, প্ৰপথ্য পূষণক স্বাহা, নৰন্ধিষা পূষণক স্বাহা—এইদৰে কয়। পশু পূষণ। পশুৰ দ্বাৰাই তাক তোলে। ত্বষ্টাক স্বাহা, তুৰীপ ত্বষ্টাক স্বাহা, পুৰুৰূপ ত্বষ্টাক স্বাহা—এইদৰে কয়। ত্বষ্টা পশুৰ মিথুনসকলৰ ৰূপকৰ্তা। পশুত ৰূপ স্থাপন কৰে। তেতিয়া ৰূপৰ দ্বাৰাই তাক তোলে। বিষ্ণুক স্বাহা, নিখুৰ্যপ বিষ্ণুক স্বাহা, নিভূয়প বিষ্ণুক স্বাহা—এইদৰে কয়। যজ্ঞ বিষ্ণু। যজ্ঞৰ দ্বাৰাই তাক তোলে। পূৰ্ণাহুতি উত্তম আহুতি আগবঢ়ায়। প্ৰত্যুত্তম্ভনৰ বাবে সয়ত্বৰ বাবে। ॥৪৩॥ AI
सा॒वि॒त्र-म॒ष्टक॑पाल-म्प्रा॒तर्निर्व॑पति । अ॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री ।
गा॒य॒त्र-म्प्रा॑तस्सव॒नम् ।
प्रा॒त॒स्स॒व॒ना दे॒वैन॑-ङ्गायत्रि॒या ॑007आ;छन्द॒सो-ऽधि॒ निर्मि॑मीते ।
अथो᳚ प्रातस्सव॒नमे॒व तेना᳚प्नोति । गा॒य॒त्री-ञ्छन्दः॑ ॥ स॒वि॒त्रे प्र॑सवि॒त्र एका॑दश-कपाल-म्म॒द्ध्यन्दि॑ने । एका॑दशाक्षरा त्रि॒ष्टुप् ।
त्रैष्टु॑भ॒-म्माद्ध्य॑न्दिन॒ग्ं॒ सव॑नम् ।
माद्ध्य॑न्दिना-दे॒वैन॒ग्ं॒ सव॑नात्त्रि॒ष्टुभः॒-छन्द॒सो-ऽधि॒ निर्मि॑मीते ॥ 44 ॥
sā॒vi॒tra-ma॒ṣṭaka̭pāla-mprā॒tarnirva̭pati | a॒ṣṭākṣa̭rā gāya॒trī |
gā॒ya॒tra-mprā̭tassava॒nam |
prā॒ta॒ssa॒va॒nā de॒vaina̭-ṅgāyatri॒yā ̭007ā;chanda॒so-'dhi॒ nirmi̭mīte |
atho᳚ prātassava॒name॒va tenā᳚pnoti | gā॒ya॒trī-ñchandaḥ̭ || sa॒vi॒tre pra̭savi॒tra ekā̭daśa-kapāla-mma॒ddhyandi̭ne | ekā̭daśākṣarā tri॒ṣṭup |
traiṣṭṷbha॒-mmāddhya̭ndina॒gṃ॒ sava̭nam |
māddhya̭ndinā-de॒vaina॒gṃ॒ sava̭nāttri॒ṣṭubhaḥ॒-chanda॒so-'dhi॒ nirmi̭mīte || 44 ||
অনুৱাক ১২ — অশ্বৰ সঞ্চৰণ বৰ্ষত প্ৰতিদিনে দেৱযজন স্থানত কৰিবলগীয়া তিনিটা ইষ্টিৰ কথা কৈছে। পুৱা সাবিত্ৰ নামৰ অষ্টকপালৰ ইষ্টি নিবেদন কৰে। গায়ত্ৰীৰ আঠটা অক্ষৰ। পুৱাৰ সৱন গায়ত্ৰীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। পুৱাৰ সৱনৰ পৰা দেৱতাসকলে গায়ত্ৰী ছন্দৰ পৰা তেওঁলোকক নিৰ্মাণ কৰে। তেতিয়া তেওঁ সেই পুৱাৰ সৱনকে লাভ কৰে। গায়ত্ৰী ছন্দ। সাবিত্ৰ দেৱতাৰ প্ৰসৱিতাত মধ্যাহ্নত একাদশকপালৰ ইষ্টি। ত্ৰিষ্টুভৰ এঘাৰটা অক্ষৰ। মধ্যাহ্নৰ সৱন ত্ৰিষ্টুভৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। মধ্যাহ্নৰ সৱনৰ পৰা দেৱতাসকলে ত্ৰিষ্টুভ ছন্দৰ পৰা তেওঁলোকক নিৰ্মাণ কৰে। AI
तृ॒ती॒य॒ स॒व॒नादे॒वैन॒-ञ्जग॑त्या॒ ॑007आ;छन्द॒सो-ऽधि॒ निर्मि॑मीते ।
अथो॑ तृतीय सव॒नमे॒व तेना᳚प्नोति ।
जग॑ती॒-ञ्छन्दः॑ ॥ ई॒श्व॒रो वा अश्वः॒ प्रमु॑क्तः॒ परा᳚-म्परा॒वत॒-ङ्गन्तोः᳚ ।
इ॒ह धृति॒-स्स्वाहे॒ह विधृ॑ति॒-स्स्वाहे॒ह रन्ति॒-स्स्वाहे॒ह रम॑ति॒-स्स्वाहेति॒ चत॑स्र॒ आहु॑ती-र्जुहोति
( ) ॥ 45 ॥
tṛ॒tī॒ya॒ sa॒va॒nāde॒vaina॒-ñjaga̭tyā॒ ̭007ā;chanda॒so-'dhi॒ nirmi̭mīte |
atho̭ tṛtīya sava॒name॒va tenā᳚pnoti |
jaga̭tī॒-ñchandaḥ̭ || ī॒śva॒ro vā aśvaḥ॒ pramṷktaḥ॒ parā᳚-mparā॒vata॒-ṅgantoḥ᳚ |
i॒ha dhṛti॒-ssvāhe॒ha vidhṛ̭ti॒-ssvāhe॒ha ranti॒-ssvāhe॒ha rama̭ti॒-ssvāheti॒ cata̭sra॒ āhṷtī-rjuhoti
( ) || 45 ||
তেতিয়া তেওঁ সেই মধ্যাহ্নৰ সৱনকে লাভ কৰে। ত্ৰিষ্টুভ ছন্দ। সাবিত্ৰ দেৱতাৰ আসৱিতাত অপৰাহ্নত দ্বাদশকপালৰ ইষ্টি। জগতীৰ বাৰটা অক্ষৰ। তৃতীয় সৱন জগতীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। তৃতীয় সৱনৰ পৰা দেৱতাসকলে জগতী ছন্দৰ পৰা তেওঁলোকক নিৰ্মাণ কৰে। তেতিয়া তেওঁ সেই তৃতীয় সৱনকে লাভ কৰে। জগতী ছন্দ। অশ্বই মুক্ত হৈ দূৰ-দূৰান্তলৈ যাব পাৰে। ইয়াত ধৃতি স্বাহা, ইয়াত বিধৃতি স্বাহা, ইয়াত ৰন্তি স্বাহা, ইয়াত ৰমতি স্বাহা — এই চাৰিটা আহুতি আগবঢ়ায়। AI
सो᳚-ऽश्व॒त्थे सं॑वँथ्स॒र-म॑तिष्ठत् । तद॑श्व॒त्थस्या᳚-श्वत्थ॒त्वम् ।
यदाश्व॑त्थो व्र॒जो भव॑ति । स्व ए॒वैनं॒-योँनौ॒ प्रति॑ष्ठापयति ॥ 46 ॥
so᳚-'śva॒tthe saṃ̭va~thsa॒ra-ma̭tiṣṭhat | tada̭śva॒tthasyā᳚-śvattha॒tvam |
yadāśva̭ttho vra॒jo bhava̭ti | sva e॒vainaṃ॒-yo~nau॒ prati̭ṣṭhāpayati || 46 ||
চাৰি দিশ। দিশবোৰৰ দ্বাৰাই তেওঁ তেওঁক পৰিবেষ্টন কৰে। অশ্বত্থ গছৰ ব্ৰজ (বেড়া) হয়। প্ৰজাপতিয়ে দেৱতাসকলৰ পৰা নিজকে লুকুৱাই ৰাখিছিল। তেওঁ অশ্বৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি অশ্বত্থ গছত এটা বছৰ বাস কৰিছিল। সেইবাবেই অশ্বত্থৰ অশ্বত্থত্ব। যিহেতু অশ্বত্থ গছৰ ব্ৰজ হয়, সেয়ে তেওঁক নিজৰেই যোনিত প্ৰতিষ্ঠিত কৰে। AI
अनुवाकं 13 - संवँथ्सराद्र्ध्वमुख्यस्याग्रेरूपस्थानम्
आ ब्र॑ह्म-न्ब्राह्म॒णो ब्र॑ह्मवर्च॒सी जा॑यता॒-मित्या॑ह । ब्रा॒ह्म॒ण ए॒व ब्र॑ह्मवर्च॒स-न्दधाति । तस्मा᳚त्पु॒रा ब्रा᳚ह्म॒णो ब्र॑ह्मवर्च॒स्य॑ जायत ॥ आ-ऽस्मि-न्रा॒ष्ट्रे रा॑ज॒न्य॑ इष॒व्यः॑ शूरो॑ महार॒थो जा॑यता॒-मित्या॑ह । रा॒ज॒न्य॑ ए॒व शौ॒र्य-म्म॑हि॒मान॑-न्दधाति । तस्मा᳚त्पु॒रा रा॑ज॒न्य॑ इष॒व्यः॑ शूरो॑ महार॒थो॑-ऽजायत ॥
दोग्ध्री॑ धे॒नुरित्या॑ह । धे॒न्वामे॒व पयो॑ दधाति । तस्मा᳚त्पु॒रा दोग्ध्री॑ धे॒नुर॑जायत । वोढा॑-ऽन॒ड्वा-नित्या॑ह ॥ 47 ॥
anuvākaṃ 13 - saṃva~thsarādrdhvamukhyasyāgrerūpasthānam
ā bra̭hma-nbrāhma॒ṇo bra̭hmavarca॒sī jā̭yatā॒-mityā̭ha | brā॒hma॒ṇa e॒va bra̭hmavarca॒sa-ndadhāti | tasmā᳚tpu॒rā brā᳚hma॒ṇo bra̭hmavarca॒sya̭ jāyata || ā-'smi-nrā॒ṣṭre rā̭ja॒nya̭ iṣa॒vyaḥ̭ śūro̭ mahāra॒tho jā̭yatā॒-mityā̭ha | rā॒ja॒nya̭ e॒va śau॒rya-mma̭hi॒māna̭-ndadhāti | tasmā᳚tpu॒rā rā̭ja॒nya̭ iṣa॒vyaḥ̭ śūro̭ mahāra॒tho̭-'jāyata ||
dogdhrī̭ dhe॒nurityā̭ha | dhe॒nvāme॒va payo̭ dadhāti | tasmā᳚tpu॒rā dogdhrī̭ dhe॒nura̭jāyata | voḍhā̭-'na॒ḍvā-nityā̭ha || 47 ||
ত্ৰিষ্টুভ ছন্দৰ পৰা নিৰ্মাণ কৰে—আহুতি দিয়ে—নৱ আৰু। অনুৱাক ১৩—সংৱৎসৰৰ ঊৰ্ধ্বমুখী অগ্নিৰূপৰ উপস্থান। 'হে ব্ৰহ্মন, ব্ৰাহ্মণ ব্ৰহ্মবৰ্চসী হৈ জন্মগ্ৰহণ কৰক' বুলি কয়। ব্ৰাহ্মণতেই ব্ৰহ্মবৰ্চস স্থাপন কৰে। সেইবাবে আগতে ব্ৰাহ্মণ ব্ৰহ্মবৰ্চসী হৈ জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। 'এই ৰাষ্ট্ৰত ৰাজন্য ইষৱ্য, শূৰ, মহাৰথ হৈ জন্মগ্ৰহণ কৰক' বুলি কয়। ৰাজন্যতেই শৌৰ্য আৰু মহিমা স্থাপন কৰে। সেইবাবে আগতে ৰাজন্য ইষৱ্য, শূৰ, মহাৰথ হৈ জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। 'দোগ্ধ্ৰী ধেনু' বুলি কয়। ধেনুতেই পয়স স্থাপন কৰে। সেইবাবে আগতে দোগ্ধ্ৰী ধেনু জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। 'বোঢ়া অনড্বান' বুলি কয়। AI
यो॒षित्ये॒व रू॒प-न्द॑धाति । तस्मा॒थ्स्त्री यु॑व॒तिः प्रि॒या भावु॑का ॥ जि॒ष्णू र॑थे॒ष्ठा इत्या॑ह । आ ह॒ वै तत्र॑ जि॒ष्णू र॑थे॒ष्ठा जा॑यते ॥ 48 ॥
yo॒ṣitye॒va rū॒pa-nda̭dhāti | tasmā॒thstrī yṷva॒tiḥ pri॒yā bhāvṷkā || ji॒ṣṇū ra̭the॒ṣṭhā ityā̭ha | ā ha॒ vai tatra̭ ji॒ṣṇū ra̭the॒ṣṭhā jā̭yate || 48 ||
অনডুহতেই বীৰ্য স্থাপন কৰে। সেইবাবে আগতে বোঢ়া অনড্বান জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। 'আশু সপ্তি' বুলি কয়। অশ্বতেই জৱ স্থাপন কৰে। সেইবাবে আগতে আশু অশ্ব জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। 'পুৰন্ধিৰ্যোষা' বুলি কয়। যোষিতেই ৰূপ স্থাপন কৰে। সেইবাবে স্ত্ৰী যুবতী প্ৰিয়া ভাবুকা হয়। 'জিষ্ণু ৰথেষ্ঠা' বুলি কয়। তাত জিষ্ণু ৰথেষ্ঠা জন্মগ্ৰহণ কৰে। AI
स स॒भेयो॒ युवा᳚ । तस्मा॒द्युवा॒ पुमा᳚-न्प्रि॒यो भावु॑कः ॥ आ-ऽस्य यज॑मानस्य वी॒रो जा॑यता॒-मित्या॑ह । आ ह॒ वै तत्र॒ यज॑मानस्य वी॒रो जा॑यते ।
यत्रै॒तेन॑ य॒ज्ञेन॒ यज॑न्ते ॥ नि॒का॒मेनि॑कामे नः प॒र्जन्यो॑ वर्ष॒त्वित्या॑ह ।
नि॒का॒मेनि॑कामे ह॒ वै तत्र॑ प॒र्जन्यो॑ वर्षति । यत्रै॒तेन॑ य॒ज्ञेन॒ यज॑न्ते ॥ फ॒लिन्यो॑ न॒ ओष॑धयः पच्यन्ता॒-मित्या॑ह ।
फ॒लिन्यो॑ ह॒ वै तत्रौष॑धयः पच्यन्ते । यत्रै॒तेन॑ य॒ज्ञेन॒ यज॑न्ते ।
यो॒ग॒क्षे॒मो नः॑ कल्पता॒-मित्या॑ह ।
कल्प॑ते ह॒ वै तत्र॑ प्र॒जाभ्यो॑ योगक्षे॒मः ।
यत्रै॒तेन॑ य॒ज्ञेन॒ यज॑न्ते ॥ 49 ॥
sa sa॒bheyo॒ yuvā᳚ | tasmā॒dyuvā॒ pumā᳚-npri॒yo bhāvṷkaḥ || ā-'sya yaja̭mānasya vī॒ro jā̭yatā॒-mityā̭ha | ā ha॒ vai tatra॒ yaja̭mānasya vī॒ro jā̭yate |
yatrai॒tena̭ ya॒jñena॒ yaja̭nte || ni॒kā॒meni̭kāme naḥ pa॒rjanyo̭ varṣa॒tvityā̭ha |
ni॒kā॒meni̭kāme ha॒ vai tatra̭ pa॒rjanyo̭ varṣati | yatrai॒tena̭ ya॒jñena॒ yaja̭nte || pha॒linyo̭ na॒ oṣa̭dhayaḥ pacyantā॒-mityā̭ha |
pha॒linyo̭ ha॒ vai tatrauṣa̭dhayaḥ pacyante | yatrai॒tena̭ ya॒jñena॒ yaja̭nte |
yo॒ga॒kṣe॒mo naḥ̭ kalpatā॒-mityā̭ha |
kalpa̭te ha॒ vai tatra̭ pra॒jābhyo̭ yogakṣe॒maḥ |
yatrai॒tena̭ ya॒jñena॒ yaja̭nte || 49 ||
যেতিয়া এই যজ্ঞেৰে যজ্ঞ কৰে। 'সভেয় যুবা' বুলি কয়। যি পূৰ্বৱয়সী, সি সভেয় যুবা। সেইবাবে যুবা পুৰুষ প্ৰিয় ভাবুক হয়। 'এই যজমানৰ বীৰ জন্মগ্ৰহণ কৰক' বুলি কয়। তাত যজমানৰ বীৰ জন্মগ্ৰহণ কৰে। যেতিয়া এই যজ্ঞেৰে যজ্ঞ কৰে। 'নিকামেনিকামে নঃ পৰ্জন্য বৰ্ষতু' বুলি কয়। তাত নিকামেনিকামে পৰ্জন্য বৰ্ষণ কৰে। যেতিয়া এই যজ্ঞেৰে যজ্ঞ কৰে। 'ফলিন্যো ন ঔষধয়ঃ পচ্যন্তাম' বুলি কয়। তাত ফলিনী ঔষধি পচে। যেতিয়া এই যজ্ঞেৰে যজ্ঞ কৰে। 'যোগক্ষেমো নঃ কল্পতাম' বুলি কয়। তাত প্ৰজাসকলৰ বাবে যোগক্ষেম কল্পিত হয়। যেতিয়া এই যজ্ঞেৰে যজ্ঞ কৰে। AI
प्र॒जाप॑ति-र्दे॒वेभ्यो॑ य॒ज्ञान् व्यादि॑शत् ।
स आ॒त्म-न्न॑श्वमे॒धम॑धत्त ।
त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । ए॒ष वाव य॒ज्ञः । यद॑श्वमे॒धः । अप्ये॒व नो-ऽत्रा॒स्त्विति॑ ।
तेभ्य॑ ए॒तान॑न्नहो॒मा-न्प्राय॑च्छत् ।
तान॑जुहोत् । तैर्वै स दे॒वान॑ प्रीणात् ।
यद॑न्न-हो॒माञ्जु॒होति॑ ॥ 50 ॥
pra॒jāpa̭ti-rde॒vebhyo̭ ya॒jñān vyādi̭śat |
sa ā॒tma-nna̭śvame॒dhama̭dhatta |
ta-nde॒vā a̭bruvann | e॒ṣa vāva ya॒jñaḥ | yada̭śvame॒dhaḥ | apye॒va no-'trā॒stviti̭ |
tebhya̭ e॒tāna̭nnaho॒mā-nprāya̭cchat |
tāna̭juhot | tairvai sa de॒vāna̭ prīṇāt |
yada̭nna-ho॒māñju॒hoti̭ || 50 ||
অনুৱাক ১৪ - অন্নহোম। তিনি ৰাত্ৰিৰ ৰূপত থকা অশ্বমেধৰ প্ৰথম দিন-ৰাতি। প্ৰজাপতিয়ে দেৱতাসকলৰ বাবে যজ্ঞসমূহ নিৰ্দেশ কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ ভিতৰত অশ্বমেধ স্থাপন কৰিছিল। দেৱতাসকলে তেওঁক ক’লে, ‘এই অশ্বমেধেই তো যজ্ঞ; ইয়াত আমাৰো অংশ থাকক।’ তেওঁ তেওঁলোকক এই অন্নহোমসমূহ দিলে। তেওঁ সেইবোৰ আগত অৰ্পণ কৰিলে। সেইবোৰেৰে তেওঁ দেৱতাসকলক সন্তুষ্ট কৰিলে। যেতিয়া অন্নহোম আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ দেৱতাসকলকেই সন্তুষ্ট কৰে। AI
अ॒ग्नेर्वा ए॒तद्रू॒पम् । यदाज्य᳚म् । यदाज्ये॑न जु॒होति॑ । अ॒ग्निमे॒व तत्प्री॑णाति ॥ मधु॑ना जुहोति ।
म॒ह॒त्यै वा ए॒तद्दे॒वता॑यै रू॒पम् । यन्मधु॑ । यन्मधु॑ना जु॒होति॑ ॥ 51 ॥
a॒gnervā e॒tadrū॒pam | yadājya᳚m | yadājyḙna ju॒hoti̭ | a॒gnime॒va tatprī̭ṇāti || madhṷnā juhoti |
ma॒ha॒tyai vā e॒tadde॒vatā̭yai rū॒pam | yanmadhṷ | yanmadhṷnā ju॒hoti̭ || 51 ||
সেইবোৰেৰে যজমানসকলে দেৱতাসকলকেই সন্তুষ্ট কৰে। ঘিঁউৰে আগত অৰ্পণ কৰে। ঘিঁউ অগ্নিৰ ৰূপ। যেতিয়া ঘিঁউৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ অগ্নিকেই সন্তুষ্ট কৰে। মধুৰে আগত অৰ্পণ কৰে। মধু মহান দেৱতাৰ ৰূপ। যেতিয়া মধুৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ মহান দেৱতাকেই সন্তুষ্ট কৰে। AI
वसू॑ने॒व तत्प्री॑णाति । पृथु॑कै-र्जु॒होति॑ (र्जुहोति) ।
रु॒द्राणां॒-वाँ ए॒तद्रू॒पम् । यत्पृथु॑काः । यत्पृथु॑कै-र्जु॒होति॑ ॥ 52 ॥
vasṷ̄ne॒va tatprī̭ṇāti | pṛthṷkai-rju॒hoti̭ (rjuhoti) |
ru॒drāṇāṃ॒-vā~ e॒tadrū॒pam | yatpṛthṷkāḥ | yatpṛthṷkai-rju॒hoti̭ || 52 ||
তেতিয়া তেওঁ মহান দেৱতাকেই সন্তুষ্ট কৰে। চাউলৰে আগত অৰ্পণ কৰে। চাউল বসুসকলৰ ৰূপ। যেতিয়া চাউলৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ বসুসকলকেই সন্তুষ্ট কৰে। পিঠাগুড়িৰে আগত অৰ্পণ কৰে। পিঠাগুড়ি ৰুদ্ৰসকলৰ ৰূপ। যেতিয়া পিঠাগুড়িৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ ৰুদ্ৰসকলকেই সন্তুষ্ট কৰে। AI
তেতিয়া তেওঁ ৰুদ্ৰসকলকেই সন্তুষ্ট কৰে। লাজৰে আগত অৰ্পণ কৰে। লাজ আদিত্যসকলৰ ৰূপ। যেতিয়া লাজৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ আদিত্যসকলকেই সন্তুষ্ট কৰে। কৰম্বাৰে আগত অৰ্পণ কৰে। কৰম্বা সকলো দেৱতাৰ ৰূপ। যেতিয়া কৰম্বাৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ সকলো দেৱতাকেই সন্তুষ্ট কৰে। AI
नक्ष॑त्राणां॒-वाँ ए॒तद्रू॒पम् । यद्धा॒नाः । यद्धा॒नाभि॑-र्जु॒होति॑ । नक्ष॑त्राण्ये॒व तत्प्री॑णाति । सक्तु॑भि-र्जुहोति । प्र॒जाप॑ते॒र्वा ए॒तद्रू॒पम् ।
यथ्सक्त॑वः । यथ्सक्तु॑भि-र्जु॒होति॑ ॥ 54 ॥
nakṣa̭trāṇāṃ॒-vā~ e॒tadrū॒pam | yaddhā॒nāḥ | yaddhā॒nābhi̭-rju॒hoti̭ | nakṣa̭trāṇye॒va tatprī̭ṇāti | saktṷbhi-rjuhoti | pra॒jāpa̭te॒rvā e॒tadrū॒pam |
yathsakta̭vaḥ | yathsaktṷbhi-rju॒hoti̭ || 54 ||
তেতিয়া তেওঁ সকলো দেৱতাকেই সন্তুষ্ট কৰে। ধানৰে আগত অৰ্পণ কৰে। ধান নক্ষত্ৰসমূহৰ ৰূপ। যেতিয়া ধানৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ নক্ষত্ৰসমূহকেই সন্তুষ্ট কৰে। সক্তু (চাউলৰ গুড়ি)ৰে আগত অৰ্পণ কৰে। সক্তু প্ৰজাপতিৰ ৰূপ। যেতিয়া সক্তুৰে আগত অৰ্পণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ প্ৰজাপতিকেই সন্তুষ্ট কৰে। AI
सर्वा॑सां॒-वाँ ए॒तद्दे॒वता॑नाग्ं रू॒पम् । यन्म॒सूस्या॑नि । यन्म॒सूस्यै᳚-र्जु॒होति॑ । सर्वा॑ ए॒व तद्दे॒वताः᳚ प्रीणाति । प्रि॒य॒ङ्गु॒त॒ण्डु॒लै-र्जु॑होति । प्रि॒याङ्गा॑ ह॒ वै नामै॒ते ।
ए॒तैर्वै दे॒वा अश्व॒स्याङ्गा॑नि॒ सम॑दधुः । यत्प्रि॑यङ्गुतण्डु॒लै-र्जु॒होति॑ । अश्व॑स्यै॒वाङ्गा॑नि॒ सन्द॑धाति ॥ दशान्ना॑नि जुहोति । दशा᳚क्षरा वि॒राट् ।
वि॒राट्-कृ॒थ्स्नस्या॒-न्नाद्य॒स्या-व॑रुद्ध्यै ॥ 55 ॥
sarvā̭sāṃ॒-vā~ e॒tadde॒vatā̭nāgṃ rū॒pam | yanma॒sūsyā̭ni | yanma॒sūsyai᳚-rju॒hoti̭ | sarvā̭ e॒va tadde॒vatāḥ᳚ prīṇāti | pri॒ya॒ṅgu॒ta॒ṇḍu॒lai-rjṷhoti | pri॒yāṅgā̭ ha॒ vai nāmai॒te |
e॒tairvai de॒vā aśva॒syāṅgā̭ni॒ sama̭dadhuḥ | yatpri̭yaṅgutaṇḍu॒lai-rju॒hoti̭ | aśva̭syai॒vāṅgā̭ni॒ sanda̭dhāti || daśānnā̭ni juhoti | daśā᳚kṣarā vi॒rāṭ |
vi॒rāṭ-kṛ॒thsnasyā॒-nnādya॒syā-va̭ruddhyai || 55 ||
সেয়া তেওঁ প্ৰজাপতিকেই সন্তুষ্ট কৰে। মসূস্য (মাষ-জাতীয় ধান্য)ৰে আহুতি দিয়ে। এই মসূস্যবোৰ সকলো দেৱতাৰ ৰূপ। যি মসূস্যৰে আহুতি দিয়ে, সেয়া তেওঁ সেই সকলো দেৱতাকেই সন্তুষ্ট কৰে। প্ৰিয়ংগু-তণ্ডুলেৰে আহুতি দিয়ে। এইবোৰৰ নাম প্ৰিয়ংগু। এইবোৰৰ দ্বাৰাই দেৱতাসকলে অশ্বৰ অঙ্গবোৰ সংযোগ কৰিছিল। যি প্ৰিয়ংগু-তণ্ডুলেৰে আহুতি দিয়ে, তেওঁ অশ্বৰ অঙ্গবোৰেই সংযোগ কৰে। দহ প্ৰকাৰৰ অন্ন আহুতি দিয়ে। দহ অক্ষৰৰ বিৰাট। সম্পূৰ্ণ অন্নাদি লাভৰ বাবে বিৰাট। AI
(अ॒न्न॒हो॒मानाज्ये॑ना॒ग्नेर्मधु॑ना तण्डु॒लैः पृथु॑कैर्ला॒जैः क॒रम्बै᳚द्र्धा॒नाभि॒-स्सक्तु॑भिर्म॒सूस्यैः᳚ प्रियङ्गुतण्डु॒लै-र्दशान्ना॑नि॒ द्वाद॑श)
अनुवाकं 15 - तत्प्रकारविशेष
प्र॒जाप॑ति-रश्वमे॒धम॑सृजत । तग्ं सृ॒ष्टग्ं रक्षाग्॑स्य जिघाग्ंसन्न् ।
स ए॒ता-न्प्र॒जाप॑तिर्नक्तग्ं हो॒मान॑-पश्यत् । तान॑ जुहोत् । तैर्वै स य॒ज्ञा-द्रक्षा॒ग्॒स्यपा॑हन्न् । यन्न॑क्तग्ं हो॒माञ्जु॒होति॑ । य॒ज्ञादे॒व तैर्यज॑मानो॒ रक्षा॒ग्॒स्यप॑हन्ति ॥ आज्ये॑न जुहोति ।
वज्रो॒ वा आज्य᳚म् । वज्रे॑णै॒व य॒ज्ञा-द्रक्षा॒ग्॒स्यप॑हन्ति ॥ 56 ॥
(a॒nna॒ho॒mānājyḙnā॒gnermadhṷnā taṇḍu॒laiḥ pṛthṷkairlā॒jaiḥ ka॒rambai᳚drdhā॒nābhi॒-ssaktṷbhirma॒sūsyaiḥ᳚ priyaṅgutaṇḍu॒lai-rdaśānnā̭ni॒ dvāda̭śa)
anuvākaṃ 15 - tatprakāraviśeṣa
pra॒jāpa̭ti-raśvame॒dhama̭sṛjata | tagṃ sṛ॒ṣṭagṃ rakṣāg̭sya jighāgṃsann |
sa e॒tā-npra॒jāpa̭tirnaktagṃ ho॒māna̭-paśyat | tāna̭ juhot | tairvai sa ya॒jñā-drakṣā॒g॒syapā̭hann | yanna̭ktagṃ ho॒māñju॒hoti̭ | ya॒jñāde॒va tairyaja̭māno॒ rakṣā॒g॒syapa̭hanti || ājyḙna juhoti |
vajro॒ vā ājya᳚m | vajrḙṇai॒va ya॒jñā-drakṣā॒g॒syapa̭hanti || 56 ||
(আহুতি দিয়ে—মধুৰে আহুতি দিয়ে—পৃথুক (চাউল)ৰে আহুতি দিয়ে—কৰম্ব (মিশ্ৰিত দ্ৰব্য)ৰে আহুতি দিয়ে—সক্তু (চাটু)ৰে আহুতি দিয়ে—প্ৰিয়ংগু-তণ্ডুলেৰে আহুতি দিয়ে, এই চাৰিটা আৰু) (অনুৱাক ১৪) (অন্নহোম—আজ্যৰে, অগ্নিৰ মধুৰে, তণ্ডুলেৰে, পৃথুকৰে, লাজেৰে, কৰম্বেৰে, অৰ্ধধানাৰে, সক্তুৰে, মসূস্যৰে, প্ৰিয়ংগু-তণ্ডুলেৰে—দহ অন্ন, বাৰটা) অনুৱাক ১৫—সেই প্ৰকাৰৰ বিশেষ। প্ৰজাপতিয়ে অশ্বমেধ সৃষ্টি কৰিলে। সৃষ্টি হোৱাৰ পিছত ৰাক্ষসে তাক হিংসা কৰিব বিচাৰিলে। প্ৰজাপতিয়ে ৰাতিৰ হোমবোৰ দেখিলে। তেওঁ সেইবোৰ আহুতি দিলে। সেইবোৰৰ দ্বাৰাই তেওঁ যজ্ঞৰ পৰা ৰাক্ষসক আঁতৰাই দিলে। যি ৰাতিৰ হোমবোৰ আহুতি দিয়ে, তেওঁ যজ্ঞৰ পৰা সেইবোৰৰ দ্বাৰাই ৰাক্ষসক আঁতৰাই দিয়ে। আজ্যৰে আহুতি দিয়ে। আজ্য হৈছে বজ্ৰ। বজ্ৰৰ দ্বাৰাই তেওঁ যজ্ঞৰ পৰা ৰাক্ষসক আঁতৰাই দিয়ে। AI
मु॒ख॒त ए॒वास्य॑ प्रा॒ण-न्द॑धाति ॥ अ॒न्न॒हो॒मा-ञ्जु॑होति । शरी॑रवदे॒वाव॑रुन्धे ॥ व्य॒त्यास॑-ञ्जुहोति । उ॒भय॒स्या व॑रुद्ध्यै ॥
नक्त॑-ञ्जुहोति । रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै ॥ आज्ये॑ना-न्त॒तो जु॑होति ॥ 57 ॥
mu॒kha॒ta e॒vāsya̭ prā॒ṇa-nda̭dhāti || a॒nna॒ho॒mā-ñjṷhoti | śarī̭ravade॒vāva̭rundhe || vya॒tyāsa̭-ñjuhoti | u॒bhaya॒syā va̭ruddhyai ||
nakta̭-ñjuhoti | rakṣa̭sā॒mapa̭hatyai || ājyḙnā-nta॒to jṷhoti || 57 ||
আজ্যৰ প্ৰতিপদ (প্ৰথম আহুতি) কৰে। আজ্য হৈছে প্ৰাণ। তেওঁৰ মুখতেই প্ৰাণ স্থাপন কৰে। অন্নহোমবোৰ আহুতি দিয়ে। শৰীৰৰ দৰেই (সকলো) লাভ কৰে। ব্যস্তাস (পৰ্যায়ক্ৰমে) আহুতি দিয়ে। উভয়ৰে লাভৰ বাবে। ৰাতি আহুতি দিয়ে। ৰাক্ষসক আঁতৰাই দিয়াৰ বাবে। শেষত আজ্যৰে আহুতি দিয়ে। AI
स॒हस्रा॑य॒ स्वाहेत्या॑ह । आयु॒र्वै स॒हस्र᳚म् । आयु॑रे॒वा-व॑रुन्धे ॥
सर्व॑स्मै॒ स्वाहेत्या॑ह । अप॑रिमितमे॒वा व॑रुन्धे ॥ 58 ॥
sa॒hasrā̭ya॒ svāhetyā̭ha | āyu॒rvai sa॒hasra᳚m | āyṷre॒vā-va̭rundhe ||
sarva̭smai॒ svāhetyā̭ha | apa̭rimitame॒vā va̭rundhe || 58 ||
আজ্য (ঘৃত) হৈছে প্ৰাণ। তেওঁৰ প্ৰাণ দুয়োফালৰ পৰা—আগত আৰু ওপৰত—স্থাপন কৰে। ‘একস্মৈ স্বাহা’ বুলি কয়; এই লোকতে তেওঁ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ‘দ্বাভ্যাং স্বাহা’ বুলি কয়; পৰলোকতে তেওঁ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তেওঁ দুয়ো লোকতে—এই লোক আৰু পৰলোকত—প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ‘শতায় স্বাহা’ বুলি কয়; মানুহ এশ বছৰ জীয়াই থাকে, এশ বীৰ্যৰ অধিকাৰী। তেওঁ আয়ু আৰু বীৰ্য লাভ কৰে। ‘সহস্ৰায় স্বাহা’ বুলি কয়; সহস্ৰ হৈছে আয়ু। তেওঁ আয়ু লাভ কৰে। ‘সৰ্বস্মৈ স্বাহা’ বুলি কয়; তেওঁ অপৰিমিত (ফল) লাভ কৰে। AI
अनुवाकं 16 - विवरणमेतयोः
प्र॒जाप॑तिं॒-वाँ ए॒ष ई᳚फ्स॒तीत्या॑हुः । यो᳚-ऽश्वमे॒धेन॒ यज॑त॒ इति॑ ।
अथो॑ आहुः । सर्वा॑णि भू॒तानीति॑ ॥
एक॑स्मै॒ स्वाहेत्या॑ह । प्र॒जाप॑ति॒र्वा एकः॑ । तमे॒वाप्नो॑ति ॥ एक॑स्मै॒ स्वाहा॒ द्वाभ्या॒ग्॒ स्वाहेत्य॑भि-पू॒र्वमाहु॑ती-र्जुहोति ।
अ॒भि॒पू॒र्वमे॒व स॑व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति ॥ ए॒को॒त्त॒र-ञ्जु॑होति ॥ 59 ॥
anuvākaṃ 16 - vivaraṇametayoḥ
pra॒jāpa̭tiṃ॒-vā~ e॒ṣa ī᳚phsa॒tītyā̭huḥ | yo᳚-'śvame॒dhena॒ yaja̭ta॒ iti̭ |
atho̭ āhuḥ | sarvā̭ṇi bhū॒tānīti̭ ||
eka̭smai॒ svāhetyā̭ha | pra॒jāpa̭ti॒rvā ekaḥ̭ | tame॒vāpno̭ti || eka̭smai॒ svāhā॒ dvābhyā॒g॒ svāhetya̭bhi-pū॒rvamāhṷtī-rjuhoti |
a॒bhi॒pū॒rvame॒va sa̭va॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || e॒ko॒tta॒ra-ñjṷhoti || 59 ||
(এইদৰে যজ্ঞৰ দ্ৰক্ষা (ক্ষতি) অপহন কৰি শেষত আহুতি দিয়ে—‘শতায় স্বাহা’ বুলি কয়, সাতোটা) (অধ্যায় ১৫) অনুৱাক ১৬—এই দুয়োটাৰ বিবৰণ। ‘যি অশ্বমেধেৰে যজ্ঞ কৰে, তেওঁ প্ৰজাপতিক কামনা কৰে’ বুলি কয়। তাৰ পিছত কয়, ‘সকলো ভূতক’। ‘একস্মৈ স্বাহা’ বুলি কয়; প্ৰজাপতি এক। তেওঁকেই লাভ কৰে। ‘একস্মৈ স্বাহা, দ্বাভ্যাং স্বাহা’ এইদৰে ক্ৰমে আগবাঢ়ি আহুতি দিয়ে। ক্ৰমে আগবাঢ়ি স্বৰ্গলোকলৈ যায়। এটা এটাকৈ বঢ়াই আহুতি দিয়ে। AI
একেকটাকৈয়ে স্বৰ্গলোকলৈ যায়। অবিৰতভাৱে আহুতি দিয়ে, স্বৰ্গলোকৰ অবিৰততাৰ বাবে। ‘শতায় স্বাহা’ বুলি কয়; মানুহ এশ বছৰ জীয়াই থাকে, এশ বীৰ্যৰ অধিকাৰী। তেওঁ আয়ু আৰু বীৰ্য লাভ কৰে। ‘সহস্ৰায় স্বাহা’ বুলি কয়; সহস্ৰ হৈছে আয়ু। তেওঁ আয়ু লাভ কৰে। ‘অয়ুতায় স্বাহা, নিয়ুতায় স্বাহা, প্ৰয়ুতায় স্বাহা’ বুলি কয়। AI
यो वै वा॒चो भू॒मा । तन्न्य॑र्बुदम् ।
वा॒च ए॒व भू॒मान॒मव॑रुन्धे ॥
स॒मु॒द्राय॒ स्वाहेत्या॑ह ॥ 61 ॥
yo vai vā॒co bhū॒mā | tannya̭rbudam |
vā॒ca e॒va bhū॒māna॒mava̭rundhe ||
sa॒mu॒drāya॒ svāhetyā̭ha || 61 ||
এই তিনিওটা লোক। এই লোকসমূহেই তেওঁ লাভ কৰে। ‘অৰ্বুদায় স্বাহা’ বুলি কয়; বাক্ হৈছে অৰ্বুদ। তেওঁ বাক্ লাভ কৰে। ‘ন্যৰ্বুদায় স্বাহা’ বুলি কয়; বাক্ৰ যি প্ৰাচুৰ্য, সেয়ে ন্যৰ্বুদ। তেওঁ বাক্ৰ প্ৰাচুৰ্য লাভ কৰে। ‘সমুদ্ৰায় স্বাহা’ বুলি কয়। AI
प॒रा॒द्र्धमे॒वाप्नो॑ति ॥ उ॒षसे॒ स्वाहा॒ व्यु॑ष्ट्यै॒ स्वाहेत्या॑ह । रात्रि॒र्वा उ॒षाः ।
अह॒र्व्यु॑ष्टिः । अ॒हो॒रा॒त्रे ए॒वाव॑रुन्धे ।
अथो॑ अहोरा॒त्रयो॑रे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥
ता यदु॒भयी॒र्दिवा॑ वा॒ नक्तं॑-वाँ जुहु॒यात् । अ॒हो॒रा॒त्रे मो॑हयेत् । उ॒षसे॒ स्वाहा॒ व्यु॑ष्ट्यै॒ स्वाहो॑देष्य॒ते स्वाहो᳚द्य॒ते
स्वाहेत्यनु॑दिते जुहोति । उदि॑ताय॒ स्वाहा॑ सुव॒र्गाय॒ स्वाहा॑ लो॒काय॒ स्वाहेत्युदि॑ते जुहोति ।
अ॒हो॒रा॒त्रयो॒-रव्य॑तिमोहाय ॥ 62 ॥
pa॒rā॒drdhame॒vāpno̭ti || u॒ṣase॒ svāhā॒ vyṷṣṭyai॒ svāhetyā̭ha | rātri॒rvā u॒ṣāḥ |
aha॒rvyṷṣṭiḥ | a॒ho॒rā॒tre e॒vāva̭rundhe |
atho̭ ahorā॒trayo̭re॒va prati̭tiṣṭhati ||
tā yadu॒bhayī॒rdivā̭ vā॒ naktaṃ̭-vā~ juhu॒yāt | a॒ho॒rā॒tre mo̭hayet | u॒ṣase॒ svāhā॒ vyṷṣṭyai॒ svāho̭deṣya॒te svāho᳚dya॒te
svāhetyanṷdite juhoti | udi̭tāya॒ svāhā̭ suva॒rgāya॒ svāhā̭ lo॒kāya॒ svāhetyudi̭te juhoti |
a॒ho॒rā॒trayo॒-ravya̭timohāya || 62 ||
‘সমুদ্ৰায় স্বাহা’ বুলি কয়—সি সমুদ্ৰকেই পায়। ‘মধ্যায় স্বাহা’ বুলি কয়—সি মধ্যকেই পায়। ‘অন্তায় স্বাহা’ বুলি কয়—সি অন্তকেই পায়। ‘পরাৰ্ধায় স্বাহা’ বুলি কয়—সি পৰাৰ্ধকেই পায়। ‘উষসে স্বাহা, ব্যুষ্ট্যৈ স্বাহা’ বুলি কয়। ৰাত্ৰিয়েই উষা; অহৰ্ ব্যুষ্টি। এইদৰে সি ৰাতি-দিন দুয়োকেই লাভ কৰে। তদুপৰি সি ৰাতি-দিনৰ ওপৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত হয়। সেই দুই (উষা আৰু ব্যুষ্টি) যদি সি দিনত বা ৰাতি দুয়ো সময়তে জুহুয়াত কৰে, তেন্তে সি ৰাতি-দিনক মোহিত কৰিব। ‘উষসে স্বাহা, ব্যুষ্ট্যৈ স্বাহা, উদেষ্যতে স্বাহা, উদ্যতে স্বাহা’ বুলি সূৰ্য উদয় নোহোৱাকৈ জুহুয়াত কৰে; ‘উদিতায় স্বাহা, সুৱৰ্গায় স্বাহা, লোকায় স্বাহা’ বুলি সূৰ্য উদয় হোৱাৰ পিছত জুহুয়াত কৰে—ৰাতি-দিনৰ ব্যতিক্ৰম-মোহনৰ বাবে। AI
अनुवाकं 17 - सप्तमकाण्डगतान्नहोमानुवाका व्याख्यायन्ते
वि॒भूर्मा॒त्रा प्र॒भूः पि॒त्रेत्य॑श्व-ना॒मानि॑ जुहोति ।
उ॒भयो॑रे॒वैनं॑-लोँ॒कयो᳚-र्नाम॒धेय॑-ङ्गमयति ॥ आय॑नाय॒ स्वाहा॒ प्राय॑णाय॒ स्वाहेत्यु॑-द्द्रा॒वाञ्जु॑होति । सर्व॑मे॒वैन॒-मस्क॑न्नग्ं सुव॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति ॥
अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒ सोमा॑य॒ स्वाहेति॑ पूर्वहा॒मा-ञ्जु॑होति । पूर्व॑ ए॒व द्वि॒षन्त॒-म्भ्रातृ॑व्य॒-मति॑क्रामति ॥
पृ॒थि॒व्यै स्वाहा॒-ऽन्तरि॑क्षाय॒ स्वाहेत्या॑ह । य॒था॒ य॒जुरे॒वैतत् ॥ अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒ सोमा॑य॒ स्वाहेति॑ पूर्वदी॒क्षा जु॑होति ।
पूर्व॑ ए॒व द्वि॒षन्त॒-म्भ्रातृ॑व्य॒-मति॑क्रामति ॥ 63 ॥
anuvākaṃ 17 - saptamakāṇḍagatānnahomānuvākā vyākhyāyante
vi॒bhūrmā॒trā pra॒bhūḥ pi॒tretya̭śva-nā॒māni̭ juhoti |
u॒bhayo̭re॒vainaṃ̭-lo~॒kayo᳚-rnāma॒dheya̭-ṅgamayati || āya̭nāya॒ svāhā॒ prāya̭ṇāya॒ svāhetyṷ-ddrā॒vāñjṷhoti | sarva̭me॒vaina॒-maska̭nnagṃ suva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati ||
a॒gnaye॒ svāhā॒ somā̭ya॒ svāheti̭ pūrvahā॒mā-ñjṷhoti | pūrva̭ e॒va dvi॒ṣanta॒-mbhrātṛ̭vya॒-mati̭krāmati ||
pṛ॒thi॒vyai svāhā॒-'ntari̭kṣāya॒ svāhetyā̭ha | ya॒thā॒ ya॒jure॒vaitat || a॒gnaye॒ svāhā॒ somā̭ya॒ svāheti̭ pūrvadī॒kṣā jṷhoti |
pūrva̭ e॒va dvi॒ṣanta॒-mbhrātṛ̭vya॒-mati̭krāmati || 63 ||
‘একোত্তৰ’ (এক-অধিক) জুহুয়াত কৰে—‘প্ৰয়ুতায় স্বাহা’ বুলি কয়, ‘সমুদ্ৰায় স্বাহা’ বুলি কয়, ‘অহৰ্ ব্যুষ্টি’ আৰু ‘সপ্ত চ’। (অনুৱাক ১৬) অনুৱাক ১৭—সপ্তম কাণ্ডত থকা ন্ন-হোম অনুৱাকসমূহ ব্যাখ্যা কৰা হয়। ‘বিভুৰ্মাত্ৰা প্ৰভুঃ পিত্ৰে’ আদি অশ্বৰ নামসমূহ জুহুয়াত কৰে। এইদৰে সি তাক দুয়ো লোকৰ নামধেয়লৈকে লৈ যায়। ‘আয়নায় স্বাহা, প্ৰায়ণায় স্বাহা’ বুলি উদ্ধ্ৰাৱ (উদ্ৰাৱ) সমূহ জুহুয়াত কৰে। এইদৰে সি তাক সম্পূৰ্ণৰূপে অস্কন্ন (অক্ষত) হৈ স্বৰ্গলোকলৈ লৈ যায়। ‘অগ্নয়ে স্বাহা, সোমায় স্বাহা’ বুলি পূৰ্বহোমসমূহ জুহুয়াত কৰে। এইদৰে সি পূৰ্বেই শত্ৰু ভ্ৰাতৃব্যক অতিক্ৰম কৰে। ‘পৃথিৱ্যৈ স্বাহা, অন্তৰিক্ষায় স্বাহা’ বুলি কয়—যেন এইটো যজুৰেই হয়। ‘অগ্নয়ে স্বাহা, সোমায় স্বাহা’ বুলি পূৰ্বদীক্ষা জুহুয়াত কৰে। এইদৰে সি পূৰ্বেই শত্ৰু ভ্ৰাতৃব্যক অতিক্ৰম কৰে। AI
एक॑विग्ंशति॒र्वै दे॑वलो॒काः । द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॑ । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । अ॒सावा॑दि॒त्य ए॑कवि॒ग्ं॒शः । ए॒ष सु॑व॒र्गो लो॒कः ।
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥
भुवो॑ दे॒वाना॒-ङ्कर्म॒णेत्यृ॑तु-दी॒क्षा जु॑होति ।
ऋ॒तूने॒-वास्मै॑ कल्पयति ॥ अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑ वा॒यवे॒ स्वाहेति॑ जुहो॒त्य-न॑न्तरित्यै ॥ 64 ॥
eka̭vigṃśati॒rvai dḙvalo॒kāḥ | dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ | e॒ṣa sṷva॒rgo lo॒kaḥ |
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai ||
bhuvo̭ de॒vānā॒-ṅkarma॒ṇetyṛ̭tu-dī॒kṣā jṷhoti |
ṛ॒tūne॒-vāsmai̭ kalpayati || a॒gnaye॒ svāhā̭ vā॒yave॒ svāheti̭ juho॒tya-na̭ntarityai || 64 ||
‘পৃথিৱীলৈ স্বাহা, অন্তৰিক্ষলৈ স্বাহা’ এইদৰে একবিংশতি দীক্ষা আগবঢ়ায়। একবিংশতি দেৱলোক। বাৰ মাহ, পাঁচ ঋতু, এই তিনি লোক। সেই আদিত্যই একবিংশ। এইটো স্বৰ্গলোক। স্বৰ্গলোকৰ সমষ্টিৰ বাবে। ‘ভুৱঃ দেৱানাং কৰ্মণে’ এইদৰে ঋতু-দীক্ষা আগবঢ়ায়। ঋতুবোৰ তেওঁৰ বাবে সজাই তোলে। ‘অগ্নিলৈ স্বাহা, বায়ুলৈ স্বাহা’ এইদৰে আগবঢ়ায়, যাতে বাধা নহয়। AI
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ पर्या᳚प्त्यै ॥
आ मे॑ गृ॒हा भ॑व॒न्त्वित्या॒भू-र्जु॑होति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्या भू᳚त्यै ॥
अ॒ग्निना॒ तपो-ऽन्व॑भव॒दित्य॑नु॒भू-र्जु॑होति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्यानु॑भूत्यै ॥
स्वाहा॒-ऽऽधिमाधी॑ताय॒ स्वाहेति॒ सम॑स्तानि वैश्वदे॒वानि॑ जुहोति । सम॑स्तमे॒व द्वि॒षन्त॒-म्भ्रातृ॑व्य॒-मति॑क्रामति ॥ 65 ॥
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ paryā᳚ptyai ||
ā mḙ gṛ॒hā bha̭va॒ntvityā॒bhū-rjṷhoti | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasyā bhū᳚tyai ||
a॒gninā॒ tapo-'nva̭bhava॒ditya̭nu॒bhū-rjṷhoti | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasyānṷbhūtyai ||
svāhā॒-''dhimādhī̭tāya॒ svāheti॒ sama̭stāni vaiśvade॒vāni̭ juhoti | sama̭stame॒va dvi॒ṣanta॒-mbhrātṛ̭vya॒-mati̭krāmati || 65 ||
‘অৰ্বাঙ্ যজ্ঞ সংক্ৰামতু’ এইদৰে আপ্তি আগবঢ়ায়। স্বৰ্গলোক প্ৰাপ্তিৰ বাবে। ‘ভূত, ভৱ্য, ভৱিষ্যৎ’ এইদৰে পৰ্যাপ্তি আগবঢ়ায়। স্বৰ্গলোকৰ পৰ্যাপ্তিৰ বাবে। ‘আ মে গৃহা ভৱন্তু’ এইদৰে আভূ আগবঢ়ায়। স্বৰ্গলোকৰ আভূতিৰ বাবে। ‘অগ্নিনা তপো অনুভৱত্’ এইদৰে অনুভূ আগবঢ়ায়। স্বৰ্গলোকৰ অনুভূতিৰ বাবে। ‘স্বাহা অধিমাধীতায় স্বাহা’ এইদৰে সকলো বৈশ্বদেৱ আগবঢ়ায়। সকলো শত্ৰু-ভ্ৰাতৃব্যক অতিক্ৰম কৰে। AI
अङ्गे॑ अङ्गे॒ वै पुरु॑षस्य पा॒प्मोप॑श्लिष्टः ।
अङ्गा॑दङ्गा दे॒वैन॑-म्पा॒प्मन॒स्तेन॑ मुञ्चति ॥ अ॒ञ्ज्ये॒ताय॒ स्वाहा॑ कृ॒ष्णाय॒ स्वाहा᳚ श्वे॒ताय॒ स्वाहेत्य॑-श्वरू॒पाणि॑ जुहोति ।
रू॒पैरे॒वैन॒ग्ं॒ सम॑द्र्धयति ॥
ओष॑धीभ्य॒-स्स्वाहा॒ मूले᳚भ्य॒-स्स्वाहेत्यो॑षधि हो॒माञ्जु॑होति । द्व॒य्यो वा ओष॑धयः । पुष्पे᳚भ्यो॒-ऽन्याः फल॑-ङ्गृ॒ह्णन्ति॑ ।
मूले᳚भ्यो॒-ऽन्याः । ता ए॒वोभयी॒रव॑रुन्धे ॥ 66 ॥
aṅgḙ aṅge॒ vai purṷṣasya pā॒pmopa̭śliṣṭaḥ |
aṅgā̭daṅgā de॒vaina̭-mpā॒pmana॒stena̭ muñcati || a॒ñjye॒tāya॒ svāhā̭ kṛ॒ṣṇāya॒ svāhā᳚ śve॒tāya॒ svāhetya̭-śvarū॒pāṇi̭ juhoti |
rū॒paire॒vaina॒gṃ॒ sama̭drdhayati ||
oṣa̭dhībhya॒-ssvāhā॒ mūle᳚bhya॒-ssvāhetyo̭ṣadhi ho॒māñjṷhoti | dva॒yyo vā oṣa̭dhayaḥ | puṣpe᳚bhyo॒-'nyāḥ phala̭-ṅgṛ॒hṇanti̭ |
mūle᳚bhyo॒-'nyāḥ | tā e॒vobhayī॒rava̭rundhe || 66 ||
‘দন্তবোৰলৈ স্বাহা, হনুলৈ স্বাহা’ এইদৰে অঙ্গহোম আগবঢ়ায়। মানুহৰ প্ৰতিটো অঙ্গত পাপ্মা সংলগ্ন হৈ থাকে। অঙ্গে অঙ্গে দেৱতাই তেওঁক সেই পাপ্মাৰ পৰা মুক্ত কৰে। ‘অঞ্জিতলৈ স্বাহা, কৃষ্ণলৈ স্বাহা, শ্বেতলৈ স্বাহা’ এইদৰে অশ্বৰূপ আগবঢ়ায়। ৰূপবোৰেৰে তেওঁক সমৃদ্ধ কৰে। ‘ওষধিবোৰলৈ স্বাহা, মূলবোৰলৈ স্বাহা’ এইদৰে ওষধিহোম আগবঢ়ায়। ওষধি দুবিধ। কিছুমানে ফুলৰ পৰা ফল ধৰে, কিছুমানে মূলৰ পৰা। সেই দুবিধকে তেওঁ লাভ কৰে। AI
आ॒र॒ण्यस्या॒न्नाद्य॒स्याव॑रुद्ध्यै ॥
मे॒षस्त्वा॑ पच॒तै-र॑व॒त्वित्य-पा᳚व्यानि जुहोति ।
प्रा॒णा वै दे॒वा अपा᳚व्याः । प्रा॒णाने॒वाव॑रुन्धे ॥ कूप्या᳚भ्य॒-स्स्वाहा॒-ऽद्भ्य-स्स्वाहेत्य॒पाग्ं होमा᳚ञ्जुहोति । अ॒फ्सु वा आपः॑ । अन्नं॒-वाँ आपः॑ । अ॒द्भ्यो वा अन्न॑-ञ्जायते । यदे॒वाद्भ्यो-ऽन्न॒-ञ्जाय॑ते । तदव॑रुन्धे ॥ 67 ॥
ā॒ra॒ṇyasyā॒nnādya॒syāva̭ruddhyai ||
me॒ṣastvā̭ paca॒tai-ra̭va॒tvitya-pā᳚vyāni juhoti |
prā॒ṇā vai de॒vā apā᳚vyāḥ | prā॒ṇāne॒vāva̭rundhe || kūpyā᳚bhya॒-ssvāhā॒-'dbhya-ssvāhetya॒pāgṃ homā᳚ñjuhoti | a॒phsu vā āpaḥ̭ | annaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ | a॒dbhyo vā anna̭-ñjāyate | yade॒vādbhyo-'nna॒-ñjāya̭te | tadava̭rundhe || 67 ||
‘বনস্পতিসকললৈ স্বাহা’ এই মন্ত্ৰেৰে বনস্পতি-হোম কৰে, অৰণ্যত থকা খাদ্য লাভ কৰাৰ বাবে। ‘মেষই তোমাক পোৰা শস্যৰ দ্বাৰা ৰক্ষা কৰক’ এই মন্ত্ৰেৰে অপাৱ্য (জলসম্পৰ্কীয়) আহুতি দিয়ে। প্ৰাণেই দেৱতা, সেয়া অপাৱ্য। প্ৰাণসমূহেই লাভ কৰে। ‘কূপসমূহলৈ স্বাহা, জলসমূহলৈ স্বাহা’ এই মন্ত্ৰেৰে জল-হোম কৰে। পানীতেই জল থাকে। জলেই অন্ন। জলৰ পৰাই অন্ন জন্মে। জলৰ পৰা যি অন্ন জন্মে, সেয়া লাভ কৰে। AI
अनुवाकं 18 - सप्तमकाण्डगतान्नहोमानुवाका व्याख्यायन्ते
अम्भाग्ं॑सि जुहोति । अ॒यं-वैँ लो॒को-ऽम्भाग्ं॑सि ।
तस्य॒ वस॒वो-ऽधि॑पतयः । अ॒ग्निर्ज्योतिः॑ । यदम्भाग्ं॑सि जु॒होति॑ ।
इ॒ममे॒व लो॒कमव॑रुन्धे । वसू॑ना॒ग्ं॒ सायु॑ज्य-ङ्गच्छति । अ॒ग्नि-ञ्ज्योति॒रव॑रुन्धे ॥ नभाग्ं॑सि जुहोति । अ॒न्तरि॑क्षं-वैँ नभाग्ं॑सि ॥ 68 ॥
anuvākaṃ 18 - saptamakāṇḍagatānnahomānuvākā vyākhyāyante
ambhāgṃ̭si juhoti | a॒yaṃ-vai~ lo॒ko-'mbhāgṃ̭si |
tasya॒ vasa॒vo-'dhi̭patayaḥ | a॒gnirjyotiḥ̭ | yadambhāgṃ̭si ju॒hoti̭ |
i॒mame॒va lo॒kamava̭rundhe | vasṷ̄nā॒gṃ॒ sāyṷjya-ṅgacchati | a॒gni-ñjyoti॒rava̭rundhe || nabhāgṃ̭si juhoti | a॒ntari̭kṣaṃ-vai~ nabhāgṃ̭si || 68 ||
(পূৰ্বৰ দীক্ষাৰ সময়ত আহুতি দিয়ে; পূৰ্বেই শত্ৰু-ভ্ৰাতৃব্যক অতিক্ৰম কৰে; অন্তৰায় নোহোৱাৰ বাবে; ক্ৰমণ কৰে; লাভ কৰে; জন্মে একোটা।) (অনুৱাক ১৮ — সপ্তম কাণ্ডৰ অন্ন-হোম অনুৱাকসমূহ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।) ‘অম্ভাংসি’ (জলসমূহ) আহুতি দিয়ে। এই লোকেই অম্ভাংসি। ইয়াৰ অধিপতি বসুসকল। জ্যোতি অগ্নি। যেতিয়া অম্ভাংসি আহুতি দিয়ে, এই লোকেই লাভ কৰে, বসুসকলৰ সাযুজ্য লাভ কৰে, অগ্নিক জ্যোতিৰূপে লাভ কৰে। ‘নভাংসি’ আহুতি দিয়ে। অন্তৰীক্ষই নভাংসি। AI
वा॒यु-ञ्ज्योति॒रव॑रुन्धे । महाग्ं॑सि जुहोति । अ॒सौ वै लो॒को महाग्ं॑सि । तस्या॑दि॒त्या अधि॑पतयः। सूर्यो॒ ज्योतिः॑ ॥ 69 ॥
vā॒yu-ñjyoti॒rava̭rundhe | mahāgṃ̭si juhoti | a॒sau vai lo॒ko mahāgṃ̭si | tasyā̭di॒tyā adhi̭patayaḥ| sūryo॒ jyotiḥ̭ || 69 ||
ইয়াৰ অধিপতি ৰুদ্ৰসকল। জ্যোতি বায়ু। যেতিয়া নভাংসি আহুতি দিয়ে, অন্তৰীক্ষই লাভ কৰে, ৰুদ্ৰসকলৰ সাযুজ্য লাভ কৰে, বায়ুক জ্যোতিৰূপে লাভ কৰে। ‘মহাংসি’ আহুতি দিয়ে। সেই লোকেই মহাংসি। ইয়াৰ অধিপতি আদিত্যসকল। জ্যোতি সূৰ্য। AI
नमो॒ राज्ञ॒ नमो॒ वरु॑णा॒येति॑ य॒व्यानि॑ जुहोति ।
अ॒न्नाद्य॒स्याव॑रुद्ध्यै ॥ म॒यो॒भूर्वातो॑ अ॒भि वा॑तू॒स्रा इति॑ ग॒व्यानि॑ जुहोति ।
प॒शू॒नामव॑रुद्ध्यै ॥
प्रा॒णाय॒ स्वाहा᳚ व्या॒नाय॒ स्वाहेति॑ सन्तति-हो॒माञ्जु॑होति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सन्त॑त्यै ॥ 70 ॥
namo॒ rājña॒ namo॒ varṷṇā॒yeti̭ ya॒vyāni̭ juhoti |
a॒nnādya॒syāva̭ruddhyai || ma॒yo॒bhūrvāto̭ a॒bhi vā̭tū॒srā iti̭ ga॒vyāni̭ juhoti |
pa॒śū॒nāmava̭ruddhyai ||
prā॒ṇāya॒ svāhā᳚ vyā॒nāya॒ svāheti̭ santati-ho॒māñjṷhoti | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ santa̭tyai || 70 ||
যেতিয়া মহাংসি আহুতি দিয়ে, সেই লোকেই লাভ কৰে, আদিত্যসকলৰ সাযুজ্য লাভ কৰে, সূৰ্যক জ্যোতিৰূপে লাভ কৰে। ‘ৰজালৈ নমঃ, বৰুণলৈ নমঃ’ এই মন্ত্ৰেৰে যৱ্য (যৱসম্পৰ্কীয়) আহুতি দিয়ে, খাদ্য লাভৰ বাবে। ‘ময়োভূ ৱাতো অভি ৱাতু স্ৰা’ এই মন্ত্ৰেৰে গৱ্য (গোধনসম্পৰ্কীয়) আহুতি দিয়ে, পশু লাভৰ বাবে। ‘প্ৰাণলৈ স্বাহা, ব্যানলৈ স্বাহা’ এই মন্ত্ৰেৰে সন্ততি-হোম কৰে, স্বৰ্গলোকৰ সন্ততিৰ বাবে। AI
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ प्रमु॑क्त्यै ॥ पृ॒थि॒व्यै स्वाहा॒-ऽन्तरि॑क्षाय॒ स्वाहेत्या॑ह ।
य॒था॒ य॒जुरे॒वैतत् ॥
द॒त्त्वते॒ स्वाहा॑-ऽद॒न्तका॑य॒ स्वाहेति॑ शरीर-हो॒माञ्जु॑होति । पि॒तृ॒लो॒कमे॒व तैर्यज॑मा॒नो-ऽव॑रुन्धे ॥ कस्त्वा॑ युनक्ति॒ स त्वा॑ युन॒क्त्विति॑ परि॒धीन्. यु॑नक्ति । इ॒मे वै लो॒काः प॑रि॒धयः॑ । इ॒माने॒वास्मै॑ लो॒कान्. यु॑नक्ति ।
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ 71 ॥
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ pramṷktyai || pṛ॒thi॒vyai svāhā॒-'ntari̭kṣāya॒ svāhetyā̭ha |
ya॒thā॒ ya॒jure॒vaitat ||
da॒ttvate॒ svāhā̭-'da॒ntakā̭ya॒ svāheti̭ śarīra-ho॒māñjṷhoti | pi॒tṛ॒lo॒kame॒va tairyaja̭mā॒no-'va̭rundhe || kastvā̭ yunakti॒ sa tvā̭ yuna॒ktviti̭ pari॒dhīn. yṷnakti | i॒me vai lo॒kāḥ pa̭ri॒dhayaḥ̭ | i॒māne॒vāsmai̭ lo॒kān. yṷnakti |
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || 71 ||
‘শ্বেতবৰ্ণৰ বাবে স্বাহা, কৃষ্ণবৰ্ণৰ বাবে স্বাহা’ এইদৰে প্ৰমুক্তি-হোম কৰে। স্বৰ্গলোকৰ প্ৰমুক্তিৰ বাবে। ‘পৃথিৱীৰ বাবে স্বাহা, অন্তৰীক্ষৰ বাবে স্বাহা’ এইদৰে কয়। যেন যাজুৰ্বেদৰ বাক্যই হয়। ‘দত্তৰ বাবে স্বাহা, অদন্তকৰ বাবে স্বাহা’ এইদৰে শৰীৰ-হোম কৰে। সেইবোৰৰ দ্বাৰা যাজমানে পিতৃলোককেই লাভ কৰে। ‘কোনে তোমাক যুক্ত কৰে, তেওঁ তোমাক যুক্ত কৰক’ এইদৰে পৰিধিসমূহ যুক্ত কৰে। এই লোকসমূহেই পৰিধি। এই লোকসমূহেই তেওঁৰ বাবে যুক্ত কৰে। স্বৰ্গলোকৰ সমষ্টিৰ বাবে। ॥৭১॥ AI
सु॒व॒र्गो वै लो॒को महः॑ । सु॒व॒र्गमे॒व ताभ्यां᳚-लोँ॒कं-यँज॑मा॒नो-ऽव॑रुन्धे ॥
आ ब्रह्म॑-न्ब्राह्म॒णो ब्र॑ह्मवच॒र्सी जा॑यता॒मिति॒ सम॑स्तानि ब्रह्मवर्च॒सानि॑ जुहोति ।
ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒समे॒व तैर्यज॑मा॒नो
-ऽव॑रुन्धे ॥ जज्ञि॒ बीज॒मिति॑ जुहो॒त्य-न॑न्तरित्यै ॥
अ॒ग्नये॒ सम॑नम-त्पृथि॒व्यै समन॑म॒दिति॑ सन्नति हो॒माञ्जु॑होति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सन्न॑त्यै ॥ भू॒ताय॒ स्वाहा॑ भविष्य॒ते स्वाहेति॑ भूताभ॒व्यौ होमौ॑ जुहोति ।
अ॒यं-वैँ लो॒को भू॒तम् ॥ 72 ॥
su॒va॒rgo vai lo॒ko mahaḥ̭ | su॒va॒rgame॒va tābhyāṃ᳚-lo~॒kaṃ-ya~ja̭mā॒no-'va̭rundhe ||
ā brahma̭-nbrāhma॒ṇo bra̭hmavaca॒rsī jā̭yatā॒miti॒ sama̭stāni brahmavarca॒sāni̭ juhoti |
bra॒hma॒va॒rca॒same॒va tairyaja̭mā॒no
-'va̭rundhe || jajñi॒ bīja॒miti̭ juho॒tya-na̭ntarityai ||
a॒gnaye॒ sama̭nama-tpṛthi॒vyai samana̭ma॒diti̭ sannati ho॒māñjṷhoti | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sanna̭tyai || bhū॒tāya॒ svāhā̭ bhaviṣya॒te svāheti̭ bhūtābha॒vyau homaṷ juhoti |
a॒yaṃ-vai~ lo॒ko bhū॒tam || 72 ||
‘যি প্ৰাণৰ পৰা, যি আত্মদাতা’ এই মহিমা-দুটাৰ হোম কৰে। স্বৰ্গলোকেই মহৎ। সেই দুটাৰ দ্বাৰা যাজমানে স্বৰ্গলোকেই লাভ কৰে। ‘ব্ৰহ্মন্, ব্ৰাহ্মণ ব্ৰহ্মবৰ্চসী জন্মক’ এইদৰে সমগ্ৰ ব্ৰহ্মবৰ্চস-বাক্যবোৰৰ হোম কৰে। সেইবোৰৰ দ্বাৰা যাজমানে ব্ৰহ্মবৰ্চসেই লাভ কৰে। ‘জন্মিল বীজ’ এইদৰে হোম কৰে, যাতে বাধা নহয়। ‘অগ্নিয়ে সমনমত, পৃথিৱীয়ে সমনমত’ এইদৰে সন্নতি-হোম কৰে। স্বৰ্গলোকৰ সন্নতিৰ বাবে। ‘ভূতৰ বাবে স্বাহা, ভৱিষ্যতৰ বাবে স্বাহা’ এইদৰে ভূত আৰু ভৱিষ্যতৰ হোম কৰে। এই লোকেই ভূত। ॥৭২॥ AI
सर्व॑-ञ्जयति । यो᳚-ऽश्वमे॒धेन॒ यज॑ते ॥ 73 ॥
sarva̭-ñjayati | yo᳚-'śvame॒dhena॒ yaja̭te || 73 ||
সৌৱেই ভৱিষ্যত। এই দুয়ো লোকতে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। সকলোৰ প্ৰাপ্তিৰ বাবে, সকলোৰ লাভৰ বাবে। ‘যি প্ৰথমে জন্মি ক্ৰন্দন কৰিলে’ এই অশ্বস্তোমীয়-বাক্যৰ হোম কৰে। সকলোৰ প্ৰাপ্তিৰ বাবে, সকলোৰ জয়ৰ বাবে। সেইদ্বাৰা সকলোকে পায়, সকলোকে জয় কৰে, যি অশ্বমেধেৰে যজ্ঞ কৰে। ॥৭৩॥ AI
तैर्वै स य॒ज्ञाद्रक्षा॒ग्॒स्यपा॑हन्न् । यन्न॑क्तग्ं हो॒माञ्जु॒होति॑ ।
य॒ज्ञादे॒व तैर्यज॑मानो॒
रक्षा॒ग्॒स्यप॑हन्ति ॥ उ॒षसे॒ स्वाहा॒ व्यु॑ष्ट्यै॒ स्वाहेत्य॑न्त॒तो जु॑होति ।
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ 74 ॥
tairvai sa ya॒jñādrakṣā॒g॒syapā̭hann | yanna̭ktagṃ ho॒māñju॒hoti̭ |
ya॒jñāde॒va tairyaja̭māno॒
rakṣā॒g॒syapa̭hanti || u॒ṣase॒ svāhā॒ vyṷṣṭyai॒ svāhetya̭nta॒to jṷhoti |
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || 74 ||
যি এয়াও এইদৰে জানে। যজ্ঞক ৰক্ষা কৰিব বিচৰা ৰাক্ষসক হিংসা কৰিবলৈ প্ৰজাপতিয়ে এই ৰাতিৰ হোমবোৰ দেখিলে। সেইবোৰ তেওঁ হোম কৰিলে। সেইবোৰৰ দ্বাৰাই তেওঁ যজ্ঞৰ পৰা ৰাক্ষসক আঁতৰাই দিলে। যি ৰাতিৰ হোমবোৰ কৰে, সেইবোৰৰ দ্বাৰাই যাজমানে যজ্ঞৰ পৰা ৰাক্ষসক আঁতৰাই দিয়ে। ‘উষসৰ বাবে স্বাহা, ব্যুষ্টিৰ বাবে স্বাহা’ এইদৰে শেষত হোম কৰে। স্বৰ্গলোকৰ সমষ্টিৰ বাবে। ॥৭৪॥ AI
अनुवाकं 19 - औपसथ्यदिने यूपप्रयोगाः
ए॒क॒यू॒पो वै॑काद॒शिनी॑ वा । अ॒न्येषां᳚-यँ॒ज्ञानां॒-यूँपा॑ भवन्ति ।
ए॒क॒वि॒शिन्य॑-श्वमे॒धस्य॑ । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒-भिजि॑त्यै ॥ बै॒ल॒.वो वा॑ खादि॒रो वा॑ पाला॒शो वा᳚ । अ॒न्येषां᳚-यँज्ञक्रतू॒नां-यूँपा॑ भवन्ति । राज्जु॑दाल॒ एक॑विग्ंशत्य-रत्निरश्वमे॒धस्य॑ । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ नान्येषा᳚-म्पशू॒ना-न्ते॑ज॒न्या अ॑व॒द्यन्ति॑ । अव॑द्य॒न्त्यश्व॑स्य ॥ 75 ॥
anuvākaṃ 19 - aupasathyadine yūpaprayogāḥ
e॒ka॒yū॒po vai̭kāda॒śinī̭ vā | a॒nyeṣāṃ᳚-ya~॒jñānāṃ॒-yū~pā̭ bhavanti |
e॒ka॒vi॒śinya̭-śvame॒dhasya̭ | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasyā॒-bhiji̭tyai || bai॒la॒.vo vā̭ khādi॒ro vā̭ pālā॒śo vā᳚ | a॒nyeṣāṃ᳚-ya~jñakratū॒nāṃ-yū~pā̭ bhavanti | rājjṷdāla॒ eka̭vigṃśatya-ratniraśvame॒dhasya̭ | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || nānyeṣā᳚-mpaśū॒nā-ntḙja॒nyā a̭va॒dyanti̭ | ava̭dya॒ntyaśva̭sya || 75 ||
(বৈশ্বদেৱৰ বাবে নাভাগ, সূৰ্য জ্যোতি, সন্ততি আৰু সমষ্টিৰ বাবে ভূত) যজ্ঞ কৰে, নৱম। (অনুৱাক ১৮) অনুৱাক ১৯ — উপসথ্য দিনত যূপ প্ৰয়োগ। একমাত্ৰ যূপ বা একাদশিনী। আন যজ্ঞসমূহৰ বাবে যূপ হয়। একবিংশতি অশ্বমেধৰ বাবে। স্বৰ্গলোক জয় কৰিবলৈ। বিল্ব কাঠৰ বা খদিৰ কাঠৰ বা পলাশ কাঠৰ। আন যজ্ঞক্ৰতুসমূহৰ বাবে যূপ হয়। ৰাজ্জুদাল একবিংশতি ৰত্নি অশ্বমেধৰ বাবে। স্বৰ্গলোক সমষ্টিৰ বাবে। আন পশুসমূহৰ তেজনী (অগ্নি) নিন্দা নকৰে। অশ্বৰ তেজনী নিন্দা কৰে। AI
प्ल॒क्ष॒शा॒खाया॑म॒न्येषा᳚-म्पशू॒नाम॑व॒द्यन्ति॑ । वे॒त॒स॒-शा॒खाया॒-मश्व॑स्य । अ॒फ्सुयो॑नि॒र्वा अश्वः॑ । अ॒फ्सु॒जो वे॑त॒सः । स्व ए॒वास्य॒ योना॒व-व॑द्यति ॥
यूपे॑षु ग्रा॒म्या-न्प॒शून्नि॑-यु॒ञ्जन्ति॑ । आ॒रो॒केष्वा॑-र॒ण्यान्धा॑रयन्ति ।
प॒शू॒नां-व्याँवृ॑त्त्यै ॥ आ ग्रा॒म्या-न्प॒शून्-ँलभ॑न्ते । प्रार॒ण्यान्थ्सृ॑जन्ति । पा॒प्मनो-ऽप॑हत्यै ॥ 76 ॥
pla॒kṣa॒śā॒khāyā̭ma॒nyeṣā᳚-mpaśū॒nāma̭va॒dyanti̭ | ve॒ta॒sa॒-śā॒khāyā॒-maśva̭sya | a॒phsuyo̭ni॒rvā aśvaḥ̭ | a॒phsu॒jo vḙta॒saḥ | sva e॒vāsya॒ yonā॒va-va̭dyati ||
yūpḙṣu grā॒myā-npa॒śūnni̭-yu॒ñjanti̭ | ā॒ro॒keṣvā̭-ra॒ṇyāndhā̭rayanti |
pa॒śū॒nāṃ-vyā~vṛ̭ttyai || ā grā॒myā-npa॒śūn-~labha̭nte | prāra॒ṇyānthsṛ̭janti | pā॒pmano-'pa̭hatyai || 76 ||
তেজনী পাপ। পাপ অপহৰণ কৰিবলৈ। আন পশুসমূহৰ বাবে প্লক্ষ শাখাত নিন্দা কৰে। অশ্বৰ বাবে বেতস শাখাত। অশ্ব জলত জাত, বেতস জলত জন্মে। নিজৰেই যোনিত নিন্দা কৰে। যূপত গ্ৰাম্য পশু বান্ধে। আৰোকত অৰণ্য পশু ধাৰণ কৰে। পশুসমূহৰ ব্যাৱৃত্তিৰ বাবে। গ্ৰাম্য পশু লাভ কৰে। অৰণ্য পশু মুকলি কৰে। পাপ অপহৰণ কৰিবলৈ। AI
राज्जु॑दाल-मग्नि॒ष्ठ-म्मि॑नोति । भ्रू॒ण॒ह॒त्याया॒ अप॑हत्यै ॥ पौतु॑द्रवाव॒भितो॑ भवतः । पुण्य॑स्य ग॒न्धस्याव॑रुद्ध्यै ।
भ्रू॒ण॒ह॒त्या-मे॒वास्मा॑-दप॒हत्य॑ । पुण्ये॑न ग॒न्धेनो॑भ॒यतः॒ परि॑गृह्णाति ॥
षड्बै॒ल्॒.वा भ॑वन्ति । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सस्या-व॑रुद्ध्यै ॥ षट्खा॑दि॒राः ।
तेज॒सो-ऽव॑रुद्ध्यै ॥ 77 ॥
rājjṷdāla-magni॒ṣṭha-mmi̭noti | bhrū॒ṇa॒ha॒tyāyā॒ apa̭hatyai || pautṷdravāva॒bhito̭ bhavataḥ | puṇya̭sya ga॒ndhasyāva̭ruddhyai |
bhrū॒ṇa॒ha॒tyā-me॒vāsmā̭-dapa॒hatya̭ | puṇyḙna ga॒ndheno̭bha॒yataḥ॒ pari̭gṛhṇāti ||
ṣaḍbai॒l॒.vā bha̭vanti | bra॒hma॒va॒rca॒sasyā-va̭ruddhyai || ṣaṭkhā̭di॒rāḥ |
teja॒so-'va̭ruddhyai || 77 ||
অনুৱাক ২০ — যূপসমূহৰ স্থান আদি। ৰাজ্জুদাল অগ্নিষ্ঠত স্থাপন কৰে। ভ্ৰূণহত্যা অপহৰণ কৰিবলৈ। পুতুদ্দ্ৰৱ (পুতুদ্দ্ৰৱ) দুয়োফালে থাকে। পুণ্য গন্ধ লাভ কৰিবলৈ। ভ্ৰূণহত্যা তেওঁৰ পৰা অপহৰণ কৰি পুণ্য গন্ধেৰে দুয়োফালে পৰিবেষ্টন কৰে। ছয় বিল্ব হয়। ব্ৰহ্মবৰ্চস লাভ কৰিবলৈ। ছয় খদিৰ। তেজ লাভ কৰিবলৈ। AI
एक॑विग्ंशति॒र्वै दे॑वलो॒काः । द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॑ । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । अ॒सावा॑दि॒त्य ए॑कवि॒ग्ं॒शः । ए॒ष सु॑व॒र्गो लो॒कः ।
सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ श॒त-म्प॒शवो॑ भवन्ति ॥ 78 ॥
eka̭vigṃśati॒rvai dḙvalo॒kāḥ | dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ | e॒ṣa sṷva॒rgo lo॒kaḥ |
su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || śa॒ta-mpa॒śavo̭ bhavanti || 78 ||
ছয় পলাশ। সোমপান লাভ কৰিবলৈ। একবিংশতি সম্পন্ন হয়। একবিংশতি দেৱলোক। বাৰ মাহ, পাঁচ ঋতু। এই তিনিও লোক। সেই আদিত্য একবিংশ। এই স্বৰ্গলোক। স্বৰ্গলোক সমষ্টিৰ বাবে। এশ পশু হয়। AI
सर्वं॒-वाँ अ॑श्वमे॒द्ध्याप्नो॑ति । अप॑रिमिता भवन्ति । अप॑रिमित॒स्या-व॑रुद्ध्यै ॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । कस्मा᳚थ्स॒त्यात् ।
द॒क्षि॒ण॒तो᳚-ऽन्येषा᳚-म्पशू॒नाम॑व॒द्यन्ति॑ । उ॒त्त॒र॒तो-ऽश्व॒स्येति॑ । वा॒रु॒णो वा अश्वः॑ ॥ 79 ॥
sarvaṃ॒-vā~ a̭śvame॒ddhyāpno̭ti | apa̭rimitā bhavanti | apa̭rimita॒syā-va̭ruddhyai || bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | kasmā᳚thsa॒tyāt |
da॒kṣi॒ṇa॒to᳚-'nyeṣā᳚-mpaśū॒nāma̭va॒dyanti̭ | u॒tta॒ra॒to-'śva॒syeti̭ | vā॒ru॒ṇo vā aśvaḥ̭ || 79 ||
শ বছৰ আয়ুস আৰু শ ইন্দ্ৰিয়যুক্ত পুৰুষ হয়। তেওঁ আয়ু আৰু ইন্দ্ৰিয়তে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। এই অশ্বমেধে সকলোকে লাভ কৰে। সীমা নোহোৱা হয়। সীমাহীনতা লাভৰ বাবে। ব্ৰহ্মবাদীসকলে প্ৰশ্ন কৰে—কি কাৰণত? আন পশুৰ দক্ষিণফালৰ পৰা অৱদান কৰে, অশ্বৰ উত্তৰফালৰ পৰা। অশ্ব নিশ্চয় বৰুণৰ। AI
चि॒ते᳚-ऽग्ना-वधि॑वैत॒से कटे-ऽश्व॑-ञ्चिनोति ।
अ॒फ्सु-यो॑नि॒र्वा अश्वः॑ ।
अ॒फ्सु॒जो वे॑त॒सः । स्व ए॒वैनं॒-योँनौ॒ प्रति॑ष्ठापयति ॥ पु॒रस्ता᳚-त्प्र॒त्यञ्च॑-न्तूप॒र-ञ्चि॑नोति । प॒श्चात्प्रा॒चीन॑-ङ्गोमृ॒गम् ॥ 80 ॥
ci॒te᳚-'gnā-vadhi̭vaita॒se kaṭe-'śva̭-ñcinoti |
a॒phsu-yo̭ni॒rvā aśvaḥ̭ |
a॒phsu॒jo vḙta॒saḥ | sva e॒vainaṃ॒-yo~nau॒ prati̭ṣṭhāpayati || pu॒rastā᳚-tpra॒tyañca̭-ntūpa॒ra-ñci̭noti | pa॒ścātprā॒cīna̭-ṅgomṛ॒gam || 80 ||
এইটো নিশ্চয় বৰুণৰ দিশ। নিজৰ দিশতে তেওঁক অৱদান কৰে। যেতিয়া আন পশুৰ অৱদান কৰে, তেতিয়া শ দেৱতাযুক্ত হৈ তেওঁক লাভ কৰে। জ্বলি থকা অগ্নিত বেতৰ কাঠৰ কটত অশ্বক চয়ন কৰে। অশ্ব নিশ্চয় পানীত জন্মা, বেতো পানীত জন্মা। নিজৰ যোনিতে তেওঁক প্ৰতিষ্ঠিত কৰে। সন্মুখত পশ্চিমমুখী তূপৰক চয়ন কৰে, পিছত পূৰ্বমুখী গোমৃগক। AI
अश्व॑-न्तूप॒र-ङ्गो॑मृ॒गमिति॑ सर्व॒हुत॑ ए॒ताञ्जु॑होति । ए॒षां-लोँ॒काना॑-म॒भिजि॑त्यै ॥ आ॒त्मना॒-ऽभिजु॑होति । सात्मा॑नमे॒वैन॒ग्ं॒ सत॑नु-ङ्करोति ॥ सात्मा॒-ऽमुष्मि॑न् ँला॒के भ॑वति ।
य ए॒वं-वेँद॑ । अथो॒ वसो॑रे॒व धारा॒-न्तेनाव॑रुन्धे ॥ इ॒लु॒वर्दा॑य॒ स्वाहा॑ बलि॒वर्दा॑य॒ स्वाहेत्या॑ह । सं॒वँ॒थ्स॒रो वा इ॑लु॒वर्दः॑ ।
प॒रि॒व॒थ्स॒रो ब॑लि॒वर्दः॑ । सं॒वँ॒थ्स॒रादे॒व प॑रिवथ्स॒रादायु॒र व॑रुन्धे । आयु॑रे॒वास्मि॑न्-दधाति ।
तस्मा॑दश्व-मेधया॒जी ज॒रसा॑ वि॒स्रसा॒-ऽमुं-लोँ॒कमे॑ति ॥ 81 ॥
aśva̭-ntūpa॒ra-ṅgo̭mṛ॒gamiti̭ sarva॒huta̭ e॒tāñjṷhoti | e॒ṣāṃ-lo~॒kānā̭-ma॒bhiji̭tyai || ā॒tmanā॒-'bhijṷhoti | sātmā̭name॒vaina॒gṃ॒ sata̭nu-ṅkaroti || sātmā॒-'muṣmi̭n ~lā॒ke bha̭vati |
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | atho॒ vaso̭re॒va dhārā॒-ntenāva̭rundhe || i॒lu॒vardā̭ya॒ svāhā̭ bali॒vardā̭ya॒ svāhetyā̭ha | saṃ॒va~॒thsa॒ro vā i̭lu॒vardaḥ̭ |
pa॒ri॒va॒thsa॒ro ba̭li॒vardaḥ̭ | saṃ॒va~॒thsa॒rāde॒va pa̭rivathsa॒rādāyu॒ra va̭rundhe | āyṷre॒vāsmi̭n-dadhāti |
tasmā̭daśva-medhayā॒jī ja॒rasā̭ vi॒srasā॒-'muṃ-lo~॒kamḙti || 81 ||
প্ৰাণ আৰু অপানক তেওঁ এই শৰীৰত একত্ৰিত কৰে। অশ্ব, তূপৰ আৰু গোমৃগ—এইবোৰক সৰ্বহুত হিচাপে জুহোতি কৰে। এই লোকবোৰ জয় কৰিবলৈ। নিজে জুহোতি কৰে। তেওঁ নিজকে শৰীৰযুক্ত কৰে। তেওঁ সেই লোকত শৰীৰযুক্ত হয়। যি এনেদৰে জানে। আৰু তেওঁ বসুৰ ধাৰা লাভ কৰে। ইলুৱৰ্দাৰ বাবে স্বাহা, বলিৱৰ্দাৰ বাবে স্বাহা বুলি কয়। সংৱৎসৰ নিশ্চয় ইলুৱৰ্দ, পৰিৱৎসৰ বলিৱৰ্দ। সংৱৎসৰ আৰু পৰিৱৎসৰৰ পৰা আয়ু লাভ কৰে। আয়ু তেওঁ এই শৰীৰত স্থাপন কৰে। সেয়ে অশ্বমেধ যাগ কৰোঁতা জৰা আৰু শিথিলতাৰে সেই লোকলৈ যায়। AI
अनुवाकं 21 - चेतव्याग्नयादेर्विशेषः
ए॒क॒वि॒ग्ं॒शो᳚-ऽग्निर्भ॑वति । ए॒क॒वि॒ग्ं॒श-स्स्तोमः॑ । एक॑विग्ंशति॒र्यूपाः᳚ ॥
यथा॒ वा अश्वा॑ वर्र्ष॒भा वा॒ वृषा॑ण-स्सग्ग्स्फु॒रेरन्न्॑ । ए॒वमे॒तथ्स्तोमा॒-स्सग्ग्स्फु॑रन्ते । यदे॑कवि॒ग्ं॒शाः । ते यथ्स॑मृ॒च्छेरन्न्॑ । ह॒न्येता᳚स्य य॒ज्ञः ॥ द्वा॒द॒श ए॒वाग्नि-स्स्या॒दित्या॑हुः ।
द्वा॒द॒श-स्स्तोमः॑ ॥ 82 ॥
anuvākaṃ 21 - cetavyāgnayāderviśeṣaḥ
e॒ka॒vi॒gṃ॒śo᳚-'gnirbha̭vati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śa-sstomaḥ̭ | eka̭vigṃśati॒ryūpāḥ᳚ ||
yathā॒ vā aśvā̭ varrṣa॒bhā vā॒ vṛṣā̭ṇa-ssaggsphu॒reranṋ | e॒vame॒tathstomā॒-ssaggsphṷrante | yadḙkavi॒gṃ॒śāḥ | te yathsa̭mṛ॒ccheranṋ | ha॒nyetā᳚sya ya॒jñaḥ || dvā॒da॒śa e॒vāgni-ssyā॒dityā̭huḥ |
dvā॒da॒śa-sstomaḥ̭ || 82 ||
তেজ লাভৰ বাবে। অশ্ব, গোমৃগ, ইলুৱৰ্দ আৰু চাৰিটা। (অনুৱাক ২১—চেতব্যাগ্নি আদিৰ বিশেষ)। একবিংশ অগ্নি হয়, একবিংশ স্তোম, একবিংশ যূপ। যেনেকৈ অশ্ব বা ষাঁড় বা বৃষ সগৰ্ভেৰে হ্ৰেষা কৰে, তেনেকৈ এই স্তোমবোৰ সগৰ্ভেৰে হ্ৰেষা কৰে। যি একবিংশ, সেইবোৰ যদি মিলে, তেওঁৰ যজ্ঞ নষ্ট হয়। দ্বাদশ অগ্নি হ'ব বুলি কোৱা হয়, দ্বাদশ স্তোম। AI
सं॒वँ॒थ्स॒रेणै॒वास्मा॒ अन्न॒मव॑रुन्धे ॥ यद्दश॒ यूपा॒ भव॑न्ति । दशा᳚क्षरा वि॒राट् । अन्नं॑-विँ॒राट् । वि॒राजै॒वान्नाद्य॒-मव॑रुन्धे ।
य ए॑काद॒शः । स्तन॑ ए॒वास्यै॒ सः ॥ 83 ॥
saṃ॒va~॒thsa॒reṇai॒vāsmā॒ anna॒mava̭rundhe || yaddaśa॒ yūpā॒ bhava̭nti | daśā᳚kṣarā vi॒rāṭ | annaṃ̭-vi~॒rāṭ | vi॒rājai॒vānnādya॒-mava̭rundhe |
ya ḙkāda॒śaḥ | stana̭ e॒vāsyai॒ saḥ || 83 ||
এঘাৰখন যূপ। যদি অগ্নি দ্বাদশ হয়, বাৰ মাহত বছৰ সম্পূৰ্ণ হয়। বছৰৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকৰ বাবে অন্ন সংগ্ৰহ কৰে। যদি দহখন যূপ হয়, দহ অক্ষৰযুক্তা বিৰাট। বিৰাটেই অন্ন। বিৰাটৰ দ্বাৰাই অন্ন সংগ্ৰহ কৰে। যি একাদশ, সেয়া তেওঁলোকৰ স্তন। AI
यद्द्वा॑द॒शो᳚-ऽग्नि-स्स्या᳚द्द्वाद॒श-स्स्तोम॒ एका॑दश॒ यूपाः᳚ । यथा॒ स्थूरि॑णा या॒यात् । ता॒दृक्तत् ॥ ए॒क॒वि॒ग्ं॒श ए॒वाग्निः
स्या॒दित्या॑हुः । ए॒क॒वि॒ग्ं॒श-स्स्तोमः॑ ।
एक॑विग्ंशति॒र्यूपाः᳚ । यथा॒ प्रष्टि॑भि॒र्याति॑ ।
ता॒दृगे॒व तत् ॥ 84 ॥
yaddvā̭da॒śo᳚-'gni-ssyā᳚ddvāda॒śa-sstoma॒ ekā̭daśa॒ yūpāḥ᳚ | yathā॒ sthūri̭ṇā yā॒yāt | tā॒dṛktat || e॒ka॒vi॒gṃ॒śa e॒vāgniḥ
syā॒dityā̭huḥ | e॒ka॒vi॒gṃ॒śa-sstomaḥ̭ |
eka̭vigṃśati॒ryūpāḥ᳚ | yathā॒ praṣṭi̭bhi॒ryāti̭ |
tā॒dṛge॒va tat || 84 ||
তেওঁলোকক তাৰ দ্বাৰাই দুহন কৰে। তাত কোৱা হয়: যদি অগ্নি দ্বাদশ হয়, স্তোম দ্বাদশ, যূপ এঘাৰ। যেনেকৈ সজীৱ বস্তুৰে যাত্ৰা কৰে, তেনেকুৱা সেয়া। অগ্নি একবিংশ হওক বুলি কোৱা হয়। স্তোম একবিংশ, যূপ একবিংশ। যেনেকৈ প্ৰষ্টিৰে যাত্ৰা কৰে, তেনেকুৱাই সেয়া। AI
ए॒क॒वि॒ग्ं॒शो᳚-ऽग्निर्भ॑वति । ए॒क॒वि॒ग्ं॒श-स्स्तोमः॑ । एक॑विग्ंशति॒र्यूपाः᳚ ।
ए॒ता वा अ॑श्वम॒धे ति॒स्रः क॒कुभः॑ ।
य ए॒वं-वेँद॑ । क॒कुद्ध॒ राज्ञा᳚-म्भवति ॥
यो वा अ॑श्वमे॒धे त्रीणि॑ शी॒र्॒षाणि॒ वेद॑ ।
शिरो॑ ह॒ राज्ञा᳚-म्भवति ।
ए॒क॒वि॒ग्ं॒शो᳚-ऽग्निर्भ॑वति । ए॒क॒वि॒ग्ं॒श-स्स्तोमः॑ । एक॑विग्ंशति॒र्यूपाः᳚ ।
ए॒तानि॒ वा अ॑श्वमे॒धे त्रीणि॑ शी॒र॒.षाणि॑ ।
य ए॒वं-वेँद॑ । शिरो॑ ह॒ राज्ञा᳚-म्भवति ॥ 85 ॥
e॒ka॒vi॒gṃ॒śo᳚-'gnirbha̭vati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śa-sstomaḥ̭ | eka̭vigṃśati॒ryūpāḥ᳚ |
e॒tā vā a̭śvama॒dhe ti॒sraḥ ka॒kubhaḥ̭ |
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | ka॒kuddha॒ rājñā᳚-mbhavati ||
yo vā a̭śvame॒dhe trīṇi̭ śī॒r॒ṣāṇi॒ veda̭ |
śiro̭ ha॒ rājñā᳚-mbhavati |
e॒ka॒vi॒gṃ॒śo᳚-'gnirbha̭vati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śa-sstomaḥ̭ | eka̭vigṃśati॒ryūpāḥ᳚ |
e॒tāni॒ vā a̭śvame॒dhe trīṇi̭ śī॒ra॒.ṣāṇi̭ |
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | śiro̭ ha॒ rājñā᳚-mbhavati || 85 ||
যি অশ্বমেধত তিনি ককুভ জানে, তেওঁ ৰজাসকলৰ ককুভ হয়। অগ্নি একবিংশ হয়, স্তোম একবিংশ, যূপ একবিংশ। এইবোৰেই অশ্বমেধত তিনি ককুভ। যি এনেদৰে জানে, তেওঁ ৰজাসকলৰ ককুভ হয়। যি অশ্বমেধত তিনি শিৰ জানে, তেওঁ ৰজাসকলৰ শিৰ হয়। অগ্নি একবিংশ হয়, স্তোম একবিংশ, যূপ একবিংশ। এইবোৰেই অশ্বমেধত তিনি শিৰ। যি এনেদৰে জানে, তেওঁ ৰজাসকলৰ শিৰ হয়। AI
अनुवाकं 22 - उक्थ्याख्ये द्वितीये-ऽहनि बहिष्पवमाने अश्वस्योद्रातृत्वम्
दे॒वा वा अ॑श्वमे॒धे पव॑माने । सु॒व॒र्गं-लोँ॒क-न्न प्राजा॑नन्न् । तमश्वः॒ प्राजा॑नात् ।
यद॑श्वम॒धे-ऽश्वे॑न॒ मेद्ध्ये॒नोद॑ञ्चो बहिष्पवमा॒नग्ं सर्प॑न्ति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ प्रज्ञा᳚त्यै । न वै म॑नु॒ष्यः॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमञ्ज॑सा वेद ।
अश्वो॒ वै सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमञ्ज॑सा वेद ॥ यदु॑द्गा॒-तोद्गाये᳚त् । यथा-ऽक्षे᳚त्रज्ञो॒-ऽन्येन॑ प॒था प्र॑तिपा॒दये᳚त् । ता॒दृक्तत् ॥ 86 ॥
anuvākaṃ 22 - ukthyākhye dvitīye-'hani bahiṣpavamāne aśvasyodrātṛtvam
de॒vā vā a̭śvame॒dhe pava̭māne | su॒va॒rgaṃ-lo~॒ka-nna prājā̭nann | tamaśvaḥ॒ prājā̭nāt |
yada̭śvama॒dhe-'śvḙna॒ meddhye॒noda̭ñco bahiṣpavamā॒nagṃ sarpa̭nti | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ prajñā᳚tyai | na vai ma̭nu॒ṣyaḥ̭ suva॒rgaṃ-lo~॒kamañja̭sā veda |
aśvo॒ vai sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamañja̭sā veda || yadṷdgā॒-todgāye᳚t | yathā-'kṣe᳚trajño॒-'nyena̭ pa॒thā pra̭tipā॒daye᳚t | tā॒dṛktat || 86 ||
দেৱতাসকলে অশ্বমেধত পৱমানত স্বৰ্গলোক নাজানিছিল। অশ্বই তাক জানিছিল। অশ্বমেধত অশ্বৰ দ্বাৰাই মেধ্যৰূপে ঊৰ্ধ্বমুখে বাহিষ্পৱমানত সৰ্পণ কৰা হয়, স্বৰ্গলোকৰ প্ৰজ্ঞাৰ বাবে। মানুহে সৰলভাৱে স্বৰ্গলোক নাজানে। অশ্বই সৰলভাৱে স্বৰ্গলোক জানে। যদি উদ্গাতা উদ্গান কৰে, যেনেকৈ অক্ষেত্ৰজ্ঞই অন্য পথেৰে প্ৰতিপাদন কৰে, তেনেকুৱা সেয়া। AI
ए॒वमे॒वैन॒मश्वः॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमञ्ज॑सा नयति ॥ पुच्छ॑म॒न्वार॑भन्ते । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ हि-ङ्क॑रोति । सामै॒वाकः॑ ।
हि-ङ्क॑रोति । उ॒द्गी॒थ ए॒वास्य॒ सः ॥ 87 ॥
e॒vame॒vaina॒maśvaḥ̭ suva॒rgaṃ-lo~॒kamañja̭sā nayati || puccha̭ma॒nvāra̭bhante | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || hi-ṅka̭roti | sāmai॒vākaḥ̭ |
hi-ṅka̭roti | u॒dgī॒tha e॒vāsya॒ saḥ || 87 ||
উদ্গাতাক প্ৰতিহত কৰি, তেওঁ অশ্বক উদগীথৰ বাবে বাছনি কৰে। যেনেকৈ এজন ভূমিজ্ঞ লোকে সহজে পথ দেখুৱাই লৈ যায়, তেনেকৈয়ে সেই অশ্বই তেওঁক সহজে স্বৰ্গলোকলৈ লৈ যায়। তেওঁলোকে অশ্বৰ নেজত ধৰে, স্বৰ্গলোক পাবৰ বাবে। তেওঁ 'হিং' কৰি ধ্বনি কৰে; সেয়া সামৰূপেই। তেওঁ 'হিং' কৰি ধ্বনি কৰে; সেয়া তেওঁৰ উদগীথেই। AI
अथो॒ यथो॑पगा॒तार॑ उप॒गाय॑न्ति । ता॒दृगे॒व तत् ॥ उद॑गासी॒दश्वो॒ मेद्ध्य॒ इत्या॑ह । प्रा॒जा॒प॒त्यो वा अश्वः॑ । प्र॒जाप॑ति-रुद्गी॒थः । उ॒द्गी॒थमे॒वाव॑रुन्धे । अथो॑ ऋख्सा॒मयो॑रे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥ हिर॑ण्येनो॒पाक॑रोति ।
ज्योति॒र्वै हिर॑ण्यम् । ज्योति॑रे॒व मु॑ख॒तो द॑धाति ।
यज॑माने च प्र॒जासु॑ च । अथो॒ हिर॑ण्यज्योतिरे॒व यज॑मान-स्सुव॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति ॥ 88 ॥
atho॒ yatho̭pagā॒tāra̭ upa॒gāya̭nti | tā॒dṛge॒va tat || uda̭gāsī॒daśvo॒ meddhya॒ ityā̭ha | prā॒jā॒pa॒tyo vā aśvaḥ̭ | pra॒jāpa̭ti-rudgī॒thaḥ | u॒dgī॒thame॒vāva̭rundhe | atho̭ ṛkhsā॒mayo̭re॒va prati̭tiṣṭhati || hira̭ṇyeno॒pāka̭roti |
jyoti॒rvai hira̭ṇyam | jyoti̭re॒va mṷkha॒to da̭dhāti |
yaja̭māne ca pra॒jāsṷ ca | atho॒ hira̭ṇyajyotire॒va yaja̭māna-ssuva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || 88 ||
তেওঁলোকে ওচৰত বডৱা (মাদী ঘোঁৰা) বান্ধি ৰাখে, মিথুনতাৰ বাবে আৰু প্ৰজাৰ বাবে। আৰু যেনেকৈ উপগাতাসকলে উপগান কৰে, তেনেকুৱাই সেয়া। 'উদগাসীৎ অশ্বো মেধ্যঃ' বুলি কয়। অশ্ব নিশ্চয় প্ৰজাপতিৰ; প্ৰজাপতিয়েই উদগীথ। তেওঁ উদগীথকেই লাভ কৰে। আৰু তেওঁ ঋক্ আৰু সামৰ ওপৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তেওঁ সোণেৰে উপাকৰণ কৰে; সোণ নিশ্চয় জ্যোতি। তেওঁ মুখতেই জ্যোতি স্থাপন কৰে, যজমানত আৰু প্ৰজাত। আৰু সোণৰ জ্যোতিৰে যজমানে স্বৰ্গলোকলৈ যায়। AI
पुरु॑षो॒ वै य॒ज्ञः । य॒ज्ञः प्र॒जाप॑तिः । यदश्वे॑ प॒शून्नि॑यु॒ञ्जन्ति॑ ।
य॒ज्ञादे॒व तद्य॒ज्ञ-म्प्रयु॑ङ्क्ते ॥ अश्व॑-न्तूप॒र-ङ्गो॑मृ॒गम् । तान॑ग्नि॒ष्ठ आल॑भते ।
से॒ना॒मु॒खमे॒व तथ्सग्ग्श्य॑ति । तस्मा᳚-द्राजमु॒ख-म्भी॒ष्म-म्भावु॑कम् ॥
आ॒ग्ने॒य-ङ्कृ॒ष्णग्री॑व-म्पु॒रस्ता᳚-ल्ल॒लाटे᳚ । पू॒र्वा॒ग्निमे॒व त-ङ्कु॑रुते ॥ 89 ॥
purṷṣo॒ vai ya॒jñaḥ | ya॒jñaḥ pra॒jāpa̭tiḥ | yadaśvḙ pa॒śūnni̭yu॒ñjanti̭ |
ya॒jñāde॒va tadya॒jña-mprayṷṅkte || aśva̭-ntūpa॒ra-ṅgo̭mṛ॒gam | tāna̭gni॒ṣṭha āla̭bhate |
se॒nā॒mu॒khame॒va tathsaggśya̭ti | tasmā᳚-drājamu॒kha-mbhī॒ṣma-mbhāvṷkam ||
ā॒gne॒ya-ṅkṛ॒ṣṇagrī̭va-mpu॒rastā᳚-lla॒lāṭe᳚ | pū॒rvā॒gnime॒va ta-ṅkṷrute || 89 ||
পুৰুষেই যজ্ঞ; যজ্ঞেই প্ৰজাপতি। তেওঁলোকে যেতিয়া অশ্বত পশুক নিয়োজিত কৰে, তেতিয়া যজ্ঞৰ পৰাই যজ্ঞক প্ৰয়োগ কৰে। অশ্ব, তূপৰ আৰু গোমৃগ — এইবোৰ অগ্নিষ্ঠত বলি দিয়ে। তেওঁলোকে তেতিয়া সেনাৰ মুখকেই স্পৰ্শ কৰে; সেয়ে ৰাজমুখ ভীষ্মময় (ভয়ংকৰ) হয়। কৃষ্ণগ্ৰীৱা অগ্নেয় পশু আগত ললাটত দিয়ে; তেওঁ পূৰ্বাগ্নিকেই কৰে। AI
ऐ॒न्द्रा॒पौ॒ष्ण मु॒परि॑ष्टात् । ऐ॒न्द्रो वै रा॑ज॒न्यो-ऽन्न॑-म्पू॒षा ।
अ॒न्नाद्ये॑नै॒वैन॑-मुभ॒यतः॒ परि॑गृह्णाति । तस्मा᳚-द्राज॒न्यो᳚न्ना॒दो भावु॑कः ॥
आ॒ग्ने॒यौ कृ॒ष्णग्री॑वौ बाहु॒वोः । बा॒हु॒वोरे॒व वी॒र्य॑-न्धत्ते ॥ 90 ॥
ai॒ndrā॒pau॒ṣṇa mu॒pari̭ṣṭāt | ai॒ndro vai rā̭ja॒nyo-'nna̭-mpū॒ṣā |
a॒nnādyḙnai॒vaina̭-mubha॒yataḥ॒ pari̭gṛhṇāti | tasmā᳚-drāja॒nyo᳚nnā॒do bhāvṷkaḥ ||
ā॒gne॒yau kṛ॒ṣṇagrī̭vau bāhu॒voḥ | bā॒hu॒vore॒va vī॒rya̭-ndhatte || 90 ||
সেয়ে তেওঁলোকে পূৰ্বাগ্নিক আগত স্থাপন কৰে। অনুচ্চ পুষ্ণ পশু; পূষা নিশ্চয় অন্ন। সেয়ে পূৰ্বাগ্নিত আহাৰ্য অন্ন আহৰণ কৰে। ওপৰত ঐন্দ্ৰাপৌষ্ণ পশু; ইন্দ্ৰ নিশ্চয় ৰাজন্য, পূষা অন্ন। তেওঁ অন্নাদ্যৰে তেওঁক উভয়ফালৰ পৰা পৰিবেষ্টন কৰে; সেয়ে ৰাজন্য অন্নাদ হ'বলগীয়া হয়। কৃষ্ণগ্ৰীৱা অগ্নেয় পশু দুটা বাহুত দিয়ে; তেওঁ বাহুতেই বীৰ্য স্থাপন কৰে। AI
त्वा॒ष्ट्रौ लो॑मशस॒क्थौ स॒क्थ्योः ।
स॒क्थ्योरे॒व वी॒र्य॑-न्धत्ते । तस्मा᳚-द्राज॒न्य॑ ऊरुब॒ली भावु॑कः ॥ शि॒ति॒पृ॒ष्ठौ बा॑र्हस्प॒त्यौ पृ॒ष्ठे ।
ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒स-मे॒वोपरि॑ष्टाद्धत्ते ।
अथो॑ क॒वचे॑ ए॒वैते अ॒भितः॒ पर्यू॑हते ।
तस्मा᳚-द्राज॒न्यः॑ सन्न॑द्धो वी॒र्य॑-ङ्करोति ॥ धा॒त्रे पृ॑षोद॒र-म॒धस्ता᳚त् ।
प्र॒ति॒ष्ठामे॒वैता-ङ्कु॑रुते ।
अथो॑ इ॒यं-वैँ धा॒ता ।
अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥ सौ॒र्य-म्ब॒लक्ष॒-म्पुच्छे᳚ । उ॒थ्से॒धमे॒व त-ङ्कु॑रुते ।
तस्मा॑दुथ्से॒ध-म्भ॒ये प्र॒जा
अ॒भिसग्ग्श्र॑यन्ति ॥ 91 ॥
tvā॒ṣṭrau lo̭maśasa॒kthau sa॒kthyoḥ |
sa॒kthyore॒va vī॒rya̭-ndhatte | tasmā᳚-drāja॒nya̭ ūruba॒lī bhāvṷkaḥ || śi॒ti॒pṛ॒ṣṭhau bā̭rhaspa॒tyau pṛ॒ṣṭhe |
bra॒hma॒va॒rca॒sa-me॒vopari̭ṣṭāddhatte |
atho̭ ka॒vacḙ e॒vaite a॒bhitaḥ॒ paryṷ̄hate |
tasmā᳚-drāja॒nyaḥ̭ sanna̭ddho vī॒rya̭-ṅkaroti || dhā॒tre pṛ̭ṣoda॒ra-ma॒dhastā᳚t |
pra॒ti॒ṣṭhāme॒vaitā-ṅkṷrute |
atho̭ i॒yaṃ-vai~ dhā॒tā |
a॒syāme॒va prati̭tiṣṭhati || sau॒rya-mba॒lakṣa॒-mpucche᳚ | u॒thse॒dhame॒va ta-ṅkṷrute |
tasmā̭duthse॒dha-mbha॒ye pra॒jā
a॒bhisaggśra̭yanti || 91 ||
সেয়ে ৰাজন্যৰ বাহু বলৱান হয়। ত্বষ্টাৰ পুত্ৰ লোমশসক্থক সক্থিত স্থাপন কৰে। সক্থিতেই সেয়ে বীৰ্য স্থাপন কৰে। সেয়ে ৰাজন্যৰ ঊৰু বলৱান হয়। ব্ৰহ্মস্পতিৰ শিতিপৃষ্ঠক পৃষ্ঠত স্থাপন কৰে। সেয়ে ওপৰত ব্ৰহ্মবৰ্চস স্থাপন কৰে। তদুপৰি এই দুয়ো কৱচৰ দৰে চাৰিওফালে আগুৰি ৰাখে। সেয়ে ৰাজন্য সন্নদ্ধ হৈ বীৰ্য কৰে। ধাতাৰ পৃষোদৰক তলত স্থাপন কৰে। সেয়ে এইটো প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তদুপৰি এই পৃথিৱী ধাতা। সেয়ে এই পৃথিৱীতেই প্ৰতিষ্ঠিত হয়। সূৰ্যৰ বলক্ষক পুচ্ছত স্থাপন কৰে। সেয়ে উত্থান কৰে। সেয়ে ভয়ত প্ৰজাসকলে উত্থান আশ্ৰয় কৰে। ॥ ৯১ ॥ AI
(सा॒ग्रं॒ह॒ण्या - तस्मा॑दश्वमेधया॒जी - य-त्परि॑मिता॒ - य-द्य॑ज्ञमु॒खे - यो दी॒क्षाम् - दे॒वाने॒व - त्रय॑ इ॒मे - सि॒ताय॑ - प्राणापा॒नावे॒वास्मि॒न् - तस्मा᳚-द्राज॒न्य॑ एक॑नवतिः)
(sā॒graṃ॒ha॒ṇyā - tasmā̭daśvamedhayā॒jī - ya-tpari̭mitā॒ - ya-dya̭jñamu॒khe - yo dī॒kṣām - de॒vāne॒va - traya̭ i॒me - si॒tāya̭ - prāṇāpā॒nāve॒vāsmi॒n - tasmā᳚-drāja॒nya̭ eka̭navatiḥ)
সাংগ্ৰহণীৰ চতুষ্টয়। যি পিতৃৰ চত্বাৰ। যেন নিক্ত। প্ৰজাপতিয়ে তোমাক। যেন প্ৰক্ষিত। বিভুৱে ক'লে—প্ৰজাপতিয়ে অশ্বমেধেৰে কামনা কৰিলে। প্ৰজাপতিৰ ন কিঞ্চ। সাবিত্ৰ। হে ব্ৰহ্মন্। প্ৰজাপতি দেৱসকলৰ পৰা। প্ৰজাপতি ৰক্ষাংসি। প্ৰজাপতিক ঈপ্সতি। বিভুৰশ্বনামানি। ভাগ। স্যৈকয়ূপ। ৰাজ্জুদাল। একবিংশ। দেৱাস্। পুৰুষ। ত্ৰয়োবিংশতি। সাংগ্ৰহণী। তস্মাদশ্বমেধযাজী। যৎপৰিমিতা। যদ্যজ্ঞমুখে। যো দীক্ষাম্। দেৱান্ এৱ। ত্ৰয় ইমে। সিতায়। প্ৰাণাপানৌ এৱ অস্মিন্। তস্মাদ্ৰাজন্য একনৱতি। AI
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे तृतीयाष्टके अष्टमः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥
+++++++++++++++++++++++++++
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake aṣṭamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
+++++++++++++++++++++++++++
হৰি ওঁ। কৃষ্ণ যজুৰ্বেদীয় তৈত্তিৰীয় ব্ৰাহ্মণত তৃতীয় অষ্টকৰ অষ্টম প্ৰপাঠক সমাপ্ত। AI